൩. ഗഹപതിവഗ്ഗോ

൧. പഠമഉഗ്ഗസുത്തം

൨൧. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി ‘‘അട്ഠഹി, ഭിക്ഖവേ, അച്ഛരിയേഹി അബ്ഭുതേഹി ധമ്മേഹി [അബ്ഭുതധമ്മേഹി (സ്യാ. ക.)] സമന്നാഗതം ഉഗ്ഗം ഗഹപതിം വേസാലികം ധാരേഥാ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസി.

അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ഉഗ്ഗസ്സ ഗഹപതിനോ വേസാലികസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ ഉഗ്ഗോ ഗഹപതി വേസാലികോ യേന സോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം ഭിക്ഖും അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ഉഗ്ഗം ഗഹപതിം വേസാലികം സോ ഭിക്ഖു ഏതദവോച –

‘‘അട്ഠഹി ഖോ ത്വം, ഗഹപതി, അച്ഛരിയേഹി അബ്ഭുതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ. കതമേ തേ, ഗഹപതി, അട്ഠ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ, യേഹി ത്വം സമന്നാഗതോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ജാനാമി – കതമേഹി അട്ഠഹി അച്ഛരിയേഹി അബ്ഭുതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോതി. അപി ച, ഭന്തേ, യേ മേ അട്ഠ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ സംവിജ്ജന്തി, തം സുണോഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഗഹപതീ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഉഗ്ഗസ്സ ഗഹപതിനോ വേസാലികസ്സ പച്ചസ്സോസി. ഉഗ്ഗോ ഗഹപതി വേസാലികോ ഏതദവോച – ‘‘യദാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം പഠമം ദൂരതോവ അദ്ദസം; സഹ ദസ്സനേനേവ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ ചിത്തം പസീദി. അയം ഖോ മേ, ഭന്തേ, പഠമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ സംവിജ്ജതി’’.

‘‘സോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, പസന്നചിത്തോ ഭഗവന്തം പയിരുപാസിം. തസ്സ മേ ഭഗവാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി, സേയ്യഥിദം – ദാനകഥം സീലകഥം സഗ്ഗകഥം; കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം, നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം പകാസേസി. യദാ മം ഭഗവാ അഞ്ഞാസി കല്ലചിത്തം മുദുചിത്തം വിനീവരണചിത്തം ഉദഗ്ഗചിത്തം പസന്നചിത്തം, അഥ യാ ബുദ്ധാനം സാമുക്കംസികാ ധമ്മദേസനാ തം പകാസേസി – ദുക്ഖം, സമുദയം, നിരോധം, മഗ്ഗം. സേയ്യഥാപി നാമ സുദ്ധം വത്ഥം അപഗതകാളകം സമ്മദേവ രജനം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ; ഏവമേവം ഖോ മേ തസ്മിംയേവ ആസനേ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി – ‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ദിട്ഠധമ്മോ പത്തധമ്മോ വിദിതധമ്മോ പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഗതകഥംകഥോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ അപരപ്പച്ചയോ സത്ഥുസാസനേ തത്ഥേവ ബുദ്ധഞ്ച ധമ്മഞ്ച സങ്ഘഞ്ച സരണം അഗമാസിം, ബ്രഹ്മചരിയപഞ്ചമാനി ച സിക്ഖാപദാനി സമാദിയിം. അയം ഖോ മേ, ഭന്തേ, ദുതിയോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ സംവിജ്ജതി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ചതസ്സോ കോമാരിയോ പജാപതിയോ അഹേസും. അഥ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, യേന താ പജാപതിയോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ താ പജാപതിയോ ഏതദവചം – ‘മയാ ഖോ, ഭഗിനിയോ, ബ്രഹ്മചരിയപഞ്ചമാനി സിക്ഖാപദാനി സമാദിന്നാനി [സമാദിണ്ണാനി (സീ. ക.)]. യാ ഇച്ഛതി സാ ഇധേവ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജതു പുഞ്ഞാനി ച കരോതു, സകാനി വാ ഞാതികുലാനി ഗച്ഛതു. ഹോതി വാ പന പുരിസാധിപ്പായോ, കസ്സ വോ ദമ്മീ’തി? ഏവം വുത്തേ സാ, ഭന്തേ, ജേട്ഠാ പജാപതി മം ഏതദവോച – ‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ മം, അയ്യപുത്ത, പുരിസസ്സ ദേഹീ’തി. അഥ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, തം പുരിസം പക്കോസാപേത്വാ വാമേന ഹത്ഥേന പജാപതിം ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന ഭിങ്ഗാരം ഗഹേത്വാ തസ്സ പുരിസസ്സ ഓണോജേസിം. കോമാരിം ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, ദാരം പരിച്ചജന്തോ നാഭിജാനാമി ചിത്തസ്സ അഞ്ഞഥത്തം. അയം ഖോ മേ, ഭന്തേ, തതിയോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ സംവിജ്ജതി.

‘‘സംവിജ്ജന്തി ഖോ പന മേ, ഭന്തേ, കുലേ ഭോഗാ. തേ ച ഖോ അപ്പടിവിഭത്താ സീലവന്തേഹി കല്യാണധമ്മേഹി. അയം ഖോ മേ, ഭന്തേ, ചതുത്ഥോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ സംവിജ്ജതി.

‘‘യം ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖും പയിരുപാസാമി; സക്കച്ചംയേവ പയിരുപാസാമി, നോ അസക്കച്ചം. അയം ഖോ മേ, ഭന്തേ, പഞ്ചമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ സംവിജ്ജതി.

‘‘സോ ചേ, ഭന്തേ, മേ ആയസ്മാ ധമ്മം ദേസേതി; സക്കച്ചംയേവ സുണോമി, നോ അസക്കച്ചം. നോ ചേ മേ സോ ആയസ്മാ ധമ്മം ദേസേതി, അഹമസ്സ ധമ്മം ദേസേമി. അയം ഖോ മേ, ഭന്തേ ഛട്ഠോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ സംവിജ്ജതി.

‘‘അനച്ഛരിയം ഖോ പന മം, ഭന്തേ, ദേവതാ ഉപസങ്കമിത്വാ ആരോചേന്തി – ‘സ്വാക്ഖാതോ, ഗഹപതി, ഭഗവതാ ധമ്മോ’തി. ഏവം വുത്തേ അഹം, ഭന്തേ, താ ദേവതാ ഏവം വദാമി – ‘വദേയ്യാഥ വാ ഏവം ഖോ തുമ്ഹേ ദേവതാ നോ വാ വദേയ്യാഥ, അഥ ഖോ സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ’തി. ന ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, അഭിജാനാമി തതോനിദാനം ചിത്തസ്സ ഉന്നതിം [ഉണ്ണതിം (ക.) ധ. സ. ൧൧൨൧; വിഭ. ൮൪൩, ൮൪൫ പസ്സിതബ്ബം] – ‘മം വാ ദേവതാ ഉപസങ്കമന്തി, അഹം വാ ദേവതാഹി സദ്ധിം സല്ലപാമീ’തി. അയം ഖോ മേ, ഭന്തേ, സത്തമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ സംവിജ്ജതി.

‘‘യാനിമാനി, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ദേസിതാനി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി, നാഹം തേസം കിഞ്ചി അത്തനി അപ്പഹീനം സമനുപസ്സാമി. അയം ഖോ മേ, ഭന്തേ, അട്ഠമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ സംവിജ്ജതി. ഇമേ ഖോ മേ, ഭന്തേ, അട്ഠ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ സംവിജ്ജന്തി. ന ച ഖോ അഹം ജാനാമി – കതമേഹി ചാഹം [കതമേഹിപഹം (സീ.), കതമേഹിപാഹം (പീ. ക.)] അട്ഠഹി അച്ഛരിയേഹി അബ്ഭുതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ’’തി.

അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഉഗ്ഗസ്സ ഗഹപതിനോ വേസാലികസ്സ നിവേസനേ പിണ്ഡപാതം ഗഹേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു യാവതകോ അഹോസി ഉഗ്ഗേന ഗഹപതിനാ വേസാലികേന സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ, തം സബ്ബം ഭഗവതോ ആരോചേസി.

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖു! യഥാ തം ഉഗ്ഗോ ഗഹപതി വേസാലികോ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യ, ഇമേഹേവ ഖോ, ഭിക്ഖു, അട്ഠഹി അച്ഛരിയേഹി അബ്ഭുതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഉഗ്ഗോ ഗഹപതി വേസാലികോ മയാ ബ്യാകതോ. ഇമേഹി ച പന, ഭിക്ഖു, അട്ഠഹി അച്ഛരിയേഹി അബ്ഭുതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം ഉഗ്ഗം ഗഹപതിം വേസാലികം ധാരേഹീ’’തി. പഠമം.

൨. ദുതിയഉഗ്ഗസുത്തം

൨൨. ഏകം സമയം ഭഗവാ വജ്ജീസു വിഹരതി ഹത്ഥിഗാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അട്ഠഹി, ഭിക്ഖവേ, അച്ഛരിയേഹി അബ്ഭുതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം ഉഗ്ഗം ഗഹപതിം ഹത്ഥിഗാമകം ധാരേഥാ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസി.

അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ഉഗ്ഗസ്സ ഗഹപതിനോ ഹത്ഥിഗാമകസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ ഉഗ്ഗോ ഗഹപതി ഹത്ഥിഗാമകോ യേന സോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം ഭിക്ഖും അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ഉഗ്ഗം ഗഹപതിം ഹത്ഥിഗാമകം സോ ഭിക്ഖു ഏതദവോച – ‘‘അട്ഠഹി ഖോ ത്വം, ഗഹപതി, അച്ഛരിയേഹി അബ്ഭുതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ. കതമേ തേ, ഗഹപതി, അട്ഠ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ, യേഹി ത്വം സമന്നാഗതോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ’’തി?

‘‘ന ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ജാനാമി – കതമേഹി അട്ഠഹി അച്ഛരിയേഹി അബ്ഭുതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോതി. അപി ച, ഭന്തേ, യേ മേ അട്ഠ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ സംവിജ്ജന്തി, തം സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഗഹപതീ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഉഗ്ഗസ്സ ഗഹപതിനോ ഹത്ഥിഗാമകസ്സ പച്ചസ്സോസി. ഉഗ്ഗോ ഗഹപതി ഹത്ഥിഗാമകോ ഏതദവോച – ‘‘യദാഹം, ഭന്തേ, നാഗവനേ പരിചരന്തോ ഭഗവന്തം പഠമം ദൂരതോവ അദ്ദസം; സഹ ദസ്സനേനേവ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ ചിത്തം പസീദി, സുരാമദോ ച പഹീയി. അയം ഖോ മേ, ഭന്തേ, പഠമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ സംവിജ്ജതി.

‘‘സോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, പസന്നചിത്തോ ഭഗവന്തം പയിരുപാസിം. തസ്സ മേ ഭഗവാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി, സേയ്യഥിദം – ദാനകഥം സീലകഥം സഗ്ഗകഥം; കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം, നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം പകാസേസി. യദാ മം ഭഗവാ അഞ്ഞാസി കല്ലചിത്തം മുദുചിത്തം വിനീവരണചിത്തം ഉദഗ്ഗചിത്തം പസന്നചിത്തം, അഥ യാ ബുദ്ധാനം സാമുക്കംസികാ ധമ്മദേസനാ തം പകാസേസി – ദുക്ഖം, സമുദയം, നിരോധം, മഗ്ഗം. സേയ്യഥാപി നാമ സുദ്ധം വത്ഥം അപഗതകാളകം സമ്മദേവ രജനം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ; ഏവമേവം ഖോ മേ തസ്മിംയേവ ആസനേ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി – ‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ദിട്ഠധമ്മോ പത്തധമ്മോ വിദിതധമ്മോ പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഗതകഥംകഥോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ അപരപ്പച്ചയോ സത്ഥുസാസനേ തത്ഥേവ ബുദ്ധഞ്ച ധമ്മഞ്ച സങ്ഘഞ്ച സരണം അഗമാസിം, ബ്രഹ്മചരിയപഞ്ചമാനി ച സിക്ഖാപദാനി സമാദിയിം. അയം ഖോ മേ, ഭന്തേ, ദുതിയോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ സംവിജ്ജതി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ചതസ്സോ കോമാരിയോ പജാപതിയോ അഹേസും. അഥ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, യേന താ പജാപതിയോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ താ പജാപതിയോ ഏതദവചം – ‘മയാ ഖോ, ഭഗിനിയോ, ബ്രഹ്മചരിയപഞ്ചമാനി സിക്ഖാപദാനി സമാദിന്നാനി. യാ ഇച്ഛതി സാ ഇധേവ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജതു പുഞ്ഞാനി ച കരോതു, സകാനി വാ ഞാതികുലാനി ഗച്ഛതു. ഹോതി വാ പന പുരിസാധിപ്പായോ, കസ്സ വോ ദമ്മീ’തി? ഏവം വുത്തേ സാ, ഭന്തേ, ജേട്ഠാ പജാപതി മം ഏതദവോച – ‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ മം, അയ്യപുത്ത, പുരിസസ്സ ദേഹീ’തി. അഥ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, തം പുരിസം പക്കോസാപേത്വാ വാമേന ഹത്ഥേന പജാപതിം ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന ഭിങ്ഗാരം ഗഹേത്വാ തസ്സ പുരിസസ്സ ഓണോജേസിം. കോമാരിം ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, ദാരം പരിച്ചജന്തോ നാഭിജാനാമി ചിത്തസ്സ അഞ്ഞഥത്തം. അയം ഖോ മേ, ഭന്തേ, തതിയോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ സംവിജ്ജതി.

‘‘സംവിജ്ജന്തി ഖോ പന മേ, ഭന്തേ, കുലേ ഭോഗാ. തേ ച ഖോ അപ്പടിവിഭത്താ സീലവന്തേഹി കല്യാണധമ്മേഹി. അയം ഖോ മേ, ഭന്തേ, ചതുത്ഥോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ സംവിജ്ജതി.

‘‘യം ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖും പയിരുപാസാമി; സക്കച്ചംയേവ പയിരുപാസാമി, നോ അസക്കച്ചം. സോ ചേ മേ ആയസ്മാ ധമ്മം ദേസേതി; സക്കച്ചംയേവ സുണോമി, നോ അസക്കച്ചം. നോ ചേ മേ സോ ആയസ്മാ ധമ്മം ദേസേതി, അഹമസ്സ ധമ്മം ദേസേമി. അയം ഖോ മേ, ഭന്തേ, പഞ്ചമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ സംവിജ്ജതി.

‘‘അനച്ഛരിയം ഖോ പന, ഭന്തേ, സങ്ഘേ നിമന്തിതേ ദേവതാ ഉപസങ്കമിത്വാ ആരോചേന്തി – ‘അസുകോ, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ അസുകോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ അസുകോ കായസക്ഖീ അസുകോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ [ദിട്ഠപ്പത്തോ (ക.)] അസുകോ സദ്ധാവിമുത്തോ അസുകോ ധമ്മാനുസാരീ അസുകോ സദ്ധാനുസാരീ അസുകോ സീലവാ കല്യാണധമ്മോ അസുകോ ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ’തി. സങ്ഘം ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, പരിവിസന്തോ നാഭിജാനാമി ഏവം ചിത്തം ഉപ്പാദേന്തോ – ‘ഇമസ്സ വാ ഥോകം ദേമി ഇമസ്സ വാ ബഹുക’ന്തി. അഥ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, സമചിത്തോവ ദേമി. അയം ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഛട്ഠോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ സംവിജ്ജതി.

‘‘അനച്ഛരിയം ഖോ പന മം, ഭന്തേ, ദേവതാ ഉപസങ്കമിത്വാ ആരോചേന്തി – ‘സ്വാക്ഖാതോ, ഗഹപതി, ഭഗവതാ ധമ്മോ’തി. ഏവം വുത്തേ അഹം, ഭന്തേ, താ ദേവതാ ഏവം വദേമി – ‘വദേയ്യാഥ വാ ഏവം ഖോ തുമ്ഹേ ദേവതാ നോ വാ വദേയ്യാഥ, അഥ ഖോ സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ’തി. ന ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, അഭിജാനാമി തതോനിദാനം ചിത്തസ്സ ഉന്നതിം – ‘മം താ ദേവതാ ഉപസങ്കമന്തി, അഹം വാ ദേവതാഹി സദ്ധിം സല്ലപാമീ’തി. അയം ഖോ മേ, ഭന്തേ, സത്തമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ സംവിജ്ജതി.

‘‘സചേ ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ പഠമതരം കാലം കരേയ്യം, അനച്ഛരിയം ഖോ പനേതം യം മം ഭഗവാ ഏവം ബ്യാകരേയ്യ – ‘നത്ഥി തം സംയോജനം യേന സംയുത്തോ ഉഗ്ഗോ ഗഹപതി ഹത്ഥിഗാമകോ പുന ഇമം ലോകം ആഗച്ഛേയ്യാ’തി. അയം ഖോ മേ, ഭന്തേ, അട്ഠമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ സംവിജ്ജതി. ഇമേ ഖോ മേ, ഭന്തേ, അട്ഠ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ സംവിജ്ജന്തി. ന ച ഖോ അഹം ജാനാമി – കതമേഹി ചാഹം അട്ഠഹി അച്ഛരിയേഹി അബ്ഭുതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ’’തി.

‘‘അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഉഗ്ഗസ്സ ഗഹപതിനോ ഹത്ഥിഗാമകസ്സ നിവേസനേ പിണ്ഡപാതം ഗഹേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു യാവതകോ അഹോസി ഉഗ്ഗേന ഗഹപതിനാ ഹത്ഥിഗാമകേന സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ, തം സബ്ബം ഭഗവതോ ആരോചേസി.

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖു! യഥാ തം ഉഗ്ഗോ ഗഹപതി ഹത്ഥിഗാമകോ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യ, ഇമേഹേവ ഖോ ഭിക്ഖു, അട്ഠഹി അച്ഛരിയേഹി അബ്ഭുതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഉഗ്ഗോ ഗഹപതി ഹത്ഥിഗാമകോ മയാ ബ്യാകതോ. ഇമേഹി ച പന, ഭിക്ഖു, അട്ഠഹി അച്ഛരിയേഹി അബ്ഭുതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം ഉഗ്ഗം ഗഹപതിം ഹത്ഥിഗാമകം ധാരേഹീ’’തി. ദുതിയം.

൩. പഠമഹത്ഥകസുത്തം

൨൩. ഏകം സമയം ഭഗവാ ആളവിയം വിഹരതി അഗ്ഗാളവേ ചേതിയേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘സത്തഹി, ഭിക്ഖവേ, അച്ഛരിയേഹി അബ്ഭുതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം ഹത്ഥകം ആളവകം ധാരേഥ. കതമേഹി സത്തഹി? സദ്ധോ ഹി, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥകോ ആളവകോ; സീലവാ, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥകോ ആളവകോ; ഹിരീമാ, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥകോ ആളവകോ; ഓത്തപ്പീ, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥകോ ആളവകോ; ബഹുസ്സുതോ, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥകോ ആളവകോ; ചാഗവാ, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥകോ ആളവകോ; പഞ്ഞവാ, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥകോ ആളവകോ – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്തഹി അച്ഛരിയേഹി അബ്ഭുതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം ഹത്ഥകം ആളവകം ധാരേഥാ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസി.

അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ഹത്ഥകസ്സ ആളവകസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ ഹത്ഥകോ ആളവകോ യേന സോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം ഭിക്ഖും അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ഹത്ഥകം ആളവകം സോ ഭിക്ഖു ഏതദവോച –

‘‘സത്തഹി ഖോ ത്വം, ആവുസോ, അച്ഛരിയേഹി അബ്ഭുതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ. കതമേഹി സത്തഹി? ‘സദ്ധോ, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥകോ ആളവകോ; സീലവാ…പേ… ഹിരിമാ… ഓത്തപ്പീ… ബഹുസ്സുതോ… ചാഗവാ… പഞ്ഞവാ, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥകോ ആളവകോ’തി. ഇമേഹി ഖോ ത്വം, ആവുസോ, സത്തഹി അച്ഛരിയേഹി അബ്ഭുതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ’’തി. ‘‘കച്ചിത്ഥ, ഭന്തേ, ന കോചി ഗിഹീ അഹോസി ഓദാതവസനോ’’തി? ‘‘ന ഹേത്ഥ, ആവുസോ, കോചി ഗിഹീ അഹോസി ഓദാതവസനോ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ, യദേത്ഥ ന കോചി ഗിഹീ അഹോസി ഓദാതവസനോ’’തി.

അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഹത്ഥകസ്സ ആളവകസ്സ നിവേസനേ പിണ്ഡപാതം ഗഹേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ഹത്ഥകസ്സ ആളവകസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദിം. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, ഹത്ഥകോ ആളവകോ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഹത്ഥകം ആളവകം ഏതദവചം – ‘സത്തഹി ഖോ ത്വം, ആവുസോ, അച്ഛരിയേഹി അബ്ഭുതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ. കതമേഹി സത്തഹി? സദ്ധോ, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥകോ ആളവകോ; സീലവാ…പേ… ഹിരിമാ… ഓത്തപ്പീ… ബഹുസ്സുതോ… ചാഗവാ… പഞ്ഞവാ, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥകോ ആളവകോതി. ഇമേഹി ഖോ ത്വം, ആവുസോ, സത്തഹി അച്ഛരിയേഹി അബ്ഭുതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ’തി.

‘‘ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, ഹത്ഥകോ മം ഏതദവോച – ‘കച്ചിത്ഥ, ഭന്തേ, ന കോചി ഗിഹീ അഹോസി ഓദാതവസനോ’തി? ‘ന ഹേത്ഥ, ആവുസോ, കോചി ഗിഹീ അഹോസി ഓദാതവസനോ’തി. ‘സാധു, ഭന്തേ, യദേത്ഥ ന കോചി ഗിഹീ അഹോസി ഓദാതവസനോ’’’തി.

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖു! അപ്പിച്ഛോ സോ, ഭിക്ഖു, കുലപുത്തോ. സന്തേയേവ അത്തനി കുസലധമ്മേ ന ഇച്ഛതി പരേഹി ഞായമാനേ [പഞ്ഞാപയമാനേ (ക.)]. തേന ഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഇമിനാപി അട്ഠമേന അച്ഛരിയേന അബ്ഭുതേന ധമ്മേന സമന്നാഗതം ഹത്ഥകം ആളവകം ധാരേഹി, യദിദം അപ്പിച്ഛതായാ’’തി. തതിയം.

൪. ദുതിയഹത്ഥകസുത്തം

൨൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ ആളവിയം വിഹരതി അഗ്ഗാളവേ ചേതിയേ. അഥ ഖോ ഹത്ഥകോ ആളവകോ പഞ്ചമത്തേഹി ഉപാസകസതേഹി പരിവുതോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ഹത്ഥകം ആളവകം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘മഹതീ ഖോ ത്യായം, ഹത്ഥക, പരിസാ. കഥം പന ത്വം, ഹത്ഥക, ഇമം മഹതിം പരിസം സങ്ഗണ്ഹാസീ’’തി? ‘‘യാനിമാനി, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ദേസിതാനി [അ. നി. ൪.൩൨; ദീ. നി. ൩.൩൧൩] ചത്താരി സങ്ഗഹവത്ഥൂനി, തേഹാഹം [തേനാഹം (സീ.)] ഇമം മഹതിം പരിസം സങ്ഗണ്ഹാമി. അഹം, ഭന്തേ, യം ജാനാമി – ‘അയം ദാനേന സങ്ഗഹേതബ്ബോ’തി, തം ദാനേന സങ്ഗണ്ഹാമി; യം ജാനാമി – ‘അയം പേയ്യവജ്ജേന സങ്ഗഹേതബ്ബോ’തി, തം പേയ്യവജ്ജേന സങ്ഗണ്ഹാമി; യം ജാനാമി – ‘അയം അത്ഥചരിയായ സങ്ഗഹേതബ്ബോ’തി, തം അത്ഥചരിയായ സങ്ഗണ്ഹാമി; യം ജാനാമി – ‘അയം സമാനത്തതായ സങ്ഗഹേതബ്ബോ’തി, തം സമാനത്തതായ സങ്ഗണ്ഹാമി. സംവിജ്ജന്തി ഖോ പന മേ, ഭന്തേ, കുലേ ഭോഗാ. ദലിദ്ദസ്സ ഖോ നോ തഥാ സോതബ്ബം മഞ്ഞന്തീ’’തി. ‘‘സാധു സാധു, ഹത്ഥക! യോനി ഖോ ത്യായം, ഹത്ഥക, മഹതിം പരിസം സങ്ഗഹേതും. യേ ഹി കേചി, ഹത്ഥക, അതീതമദ്ധാനം മഹതിം പരിസം സങ്ഗഹേസും, സബ്ബേ തേ ഇമേഹേവ ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി മഹതിം പരിസം സങ്ഗഹേസും. യേപി ഹി കേചി, ഹത്ഥക, അനാഗതമദ്ധാനം മഹതിം പരിസം സങ്ഗണ്ഹിസ്സന്തി, സബ്ബേ തേ ഇമേഹേവ ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി മഹതിം പരിസം സങ്ഗണ്ഹിസ്സന്തി. യേപി ഹി കേചി, ഹത്ഥക, ഏതരഹി മഹതിം പരിസം സങ്ഗണ്ഹന്തി, സബ്ബേ തേ ഇമേഹേവ ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി മഹതിം പരിസം സങ്ഗണ്ഹന്തീ’’തി.

അഥ ഖോ ഹത്ഥകോ ആളവകോ ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതോ സമാദപിതോ സമുത്തേജിതോ സമ്പഹംസിതോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ഭഗവാ അചിരപക്കന്തേ ഹത്ഥകേ ആളവകേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അട്ഠഹി, ഭിക്ഖവേ, അച്ഛരിയേഹി അബ്ഭുതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം ഹത്ഥകം ആളവകം ധാരേഥ. കതമേഹി അട്ഠഹി? സദ്ധോ, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥകോ ആളവകോ; സീലവാ, ഭിക്ഖവേ…പേ… ഹിരീമാ… ഓത്തപ്പീ… ബഹുസ്സുതോ… ചാഗവാ… പഞ്ഞവാ, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥകോ ആളവകോ; അപ്പിച്ഛോ, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥകോ ആളവകോ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠഹി അച്ഛരിയേഹി അബ്ഭുതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം ഹത്ഥകം ആളവകം ധാരേഥാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. മഹാനാമസുത്തം

൨൫. ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഉപാസകോ ഹോതീ’’തി? ‘‘യതോ ഖോ, മഹാനാമ, ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ഹോതി, ധമ്മം സരണം ഗതോ ഹോതി, സങ്ഘം സരണം ഗതോ ഹോതി; ഏത്താവതാ ഖോ, മഹാനാമ, ഉപാസകോ ഹോതീ’’തി.

‘‘കിത്താവതാ പന, ഭന്തേ, ഉപാസകോ സീലവാ ഹോതീ’’തി? ‘‘യതോ ഖോ, മഹാനാമ, ഉപാസകോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി, മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി; ഏത്താവതാ ഖോ, മഹാനാമ, ഉപാസകോ സീലവാ ഹോതീ’’തി.

‘‘കിത്താവതാ പന, ഭന്തേ, ഉപാസകോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതി, നോ പരഹിതായാ’’തി? ‘‘യതോ ഖോ, മഹാനാമ, ഉപാസകോ അത്തനാവ സദ്ധാസമ്പന്നോ ഹോതി, നോ പരം സദ്ധാസമ്പദായ സമാദപേതി [സമാദാപേതി (?)]; അത്തനാവ സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, നോ പരം സീലസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാവ ചാഗസമ്പന്നോ ഹോതി, നോ പരം ചാഗസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാവ ഭിക്ഖൂനം ദസ്സനകാമോ ഹോതി, നോ പരം ഭിക്ഖൂനം ദസ്സനേ സമാദപേതി; അത്തനാവ സദ്ധമ്മം സോതുകാമോ ഹോതി, നോ പരം സദ്ധമ്മസ്സവനേ സമാദപേതി; അത്തനാവ സുതാനം ധമ്മാനം ധാരണജാതികോ ഹോതി, നോ പരം ധമ്മധാരണായ സമാദപേതി; അത്തനാവ സുതാനം ധമ്മാനം അത്ഥൂപപരിക്ഖിതാ ഹോതി, നോ പരം അത്ഥൂപപരിക്ഖായ സമാദപേതി; അത്തനാവ അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഹോതി, നോ പരം ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തിയാ സമാദപേതി. ഏത്താവതാ ഖോ, മഹാനാമ, ഉപാസകോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതി, നോ പരഹിതായാ’’തി.

‘‘കിത്താവതാ പന, ഭന്തേ, ഉപാസകോ അത്തഹിതായ ച പടിപന്നോ ഹോതി പരഹിതായ ചാ’’തി? ‘‘യതോ ഖോ, മഹാനാമ, ഉപാസകോ അത്തനാ ച സദ്ധാസമ്പന്നോ ഹോതി, പരഞ്ച സദ്ധാസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ ച സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, പരഞ്ച സീലസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ ച ചാഗസമ്പന്നോ ഹോതി, പരഞ്ച ചാഗസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ ച ഭിക്ഖൂനം ദസ്സനകാമോ ഹോതി, പരഞ്ച ഭിക്ഖൂനം ദസ്സനേ സമാദപേതി; അത്തനാ ച സദ്ധമ്മം സോതുകാമോ ഹോതി, പരഞ്ച സദ്ധമ്മസ്സവനേ സമാദപേതി; അത്തനാ ച സുതാനം ധമ്മാനം ധാരണജാതികോ ഹോതി, പരഞ്ച ധമ്മധാരണായ സമാദപേതി; അത്തനാ ച സുതാനം ധമ്മാനം അത്ഥൂപപരിക്ഖിതാ ഹോതി, പരഞ്ച അത്ഥൂപപരിക്ഖായ സമാദപേതി, അത്തനാ ച അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഹോതി, പരഞ്ച ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തിയാ സമാദപേതി. ഏത്താവതാ ഖോ, മഹാനാമ, ഉപാസകോ അത്തഹിതായ ച പടിപന്നോ ഹോതി പരഹിതായ ചാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ജീവകസുത്തം

൨൬. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ജീവകമ്ബവനേ. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഉപാസകോ ഹോതീ’’തി? ‘‘യതോ ഖോ, ജീവക, ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ഹോതി, ധമ്മം സരണം ഗതോ ഹോതി, സങ്ഘം സരണം ഗതോ ഹോതി; ഏത്താവതാ ഖോ ജീവക, ഉപാസകോ ഹോതീ’’തി.

‘‘കിത്താവതാ പന, ഭന്തേ, ഉപാസകോ സീലവാ ഹോതീ’’തി? ‘‘യതോ ഖോ, ജീവക, ഉപാസകോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി; ഏത്താവതാ ഖോ, ജീവക, ഉപാസകോ സീലവാ ഹോതീ’’തി.

‘‘കിത്താവതാ പന, ഭന്തേ, ഉപാസകോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതി, നോ പരഹിതായാ’’തി? ‘‘യതോ ഖോ, ജീവക, ഉപാസകോ അത്തനാവ സദ്ധാസമ്പന്നോ ഹോതി, നോ പരം സദ്ധാസമ്പദായ സമാദപേതി…പേ… അത്തനാവ അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഹോതി, നോ പരം ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തിയാ സമാദപേതി. ഏത്താവതാ ഖോ, ജീവക, ഉപാസകോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ ഹോതി, നോ പരഹിതായാ’’തി.

‘‘കിത്താവതാ പന, ഭന്തേ, ഉപാസകോ അത്തഹിതായ ച പടിപന്നോ ഹോതി പരഹിതായ ചാ’’തി? ‘‘യതോ ഖോ, ജീവക, ഉപാസകോ അത്തനാ ച സദ്ധാസമ്പന്നോ ഹോതി, പരഞ്ച സദ്ധാസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ ച സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, പരഞ്ച സീലസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ ച ചാഗസമ്പന്നോ ഹോതി, പരഞ്ച ചാഗസമ്പദായ സമാദപേതി; അത്തനാ ച ഭിക്ഖൂനം ദസ്സനകാമോ ഹോതി, പരഞ്ച ഭിക്ഖൂനം ദസ്സനേ സമാദപേതി; അത്തനാ ച സദ്ധമ്മം സോതുകാമോ ഹോതി, പരഞ്ച സദ്ധമ്മസ്സവനേ സമാദപേതി; അത്തനാ ച സുതാനം ധമ്മാനം ധാരണജാതികോ ഹോതി, പരഞ്ച ധമ്മധാരണായ സമാദപേതി; അത്തനാ ച സുതാനം ധമ്മാനം അത്ഥൂപപരിക്ഖിതാ ഹോതി, പരഞ്ച അത്ഥൂപപരിക്ഖായ സമാദപേതി; അത്തനാ ച അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഹോതി, പരഞ്ച ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തിയാ സമാദപേതി. ഏത്താവതാ ഖോ, ജീവക, ഉപാസകോ അത്തഹിതായ ച പടിപന്നോ ഹോതി പരഹിതായ ചാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. പഠമബലസുത്തം

൨൭. ‘‘അട്ഠിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ബലാനി. കതമാനി അട്ഠ? രുണ്ണബലാ, ഭിക്ഖവേ, ദാരകാ, കോധബലാ മാതുഗാമാ, ആവുധബലാ ചോരാ, ഇസ്സരിയബലാ രാജാനോ, ഉജ്ഝത്തിബലാ ബാലാ, നിജ്ഝത്തിബലാ പണ്ഡിതാ, പടിസങ്ഖാനബലാ ബഹുസ്സുതാ, ഖന്തിബലാ സമണബ്രാഹ്മണാ – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ ബലാനീ’’തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയബലസുത്തം

൨൮. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കതി നു ഖോ, സാരിപുത്ത, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബലാനി, യേഹി ബലേഹി സമന്നാഗതോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയം പടിജാനാതി – ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’’’തി? ‘‘അട്ഠ, ഭന്തേ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബലാനി, യേഹി ബലേഹി സമന്നാഗതോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയം പടിജാനാതി – ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’’’തി.

‘‘കതമാനി അട്ഠ? [അ. നി. ൧൦.൯൦; പടി. മ. ൨.൪൪] ഇധ, ഭന്തേ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനിച്ചതോ സബ്ബേ സങ്ഖാരാ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠാ ഹോന്തി. യമ്പി, ഭന്തേ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനിച്ചതോ സബ്ബേ സങ്ഖാരാ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠാ ഹോന്തി, ഇദമ്പി, ഭന്തേ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബലം ഹോതി, യം ബലം ആഗമ്മ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയം പടിജാനാതി – ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’’’തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ അങ്ഗാരകാസൂപമാ കാമാ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠാ ഹോന്തി. യമ്പി, ഭന്തേ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ അങ്ഗാരകാസൂപമാ കാമാ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠാ ഹോന്തി, ഇദമ്പി, ഭന്തേ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബലം ഹോതി, യം ബലം ആഗമ്മ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയം പടിജാനാതി – ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’’’തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിവേകനിന്നം ചിത്തം ഹോതി വിവേകപോണം വിവേകപബ്ഭാരം വിവേകട്ഠം നേക്ഖമ്മാഭിരതം ബ്യന്തിഭൂതം സബ്ബസോ ആസവട്ഠാനിയേഹി ധമ്മേഹി. യമ്പി, ഭന്തേ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിവേകനിന്നം ചിത്തം ഹോതി വിവേകപോണം വിവേകപബ്ഭാരം വിവേകട്ഠം നേക്ഖമ്മാഭിരതം ബ്യന്തിഭൂതം സബ്ബസോ ആസവട്ഠാനിയേഹി ധമ്മേഹി, ഇദമ്പി, ഭന്തേ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബലം ഹോതി, യം ബലം ആഗമ്മ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയം പടിജാനാതി – ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’’’തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ഹോന്തി സുഭാവിതാ. യമ്പി, ഭന്തേ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ഹോന്തി സുഭാവിതാ, ഇദമ്പി, ഭന്തേ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബലം ഹോതി, യം ബലം ആഗമ്മ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയം പടിജാനാതി – ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’’’തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഭാവിതാ ഹോന്തി സുഭാവിതാ…പേ… പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഭാവിതാനി ഹോന്തി സുഭാവിതാനി…പേ… സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ഹോന്തി സുഭാവിതാ…പേ… അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഭാവിതോ ഹോതി സുഭാവിതോ. യമ്പി, ഭന്തേ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഭാവിതോ ഹോതി സുഭാവിതോ, ഇദമ്പി, ഭന്തേ, ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബലം ഹോതി, യം ബലം ആഗമ്മ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയം പടിജാനാതി – ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’’’തി.

‘‘ഇമാനി ഖോ, ഭന്തേ, അട്ഠ ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബലാനി, യേഹി ബലേഹി സമന്നാഗതോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയം പടിജാനാതി – ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’’’തി. അട്ഠമം.

൯. അക്ഖണസുത്തം

൨൯. ‘‘‘ഖണകിച്ചോ ലോകോ, ഖണകിച്ചോ ലോകോ’തി, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി, നോ ച ഖോ സോ ജാനാതി ഖണം വാ അക്ഖണം വാ. അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, അക്ഖണാ അസമയാ ബ്രഹ്മചരിയവാസായ. കതമേ അട്ഠ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ച ലോകേ ഉപ്പന്നോ ഹോതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ, ധമ്മോ ച ദേസിയതി ഓപസമികോ പരിനിബ്ബാനികോ സമ്ബോധഗാമീ സുഗതപ്പവേദിതോ; അയഞ്ച പുഗ്ഗലോ നിരയം ഉപപന്നോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ അക്ഖണോ അസമയോ ബ്രഹ്മചരിയവാസായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ച ലോകേ ഉപ്പന്നോ ഹോതി…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ, ധമ്മോ ച ദേസിയതി ഓപസമികോ പരിനിബ്ബാനികോ സമ്ബോധഗാമീ സുഗതപ്പവേദിതോ; അയഞ്ച പുഗ്ഗലോ തിരച്ഛാനയോനിം ഉപപന്നോ ഹോതി…പേ….

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ…പേ… അയഞ്ച പുഗ്ഗലോ പേത്തിവിസയം ഉപപന്നോ ഹോതി…പേ….

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ…പേ… അയഞ്ച പുഗ്ഗലോ അഞ്ഞതരം ദീഘായുകം ദേവനികായം ഉപപന്നോ ഹോതി…പേ….

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ…പേ… അയഞ്ച പുഗ്ഗലോ പച്ചന്തിമേസു ജനപദേസു പച്ചാജാതോ ഹോതി, സോ ച ഹോതി അവിഞ്ഞാതാരേസു മിലക്ഖേസു [മിലക്ഖൂസു (സ്യാ. ക.) ദീ. നി. ൩.൩൫൮], യത്ഥ നത്ഥി ഗതി ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനം ഉപാസകാനം ഉപാസികാനം…പേ… പഞ്ചമോ അക്ഖണോ അസമയോ ബ്രഹ്മചരിയവാസായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ…പേ… അയഞ്ച പുഗ്ഗലോ മജ്ഝിമേസു ജനപദേസു പച്ചാജാതോ ഹോതി, സോ ച ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠികോ വിപരീതദസ്സനോ – ‘നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം, നത്ഥി ഹുതം, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, നത്ഥി അയം ലോകോ, നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാ പടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി…പേ….

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ…പേ… അയഞ്ച പുഗ്ഗലോ മജ്ഝിമേസു ജനപദേസു പച്ചാജാതോ ഹോതി, സോ ച ഹോതി ദുപ്പഞ്ഞോ ജളോ ഏളമൂഗോ അപ്പടിബലോ സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതസ്സ അത്ഥമഞ്ഞാതും. അയം, ഭിക്ഖവേ, സത്തമോ അക്ഖണോ അസമയോ ബ്രഹ്മചരിയവാസായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ച ലോകേ അനുപ്പന്നോ ഹോതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. ധമ്മോ ച ന ദേസിയതി ഓപസമികോ പരിനിബ്ബാനികോ സമ്ബോധഗാമീ സുഗതപ്പവേദിതോ. അയഞ്ച പുഗ്ഗലോ മജ്ഝിമേസു ജനപദേസു പച്ചാജാതോ ഹോതി, സോ ച ഹോതി പഞ്ഞവാ അജളോ അനേളമൂഗോ പടിബലോ സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതസ്സ അത്ഥമഞ്ഞാതും. അയം, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠമോ അക്ഖണോ അസമയോ ബ്രഹ്മചരിയവാസായ. ‘ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ അക്ഖണാ അസമയാ ബ്രഹ്മചരിയവാസായ’’’.

‘‘ഏകോവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഖണോ ച സമയോ ച ബ്രഹ്മചരിയവാസായ. കതമോ ഏകോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ച ലോകേ ഉപ്പന്നോ ഹോതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. ധമ്മോ ച ദേസിയതി ഓപസമികോ പരിനിബ്ബാനികോ സമ്ബോധഗാമീ സുഗതപ്പവേദിതോ. അയഞ്ച പുഗ്ഗലോ മജ്ഝിമേസു ജനപദേസു പച്ചാജാതോ ഹോതി, സോ ച ഹോതി പഞ്ഞവാ അജളോ അനേളമൂഗോ പടിബലോ സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതസ്സ അത്ഥമഞ്ഞാതും. അയം, ഭിക്ഖവേ, ഏകോവ ഖണോ ച സമയോ ച ബ്രഹ്മചരിയവാസായാ’’തി.

‘‘മനുസ്സലാഭം [മനുസ്സലോകം (സ്യാ.)] ലദ്ധാന, സദ്ധമ്മേ സുപ്പവേദിതേ;

യേ ഖണം നാധിഗച്ഛന്തി, അതിനാമേന്തി തേ ഖണം.

‘‘ബഹൂ ഹി അക്ഖണാ വുത്താ, മഗ്ഗസ്സ അന്തരായികാ;

കദാചി കരഹചി ലോകേ, ഉപ്പജ്ജന്തി തഥാഗതാ.

‘‘തയിദം [തസ്സിദം (ക.)] സമ്മുഖീഭൂതം, യം ലോകസ്മിം സുദുല്ലഭം;

മനുസ്സപടിലാഭോ ച, സദ്ധമ്മസ്സ ച ദേസനാ;

അലം വായമിതും തത്ഥ, അത്തകാമേന [അത്ഥകാമേന (സീ. സ്യാ. ക.)] ജന്തുനാ.

‘‘കഥം വിജഞ്ഞാ സദ്ധമ്മം, ഖണോ വേ [വോ (സ്യാ.)] മാ ഉപച്ചഗാ;

ഖണാതീതാ ഹി സോചന്തി, നിരയമ്ഹി സമപ്പിതാ.

‘‘ഇധ ചേ നം വിരാധേതി, സദ്ധമ്മസ്സ നിയാമതം [നിയാമിതം (സ്യാ.)];

വാണിജോവ അതീതത്ഥോ, ചിരത്തം [ചിരന്തം (ക.)] അനുതപിസ്സതി.

‘‘അവിജ്ജാനിവുതോ പോസോ, സദ്ധമ്മം അപരാധികോ;

ജാതിമരണസംസാരം, ചിരം പച്ചനുഭോസ്സതി.

‘‘യേ ച ലദ്ധാ മനുസ്സത്തം, സദ്ധമ്മേ സുപ്പവേദിതേ;

അകംസു സത്ഥു വചനം, കരിസ്സന്തി കരോന്തി വാ.

‘‘ഖണം പച്ചവിദും ലോകേ, ബ്രഹ്മചരിയം അനുത്തരം;

യേ മഗ്ഗം പടിപജ്ജിംസു, തഥാഗതപ്പവേദിതം.

‘‘യേ സംവരാ ചക്ഖുമതാ, ദേസിതാദിച്ചബന്ധുനാ;

തേസു [തേസം (ക.)] ഗുത്തോ സദാ സതോ, വിഹരേ അനവസ്സുതോ.

‘‘സബ്ബേ അനുസയേ ഛേത്വാ, മാരധേയ്യപരാനുഗേ;

തേ വേ പാരങ്ഗതാ [പാരഗതാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] ലോകേ, യേ പത്താ ആസവക്ഖയ’’ന്തി. നവമം;

൧൦. അനുരുദ്ധമഹാവിതക്കസുത്തം

൩൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ ഭഗ്ഗേസു വിഹരതി സുംസുമാരഗിരേ ഭേസകളാവനേ മിഗദായേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ചേതീസു വിഹരതി പാചീനവംസദായേ. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘അപ്പിച്ഛസ്സായം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ മഹിച്ഛസ്സ; സന്തുട്ഠസ്സായം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ അസന്തുട്ഠസ്സ; പവിവിത്തസ്സായം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ സങ്ഗണികാരാമസ്സ; ആരദ്ധവീരിയസ്സായം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ കുസീതസ്സ; ഉപട്ഠിതസ്സതിസ്സായം [ഉപട്ഠിതസതിസ്സായം (സീ. സ്യാ. പീ.)] ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ മുട്ഠസ്സതിസ്സ [മുട്ഠസതിസ്സ (സീ. സ്യാ. പീ.)]; സമാഹിതസ്സായം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ അസമാഹിതസ്സ; പഞ്ഞവതോ അയം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ ദുപ്പഞ്ഞസ്സാ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ; ഏവമേവം – ഭഗ്ഗേസു സുംസുമാരഗിരേ ഭേസകളാവനേ മിഗദായേ അന്തരഹിതോ ചേതീസു പാചീനവംസദായേ ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ സമ്മുഖേ പാതുരഹോസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. ആയസ്മാപി ഖോ അനുരുദ്ധോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം

നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘സാധു സാധു, അനുരുദ്ധ! സാധു ഖോ ത്വം, അനുരുദ്ധ, (യം തം മഹാപുരിസവിതക്കം) [സത്ത മഹാപുരിസവിതക്കേ (സീ. പീ.) ദീ. നി. ൩.൩൫൮] വിതക്കേസി – ‘അപ്പിച്ഛസ്സായം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ മഹിച്ഛസ്സ; സന്തുട്ഠസ്സായം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ അസന്തുട്ഠസ്സ; പവിവിത്തസ്സായം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ സങ്ഗണികാരാമസ്സ; ആരദ്ധവീരിയസ്സായം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ കുസീതസ്സ; ഉപട്ഠിതസ്സതിസ്സായം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ മുട്ഠസ്സതിസ്സ; സമാഹിതസ്സായം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ അസമാഹിതസ്സ; പഞ്ഞവതോ അയം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ ദുപ്പഞ്ഞസ്സാ’തി. തേന ഹി ത്വം, അനുരുദ്ധ, ഇമമ്പി അട്ഠമം മഹാപുരിസവിതക്കം വിതക്കേഹി – ‘നിപ്പപഞ്ചാരാമസ്സായം ധമ്മോ നിപ്പപഞ്ചരതിനോ, നായം ധമ്മോ പപഞ്ചാരാമസ്സ പപഞ്ചരതിനോ’’’തി.

‘‘യതോ ഖോ ത്വം, അനുരുദ്ധ, ഇമേ അട്ഠ മഹാപുരിസവിതക്കേ വിതക്കേസ്സസി, തതോ ത്വം, അനുരുദ്ധ, യാവദേവ [യാവദേ (സം. നി. ൨.൧൫൨)] ആകങ്ഖിസ്സസി, വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സസി.

‘‘യതോ ഖോ ത്വം, അനുരുദ്ധ, ഇമേ അട്ഠ മഹാപുരിസവിതക്കേ വിതക്കേസ്സസി, തതോ ത്വം, അനുരുദ്ധ, യാവദേവ ആകങ്ഖിസ്സസി, വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സസി.

‘‘യതോ ഖോ ത്വം, അനുരുദ്ധ, ഇമേ അട്ഠ മഹാപുരിസവിതക്കേ വിതക്കേസ്സസി, തതോ ത്വം, അനുരുദ്ധ, യാവദേവ ആകങ്ഖിസ്സസി, പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരിസ്സസി സതോ ച സമ്പജാനോ സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദിസ്സസി യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സസി.

‘‘യതോ ഖോ ത്വം, അനുരുദ്ധ, ഇമേ അട്ഠ മഹാപുരിസവിതക്കേ വിതക്കേസ്സസി, തതോ ത്വം, അനുരുദ്ധ, യാവദേവ ആകങ്ഖിസ്സസി, സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സസി.

‘‘യതോ ഖോ ത്വം, അനുരുദ്ധ, ഇമേ ച അട്ഠ മഹാപുരിസവിതക്കേ വിതക്കേസ്സസി, ഇമേസഞ്ച ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഭവിസ്സസി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, തതോ തുയ്ഹം, അനുരുദ്ധ, സേയ്യഥാപി നാമ ഗഹപതിസ്സ വാ ഗഹപതിപുത്തസ്സ വാ നാനാരത്താനം ദുസ്സാനം ദുസ്സകരണ്ഡകോ പൂരോ; ഏവമേവം തേ പംസുകൂലചീവരം ഖായിസ്സതി സന്തുട്ഠസ്സ വിഹരതോ രതിയാ അപരിതസ്സായ ഫാസുവിഹാരായ ഓക്കമനായ നിബ്ബാനസ്സ.

‘‘യതോ ഖോ ത്വം, അനുരുദ്ധ, ഇമേ ച അട്ഠ മഹാപുരിസവിതക്കേ വിതക്കേസ്സസി, ഇമേസഞ്ച ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഭവിസ്സസി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, തതോ തുയ്ഹം, അനുരുദ്ധ, സേയ്യഥാപി നാമ ഗഹപതിസ്സ വാ ഗഹപതിപുത്തസ്സ വാ സാലീനം ഓദനോ വിചിതകാളകോ അനേകസൂപോ അനേകബ്യഞ്ജനോ; ഏവമേവം തേ പിണ്ഡിയാലോപഭോജനം ഖായിസ്സതി സന്തുട്ഠസ്സ വിഹരതോ രതിയാ അപരിതസ്സായ ഫാസുവിഹാരായ ഓക്കമനായ നിബ്ബാനസ്സ.

‘‘യതോ ഖോ ത്വം, അനുരുദ്ധ, ഇമേ ച അട്ഠ മഹാപുരിസവിതക്കേ വിതക്കേസ്സസി, ഇമേസഞ്ച ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഭവിസ്സസി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, തതോ തുയ്ഹം, അനുരുദ്ധ, സേയ്യഥാപി നാമ ഗഹപതിസ്സ വാ ഗഹപതിപുത്തസ്സ വാ കൂടാഗാരം ഉല്ലിത്താവലിത്തം നിവാതം ഫുസിതഗ്ഗളം പിഹിതവാതപാനം; ഏവമേവം തേ രുക്ഖമൂലസേനാസനം ഖായിസ്സതി സന്തുട്ഠസ്സ വിഹരതോ രതിയാ അപരിതസ്സായ ഫാസുവിഹാരായ ഓക്കമനായ നിബ്ബാനസ്സ.

‘‘യതോ ഖോ ത്വം, അനുരുദ്ധ, ഇമേ ച അട്ഠ മഹാപുരിസവിതക്കേ വിതക്കേസ്സസി, ഇമേസഞ്ച ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഭവിസ്സസി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, തതോ തുയ്ഹം, അനുരുദ്ധ, സേയ്യഥാപി നാമ ഗഹപതിസ്സ വാ ഗഹപതിപുത്തസ്സ വാ പല്ലങ്കോ ഗോനകത്ഥതോ പടികത്ഥതോ പടലികത്ഥതോ കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണോ [കാദലി… പച്ചത്ഥരണോ (സീ.)] സഉത്തരച്ഛദോ ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനോ; ഏവമേവം തേ തിണസന്ഥാരകസയനാസനം ഖായിസ്സതി സന്തുട്ഠസ്സ വിഹരതോ രതിയാ അപരിതസ്സായ ഫാസുവിഹാരായ ഓക്കമനായ നിബ്ബാനസ്സ.

‘‘യതോ ഖോ ത്വം, അനുരുദ്ധ, ഇമേ ച അട്ഠ മഹാപുരിസവിതക്കേ വിതക്കേസ്സസി, ഇമേസഞ്ച ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഭവിസ്സസി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, തതോ തുയ്ഹം, അനുരുദ്ധ, സേയ്യഥാപി നാമ ഗഹപതിസ്സ വാ ഗഹപതിപുത്തസ്സ വാ നാനാഭേസജ്ജാനി, സേയ്യഥിദം – സപ്പി നവനീതം തേലം മധു ഫാണിതം; ഏവമേവം തേ പൂതിമുത്തഭേസജ്ജം ഖായിസ്സതി സന്തുട്ഠസ്സ വിഹരതോ രതിയാ അപരിതസ്സായ ഫാസുവിഹാരായ ഓക്കമനായ നിബ്ബാനസ്സ. തേന ഹി ത്വം, അനുരുദ്ധ, ആയതികമ്പി വസ്സാവാസം ഇധേവ ചേതീസു പാചീനവംസദായേ വിഹരേയ്യാസീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിത്വാ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവം – ചേതീസു പാചീനവംസദായേ അന്തരഹിതോ ഭഗ്ഗേസു സുംസുമാരഗിരേ ഭേസകളാവനേ മിഗദായേ പാതുരഹോസീതി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അട്ഠ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാപുരിസവിതക്കേ ദേസേസ്സാമി, തം സുണാഥ…പേ… കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ മഹാപുരിസവിതക്കാ? അപ്പിച്ഛസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ മഹിച്ഛസ്സ; സന്തുട്ഠസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ അസന്തുട്ഠസ്സ; പവിവിത്തസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ സങ്ഗണികാരാമസ്സ; ആരദ്ധവീരിയസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ കുസീതസ്സ; ഉപട്ഠിതസ്സതിസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ മുട്ഠസ്സതിസ്സ; സമാഹിതസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ അസമാഹിതസ്സ; പഞ്ഞവതോ അയം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ ദുപ്പഞ്ഞസ്സ; നിപ്പപഞ്ചാരാമസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ നിപ്പപഞ്ചരതിനോ, നായം ധമ്മോ പപഞ്ചാരാമസ്സ പപഞ്ചരതിനോ’’.

‘‘‘അപ്പിച്ഛസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ മഹിച്ഛസ്സാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അപ്പിച്ഛോ സമാനോ ‘അപ്പിച്ഛോതി മം ജാനേയ്യു’ന്തി ന ഇച്ഛതി, സന്തുട്ഠോ സമാനോ ‘സന്തുട്ഠോതി മം ജാനേയ്യു’ന്തി ന ഇച്ഛതി, പവിവിത്തോ സമാനോ ‘പവിവിത്തോതി മം ജാനേയ്യു’ന്തി ന ഇച്ഛതി, ആരദ്ധവീരിയോ സമാനോ ‘ആരദ്ധവീരിയോതി മം ജാനേയ്യു’ന്തി ന ഇച്ഛതി, ഉപട്ഠിതസ്സതി സമാനോ ‘ഉപട്ഠിതസ്സതീതി മം ജാനേയ്യു’ന്തി ന ഇച്ഛതി, സമാഹിതോ സമാനോ ‘സമാഹിതോതി മം ജാനേയ്യു’ന്തി ന ഇച്ഛതി, പഞ്ഞവാ സമാനോ ‘പഞ്ഞവാതി മം ജാനേയ്യു’ന്തി ന ഇച്ഛതി, നിപ്പപഞ്ചാരാമോ സമാനോ ‘നിപ്പപഞ്ചാരാമോതി മം ജാനേയ്യു’ന്തി ന ഇച്ഛതി. ‘അപ്പിച്ഛസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ മഹിച്ഛസ്സാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘സന്തുട്ഠസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ അസന്തുട്ഠസ്സാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന. ‘സന്തുട്ഠസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ അസന്തുട്ഠസ്സാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘പവിവിത്തസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ സങ്ഗണികാരാമസ്സാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പവിവിത്തസ്സ വിഹരതോ ഭവന്തി ഉപസങ്കമിതാരോ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ ഉപാസകാ ഉപാസികായോ രാജാനോ രാജമഹാമത്താ തിത്ഥിയാ തിത്ഥിയസാവകാ. തത്ര ഭിക്ഖു വിവേകനിന്നേന ചിത്തേന വിവേകപോണേന വിവേകപബ്ഭാരേന വിവേകട്ഠേന നേക്ഖമ്മാഭിരതേന അഞ്ഞദത്ഥു ഉയ്യോജനികപടിസംയുത്തംയേവ കഥം കത്താ [പവത്താ (ക.)] ഹോതി. ‘പവിവിത്തസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ സങ്ഗണികാരാമസ്സാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘ആരദ്ധവീരിയസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ കുസീതസ്സാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. ‘ആരദ്ധവീരിയസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ കുസീതസ്സാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘ഉപട്ഠിതസ്സതിസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ മുട്ഠസ്സതിസ്സാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതിമാ ഹോതി പരമേന സതിനേപക്കേന സമന്നാഗതോ, ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ. ‘ഉപട്ഠിതസ്സതിസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ, മുട്ഠസ്സതിസ്സാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘സമാഹിതസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ അസമാഹിതസ്സാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ‘സമാഹിതസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ അസമാഹിതസ്സാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘പഞ്ഞവതോ അയം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ ദുപ്പഞ്ഞസ്സാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. ‘പഞ്ഞവതോ അയം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ ദുപ്പഞ്ഞസ്സാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘നിപ്പപഞ്ചാരാമസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ നിപ്പപഞ്ചരതിനോ, നായം ധമ്മോ പപഞ്ചാരാമസ്സ പപഞ്ചരതിനോ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പപഞ്ചനിരോധേ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി വിമുച്ചതി. ‘നിപ്പപഞ്ചാരാമസ്സായം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ, നിപ്പപഞ്ചരതിനോ, നായം ധമ്മോ പപഞ്ചാരാമസ്സ പപഞ്ചരതിനോ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ആയതികമ്പി വസ്സാവാസം തത്ഥേവ ചേതീസു പാചീനവംസദായേ വിഹാസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ അനുരുദ്ധോ അരഹതം അഹോസീതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ അരഹത്തപ്പത്തോ തായം വേലായം ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി –

[ഥേരഗാ. ൯൦൧-൯൦൩] ‘‘മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, സത്ഥാ ലോകേ അനുത്തരോ;

മനോമയേന കായേന, ഇദ്ധിയാ ഉപസങ്കമി.

‘‘യഥാ മേ അഹു സങ്കപ്പോ, തതോ ഉത്തരി ദേസയി;

നിപ്പപഞ്ചരതോ ബുദ്ധോ, നിപ്പപഞ്ചം അദേസയി.

‘‘തസ്സാഹം ധമ്മമഞ്ഞായ, വിഹാസിം സാസനേ രതോ;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. ദസമം;

ഗഹപതിവഗ്ഗോ തതിയോ.