൬. ദുതിയലോകധമ്മസുത്തം

൬. ‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകധമ്മാ ലോകം അനുപരിവത്തന്തി, ലോകോ ച അട്ഠ ലോകധമ്മേ അനുപരിവത്തതി. കതമേ അട്ഠ? ലാഭോ ച, അലാഭോ ച, യസോ ച, അയസോ ച, നിന്ദാ ച, പസംസാ ച, സുഖഞ്ച, ദുക്ഖഞ്ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ ലോകധമ്മാ ലോകം അനുപരിവത്തന്തി, ലോകോ ച ഇമേ അട്ഠ ലോകധമ്മേ അനുപരിവത്തതി.

‘‘അസ്സുതവതോ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനസ്സ ഉപ്പജ്ജതി ലാഭോപി അലാഭോപി യസോപി അയസോപി നിന്ദാപി പസംസാപി സുഖമ്പി ദുക്ഖമ്പി. സുതവതോപി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ ഉപ്പജ്ജതി ലാഭോപി അലാഭോപി യസോപി അയസോപി നിന്ദാപി പസംസാപി സുഖമ്പി ദുക്ഖമ്പി. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, കോ വിസേസോ കോ അധിപ്പയാസോ [അധിപ്പായോ (സീ.), അധിപ്പായസോ (സ്യാ. കം.) അധി + പ + യസു + ണ = അധിപ്പയാസോ] കിം നാനാകരണം സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അസ്സുതവതാ പുഥുജ്ജനേനാ’’തി? ‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ ഭഗവംനേത്തികാ ഭഗവംപടിസരണാ. സാധു വത, ഭന്തേ, ഭഗവന്തംയേവ പടിഭാതു ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി.

‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘അസ്സുതവതോ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനസ്സ ഉപ്പജ്ജതി ലാഭോ. സോ ന ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ഉപ്പന്നോ ഖോ മേ അയം ലാഭോ; സോ ച ഖോ അനിച്ചോ ദുക്ഖോ വിപരിണാമധമ്മോ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ഉപ്പജ്ജതി അലാഭോ…പേ… ഉപ്പജ്ജതി യസോ… ഉപ്പജ്ജതി അയസോ… ഉപ്പജ്ജതി നിന്ദാ… ഉപ്പജ്ജതി പസംസാ… ഉപ്പജ്ജതി സുഖം… ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖം. സോ ന ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ഉപ്പന്നം ഖോ മേ ഇദം ദുക്ഖം; തഞ്ച ഖോ അനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി’’.

‘‘തസ്സ ലാഭോപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, അലാഭോപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, യസോപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, അയസോപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, നിന്ദാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, പസംസാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, സുഖമ്പി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, ദുക്ഖമ്പി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി. സോ ഉപ്പന്നം ലാഭം അനുരുജ്ഝതി, അലാഭേ പടിവിരുജ്ഝതി; ഉപ്പന്നം യസം അനുരുജ്ഝതി, അയസേ പടിവിരുജ്ഝതി; ഉപ്പന്നം പസംസം അനുരുജ്ഝതി, നിന്ദായ പടിവിരുജ്ഝതി; ഉപ്പന്നം സുഖം അനുരുജ്ഝതി, ദുക്ഖേ പടിവിരുജ്ഝതി. സോ ഏവം അനുരോധവിരോധസമാപന്നോ ന പരിമുച്ചതി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി. ‘ന പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാ’തി വദാമി’’.

‘‘സുതവതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ ഉപ്പജ്ജതി ലാഭോ. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ഉപ്പന്നോ ഖോ മേ അയം ലാഭോ; സോ ച ഖോ അനിച്ചോ ദുക്ഖോ വിപരിണാമധമ്മോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഉപ്പജ്ജതി അലാഭോ…പേ… ഉപ്പജ്ജതി യസോ… ഉപ്പജ്ജതി അയസോ… ഉപ്പജ്ജതി നിന്ദാ… ഉപ്പജ്ജതി പസംസാ… ഉപ്പജ്ജതി സുഖം… ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖം. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ഉപ്പന്നം ഖോ മേ ഇദം ദുക്ഖം; തഞ്ച ഖോ അനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി’’.

‘‘തസ്സ ലാഭോപി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, അലാഭോപി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, യസോപി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, അയസോപി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, നിന്ദാപി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, പസംസാപി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, സുഖമ്പി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, ദുക്ഖമ്പി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി. സോ ഉപ്പന്നം ലാഭം നാനുരുജ്ഝതി, അലാഭേ നപ്പടിവിരുജ്ഝതി; ഉപ്പന്നം യസം നാനുരുജ്ഝതി, അയസേ നപ്പടിവിരുജ്ഝതി; ഉപ്പന്നം പസംസം നാനുരുജ്ഝതി, നിന്ദായ നപ്പടിവിരുജ്ഝതി; ഉപ്പന്നം സുഖം നാനുരുജ്ഝതി, ദുക്ഖേ നപ്പടിവിരുജ്ഝതി. സോ ഏവം അനുരോധവിരോധവിപ്പഹീനോ പരിമുച്ചതി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി. ‘പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാ’തി വദാമി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിസേസോ അയം അധിപ്പയാസോ ഇദം നാനാകരണം സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അസ്സുതവതാ പുഥുജ്ജനേനാ’’തി.

‘‘ലാഭോ അലാഭോ ച യസായസോ ച,

നിന്ദാ പസംസാ ച സുഖം ദുഖഞ്ച;

ഏതേ അനിച്ചാ മനുജേസു ധമ്മാ,

അസസ്സതാ വിപരിണാമധമ്മാ.

‘‘ഏതേ ച ഞത്വാ സതിമാ സുമേധോ,

അവേക്ഖതി വിപരിണാമധമ്മേ;

ഇട്ഠസ്സ ധമ്മാ ന മഥേന്തി ചിത്തം,

അനിട്ഠതോ നോ പടിഘാതമേതി.

‘‘തസ്സാനുരോധാ അഥ വാ വിരോധാ,

വിധൂപിതാ അത്ഥങ്ഗതാ ന സന്തി;

പദഞ്ച ഞത്വാ വിരജം അസോകം,

സമ്മപ്പജാനാതി ഭവസ്സ പാരഗൂ’’തി. ഛട്ഠം;