൧. മേത്താവഗ്ഗോ

൧. മേത്താസുത്തം

൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

[അ. നി. ൧൧.൧൫] ‘‘മേത്തായ, ഭിക്ഖവേ, ചേതോവിമുത്തിയാ ആസേവിതായ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ യാനീകതായ വത്ഥുകതായ അനുട്ഠിതായ പരിചിതായ സുസമാരദ്ധായ അട്ഠാനിസംസാ പാടികങ്ഖാ. കതമേ അട്ഠ? സുഖം സുപതി, സുഖം പടിബുജ്ഝതി, ന പാപകം സുപിനം പസ്സതി, മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി, അമനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി, ദേവതാ രക്ഖന്തി, നാസ്സ അഗ്ഗി വാ വിസം വാ സത്ഥം വാ കമതി, ഉത്തരിം അപ്പടിവിജ്ഝന്തോ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ ഹോതി. മേത്തായ, ഭിക്ഖവേ, ചേതോവിമുത്തിയാ ആസേവിതായ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ യാനീകതായ വത്ഥുകതായ അനുട്ഠിതായ പരിചിതായ സുസമാരദ്ധായ ഇമേ അട്ഠാനിസംസാ പാടികങ്ഖാ’’തി.

‘‘യോ ച മേത്തം ഭാവയതി, അപ്പമാണം പടിസ്സതോ [പതിസ്സതോ (സീ.)];

തനൂ സംയോജനാ ഹോന്തി, പസ്സതോ ഉപധിക്ഖയം.

‘‘ഏകമ്പി ചേ പാണമദുട്ഠചിത്തോ,

മേത്തായതി കുസലീ തേന ഹോതി;

സബ്ബേ ച പാണേ മനസാനുകമ്പീ,

പഹൂതമരിയോ പകരോതി പുഞ്ഞം.

‘‘യേ സത്തസണ്ഡം പഥവിം വിജേത്വാ,

രാജിസയോ യജമാനാ അനുപരിയഗാ;

അസ്സമേധം പുരിസമേധം,

സമ്മാപാസം വാജപേയ്യം നിരഗ്ഗളം.

‘‘മേത്തസ്സ ചിത്തസ്സ സുഭാവിതസ്സ,

കലമ്പി തേ നാനുഭവന്തി സോളസിം;

ചന്ദപ്പഭാ താരഗണാവ സബ്ബേ,

യഥാ ന അഗ്ഘന്തി കലമ്പി സോളസിം [അയം പാദോ ബഹൂസു ന ദിസ്സതി].

‘‘യോ ന ഹന്തി ന ഘാതേതി, ന ജിനാതി ന ജാപയേ;

മേത്തംസോ സബ്ബഭൂതാനം, വേരം തസ്സ ന കേനചീ’’തി. പഠമം;

൨. പഞ്ഞാസുത്തം

൨. ‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, ഹേതൂ അട്ഠ പച്ചയാ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായ പഞ്ഞായ അപ്പടിലദ്ധായ പടിലാഭായ, പടിലദ്ധായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തന്തി. കതമേ അട്ഠ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സത്ഥാരം ഉപനിസ്സായ വിഹരതി അഞ്ഞതരം വാ ഗരുട്ഠാനിയം സബ്രഹ്മചാരിം, യത്ഥസ്സ തിബ്ബം ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി പേമഞ്ച ഗാരവോ ച. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ ഹേതു പഠമോ പച്ചയോ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായ പഞ്ഞായ അപ്പടിലദ്ധായ പടിലാഭായ, പടിലദ്ധായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതി.

‘‘സോ തം സത്ഥാരം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം വാ ഗരുട്ഠാനിയം സബ്രഹ്മചാരിം, യത്ഥസ്സ തിബ്ബം ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി പേമം ഗാരവോ ച, തേ കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാ പരിപുച്ഛതി പരിപഞ്ഹതി – ‘ഇദം, ഭന്തേ, കഥം; ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’തി? തസ്സ തേ ആയസ്മന്തോ അവിവടഞ്ചേവ വിവരന്തി, അനുത്താനീകതഞ്ച ഉത്താനീ കരോന്തി, അനേകവിഹിതേസു ച കങ്ഖാഠാനിയേസു ധമ്മേസു കങ്ഖം പടിവിനോദേന്തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ ഹേതു ദുതിയോ പച്ചയോ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായ പഞ്ഞായ അപ്പടിലദ്ധായ പടിലാഭായ, പടിലദ്ധായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതി.

‘‘സോ തം ധമ്മം സുത്വാ ദ്വയേന വൂപകാസേന സമ്പാദേതി – കായവൂപകാസേന ച ചിത്തവൂപകാസേന ച. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ ഹേതു തതിയോ പച്ചയോ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായ പഞ്ഞായ അപ്പടിലദ്ധായ പടിലാഭായ, പടിലദ്ധായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതി.

‘‘സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ ഹേതു ചതുത്ഥോ പച്ചയോ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായ പഞ്ഞായ അപ്പടിലദ്ധായ പടിലാഭായ, പടിലദ്ധായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതി.

‘‘ബഹുസ്സുതോ ഹോതി സുതധരോ സുതസന്നിചയോ. യേ തേ ധമ്മാ ആദികല്യാണാ മജ്ഝേകല്യാണാ പരിയോസാനകല്യാണാ സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം [സത്ഥാ സബ്യഞ്ജനാ (ക. സീ.)] കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം അഭിവദന്തി, തഥാരൂപാസ്സ ധമ്മാ ബഹുസ്സുതാ ഹോന്തി ധാതാ [ധതാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വചസാ പരിചിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചമോ ഹേതു പഞ്ചമോ പച്ചയോ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായ പഞ്ഞായ അപ്പടിലദ്ധായ പടിലാഭായ, പടിലദ്ധായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതി.

‘‘ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. അയം, ഭിക്ഖവേ, ഛട്ഠോ ഹേതു ഛട്ഠോ പച്ചയോ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായ പഞ്ഞായ അപ്പടിലദ്ധായ പടിലാഭായ, പടിലദ്ധായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതി.

‘‘സങ്ഘഗതോ ഖോ പന അനാനാകഥികോ ഹോതി അതിരച്ഛാനകഥികോ. സാമം വാ ധമ്മം ഭാസതി പരം വാ അജ്ഝേസതി അരിയം വാ തുണ്ഹീഭാവം നാതിമഞ്ഞതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, സത്തമോ ഹേതു സത്തമോ പച്ചയോ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായ പഞ്ഞായ അപ്പടിലദ്ധായ പടിലാഭായ, പടിലദ്ധായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതി.

‘‘പഞ്ചസു ഖോ പന ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഉദയബ്ബയാനുപസ്സീ വിഹരതി – ‘ഇതി രൂപം, ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ, ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി വേദനാ, ഇതി വേദനായ സമുദയോ, ഇതി വേദനായ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി സഞ്ഞാ…പേ… ഇതി സങ്ഖാരാ…പേ… ഇതി വിഞ്ഞാണം, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠമോ ഹേതു അട്ഠമോ പച്ചയോ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായ പഞ്ഞായ അപ്പടിലദ്ധായ പടിലാഭായ, പടിലദ്ധായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതി.

‘‘തമേനം സബ്രഹ്മചാരീ ഏവം സമ്ഭാവേന്തി – ‘അയം ഖോ ആയസ്മാ സത്ഥാരം ഉപനിസ്സായ വിഹരതി അഞ്ഞതരം വാ ഗരുട്ഠാനിയം സബ്രഹ്മചാരിം, യത്ഥസ്സ തിബ്ബം ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി പേമഞ്ച ഗാരവോ ച. അദ്ധാ അയമായസ്മാ ജാനം ജാനാതി പസ്സം പസ്സതീ’തി! അയമ്പി ധമ്മോ പിയത്തായ ഗരുത്തായ [പിയതായ ഗരുതായ (സ്യാ.)] ഭാവനായ സാമഞ്ഞായ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘‘തം ഖോ പനായമായസ്മാ സത്ഥാരം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം വാ ഗരുട്ഠാനിയം സബ്രഹ്മചാരിം, യത്ഥസ്സ തിബ്ബം ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി പേമഞ്ച ഗാരവോ ച, തേ കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാ പരിപുച്ഛതി പരിപഞ്ഹതി – ഇദം, ഭന്തേ, കഥം; ഇമസ്സ കോ അത്ഥോതി? തസ്സ തേ ആയസ്മന്തോ അവിവടഞ്ചേവ വിവരന്തി, അനുത്താനീകതഞ്ച ഉത്താനീ കരോന്തി, അനേകവിഹിതേസു ച കങ്ഖാഠാനിയേസു ധമ്മേസു കങ്ഖം പടിവിനോദേന്തി. അദ്ധാ അയമായസ്മാ ജാനം ജാനാതി പസ്സം പസ്സതീ’തി! അയമ്പി ധമ്മോ പിയത്തായ ഗരുത്തായ ഭാവനായ സാമഞ്ഞായ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘‘തം ഖോ പനായമായസ്മാ ധമ്മം സുത്വാ ദ്വയേന വൂപകാസേന സമ്പാദേതി – കായവൂപകാസേന ച ചിത്തവൂപകാസേന ച. അദ്ധാ അയമായസ്മാ ജാനം ജാനാതി പസ്സം പസ്സതീ’തി! അയമ്പി ധമ്മോ പിയത്തായ ഗരുത്തായ ഭാവനായ സാമഞ്ഞായ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘‘സീലവാ ഖോ പനായമായസ്മാ പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. അദ്ധാ അയമായസ്മാ ജാനം ജാനാതി പസ്സം പസ്സതീ’തി! അയമ്പി ധമ്മോ പിയത്തായ ഗരുത്തായ ഭാവനായ സാമഞ്ഞായ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘‘ബഹുസ്സുതോ ഖോ പനായമായസ്മാ സുതധരോ സുതസന്നിചയോ. യേ തേ ധമ്മാ ആദികല്യാണാ മജ്ഝേകല്യാണാ പരിയോസാനകല്യാണാ സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം അഭിവദന്തി, തഥാരൂപാസ്സ ധമ്മാ ബഹുസ്സുതാ ഹോന്തി ധാതാ വചസാ പരിചിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. അദ്ധാ അയമായസ്മാ ജാനം ജാനാതി പസ്സം പസ്സതീ’തി! അയമ്പി ധമ്മോ പിയത്തായ ഗരുത്തായ ഭാവനായ സാമഞ്ഞായ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘‘ആരദ്ധവീരിയോ ഖോ പനായമായസ്മാ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. അദ്ധാ അയമായസ്മാ ജാനം ജാനാതി പസ്സം പസ്സതീ’തി! അയമ്പി ധമ്മോ പിയത്തായ ഗരുത്തായ ഭാവനായ സാമഞ്ഞായ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘‘സങ്ഘഗതോ ഖോ പനായമായസ്മാ അനാനാകഥികോ ഹോതി അതിരച്ഛാനകഥികോ. സാമം വാ ധമ്മം ഭാസതി പരം വാ അജ്ഝേസതി അരിയം വാ തുണ്ഹീഭാവം നാതിമഞ്ഞതി. അദ്ധാ അയമായസ്മാ ജാനം ജാനാതി പസ്സം പസ്സതീ’തി! അയമ്പി ധമ്മോ പിയത്തായ ഗരുത്തായ ഭാവനായ സാമഞ്ഞായ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘‘പഞ്ചസു ഖോ പനായമായസ്മാ ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഉദയബ്ബയാനുപസ്സീ വിഹരതി – ഇതി രൂപം, ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ, ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി വേദനാ…പേ… ഇതി സഞ്ഞാ…പേ… ഇതി സങ്ഖാരാ…പേ… ഇതി വിഞ്ഞാണം, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോതി. അദ്ധാ അയമായസ്മാ ജാനം ജാനാതി പസ്സം പസ്സതീ’തി! അയമ്പി ധമ്മോ പിയത്തായ ഗരുത്തായ ഭാവനായ സാമഞ്ഞായ ഏകീഭാവായ സംവത്തതി.

‘‘ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ ഹേതൂ അട്ഠ പച്ചയാ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായ പഞ്ഞായ അപ്പടിലദ്ധായ പടിലാഭായ, പടിലദ്ധായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തന്തീ’’തി. ദുതിയം.

൩. പഠമഅപ്പിയസുത്തം

൩. ‘‘അട്ഠഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു സബ്രഹ്മചാരീനം അപ്പിയോ ച ഹോതി അമനാപോ ച അഗരു ച അഭാവനീയോ ച. കതമേഹി അട്ഠഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അപ്പിയപസംസീ ച ഹോതി, പിയഗരഹീ ച, ലാഭകാമോ ച, സക്കാരകാമോ ച, അഹിരികോ ച, അനോത്തപ്പീ ച, പാപിച്ഛോ ച, മിച്ഛാദിട്ഠി ച. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു സബ്രഹ്മചാരീനം അപ്പിയോ ച ഹോതി അമനാപോ ച അഗരു ച അഭാവനീയോ ച.

‘‘അട്ഠഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ച ഹോതി മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ച. കതമേഹി അട്ഠഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന അപ്പിയപസംസീ ച ഹോതി, ന പിയഗരഹീ ച, ന ലാഭകാമോ ച, ന സക്കാരകാമോ ച, ഹിരീമാ ച ഹോതി, ഓത്തപ്പീ ച, അപ്പിച്ഛോ ച, സമ്മാദിട്ഠി ച. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ച ഹോതി മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ചാ’’തി. തതിയം.

൪. ദുതിയഅപ്പിയസുത്തം

൪. ‘‘അട്ഠഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു സബ്രഹ്മചാരീനം അപ്പിയോ ച ഹോതി അമനാപോ ച അഗരു ച അഭാവനീയോ ച. കതമേഹി അട്ഠഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ലാഭകാമോ ച ഹോതി, സക്കാരകാമോ ച, അനവഞ്ഞത്തികാമോ ച, അകാലഞ്ഞൂ ച, അമത്തഞ്ഞൂ ച, അസുചി ച, ബഹുഭാണീ ച, അക്കോസകപരിഭാസകോ ച സബ്രഹ്മചാരീനം. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു സബ്രഹ്മചാരീനം അപ്പിയോ ച ഹോതി അമനാപോ ച അഗരു ച അഭാവനീയോ ച.

‘‘അട്ഠഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ച ഹോതി മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ച. കതമേഹി അട്ഠഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ലാഭകാമോ ച ഹോതി, ന സക്കാരകാമോ ച, ന അനവഞ്ഞത്തികാമോ ച, കാലഞ്ഞൂ ച, മത്തഞ്ഞൂ ച, സുചി ച, ന ബഹുഭാണീ ച, അനക്കോസകപരിഭാസകോ ച സബ്രഹ്മചാരീനം. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ച ഹോതി മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ചാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമലോകധമ്മസുത്തം

൫. ‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകധമ്മാ ലോകം അനുപരിവത്തന്തി, ലോകോ ച അട്ഠ ലോകധമ്മേ അനുപരിവത്തതി. കതമേ അട്ഠ? ലാഭോ ച, അലാഭോ ച, യസോ ച, അയസോ ച, നിന്ദാ ച, പസംസാ ച, സുഖഞ്ച, ദുക്ഖഞ്ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ ലോകധമ്മാ ലോകം അനുപരിവത്തന്തി, ലോകോ ച ഇമേ അട്ഠ ലോകധമ്മേ അനുപരിവത്തതീ’’തി.

‘‘ലാഭോ അലാഭോ ച യസായസോ ച,

നിന്ദാ പസംസാ ച സുഖം ദുഖഞ്ച;

ഏതേ അനിച്ചാ മനുജേസു ധമ്മാ,

അസസ്സതാ വിപരിണാമധമ്മാ.

‘‘ഏതേ ച ഞത്വാ സതിമാ സുമേധോ,

അവേക്ഖതി വിപരിണാമധമ്മേ;

ഇട്ഠസ്സ ധമ്മാ ന മഥേന്തി ചിത്തം,

അനിട്ഠതോ നോ പടിഘാതമേതി.

‘‘തസ്സാനുരോധാ അഥ വാ വിരോധാ,

വിധൂപിതാ അത്ഥങ്ഗതാ ന സന്തി;

പദഞ്ച ഞത്വാ വിരജം അസോകം,

സമ്മപ്പജാനാതി ഭവസ്സ പാരഗൂ’’തി. പഞ്ചമം;

൬. ദുതിയലോകധമ്മസുത്തം

൬. ‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകധമ്മാ ലോകം അനുപരിവത്തന്തി, ലോകോ ച അട്ഠ ലോകധമ്മേ അനുപരിവത്തതി. കതമേ അട്ഠ? ലാഭോ ച, അലാഭോ ച, യസോ ച, അയസോ ച, നിന്ദാ ച, പസംസാ ച, സുഖഞ്ച, ദുക്ഖഞ്ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ ലോകധമ്മാ ലോകം അനുപരിവത്തന്തി, ലോകോ ച ഇമേ അട്ഠ ലോകധമ്മേ അനുപരിവത്തതി.

‘‘അസ്സുതവതോ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനസ്സ ഉപ്പജ്ജതി ലാഭോപി അലാഭോപി യസോപി അയസോപി നിന്ദാപി പസംസാപി സുഖമ്പി ദുക്ഖമ്പി. സുതവതോപി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ ഉപ്പജ്ജതി ലാഭോപി അലാഭോപി യസോപി അയസോപി നിന്ദാപി പസംസാപി സുഖമ്പി ദുക്ഖമ്പി. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, കോ വിസേസോ കോ അധിപ്പയാസോ [അധിപ്പായോ (സീ.), അധിപ്പായസോ (സ്യാ. കം.) അധി + പ + യസു + ണ = അധിപ്പയാസോ] കിം നാനാകരണം സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അസ്സുതവതാ പുഥുജ്ജനേനാ’’തി? ‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ ഭഗവംനേത്തികാ ഭഗവംപടിസരണാ. സാധു വത, ഭന്തേ, ഭഗവന്തംയേവ പടിഭാതു ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി.

‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘അസ്സുതവതോ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനസ്സ ഉപ്പജ്ജതി ലാഭോ. സോ ന ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ഉപ്പന്നോ ഖോ മേ അയം ലാഭോ; സോ ച ഖോ അനിച്ചോ ദുക്ഖോ വിപരിണാമധമ്മോ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ഉപ്പജ്ജതി അലാഭോ…പേ… ഉപ്പജ്ജതി യസോ… ഉപ്പജ്ജതി അയസോ… ഉപ്പജ്ജതി നിന്ദാ… ഉപ്പജ്ജതി പസംസാ… ഉപ്പജ്ജതി സുഖം… ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖം. സോ ന ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ഉപ്പന്നം ഖോ മേ ഇദം ദുക്ഖം; തഞ്ച ഖോ അനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി’’.

‘‘തസ്സ ലാഭോപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, അലാഭോപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, യസോപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, അയസോപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, നിന്ദാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, പസംസാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, സുഖമ്പി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, ദുക്ഖമ്പി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി. സോ ഉപ്പന്നം ലാഭം അനുരുജ്ഝതി, അലാഭേ പടിവിരുജ്ഝതി; ഉപ്പന്നം യസം അനുരുജ്ഝതി, അയസേ പടിവിരുജ്ഝതി; ഉപ്പന്നം പസംസം അനുരുജ്ഝതി, നിന്ദായ പടിവിരുജ്ഝതി; ഉപ്പന്നം സുഖം അനുരുജ്ഝതി, ദുക്ഖേ പടിവിരുജ്ഝതി. സോ ഏവം അനുരോധവിരോധസമാപന്നോ ന പരിമുച്ചതി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി. ‘ന പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാ’തി വദാമി’’.

‘‘സുതവതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ ഉപ്പജ്ജതി ലാഭോ. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ഉപ്പന്നോ ഖോ മേ അയം ലാഭോ; സോ ച ഖോ അനിച്ചോ ദുക്ഖോ വിപരിണാമധമ്മോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഉപ്പജ്ജതി അലാഭോ…പേ… ഉപ്പജ്ജതി യസോ… ഉപ്പജ്ജതി അയസോ… ഉപ്പജ്ജതി നിന്ദാ… ഉപ്പജ്ജതി പസംസാ… ഉപ്പജ്ജതി സുഖം… ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖം. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ഉപ്പന്നം ഖോ മേ ഇദം ദുക്ഖം; തഞ്ച ഖോ അനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി’’.

‘‘തസ്സ ലാഭോപി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, അലാഭോപി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, യസോപി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, അയസോപി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, നിന്ദാപി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, പസംസാപി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, സുഖമ്പി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, ദുക്ഖമ്പി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി. സോ ഉപ്പന്നം ലാഭം നാനുരുജ്ഝതി, അലാഭേ നപ്പടിവിരുജ്ഝതി; ഉപ്പന്നം യസം നാനുരുജ്ഝതി, അയസേ നപ്പടിവിരുജ്ഝതി; ഉപ്പന്നം പസംസം നാനുരുജ്ഝതി, നിന്ദായ നപ്പടിവിരുജ്ഝതി; ഉപ്പന്നം സുഖം നാനുരുജ്ഝതി, ദുക്ഖേ നപ്പടിവിരുജ്ഝതി. സോ ഏവം അനുരോധവിരോധവിപ്പഹീനോ പരിമുച്ചതി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി. ‘പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാ’തി വദാമി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിസേസോ അയം അധിപ്പയാസോ ഇദം നാനാകരണം സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അസ്സുതവതാ പുഥുജ്ജനേനാ’’തി.

‘‘ലാഭോ അലാഭോ ച യസായസോ ച,

നിന്ദാ പസംസാ ച സുഖം ദുഖഞ്ച;

ഏതേ അനിച്ചാ മനുജേസു ധമ്മാ,

അസസ്സതാ വിപരിണാമധമ്മാ.

‘‘ഏതേ ച ഞത്വാ സതിമാ സുമേധോ,

അവേക്ഖതി വിപരിണാമധമ്മേ;

ഇട്ഠസ്സ ധമ്മാ ന മഥേന്തി ചിത്തം,

അനിട്ഠതോ നോ പടിഘാതമേതി.

‘‘തസ്സാനുരോധാ അഥ വാ വിരോധാ,

വിധൂപിതാ അത്ഥങ്ഗതാ ന സന്തി;

പദഞ്ച ഞത്വാ വിരജം അസോകം,

സമ്മപ്പജാനാതി ഭവസ്സ പാരഗൂ’’തി. ഛട്ഠം;

൭. ദേവദത്തവിപത്തിസുത്തം

൭. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ അചിരപക്കന്തേ ദേവദത്തേ. തത്ര ഭഗവാ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം അത്തവിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിതാ ഹോതി. സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം പരവിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിതാ ഹോതി. സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം അത്തസമ്പത്തിം പച്ചവേക്ഖിതാ ഹോതി. സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം പരസമ്പത്തിം പച്ചവേക്ഖിതാ ഹോതി. അട്ഠഹി, ഭിക്ഖവേ, അസദ്ധമ്മേഹി അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ദേവദത്തോ ആപായികോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ’’.

[ചൂളവ. ൩൪൮] ‘‘കതമേഹി അട്ഠഹി? ലാഭേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ദേവദത്തോ ആപായികോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ. അലാഭേന, ഭിക്ഖവേ…പേ… യസേന, ഭിക്ഖവേ… അയസേന, ഭിക്ഖവേ… സക്കാരേന, ഭിക്ഖവേ… അസക്കാരേന, ഭിക്ഖവേ… പാപിച്ഛതായ, ഭിക്ഖവേ… പാപമിത്തതായ, ഭിക്ഖവേ, അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ദേവദത്തോ ആപായികോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠഹി അസദ്ധമ്മേഹി അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ദേവദത്തോ ആപായികോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ.

‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നം ലാഭം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരേയ്യ, ഉപ്പന്നം അലാഭം…പേ… ഉപ്പന്നം യസം… ഉപ്പന്നം അയസം… ഉപ്പന്നം സക്കാരം … ഉപ്പന്നം അസക്കാരം… ഉപ്പന്നം പാപിച്ഛതം… ഉപ്പന്നം പാപമിത്തതം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരേയ്യ.

‘‘കിഞ്ച [കഥഞ്ച (ക.)], ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്ഥവസം പടിച്ച ഉപ്പന്നം ലാഭം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരേയ്യ, ഉപ്പന്നം അലാഭം…പേ… ഉപ്പന്നം യസം… ഉപ്പന്നം അയസം… ഉപ്പന്നം സക്കാരം… ഉപ്പന്നം അസക്കാരം… ഉപ്പന്നം പാപിച്ഛതം… ഉപ്പന്നം പാപമിത്തതം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരേയ്യ?

‘‘യം ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പന്നം ലാഭം അനഭിഭുയ്യ [അനഭിഭൂയ്യ അനഭിഭൂയ്യ (ക.)] വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, ഉപ്പന്നം ലാഭം അഭിഭുയ്യ [അഭിഭൂയ്യ അഭിഭൂയ്യ (ക.)] വിഹരതോ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി. യം ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പന്നം അലാഭം…പേ… ഉപ്പന്നം യസം… ഉപ്പന്നം അയസം… ഉപ്പന്നം സക്കാരം… ഉപ്പന്നം അസക്കാരം… ഉപ്പന്നം പാപിച്ഛതം… ഉപ്പന്നം പാപമിത്തതം അനഭിഭുയ്യ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, ഉപ്പന്നം പാപമിത്തതം അഭിഭുയ്യ വിഹരതോ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്ഥവസം പടിച്ച ഉപ്പന്നം ലാഭം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരേയ്യ, ഉപ്പന്നം അലാഭം…പേ… ഉപ്പന്നം യസം… ഉപ്പന്നം അയസം … ഉപ്പന്നം സക്കാരം… ഉപ്പന്നം അസക്കാരം… ഉപ്പന്നം പാപിച്ഛതം… ഉപ്പന്നം പാപമിത്തതം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരേയ്യ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ഉപ്പന്നം ലാഭം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരിസ്സാമ, ഉപ്പന്നം അലാഭം…പേ… ഉപ്പന്നം യസം… ഉപ്പന്നം അയസം… ഉപ്പന്നം സക്കാരം… ഉപ്പന്നം അസക്കാരം… ഉപ്പന്നം പാപിച്ഛതം… ഉപ്പന്നം പാപമിത്തതം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരിസ്സാമാ’തി. ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. സത്തമം.

൮. ഉത്തരവിപത്തിസുത്തം

൮. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ഉത്തരോ മഹിസവത്ഥുസ്മിം വിഹരതി സങ്ഖേയ്യകേ പബ്ബതേ വടജാലികായം [ധവജാലികായം (സീ.), വട്ടജാലികായം (സ്യാ.)]. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ ഉത്തരോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘സാധാവുസോ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം അത്തവിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിതാ ഹോതി. സാധാവുസോ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം പരവിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിതാ ഹോതി. സാധാവുസോ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം അത്തസമ്പത്തിം പച്ചവേക്ഖിതാ ഹോതി. സാധാവുസോ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം പരസമ്പത്തിം പച്ചവേക്ഖിതാ ഹോതീ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന വേസ്സവണോ മഹാരാജാ ഉത്തരായ ദിസായ ദക്ഖിണം ദിസം ഗച്ഛതി കേനചിദേവ കരണീയേന. അസ്സോസി ഖോ വേസ്സവണോ മഹാരാജാ ആയസ്മതോ ഉത്തരസ്സ മഹിസവത്ഥുസ്മിം സങ്ഖേയ്യകേ പബ്ബതേ വടജാലികായം ഭിക്ഖൂനം ഏവം ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ – ‘‘സാധാവുസോ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം അത്തവിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിതാ ഹോതി. സാധാവുസോ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം പരവിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിതാ ഹോതി. സാധാവുസോ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം അത്തസമ്പത്തിം പച്ചവേക്ഖിതാ ഹോതി. സാധാവുസോ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം പരസമ്പത്തിം പച്ചവേക്ഖിതാ ഹോതീ’’തി.

അഥ ഖോ വേസ്സവണ്ണോ മഹാരാജാ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം [സമ്മിഞ്ജിതം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ [സമ്മിഞ്ജേയ്യ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ഏവമേവം മഹിസവത്ഥുസ്മിം സങ്ഖേയ്യകേ പബ്ബതേ വടജാലികായം അന്തരഹിതോ ദേവേസു താവതിംസേസു പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ വേസ്സവണ്ണോ മഹാരാജാ യേന സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ സക്കം ദേവാനമിന്ദം ഏതദവോച – ‘‘യഗ്ഘേ മാരിസ, ജാനേയ്യാസി! ഏസോ ആയസ്മാ ഉത്തരോ മഹിസവത്ഥുസ്മിം സങ്ഖേയ്യകേ പബ്ബതേ വടജാലികായം ഭിക്ഖൂനം ഏവം ധമ്മം ദേസേതി – ‘സാധാവുസോ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം അത്തവിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിതാ ഹോതി. സാധാവുസോ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം പരവിപത്തിം…പേ… അത്തസമ്പത്തിം… പരസമ്പത്തിം പച്ചവേക്ഖിതാ ഹോതീ’’’തി.

അഥ ഖോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവം ദേവേസു താവതിംസേസു അന്തരഹിതോ മഹിസവത്ഥുസ്മിം സങ്ഖേയ്യകേ പബ്ബതേ വടജാലികായം ആയസ്മതോ ഉത്തരസ്സ സമ്മുഖേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ യേനായസ്മാ ഉത്തരോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ഉത്തരം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ആയസ്മന്തം ഉത്തരം ഏതദവോച –

‘‘സച്ചം കിര, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ഉത്തരോ ഭിക്ഖൂനം ഏവം ധമ്മം ദേസേസി – ‘സാധാവുസോ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം അത്തവിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിതാ ഹോതി, സാധാവുസോ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം പരവിപത്തിം…പേ… അത്തസമ്പത്തിം… പരസമ്പത്തിം പച്ചവേക്ഖിതാ ഹോതീ’’’ തി? ‘‘ഏവം, ദേവാനമിന്ദാ’’തി. ‘‘കിം പനിദം [കിം പന (സ്യാ.)], ഭന്തേ, ആയസ്മതോ ഉത്തരസ്സ സകം പടിഭാനം [സകപടിഭാനം ഉപാദായ (ക.)], ഉദാഹു തസ്സ ഭഗവതോ വചനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി? ‘‘തേന ഹി, ദേവാനമിന്ദ, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി. ഉപമായ മിധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാന’’ന്തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ദേവാനമിന്ദ, ഗാമസ്സ വാ നിഗമസ്സ വാ അവിദൂരേ മഹാധഞ്ഞരാസി. തതോ മഹാജനകായോ ധഞ്ഞം ആഹരേയ്യ – കാജേഹിപി പിടകേഹിപി ഉച്ഛങ്ഗേഹിപി അഞ്ജലീഹിപി. യോ നു ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, തം മഹാജനകായം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം പുച്ഛേയ്യ – ‘കുതോ ഇമം ധഞ്ഞം ആഹരഥാ’തി, കഥം ബ്യാകരമാനോ നു ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, സോ മഹാജനകായോ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യാ’’തി? ‘‘‘അമുമ്ഹാ മഹാധഞ്ഞരാസിമ്ഹാ ആഹരാമാ’തി ഖോ, ഭന്തേ, സോ മഹാജനകായോ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യാ’’തി. ‘‘ഏവമേവം ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, യം കിഞ്ചി സുഭാസിതം സബ്ബം തം തസ്സ ഭഗവതോ വചനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. തതോ ഉപാദായുപാദായ മയം ചഞ്ഞേ ച ഭണാമാ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം ഭന്തേ! യാവ സുഭാസിതം ചിദം ആയസ്മതാ ഉത്തരേന – ‘യം കിഞ്ചി സുഭാസിതം സബ്ബം തം തസ്സ ഭഗവതോ വചനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. തതോ ഉപാദായുപാദായ മയം ചഞ്ഞേ ച ഭണാമാ’തി. ഏകമിദം, ഭന്തേ ഉത്തര, സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ അചിരപക്കന്തേ ദേവദത്തേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം അത്തവിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിതാ ഹോതി. സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം പരവിപത്തിം…പേ… അത്തസമ്പത്തിം… പരസമ്പത്തിം പച്ചവേക്ഖിതാ ഹോതി. അട്ഠഹി, ഭിക്ഖവേ, അസദ്ധമ്മേഹി അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ദേവദത്തോ ആപായികോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ. കതമേഹി അട്ഠഹി? ലാഭേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ദേവദത്തോ ആപായികോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ; അലാഭേന, ഭിക്ഖവേ…പേ… യസേന, ഭിക്ഖവേ … അയസേന, ഭിക്ഖവേ… സക്കാരേന, ഭിക്ഖവേ… അസക്കാരേന, ഭിക്ഖവേ… പാപിച്ഛതായ, ഭിക്ഖവേ… പാപമിത്തതായ, ഭിക്ഖവേ, അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ദേവദത്തോ ആപായികോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠഹി അസദ്ധമ്മേഹി അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ദേവദത്തോ ആപായികോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ.

‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നം ലാഭം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരേയ്യ; ഉപ്പന്നം അലാഭം…പേ… ഉപ്പന്നം യസം… ഉപ്പന്നം അയസം… ഉപ്പന്നം സക്കാരം… ഉപ്പന്നം അസക്കാരം… ഉപ്പന്നം പാപിച്ഛതം… ഉപ്പന്നം പാപമിത്തതം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരേയ്യ.

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്ഥവസം പടിച്ച ഉപ്പന്നം ലാഭം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരേയ്യ; ഉപ്പന്നം അലാഭം…പേ… ഉപ്പന്നം യസം… ഉപ്പന്നം അയസം… ഉപ്പന്നം സക്കാരം… ഉപ്പന്നം അസക്കാരം… ഉപ്പന്നം പാപിച്ഛതം… ഉപ്പന്നം പാപമിത്തതം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരേയ്യ?

‘‘യം ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പന്നം ലാഭം അനഭിഭുയ്യ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, ഉപ്പന്നം ലാഭം അഭിഭുയ്യ വിഹരതോ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി. യം ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പന്നം അലാഭം…പേ… ഉപ്പന്നം യസം… ഉപ്പന്നം അയസം… ഉപ്പന്നം സക്കാരം… ഉപ്പന്നം അസക്കാരം… ഉപ്പന്നം പാപിച്ഛതം… ഉപ്പന്നം പാപമിത്തതം അനഭിഭുയ്യ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, ഉപ്പന്നം പാപമിത്തതം അഭിഭുയ്യ വിഹരതോ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്ഥവസം പടിച്ച ഉപ്പന്നം ലാഭം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരേയ്യ; ഉപ്പന്നം അലാഭം…പേ… ഉപ്പന്നം യസം… ഉപ്പന്നം അയസം… ഉപ്പന്നം സക്കാരം… ഉപ്പന്നം അസക്കാരം… ഉപ്പന്നം പാപിച്ഛതം … ഉപ്പന്നം പാപമിത്തതം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരേയ്യ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ഉപ്പന്നം ലാഭം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരിസ്സാമ, ഉപ്പന്നം അലാഭം…പേ… ഉപ്പന്നം യസം… ഉപ്പന്നം അയസം… ഉപ്പന്നം സക്കാരം… ഉപ്പന്നം അസക്കാരം… ഉപ്പന്നം പാപിച്ഛതം… ഉപ്പന്നം പാപമിത്തതം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരിസ്സാമാതി. ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി.

‘‘ഏത്താവതാ, ഭന്തേ ഉത്തര, മനുസ്സേസു ചതസ്സോ പരിസാ – ഭിക്ഖൂ, ഭിക്ഖുനിയോ, ഉപാസകാ, ഉപാസികായോ. നായം ധമ്മപരിയായോ കിസ്മിഞ്ചി ഉപട്ഠിതോ [പതിട്ഠിതോ (സീ. സ്യാ.)]. ഉഗ്ഗണ്ഹതു, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ഉത്തരോ ഇമം ധമ്മപരിയായം. പരിയാപുണാതു, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ഉത്തരോ ഇമം ധമ്മപരിയായം. ധാരേതു, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ഉത്തരോ ഇമം ധമ്മപരിയായം. അത്ഥസംഹിതോ അയം, ഭന്തേ, ധമ്മപരിയായോ ആദിബ്രഹ്മചരിയകോ’’തി [ആദിബ്രഹ്മചരിയികോ (സീ. ക.)]. അട്ഠമം.

൯. നന്ദസുത്തം

൯. ‘‘‘കുലപുത്തോ’തി, ഭിക്ഖവേ, നന്ദം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ. ‘ബലവാ’തി, ഭിക്ഖവേ, നന്ദം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ. ‘പാസാദികോ’തി, ഭിക്ഖവേ, നന്ദം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ. ‘തിബ്ബരാഗോ’തി, ഭിക്ഖവേ, നന്ദം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ. കിമഞ്ഞത്ര, ഭിക്ഖവേ, നന്ദോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ, ജാഗരിയം അനുയുത്തോ, സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ, യേഹി [യേന (ക.)] നന്ദോ സക്കോതി പരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും! തത്രിദം, ഭിക്ഖവേ, നന്ദസ്സ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതായ ഹോതി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദസ്സ പുരത്ഥിമാ ദിസാ ആലോകേതബ്ബാ ഹോതി, സബ്ബം ചേതസാ സമന്നാഹരിത്വാ നന്ദോ പുരത്ഥിമം ദിസം ആലോകേതി – ‘ഏവം മേ പുരത്ഥിമം ദിസം ആലോകയതോ നാഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവിസ്സന്തീ’തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി.

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദസ്സ പച്ഛിമാ ദിസാ ആലോകേതബ്ബാ ഹോതി…പേ… ഉത്തരാ ദിസാ ആലോകേതബ്ബാ ഹോതി… ദക്ഖിണാ ദിസാ ആലോകേതബ്ബാ ഹോതി… ഉദ്ധം ഉല്ലോകേതബ്ബാ ഹോതി… അധോ ഓലോകേതബ്ബാ ഹോതി… അനുദിസാ അനുവിലോകേതബ്ബാ ഹോതി, സബ്ബം ചേതസാ സമന്നാഹരിത്വാ നന്ദോ അനുദിസം അനുവിലോകേതി – ‘ഏവം മേ അനുദിസം അനുവിലോകയതോ നാഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവിസ്സന്തീ’തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദസ്സ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതായ ഹോതി.

‘‘തത്രിദം, ഭിക്ഖവേ, നന്ദസ്സ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതായ ഹോതി. ഇധ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദോ പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി – ‘നേവ ദവായ ന മദായ ന മണ്ഡനായ ന വിഭൂസനായ, യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ യാപനായ വിഹിംസൂപരതിയാ ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായ ഇതി പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമി, നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമി, യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതി അനവജ്ജതാ ച ഫാസുവിഹാരോ ചാ’തി. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദസ്സ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതായ ഹോതി.

‘‘തത്രിദം, ഭിക്ഖവേ, നന്ദസ്സ ജാഗരിയാനുയോഗസ്മിം ഹോതി. ഇധ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദോ ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി; രത്തിയാ പഠമം യാമം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി; രത്തിയാ മജ്ഝിമം യാമം ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേതി പാദേ പാദം അച്ചാധായ സതോ സമ്പജാനോ ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസി കരിത്വാ; രത്തിയാ പച്ഛിമം യാമം പച്ചുട്ഠായ ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദസ്സ ജാഗരിയാനുയോഗസ്മിം ഹോതി.

‘‘തത്രിദം, ഭിക്ഖവേ, നന്ദസ്സ സതിസമ്പജഞ്ഞസ്മിം ഹോതി. ഇധ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദസ്സ വിദിതാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി; വിദിതാ സഞ്ഞാ…പേ… വിദിതാ വിതക്കാ…പേ… അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദസ്സ സതിസമ്പജഞ്ഞസ്മിം ഹോതി.

‘‘കിമഞ്ഞത്ര, ഭിക്ഖവേ, നന്ദോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ, ജാഗരിയം അനുയുത്തോ, സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ, യേഹി നന്ദോ സക്കോതി പരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതു’’ന്തി! നവമം.

൧൦. കാരണ്ഡവസുത്തം

൧൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ ചമ്പായം വിഹരതി ഗഗ്ഗരായ പോക്ഖരണിയാ തീരേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ ചോദേന്തി. സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ആപത്തിയാ ചോദിയമാനോ അഞ്ഞേനാഞ്ഞം പടിചരതി, ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘നിദ്ധമഥേതം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലം; നിദ്ധമഥേതം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലം. അപനേയ്യേസോ [അപനേയ്യോ സോ (സീ.), അപനേയ്യോ (സ്യാ.)], ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ. കിം വോ തേന പരപുത്തേന വിസോധിതേന [കിം വോപരപുത്തോ വിഹേഠിയതി (സീ.), കിം പരപുത്തോ വിഹേഠേതി (സ്യാ.), കിം വോ പരപുത്താ വിഹേഠേതി (പീ.), കിം സോ പരപുത്തോ വിസോധേതി (ക.)]! ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ താദിസംയേവ ഹോതി അഭിക്കന്തം പടിക്കന്തം ആലോകിതം വിലോകിതം സമിഞ്ജിതം പസാരിതം സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണം, സേയ്യഥാപി അഞ്ഞേസം ഭദ്ദകാനം ഭിക്ഖൂനം – യാവസ്സ ഭിക്ഖൂ ആപത്തിം ന പസ്സന്തി. യതോ ച ഖ്വസ്സ ഭിക്ഖൂ ആപത്തിം പസ്സന്തി, തമേനം ഏവം ജാനന്തി – ‘സമണദൂസീവായം [സമണരൂപീ (ക.)] സമണപലാപോ സമണകാരണ്ഡവോ’തി [സമണകരണ്ഡവോതി (ക.)]. തമേനം ഇതി വിദിത്വാ ബഹിദ്ധാ നാസേന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? മാ അഞ്ഞേ ഭദ്ദകേ ഭിക്ഖൂ ദൂസേസീ’’തി!

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സമ്പന്നേ യവകരണേ യവദൂസീ [യവരൂപീ (ക.)] ജായേഥ യവപലാപോ യവകാരണ്ഡവോതി. തസ്സ താദിസംയേവ മൂലം ഹോതി, സേയ്യഥാപി അഞ്ഞേസം ഭദ്ദകാനം യവാനം; താദിസംയേവ നാളം ഹോതി, സേയ്യഥാപി അഞ്ഞേസം ഭദ്ദകാനം യവാനം; താദിസംയേവ പത്തം ഹോതി, സേയ്യഥാപി അഞ്ഞേസം ഭദ്ദകാനം യവാനം – യാവസ്സ സീസം ന നിബ്ബത്തതി. യതോ ച ഖ്വസ്സ സീസം നിബ്ബത്തതി, തമേനം ഏവം ജാനന്തി – ‘യവദൂസീവായം യവപലാപോ യവകാരണ്ഡവോ’തി. തമേനം ഇതി വിദിത്വാ സമൂലം ഉപ്പാടേത്വാ ബഹിദ്ധാ യവകരണസ്സ ഛഡ്ഡേന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? മാ അഞ്ഞേ ഭദ്ദകേ യവേ ദൂസേസീതി!

‘‘ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ താദിസംയേവ ഹോതി അഭിക്കന്തം പടിക്കന്തം ആലോകിതം വിലോകിതം സമിഞ്ജിതം പസാരിതം സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണം, സേയ്യഥാപി അഞ്ഞേസം ഭദ്ദകാനം ഭിക്ഖൂനം – യാവസ്സ ഭിക്ഖൂ ആപത്തിം ന പസ്സന്തി. യതോ ച ഖ്വസ്സ ഭിക്ഖൂ ആപത്തിം പസ്സന്തി, തമേനം ഏവം ജാനന്തി – ‘സമണദൂസീവായം സമണപലാപോ സമണകാരണ്ഡവോ’തി. തമേനം ഇതി വിദിത്വാ ബഹിദ്ധാ നാസേന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? മാ അഞ്ഞേ ഭദ്ദകേ ഭിക്ഖൂ ദൂസേസീതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹതോ ധഞ്ഞരാസിസ്സ ഫുണമാനസ്സ [വുയ്ഹമാനസ്സ (സീ. പീ.), ഫുസയമാനസ്സ (സ്യാ.), പുനമാനസ്സ (?)] തത്ഥ യാനി താനി ധഞ്ഞാനി ദള്ഹാനി സാരവന്താനി താനി ഏകമന്തം പുഞ്ജം ഹോതി, യാനി പന താനി ധഞ്ഞാനി ദുബ്ബലാനി പലാപാനി താനി വാതോ ഏകമന്തം അപവഹതി [അപകസ്സതി (സീ.)]. തമേനം സാമികാ സമ്മജ്ജനിം ഗഹേത്വാ ഭിയ്യോസോമത്തായ അപസമ്മജ്ജന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? മാ അഞ്ഞേ ഭദ്ദകേ ധഞ്ഞേ ദൂസേസീതി! ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ താദിസംയേവ ഹോതി അഭിക്കന്തം പടിക്കന്തം ആലോകിതം വിലോകിതം സമിഞ്ജിതം പസാരിതം സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണം, സേയ്യഥാപി അഞ്ഞേസം ഭദ്ദകാനം ഭിക്ഖൂനം – യാവസ്സ ഭിക്ഖൂ ആപത്തിം ന പസ്സന്തി. യതോ ച ഖ്വസ്സ ഭിക്ഖൂ ആപത്തിം പസ്സന്തി, തമേനം ഏവം ജാനന്തി – ‘സമണദൂസീവായം സമണപലാപോ സമണകാരണ്ഡവോ’തി. തമേനം ഇതി വിദിത്വാ ബഹിദ്ധാ നാസേന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? മാ അഞ്ഞേ ഭദ്ദകേ ഭിക്ഖൂ ദൂസേസീതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ഉദപാനപനാളിയത്ഥികോ തിണ്ഹം കുഠാരിം [കുധാരിം (സ്യാ. കം. ക.)] ആദായ വനം പവിസേയ്യ. സോ യം യദേവ രുക്ഖം കുഠാരിപാസേന ആകോടേയ്യ തത്ഥ യാനി താനി രുക്ഖാനി ദള്ഹാനി സാരവന്താനി താനി കുഠാരിപാസേന ആകോടിതാനി കക്ഖളം പടിനദന്തി; യാനി പന താനി രുക്ഖാനി അന്തോപൂതീനി അവസ്സുതാനി കസമ്ബുജാതാനി താനി കുഠാരിപാസേന ആകോടിതാനി ദദ്ദരം പടിനദന്തി. തമേനം മൂലേ ഛിന്ദതി, മൂലേ ഛിന്ദിത്വാ അഗ്ഗേ ഛിന്ദതി, അഗ്ഗേ ഛിന്ദിത്വാ അന്തോ സുവിസോധിതം വിസോധേതി, അന്തോ സുവിസോധിതം വിസോധേത്വാ ഉദപാനപനാളിം യോജേതി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ താദിസംയേവ ഹോതി അഭിക്കന്തം പടിക്കന്തം ആലോകിതം വിലോകിതം സമിഞ്ജിതം പസാരിതം സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണം, സേയ്യഥാപി അഞ്ഞേസം ഭദ്ദകാനം ഭിക്ഖൂനം – യാവസ്സ ഭിക്ഖൂ ആപത്തിം ന പസ്സന്തി. യതോ ച ഖ്വസ്സ ഭിക്ഖൂ ആപത്തിം പസ്സന്തി, തമേനം ഏവം ജാനന്തി – ‘സമണദൂസീവായം സമണപലാപോ സമണകാരണ്ഡവോ’തി. തമേനം ഇതി വിദിത്വാ ബഹിദ്ധാ നാസേന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? മാ അഞ്ഞേ ഭദ്ദകേ ഭിക്ഖൂ ദൂസേസീ’’തി.

‘‘സംവാസായം വിജാനാഥ, പാപിച്ഛോ കോധനോ ഇതി;

മക്ഖീ ഥമ്ഭീ പളാസീ ച, ഇസ്സുകീ മച്ഛരീ സഠോ.

‘‘സന്തവാചോ ജനവതി, സമണോ വിയ ഭാസതി;

രഹോ കരോതി കരണം, പാപദിട്ഠി അനാദരോ.

‘‘സംസപ്പീ ച മുസാവാദീ, തം വിദിത്വാ യഥാതഥം;

സബ്ബേ സമഗ്ഗാ ഹുത്വാന, അഭിനിബ്ബജ്ജയാഥ [അഭിനിബ്ബിജ്ജയേഥ (ക.)] നം.

‘‘കാരണ്ഡവം [കരണ്ഡവം (ക.) സു. നി. ൨൮൩ പസ്സിതബ്ബം] നിദ്ധമഥ, കസമ്ബും അപകസ്സഥ [അവകസ്സഥ (ക.)];

തതോ പലാപേ വാഹേഥ, അസ്സമണേ സമണമാനിനേ.

‘‘നിദ്ധമിത്വാന പാപിച്ഛേ, പാപആചാരഗോചരേ;

സുദ്ധാസുദ്ധേഹി സംവാസം, കപ്പയവ്ഹോ പതിസ്സതാ;

തതോ സമഗ്ഗാ നിപകാ, ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സഥാ’’തി. ദസമം;

മേത്താവഗ്ഗോ പഠമോ.