൫. മുണ്ഡരാജവഗ്ഗോ

൧. ആദിയസുത്തം

൪൧. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘പഞ്ചിമേ, ഗഹപതി, ഭോഗാനം ആദിയാ. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സമ്മാ സുഖം പരിഹരതി; മാതാപിതരോ സുഖേതി പീണേതി സമ്മാ സുഖം പരിഹരതി; പുത്തദാരദാസകമ്മകരപോരിസേ സുഖേതി പീണേതി സമ്മാ സുഖം പരിഹരതി. അയം പഠമോ ഭോഗാനം ആദിയോ.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി മിത്താമച്ചേ സുഖേതി പീണേതി സമ്മാ സുഖം പരിഹരതി. അയം ദുതിയോ ഭോഗാനം ആദിയോ.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി യാ താ ഹോന്തി ആപദാ – അഗ്ഗിതോ വാ ഉദകതോ വാ രാജതോ വാ ചോരതോ വാ അപ്പിയതോ വാ ദായാദതോ [അപ്പിയതോ വാ ദായാദതോ വാ (ബഹൂസു) അ. നി. ൪.൬൧; ൫.൧൪൮] – തഥാരൂപാസു ആപദാസു ഭോഗേഹി പരിയോധായ വത്തതി, സോത്ഥിം അത്താനം കരോതി. അയം തതിയോ ഭോഗാനം ആദിയോ.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി പഞ്ചബലിം കത്താ ഹോതി. ഞാതിബലിം, അതിഥിബലിം, പുബ്ബപേതബലിം, രാജബലിം, ദേവതാബലിം – അയം ചതുത്ഥോ ഭോഗാനം ആദിയോ.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ മദപ്പമാദാ പടിവിരതാ ഖന്തിസോരച്ചേ നിവിട്ഠാ ഏകമത്താനം ദമേന്തി ഏകമത്താനം സമേന്തി ഏകമത്താനം പരിനിബ്ബാപേന്തി, തഥാരൂപേസു സമണബ്രാഹ്മണേസു ഉദ്ധഗ്ഗികം ദക്ഖിണം പതിട്ഠാപേതി സോവഗ്ഗികം സുഖവിപാകം സഗ്ഗസംവത്തനികം. അയം പഞ്ചമോ ഭോഗാനം ആദിയോ. ഇമേ ഖോ, ഗഹപതി, പഞ്ച ഭോഗാനം ആദിയാ.

‘‘തസ്സ ചേ, ഗഹപതി, അരിയസാവകസ്സ ഇമേ പഞ്ച ഭോഗാനം ആദിയേ ആദിയതോ ഭോഗാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘യേ വത ഭോഗാനം ആദിയാ തേ ചാഹം ആദിയാമി ഭോഗാ ച മേ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തീ’തി. ഇതിസ്സ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ. തസ്സ ചേ, ഗഹപതി, അരിയസാവകസ്സ ഇമേ പഞ്ച ഭോഗാനം ആദിയേ ആദിയതോ ഭോഗാ അഭിവഡ്ഢന്തി, തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘യേ വത ഭോഗാനം ആദിയാ തേ ചാഹം ആദിയാമി ഭോഗാ ച മേ അഭിവഡ്ഢന്തീ’തി. ഇതിസ്സ ഹോതി [ഇതിസ്സ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ, (സീ. സ്യാ.)] ഉഭയേനേവ അവിപ്പടിസാരോ’’തി.

‘‘ഭുത്താ ഭോഗാ ഭതാ ഭച്ചാ [ഗതാ തച്ഛാ (ക.)], വിതിണ്ണാ ആപദാസു മേ;

ഉദ്ധഗ്ഗാ ദക്ഖിണാ ദിന്നാ, അഥോ പഞ്ചബലീകതാ;

ഉപട്ഠിതാ സീലവന്തോ, സഞ്ഞതാ ബ്രഹ്മചാരയോ.

‘‘യദത്ഥം ഭോഗം ഇച്ഛേയ്യ, പണ്ഡിതോ ഘരമാവസം;

സോ മേ അത്ഥോ അനുപ്പത്തോ, കതം അനനുതാപിയം.

‘‘ഏതം [ഏവം (ക.)] അനുസ്സരം മച്ചോ, അരിയധമ്മേ ഠിതോ നരോ;

ഇധേവ നം പസംസന്തി, പേച്ച സഗ്ഗേ പമോദതീ’’തി [പേച്ച സഗ്ഗേ ച മോദതീതി (സീ. സ്യാ.)]. പഠമം;

൨. സപ്പുരിസസുത്തം

൪൨. ‘‘സപ്പുരിസോ, ഭിക്ഖവേ, കുലേ ജായമാനോ ബഹുനോ ജനസ്സ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ഹോതി; മാതാപിതൂനം [മാതാപിതുന്നം (സീ. പീ.)] അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ഹോതി; പുത്തദാരസ്സ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ഹോതി; ദാസകമ്മകരപോരിസസ്സ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ഹോതി; മിത്താമച്ചാനം അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ഹോതി; സമണബ്രാഹ്മണാനം അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ഹോതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാമേഘോ സബ്ബസസ്സാനി സമ്പാദേന്തോ ബഹുനോ ജനസ്സ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ഹോതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസോ കുലേ ജായമാനോ ബഹുനോ ജനസ്സ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ഹോതി; മാതാപിതൂനം അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ഹോതി; പുത്തദാരസ്സ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ഹോതി; ദാസകമ്മകരപോരിസസ്സ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ഹോതി; മിത്താമച്ചാനം അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ഹോതി; സമണബ്രാഹ്മണാനം അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ഹോതീ’’തി.

‘‘ഹിതോ ബഹുന്നം പടിപജ്ജ ഭോഗേ, തം ദേവതാ രക്ഖതി ധമ്മഗുത്തം;

ബഹുസ്സുതം സീലവതൂപപന്നം, ധമ്മേ ഠിതം ന വിജഹതി [വിജഹാതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] കിത്തി.

‘‘ധമ്മട്ഠം സീലസമ്പന്നം, സച്ചവാദിം ഹിരീമനം;

നേക്ഖം ജമ്ബോനദസ്സേവ, കോ തം നിന്ദിതുമരഹതി;

ദേവാപി നം പസംസന്തി, ബ്രഹ്മുനാപി പസംസിതോ’’തി. ദുതിയം;

൩. ഇട്ഠസുത്തം

൪൩. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘പഞ്ചിമേ, ഗഹപതി, ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ ദുല്ലഭാ ലോകസ്മിം. കതമേ പഞ്ച? ആയു, ഗഹപതി, ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം; വണ്ണോ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം; സുഖം ഇട്ഠം കന്തം മനാപം ദുല്ലഭം ലോകസ്മിം; യസോ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം; സഗ്ഗാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ ദുല്ലഭാ ലോകസ്മിം. ഇമേ ഖോ, ഗഹപതി, പഞ്ച ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ ദുല്ലഭാ ലോകസ്മിം.

‘‘ഇമേസം ഖോ, ഗഹപതി, പഞ്ചന്നം ധമ്മാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം ദുല്ലഭാനം ലോകസ്മിം ന ആയാചനഹേതു വാ പത്ഥനാഹേതു വാ [ന പത്ഥനാഹേതു വാ (സ്യാ. കം. പീ.)] പടിലാഭം വദാമി. ഇമേസം ഖോ, ഗഹപതി, പഞ്ചന്നം ധമ്മാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം ദുല്ലഭാനം ലോകസ്മിം ആയാചനഹേതു വാ പത്ഥനാഹേതു വാ പടിലാഭോ അഭവിസ്സ, കോ ഇധ കേന ഹായേഥ?

‘‘ന ഖോ, ഗഹപതി, അരഹതി അരിയസാവകോ ആയുകാമോ ആയും ആയാചിതും വാ അഭിനന്ദിതും വാ ആയുസ്സ വാപി ഹേതു. ആയുകാമേന, ഗഹപതി, അരിയസാവകേന ആയുസംവത്തനികാ പടിപദാ പടിപജ്ജിതബ്ബാ. ആയുസംവത്തനികാ ഹിസ്സ പടിപദാ പടിപന്നാ ആയുപടിലാഭായ സംവത്തതി. സോ ലാഭീ ഹോതി ആയുസ്സ ദിബ്ബസ്സ വാ മാനുസസ്സ വാ.

‘‘ന ഖോ, ഗഹപതി, അരഹതി അരിയസാവകോ വണ്ണകാമോ വണ്ണം ആയാചിതും വാ അഭിനന്ദിതും വാ വണ്ണസ്സ വാപി ഹേതു. വണ്ണകാമേന, ഗഹപതി, അരിയസാവകേന വണ്ണസംവത്തനികാ പടിപദാ പടിപജ്ജിതബ്ബാ. വണ്ണസംവത്തനികാ ഹിസ്സ പടിപദാ പടിപന്നാ വണ്ണപടിലാഭായ സംവത്തതി. സോ ലാഭീ ഹോതി വണ്ണസ്സ ദിബ്ബസ്സ വാ മാനുസസ്സ വാ.

‘‘ന ഖോ, ഗഹപതി, അരഹതി അരിയസാവകോ സുഖകാമോ സുഖം ആയാചിതും വാ അഭിനന്ദിതും വാ സുഖസ്സ വാപി ഹേതു. സുഖകാമേന, ഗഹപതി, അരിയസാവകേന സുഖസംവത്തനികാ പടിപദാ പടിപജ്ജിതബ്ബാ. സുഖസംവത്തനികാ ഹിസ്സ പടിപദാ പടിപന്നാ സുഖപടിലാഭായ സംവത്തതി. സോ ലാഭീ ഹോതി സുഖസ്സ ദിബ്ബസ്സ വാ മാനുസസ്സ വാ.

‘‘ന ഖോ, ഗഹപതി, അരഹതി അരിയസാവകോ യസകാമോ യസം ആയാചിതും വാ അഭിനന്ദിതും വാ യസസ്സ വാപി ഹേതു. യസകാമേന, ഗഹപതി, അരിയസാവകേന യസസംവത്തനികാ പടിപദാ പടിപജ്ജിതബ്ബാ. യസസംവത്തനികാ ഹിസ്സ പടിപദാ പടിപന്നാ യസപടിലാഭായ സംവത്തതി. സോ ലാഭീ ഹോതി യസസ്സ ദിബ്ബസ്സ വാ മാനുസസ്സ വാ.

‘‘ന ഖോ, ഗഹപതി, അരഹതി അരിയസാവകോ സഗ്ഗകാമോ സഗ്ഗം ആയാചിതും വാ അഭിനന്ദിതും വാ സഗ്ഗാനം വാപി ഹേതു. സഗ്ഗകാമേന, ഗഹപതി, അരിയസാവകേന സഗ്ഗസംവത്തനികാ പടിപദാ പടിപജ്ജിതബ്ബാ. സഗ്ഗസംവത്തനികാ ഹിസ്സ പടിപദാ പടിപന്നാ സഗ്ഗപടിലാഭായ സംവത്തതി. സോ ലാഭീ ഹോതി സഗ്ഗാന’’ന്തി.

‘‘ആയും വണ്ണം യസം കിത്തിം, സഗ്ഗം ഉച്ചാകുലീനതം;

രതിയോ പത്ഥയാനേന [പത്ഥയമാനേന (ക.)], ഉളാരാ അപരാപരാ.

‘‘അപ്പമാദം പസംസന്തി, പുഞ്ഞകിരിയാസു പണ്ഡിതാ;

‘‘അപ്പമത്തോ ഉഭോ അത്ഥേ, അധിഗണ്ഹാതി പണ്ഡിതോ.

‘‘ദിട്ഠേ ധമ്മേ ച [ദിട്ഠേവ ധമ്മേ (സീ.)] യോ അത്ഥോ, യോ ചത്ഥോ സമ്പരായികോ;

അത്ഥാഭിസമയാ ധീരോ, പണ്ഡിതോതി പവുച്ചതീ’’തി. തതിയം;

൪. മനാപദായീസുത്തം

൪൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ഉഗ്ഗസ്സ ഗഹപതിനോ വേസാലികസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ ഉഗ്ഗോ ഗഹപതി വേസാലികോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഉഗ്ഗോ ഗഹപതി വേസാലികോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘മനാപദായീ ലഭതേ മനാപ’ന്തി. മനാപം മേ, ഭന്തേ, സാലപുപ്ഫകം [സാലിപുപ്ഫകം (ക.)] ഖാദനീയം; തം മേ ഭഗവാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ അനുകമ്പം ഉപാദായ.

‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘മനാപദായീ ലഭതേ മനാപ’ന്തി. മനാപം മേ, ഭന്തേ, സമ്പന്നകോലകം സൂകരമംസം [സമ്പന്നസൂകരമംസം (സീ.), സമ്പന്നവരസൂകരമംസം (സ്യാ.)]; തം മേ ഭഗവാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ അനുകമ്പം ഉപാദായ.

‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘മനാപദായീ ലഭതേ മനാപ’ന്തി. മനാപം മേ, ഭന്തേ, നിബ്ബത്തതേലകം [നിബദ്ധതേലകം (പീ. സീ. അട്ഠ.), നിബ്ബട്ടതേലകം (സ്യാ. അട്ഠ.)] നാലിയസാകം; തം മേ ഭഗവാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ അനുകമ്പം ഉപാദായ.

‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘മനാപദായീ ലഭതേ മനാപ’ന്തി. മനാപോ മേ, ഭന്തേ, സാലീനം ഓദനോ വിചിതകാളകോ [വിഗതകാലകോ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] അനേകസൂപോ അനേകബ്യഞ്ജനോ; തം മേ ഭഗവാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ അനുകമ്പം ഉപാദായ.

‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘മനാപദായീ ലഭതേ മനാപ’ന്തി. മനാപാനി മേ, ഭന്തേ, കാസികാനി വത്ഥാനി; താനി മേ ഭഗവാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ അനുകമ്പം ഉപാദായ.

‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘മനാപദായീ ലഭതേ മനാപ’ന്തി. മനാപോ മേ, ഭന്തേ, പല്ലങ്കോ ഗോനകത്ഥതോ പടലികത്ഥതോ കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണോ [കാദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണോ (സീ.)] സഉത്തരച്ഛദോ ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനോ. അപി ച, ഭന്തേ, മയമ്പേതം ജാനാമ – ‘നേതം ഭഗവതോ കപ്പതീ’തി. ഇദം മേ, ഭന്തേ, ചന്ദനഫലകം അഗ്ഘതി അധികസതസഹസ്സം; തം മേ ഭഗവാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ അനുകമ്പം ഉപാദായ. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉഗ്ഗം ഗഹപതിം വേസാലികം ഇമിനാ അനുമോദനീയേന അനുമോദി –

‘‘മനാപദായീ ലഭതേ മനാപം,

യോ ഉജ്ജുഭൂതേസു [ഉജുഭൂതേസു (സ്യാ. കം. പീ.)] ദദാതി ഛന്ദസാ;

അച്ഛാദനം സയനമന്നപാനം [സയനമഥന്നപാനം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)],

നാനാപ്പകാരാനി ച പച്ചയാനി.

‘‘ചത്തഞ്ച മുത്തഞ്ച അനുഗ്ഗഹീതം [അനഗ്ഗഹീതം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)],

ഖേത്തൂപമേ അരഹന്തേ വിദിത്വാ;

സോ ദുച്ചജം സപ്പുരിസോ ചജിത്വാ,

മനാപദായീ ലഭതേ മനാപ’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉഗ്ഗം ഗഹപതിം വേസാലികം ഇമിനാ അനുമോദനീയേന അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ ഉഗ്ഗോ ഗഹപതി വേസാലികോ അപരേന സമയേന കാലമകാസി. കാലങ്കതോ [കാലകതോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ച ഉഗ്ഗോ ഗഹപതി വേസാലികോ അഞ്ഞതരം മനോമയം കായം ഉപപജ്ജി. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ഉഗ്ഗോ ദേവപുത്തോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണോ കേവലകപ്പം ജേതവനം ഓഭാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതം ഖോ ഉഗ്ഗം ദേവപുത്തം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി തേ, ഉഗ്ഗ, യഥാധിപ്പായോ’’തി? ‘‘തഗ്ഘ മേ, ഭഗവാ, യഥാധിപ്പായോ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉഗ്ഗം ദേവപുത്തം ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസി –

‘‘മനാപദായീ ലഭതേ മനാപം,

അഗ്ഗസ്സ ദാതാ ലഭതേ പുനഗ്ഗം;

വരസ്സ ദാതാ വരലാഭി ഹോതി,

സേട്ഠം ദദോ സേട്ഠമുപേതി ഠാനം.

‘‘യോ അഗ്ഗദായീ വരദായീ, സേട്ഠദായീ ച യോ നരോ;

ദീഘായു യസവാ ഹോതി, യത്ഥ യത്ഥൂപപജ്ജതീ’’തി. ചതുത്ഥം;

൫. പുഞ്ഞാഭിസന്ദസുത്തം

൪൫. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞാഭിസന്ദാ കുസലാഭിസന്ദാ സുഖസ്സാഹാരാ സോവഗ്ഗികാ സുഖവിപാകാ സഗ്ഗസംവത്തനികാ ഇട്ഠായ കന്തായ മനാപായ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തി.

‘‘കതമേ പഞ്ച? യസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചീവരം പരിഭുഞ്ജമാനോ അപ്പമാണം ചേതോസമാധിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അപ്പമാണോ തസ്സ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ കുസലാഭിസന്ദോ സുഖസ്സാഹാരോ സോവഗ്ഗികോ സുഖവിപാകോ സഗ്ഗസംവത്തനികോ ഇട്ഠായ കന്തായ മനാപായ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തതി.

‘‘യസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജമാനോ…പേ… യസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിഹാരം പരിഭുഞ്ജമാനോ…പേ… യസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു മഞ്ചപീഠം പരിഭുഞ്ജമാനോ…പേ….

‘‘യസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം പരിഭുഞ്ജമാനോ അപ്പമാണം ചേതോസമാധിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അപ്പമാണോ തസ്സ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ കുസലാഭിസന്ദോ സുഖസ്സാഹാരോ സോവഗ്ഗികോ സുഖവിപാകോ സഗ്ഗസംവത്തനികോ ഇട്ഠായ കന്തായ മനാപായ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച പുഞ്ഞാഭിസന്ദാ കുസലാഭിസന്ദാ സുഖസ്സാഹാരാ സോവഗ്ഗികാ സുഖവിപാകാ സഗ്ഗസംവത്തനികാ ഇട്ഠായ കന്തായ മനാപായ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തി.

‘‘ഇമേഹി ച പന, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി പുഞ്ഞാഭിസന്ദേഹി കുസലാഭിസന്ദേഹി സമന്നാഗതസ്സ അരിയസാവകസ്സ ന സുകരം പുഞ്ഞസ്സ പമാണം ഗഹേതും – ‘ഏത്തകോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ കുസലാഭിസന്ദോ സുഖസ്സാഹാരോ സോവഗ്ഗികോ സുഖവിപാകോ സഗ്ഗസംവത്തനികോ ഇട്ഠായ കന്തായ മനാപായ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തതീ’തി. അഥ ഖോ അസങ്ഖേയ്യോ അപ്പമേയ്യോ മഹാപുഞ്ഞക്ഖന്ധോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ ന സുകരം ഉദകസ്സ പമാണം ഗഹേതും – ‘ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകാനീതി വാ ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസതാനീതി വാ ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസഹസ്സാനീതി വാ ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസതസഹസ്സാനീതി വാ; അഥ ഖോ അസങ്ഖേയ്യോ അപ്പമേയ്യോ മഹാഉദകക്ഖന്ധോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി’. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേഹി പഞ്ചഹി പുഞ്ഞാഭിസന്ദേഹി കുസലാഭിസന്ദേഹി സമന്നാഗതസ്സ അരിയസാവകസ്സ ന സുകരം പുഞ്ഞസ്സ പമാണം ഗഹേതും – ‘ഏത്തകോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ കുസലാഭിസന്ദോ സുഖസ്സാഹാരോ സോവഗ്ഗികോ സുഖവിപാകോ സഗ്ഗസംവത്തനികോ ഇട്ഠായ കന്തായ മനാപായ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തതീ’തി. അഥ ഖോ അസങ്ഖേയ്യോ അപ്പമേയ്യോ മഹാപുഞ്ഞക്ഖന്ധോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തി.

‘‘മഹോദധിം അപരിമിതം മഹാസരം,

ബഹുഭേരവം രത്നഗണാനമാലയം;

നജ്ജോ യഥാ നരഗണസങ്ഘസേവിതാ [മച്ഛ ഗണസംഘസേവിതാ (സ്യാ. കം. ക.) സം. നി. ൫.൧൦൩൭ പസ്സിതബ്ബം],

പുഥൂ സവന്തീ ഉപയന്തി സാഗരം.

‘‘ഏവം നരം അന്നദപാനവത്ഥദം,

സേയ്യാനിസജ്ജത്ഥരണസ്സ ദായകം;

പുഞ്ഞസ്സ ധാരാ ഉപയന്തി പണ്ഡിതം,

നജ്ജോ യഥാ വാരിവഹാവ സാഗര’’ന്തി. പഞ്ചമം;

൬. സമ്പദാസുത്തം

൪൬. ‘‘പഞ്ചിമാ, ഭിക്ഖവേ, സമ്പദാ. കതമാ പഞ്ച? സദ്ധാസമ്പദാ, സീലസമ്പദാ, സുതസമ്പദാ, ചാഗസമ്പദാ, പഞ്ഞാസമ്പദാ – ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച സമ്പദാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ധനസുത്തം

൪൭. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ധനാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധാധനം, സീലധനം, സുതധനം, ചാഗധനം, പഞ്ഞാധനം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധാധനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സദ്ധോ ഹോതി, സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധാധനം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സീലധനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സീലധനം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സുതധനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബഹുസ്സുതോ ഹോതി…പേ… ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സുതധനം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ചാഗധനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ വിഗതമലമച്ഛേരേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി മുത്തചാഗോ പയതപാണി വോസ്സഗ്ഗരതോ യാചയോഗോ ദാനസംവിഭാഗരതോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ചാഗധനം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാധനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ പഞ്ഞവാ ഹോതി, ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാധനം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ധനാനീ’’തി.

[അ. നി. ൪.൫൨] ‘‘യസ്സ സദ്ധാ തഥാഗതേ, അചലാ സുപ്പതിട്ഠിതാ;

സീലഞ്ച യസ്സ കല്യാണം, അരിയകന്തം പസംസിതം.

‘‘സങ്ഘേ പസാദോ യസ്സത്ഥി, ഉജുഭൂതഞ്ച ദസ്സനം;

അദലിദ്ദോതി തം ആഹു, അമോഘം തസ്സ ജീവിതം.

‘‘തസ്മാ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച, പസാദം ധമ്മദസ്സനം;

അനുയുഞ്ജേഥ മേധാവീ, സരം ബുദ്ധാന സാസന’’ന്തി. സത്തമം;

൮. അലബ്ഭനീയഠാനസുത്തം

൪൮. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അലബ്ഭനീയാനി ഠാനാനി സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മിം. കതമാനി പഞ്ച? ‘ജരാധമ്മം മാ ജീരീ’തി അലബ്ഭനീയം ഠാനം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മിം. ‘ബ്യാധിധമ്മം മാ ബ്യാധീയീ’തി [വ്യാധിധമ്മം ‘‘മാ വ്യാധീയീ’’തി (സീ. പീ.)] …പേ… ‘മരണധമ്മം മാ മീയീ’തി… ‘ഖയധമ്മം മാ ഖീയീ’തി… ‘നസ്സനധമ്മം മാ നസ്സീ’തി അലബ്ഭനീയം ഠാനം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മിം.

‘‘അസ്സുതവതോ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനസ്സ ജരാധമ്മം ജീരതി. സോ ജരാധമ്മേ ജിണ്ണേ ന ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ മയ്ഹേവേകസ്സ [മയ്ഹമേവേകസ്സ (സീ.)] ജരാധമ്മം ജീരതി, അഥ ഖോ യാവതാ സത്താനം ആഗതി ഗതി ചുതി ഉപപത്തി സബ്ബേസം സത്താനം ജരാധമ്മം ജീരതി. അഹഞ്ചേവ [അഹഞ്ചേ (?)] ഖോ പന ജരാധമ്മേ ജിണ്ണേ സോചേയ്യം കിലമേയ്യം പരിദേവേയ്യം, ഉരത്താളിം കന്ദേയ്യം, സമ്മോഹം ആപജ്ജേയ്യം, ഭത്തമ്പി മേ നച്ഛാദേയ്യ, കായേപി ദുബ്ബണ്ണിയം ഓക്കമേയ്യ, കമ്മന്താപി നപ്പവത്തേയ്യും [കമ്മന്തോപി നപ്പവത്തേയ്യ (ക.)], അമിത്താപി അത്തമനാ അസ്സു, മിത്താപി ദുമ്മനാ അസ്സൂ’തി. സോ ജരാധമ്മേ ജിണ്ണേ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി, ഉരത്താളിം കന്ദതി, സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ – ‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ വിദ്ധോ സവിസേന സോകസല്ലേന അത്താനംയേവ പരിതാപേതി’’’.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ ബ്യാധിധമ്മം ബ്യാധീയതി…പേ… മരണധമ്മം മീയതി… ഖയധമ്മം ഖീയതി… നസ്സനധമ്മം നസ്സതി. സോ നസ്സനധമ്മേ നട്ഠേ ന ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ മയ്ഹേവേകസ്സ നസ്സനധമ്മം നസ്സതി, അഥ ഖോ യാവതാ സത്താനം ആഗതി ഗതി ചുതി ഉപപത്തി സബ്ബേസം സത്താനം നസ്സനധമ്മം നസ്സതി. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന നസ്സനധമ്മേ നട്ഠേ സോചേയ്യം കിലമേയ്യം പരിദേവേയ്യം, ഉരത്താളിം കന്ദേയ്യം, സമ്മോഹം ആപജ്ജേയ്യം, ഭത്തമ്പി മേ നച്ഛാദേയ്യ, കായേപി ദുബ്ബണ്ണിയം ഓക്കമേയ്യ, കമ്മന്താപി നപ്പവത്തേയ്യും, അമിത്താപി അത്തമനാ അസ്സു, മിത്താപി ദുമ്മനാ അസ്സൂ’തി. സോ നസ്സനധമ്മേ നട്ഠേ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി, ഉരത്താളിം കന്ദതി, സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ – ‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ വിദ്ധോ സവിസേന സോകസല്ലേന അത്താനംയേവ പരിതാപേതി’’’.

‘‘സുതവതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ ജരാധമ്മം ജീരതി. സോ ജരാധമ്മേ ജിണ്ണേ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ മയ്ഹേവേകസ്സ ജരാധമ്മം ജീരതി, അഥ ഖോ യാവതാ സത്താനം ആഗതി ഗതി ചുതി ഉപപത്തി സബ്ബേസം സത്താനം ജരാധമ്മം ജീരതി. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന ജരാധമ്മേ ജിണ്ണേ സോചേയ്യം കിലമേയ്യം പരിദേവേയ്യം, ഉരത്താളിം കന്ദേയ്യം, സമ്മോഹം ആപജ്ജേയ്യം, ഭത്തമ്പി മേ നച്ഛാദേയ്യ, കായേപി ദുബ്ബണ്ണിയം ഓക്കമേയ്യ, കമ്മന്താപി നപ്പവത്തേയ്യും, അമിത്താപി അത്തമനാ അസ്സു, മിത്താപി ദുമ്മനാ അസ്സൂ’തി. സോ ജരാധമ്മേ ജിണ്ണേ ന സോചതി ന കിലമതി ന പരിദേവതി, ന ഉരത്താളിം കന്ദതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ – ‘സുതവാ അരിയസാവകോ അബ്ബുഹി [അബ്ബഹി (സീ.)] സവിസം സോകസല്ലം, യേന വിദ്ധോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അത്താനംയേവ പരിതാപേതി. അസോകോ വിസല്ലോ അരിയസാവകോ അത്താനംയേവ പരിനിബ്ബാപേതി’’’.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ ബ്യാധിധമ്മം ബ്യാധീയതി…പേ… മരണധമ്മം മീയതി… ഖയധമ്മം ഖീയതി… നസ്സനധമ്മം നസ്സതി. സോ നസ്സനധമ്മേ നട്ഠേ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ മയ്ഹേവേകസ്സ നസ്സനധമ്മം നസ്സതി, അഥ ഖോ യാവതാ സത്താനം ആഗതി ഗതി ചുതി ഉപപത്തി സബ്ബേസം സത്താനം നസ്സനധമ്മം നസ്സതി. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന നസ്സനധമ്മേ നട്ഠേ സോചേയ്യം കിലമേയ്യം പരിദേവേയ്യം, ഉരത്താളിം കന്ദേയ്യം, സമ്മോഹം ആപജ്ജേയ്യം, ഭത്തമ്പി മേ നച്ഛാദേയ്യ, കായേപി ദുബ്ബണ്ണിയം ഓക്കമേയ്യ, കമ്മന്താപി നപ്പവത്തേയ്യും, അമിത്താപി അത്തമനാ അസ്സു, മിത്താപി ദുമ്മനാ അസ്സൂ’തി. സോ നസ്സനധമ്മേ നട്ഠേ ന സോചതി ന കിലമതി ന പരിദേവതി, ന ഉരത്താളിം കന്ദതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ – ‘സുതവാ അരിയസാവകോ അബ്ബുഹി സവിസം സോകസല്ലം, യേന വിദ്ധോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അത്താനംയേവ പരിതാപേതി. അസോകോ വിസല്ലോ അരിയസാവകോ അത്താനംയേവ പരിനിബ്ബാപേതീ’’’തി.

‘‘ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച അലബ്ഭനീയാനി ഠാനാനി സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മി’’ന്തി.

[ജാ. ൧.൫.൯൬ ജാതകേപി] ‘‘ന സോചനായ പരിദേവനായ,

അത്ഥോധ ലബ്ഭാ [അത്ഥോ ഇധ ലബ്ഭതി (സ്യാ.), അത്ഥോ ഇധ ലബ്ഭാ (പീ.)] അപി അപ്പകോപി;

സോചന്തമേനം ദുഖിതം വിദിത്വാ,

പച്ചത്ഥികാ അത്തമനാ ഭവന്തി.

‘‘യതോ ച ഖോ പണ്ഡിതോ ആപദാസു,

ന വേധതീ അത്ഥവിനിച്ഛയഞ്ഞൂ;

പച്ചത്ഥികാസ്സ ദുഖിതാ ഭവന്തി,

ദിസ്വാ മുഖം അവികാരം പുരാണം.

‘‘ജപ്പേന മന്തേന സുഭാസിതേന,

അനുപ്പദാനേന പവേണിയാ വാ;

യഥാ യഥാ യത്ഥ [യഥാ യഥാ യത്ഥ യത്ഥ (ക.)] ലഭേഥ അത്ഥം,

തഥാ തഥാ തത്ഥ പരക്കമേയ്യ.

‘‘സചേ പജാനേയ്യ അലബ്ഭനേയ്യോ,

മയാവ [മയാ വാ (സ്യാ. കം. പീ.)] അഞ്ഞേന വാ ഏസ അത്ഥോ;

അസോചമാനോ അധിവാസയേയ്യ,

കമ്മം ദള്ഹം കിന്തി കരോമി ദാനീ’’തി. അട്ഠമം;

൯. കോസലസുത്തം

൪൯. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

(തേന ഖോ പന സമയേന മല്ലികാ ദേവീ കാലങ്കതാ ഹോതി.) [( ) നത്ഥി (സീ.)] അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ പുരിസോ യേന രാജാ പസേനദി കോസലോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ ഉപകണ്ണകേ ആരോചേതി – ‘‘മല്ലികാ ദേവീ, ദേവ [ദേവ ദേവീ (സ്യാ. കം. പീ.)], കാലങ്കതാ’’തി. ഏവം വുത്തേ രാജാ പസേനദി കോസലോ ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ പത്തക്ഖന്ധോ അധോമുഖോ പജ്ഝായന്തോ അപ്പടിഭാനോ നിസീദി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ദുക്ഖിം ദുമ്മനം പത്തക്ഖന്ധം അധോമുഖം പജ്ഝായന്തം അപ്പടിഭാനം വിദിത്വാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഏതദവോച – ‘‘പഞ്ചിമാനി, മഹാരാജ, അലബ്ഭനീയാനി ഠാനാനി സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മിം. കതമാനി പഞ്ച? ‘ജരാധമ്മം മാ ജീരീ’തി അലബ്ഭനീയം ഠാനം…പേ… ന സോചനായ പരിദേവനായ…പേ… കമ്മം ദള്ഹം കിന്തി കരോമി ദാനീ’’തി. നവമം.

൧൦. നാരദസുത്തം

൫൦. ഏകം സമയം ആയസ്മാ നാരദോ പാടലിപുത്തേ വിഹരതി കുക്കുടാരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന മുണ്ഡസ്സ രഞ്ഞോ ഭദ്ദാ ദേവീ കാലങ്കതാ ഹോതി പിയാ മനാപാ. സോ ഭദ്ദായ ദേവിയാ കാലങ്കതായ പിയായ മനാപായ നേവ ന്ഹായതി [നഹായതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ന വിലിമ്പതി ന ഭത്തം ഭുഞ്ജതി ന കമ്മന്തം പയോജേതി – രത്തിന്ദിവം [രത്തിദിവം (ക.)] ഭദ്ദായ ദേവിയാ സരീരേ അജ്ഝോമുച്ഛിതോ. അഥ ഖോ മുണ്ഡോ രാജാ പിയകം കോസാരക്ഖം [സോകാരക്ഖം (സ്യാ.)] ആമന്തേസി – ‘‘തേന ഹി, സമ്മ പിയക, ഭദ്ദായ ദേവിയാ സരീരം ആയസായ തേലദോണിയാ പക്ഖിപിത്വാ അഞ്ഞിസ്സാ ആയസായ ദോണിയാ പടികുജ്ജഥ, യഥാ മയം ഭദ്ദായ ദേവിയാ സരീരം ചിരതരം പസ്സേയ്യാമാ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ പിയകോ കോസാരക്ഖോ മുണ്ഡസ്സ രഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ ഭദ്ദായ ദേവിയാ സരീരം ആയസായ തേലദോണിയാ പക്ഖിപിത്വാ അഞ്ഞിസ്സാ ആയസായ ദോണിയാ പടികുജ്ജി.

അഥ ഖോ പിയകസ്സ കോസാരക്ഖസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇമസ്സ ഖോ മുണ്ഡസ്സ രഞ്ഞോ ഭദ്ദാ ദേവീ കാലങ്കതാ പിയാ മനാപാ. സോ ഭദ്ദായ ദേവിയാ കാലങ്കതായ പിയായ മനാപായ നേവ ന്ഹായതി ന വിലിമ്പതി ന ഭത്തം ഭുഞ്ജതി ന കമ്മന്തം പയോജേതി – രത്തിന്ദിവം ഭദ്ദായ ദേവിയാ സരീരേ അജ്ഝോമുച്ഛിതോ. കം [കിം (ക.)] നു ഖോ മുണ്ഡോ രാജാ സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ പയിരുപാസേയ്യ, യസ്സ ധമ്മം സുത്വാ സോകസല്ലം പജഹേയ്യാ’’തി!

അഥ ഖോ പിയകസ്സ കോസാരക്ഖസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ ആയസ്മാ നാരദോ പാടലിപുത്തേ വിഹരതി കുക്കുടാരാമേ. തം ഖോ പനായസ്മന്തം നാരദം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘പണ്ഡിതോ വിയത്തോ [വ്യത്തോ (സീ. പീ.), ബ്യത്തോ (സ്യാ. കം., ദീ. നി. ൨.൪൦൭)] മേധാവീ ബഹുസ്സുതോ ചിത്തകഥീ കല്യാണപടിഭാനോ വുദ്ധോ ചേവ [ബുദ്ധോ ചേവ (ക.)] അരഹാ ച’ [അരഹാ ചാ’തി (?)]. യംനൂന മുണ്ഡോ രാജാ ആയസ്മന്തം നാരദം പയിരുപാസേയ്യ, അപ്പേവ നാമ മുണ്ഡോ രാജാ ആയസ്മതോ നാരദസ്സ ധമ്മം സുത്വാ സോകസല്ലം പജഹേയ്യാ’’തി.

അഥ ഖോ പിയകോ കോസാരക്ഖോ യേന മുണ്ഡോ രാജാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മുണ്ഡം രാജാനം ഏതദവോച – ‘‘അയം ഖോ, ദേവ, ആയസ്മാ നാരദോ പാടലിപുത്തേ വിഹരതി കുക്കുടാരാമേ. തം ഖോ പനായസ്മന്തം നാരദം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘പണ്ഡിതോ വിയത്തോ മേധാവീ ബഹുസ്സുതോ ചിത്തകഥീ കല്യാണപടിഭാനോ വുദ്ധോ ചേവ അരഹാ ച’ [അരഹാ ചാ’തി (?)]. യദി പന ദേവോ ആയസ്മന്തം നാരദം പയിരുപാസേയ്യ, അപ്പേവ നാമ ദേവോ ആയസ്മതോ നാരദസ്സ ധമ്മം സുത്വാ സോകസല്ലം പജഹേയ്യാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, സമ്മ പിയക, ആയസ്മന്തം നാരദം പടിവേദേഹി. കഥഞ്ഹി നാമ മാദിസോ സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ വിജിതേ വസന്തം പുബ്ബേ അപ്പടിസംവിദിതോ ഉപസങ്കമിതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’’തി! ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ പിയകോ കോസാരക്ഖോ മുണ്ഡസ്സ രഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ നാരദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം നാരദം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ പിയകോ കോസാരക്ഖോ ആയസ്മന്തം നാരദം ഏതദവോച –

‘‘ഇമസ്സ, ഭന്തേ, മുണ്ഡസ്സ രഞ്ഞോ ഭദ്ദാ ദേവീ കാലങ്കതാ പിയാ മനാപാ. സോ ഭദ്ദായ ദേവിയാ കാലങ്കതായ പിയായ മനാപായ നേവ ന്ഹായതി ന വിലിമ്പതി ന ഭത്തം ഭുഞ്ജതി ന കമ്മന്തം പയോജേതി – രത്തിന്ദിവം ഭദ്ദായ ദേവിയാ സരീരേ അജ്ഝോമുച്ഛിതോ. സാധു, ഭന്തേ, ആയസ്മാ നാരദോ മുണ്ഡസ്സ രഞ്ഞോ തഥാ ധമ്മം ദേസേതു യഥാ മുണ്ഡോ രാജാ ആയസ്മതോ നാരദസ്സ ധമ്മം സുത്വാ സോകസല്ലം പജഹേയ്യാ’’തി. ‘‘യസ്സദാനി, പിയക, മുണ്ഡോ രാജാ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി.

അഥ ഖോ പിയകോ കോസാരക്ഖോ ഉട്ഠായാസനാ ആയസ്മന്തം നാരദം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന മുണ്ഡോ രാജാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മുണ്ഡം രാജാനം ഏതദവോച – ‘‘കതാവകാസോ ഖോ, ദേവ, ആയസ്മതാ നാരദേന. യസ്സദാനി ദേവോ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, സമ്മ പിയക, ഭദ്രാനി ഭദ്രാനി യാനാനി യോജാപേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ പിയകോ കോസാരക്ഖോ മുണ്ഡസ്സ രഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ ഭദ്രാനി ഭദ്രാനി യാനാനി യോജാപേത്വാ മുണ്ഡം രാജാനം ഏതദവോച – ‘‘യുത്താനി ഖോ തേ, ദേവ, ഭദ്രാനി ഭദ്രാനി യാനാനി. യസ്സദാനി ദേവോ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി.

അഥ ഖോ മുണ്ഡോ രാജാ ഭദ്രം യാനം [ഭദ്രം ഭദ്രം യാനം (സ്യാ. കം. ക.), ഭദ്ദം യാനം (പീ.)] അഭിരുഹിത്വാ ഭദ്രേഹി ഭദ്രേഹി യാനേഹി യേന കുക്കുടാരാമോ തേന പായാസി മഹച്ചാ [മഹച്ച (ബഹൂസു)] രാജാനുഭാവേന ആയസ്മന്തം നാരദം ദസ്സനായ. യാവതികാ യാനസ്സ ഭൂമി യാനേന ഗന്ത്വാ, യാനാ പച്ചോരോഹിത്വാ പത്തികോവ ആരാമം പാവിസി. അഥ ഖോ മുണ്ഡോ രാജാ യേന ആയസ്മാ നാരദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം നാരദം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ മുണ്ഡം രാജാനം ആയസ്മാ നാരദോ ഏതദവോച –

‘‘പഞ്ചിമാനി, മഹാരാജ, അലബ്ഭനീയാനി ഠാനാനി സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മിം. കതമാനി പഞ്ച? ‘ജരാധമ്മം മാ ജീരീ’തി അലബ്ഭനീയം ഠാനം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മിം. ‘ബ്യാധിധമ്മം മാ ബ്യാധീയീ’തി…പേ… ‘മരണധമ്മം മാ മീയീ’തി… ‘ഖയധമ്മം മാ ഖീയീ’തി… ‘നസ്സനധമ്മം മാ നസ്സീ’തി അലബ്ഭനീയം ഠാനം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മിം.

‘‘അസ്സുതവതോ, മഹാരാജ, പുഥുജ്ജനസ്സ ജരാധമ്മം ജീരതി. സോ ജരാധമ്മേ ജിണ്ണേ ന ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ മയ്ഹേവേകസ്സ ജരാധമ്മം ജീരതി, അഥ ഖോ യാവതാ സത്താനം ആഗതി ഗതി ചുതി ഉപപത്തി സബ്ബേസം സത്താനം ജരാധമ്മം ജീരതി. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന ജരാധമ്മേ ജിണ്ണേ സോചേയ്യം കിലമേയ്യം പരിദേവേയ്യം, ഉരത്താളിം കന്ദേയ്യം, സമ്മോഹം ആപജ്ജേയ്യം, ഭത്തമ്പി മേ നച്ഛാദേയ്യ, കായേപി ദുബ്ബണ്ണിയം ഓക്കമേയ്യ, കമ്മന്താപി നപ്പവത്തേയ്യും, അമിത്താപി അത്തമനാ അസ്സു, മിത്താപി ദുമ്മനാ അസ്സൂ’തി. സോ ജരാധമ്മേ ജിണ്ണേ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി, ഉരത്താളിം കന്ദതി, സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, മഹാരാജ – ‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ വിദ്ധോ സവിസേന സോകസല്ലേന അത്താനംയേവ പരിതാപേതി’’’.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ ബ്യാധിധമ്മം ബ്യാധീയതി…പേ… മരണധമ്മം മീയതി… ഖയധമ്മം ഖീയതി… നസ്സനധമ്മം നസ്സതി. സോ നസ്സനധമ്മേ നട്ഠേ ന ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ മയ്ഹേവേകസ്സ നസ്സനധമ്മം നസ്സതി, അഥ ഖോ യാവതാ സത്താനം ആഗതി ഗതി ചുതി ഉപപത്തി സബ്ബേസം സത്താനം നസ്സനധമ്മം നസ്സതി. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന നസ്സനധമ്മേ നട്ഠേ സോചേയ്യം കിലമേയ്യം പരിദേവേയ്യം, ഉരത്താളിം കന്ദേയ്യം, സമ്മോഹം ആപജ്ജേയ്യം, ഭത്തമ്പി മേ നച്ഛാദേയ്യ, കായേപി ദുബ്ബണ്ണിയം ഓക്കമേയ്യ, കമ്മന്താപി നപ്പവത്തേയ്യും, അമിത്താപി അത്തമനാ അസ്സു, മിത്താപി ദുമ്മനാ അസ്സൂ’തി. സോ നസ്സനധമ്മേ നട്ഠേ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി, ഉരത്താളിം കന്ദതി, സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, മഹാരാജ – ‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ വിദ്ധോ സവിസേന സോകസല്ലേന അത്താനംയേവ പരിതാപേതി’’’.

‘‘സുതവതോ ച ഖോ, മഹാരാജ, അരിയസാവകസ്സ ജരാധമ്മം ജീരതി. സോ ജരാധമ്മേ ജിണ്ണേ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ മയ്ഹേവേകസ്സ ജരാധമ്മം ജീരതി, അഥ ഖോ യാവതാ സത്താനം ആഗതി ഗതി ചുതി ഉപപത്തി സബ്ബേസം സത്താനം ജരാധമ്മം ജീരതി. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന ജരാധമ്മേ ജിണ്ണേ സോചേയ്യം കിലമേയ്യം പരിദേവേയ്യം, ഉരത്താളിം കന്ദേയ്യം, സമ്മോഹം ആപജ്ജേയ്യം, ഭത്തമ്പി മേ നച്ഛാദേയ്യ, കായേപി ദുബ്ബണ്ണിയം ഓക്കമേയ്യ, കമ്മന്താപി നപ്പവത്തേയ്യും, അമിത്താപി അത്തമനാ അസ്സു, മിത്താപി ദുമ്മനാ അസ്സൂ’തി. സോ ജരാധമ്മേ ജിണ്ണേ ന സോചതി ന കിലമതി ന പരിദേവതി, ന ഉരത്താളിം കന്ദതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, മഹാരാജ – ‘സുതവാ അരിയസാവകോ അബ്ബുഹി സവിസം സോകസല്ലം, യേന വിദ്ധോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അത്താനംയേവ പരിതാപേതി. അസോകോ വിസല്ലോ അരിയസാവകോ അത്താനംയേവ പരിനിബ്ബാപേതി’’’.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ ബ്യാധിധമ്മം ബ്യാധീയതി…പേ… മരണധമ്മം മീയതി… ഖയധമ്മം ഖീയതി… നസ്സനധമ്മം നസ്സതി. സോ നസ്സനധമ്മേ നട്ഠേ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ന ഖോ മയ്ഹേവേകസ്സ നസ്സനധമ്മം നസ്സതി, അഥ ഖോ യാവതാ സത്താനം ആഗതി ഗതി ചുതി ഉപപത്തി സബ്ബേസം സത്താനം നസ്സനധമ്മം നസ്സതി. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന നസ്സനധമ്മേ നട്ഠേ സോചേയ്യം കിലമേയ്യം പരിദേവേയ്യം, ഉരത്താളിം കന്ദേയ്യം, സമ്മോഹം ആപജ്ജേയ്യം, ഭത്തമ്പി മേ നച്ഛാദേയ്യ, കായേപി ദുബ്ബണ്ണിയം ഓക്കമേയ്യ, കമ്മന്താപി നപ്പവത്തേയ്യും, അമിത്താപി അത്തമനാ അസ്സു, മിത്താപി ദുമ്മനാ അസ്സൂ’തി. സോ നസ്സനധമ്മേ നട്ഠേ ന സോചതി ന കിലമതി ന പരിദേവതി, ന ഉരത്താളിം കന്ദതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, മഹാരാജ – ‘സുതവാ അരിയസാവകോ അബ്ബുഹി സവിസം സോകസല്ലം, യേന വിദ്ധോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അത്താനംയേവ പരിതാപേതി. അസോകോ വിസല്ലോ അരിയസാവകോ അത്താനംയേവ പരിനിബ്ബാപേതി ’’’.

‘‘ഇമാനി ഖോ, മഹാരാജ, പഞ്ച അലബ്ഭനീയാനി ഠാനാനി സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മി’’ന്തി.

‘‘ന സോചനായ പരിദേവനായ,

അത്ഥോധ ലബ്ഭാ അപി അപ്പകോപി;