൨. ദുതിയപണ്ണാസകം

(൬) ൧. പുഗ്ഗലവഗ്ഗോ

൫൩. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ, ബഹുനോ ജനസ്സ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം. കതമേ ദ്വേ? തഥാഗതോ ച അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, രാജാ ച ചക്കവത്തീ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ, ബഹുനോ ജനസ്സ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി.

൫൪. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി അച്ഛരിയമനുസ്സാ. കതമേ ദ്വേ? തഥാഗതോ ച അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, രാജാ ച ചക്കവത്തീ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി അച്ഛരിയമനുസ്സാ’’തി.

൫൫. ‘‘ദ്വിന്നം, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാനം കാലകിരിയാ ബഹുനോ ജനസ്സ അനുതപ്പാ ഹോതി. കതമേസം ദ്വിന്നം? തഥാഗതസ്സ ച അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ, രഞ്ഞോ ച ചക്കവത്തിസ്സ. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം കാലകിരിയാ ബഹുനോ ജനസ്സ അനുതപ്പാ ഹോതീ’’തി.

൫൬. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ഥൂപാരഹാ. കതമേ ദ്വേ? തഥാഗതോ ച അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, രാജാ ച ചക്കവത്തീ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ഥൂപാരഹാ’’തി.

൫൭. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ബുദ്ധാ. കതമേ ദ്വേ? തഥാഗതോ ച അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, പച്ചേകബുദ്ധോ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ബുദ്ധാ’’തി.

൫൮. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അസനിയാ ഫലന്തിയാ ന സന്തസന്തി. കതമേ ദ്വേ? ഭിക്ഖു ച ഖീണാസവോ, ഹത്ഥാജാനീയോ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ അസനിയാ ഫലന്തിയാ ന സന്തസന്തീ’’തി.

൫൯. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അസനിയാ ഫലന്തിയാ ന സന്തസന്തി. കതമേ ദ്വേ? ഭിക്ഖു ച ഖീണാസവോ, അസ്സാജാനീയോ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ അസനിയാ ഫലന്തിയാ ന സന്തസന്തീ’’തി.

൬൦. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അസനിയാ ഫലന്തിയാ ന സന്തസന്തി. കതമേ ദ്വേ? ഭിക്ഖു ച ഖീണാസവോ, സീഹോ ച മിഗരാജാ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ അസനിയാ ഫലന്തിയാ ന സന്തസന്തീ’’തി.

൬൧. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥവസേ സമ്പസ്സമാനാ കിംപുരിസാ മാനുസിം വാചം ന ഭാസന്തി. കതമേ ദ്വേ? മാ ച മുസാ ഭണിമ്ഹാ, മാ ച പരം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖിമ്ഹാതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ അത്ഥവസേ സമ്പസ്സമാനാ കിംപുരിസാ മാനുസിം വാചം ന ഭാസന്തീ’’തി.

൬൨. ‘‘ദ്വിന്നം ധമ്മാനം, ഭിക്ഖവേ, അതിത്തോ അപ്പടിവാനോ മാതുഗാമോ കാലം കരോതി. കതമേസം ദ്വിന്നം? മേഥുനസമാപത്തിയാ ച വിജായനസ്സ ച. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം ധമ്മാനം അതിത്തോ അപ്പടിവാനോ മാതുഗാമോ കാലം കരോതീ’’തി.

൬൩. ‘‘അസന്തസന്നിവാസഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി സന്തസന്നിവാസഞ്ച. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അസന്തസന്നിവാസോ ഹോതി, കഥഞ്ച അസന്തോ സന്നിവസന്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഥേരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവം ഹോതി – ‘ഥേരോപി മം ന വദേയ്യ, മജ്ഝിമോപി മം ന വദേയ്യ, നവോപി മം ന വദേയ്യ; ഥേരമ്പാഹം ന വദേയ്യം, മജ്ഝിമമ്പാഹം ന വദേയ്യം, നവമ്പാഹം ന വദേയ്യം. ഥേരോ ചേപി മം വദേയ്യ അഹിതാനുകമ്പീ മം വദേയ്യ നോ ഹിതാനുകമ്പീ, നോതി നം വദേയ്യം വിഹേഠേയ്യം [വിഹേസേയ്യം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പസ്സമ്പിസ്സ നപ്പടികരേയ്യം. മജ്ഝിമോ ചേപി മം വദേയ്യ…പേ… നവോ ചേപി മം വദേയ്യ അഹിതാനുകമ്പീ മം വദേയ്യ നോ ഹിതാനുകമ്പീ, നോതി നം വദേയ്യം വിഹേഠേയ്യം പസ്സമ്പിസ്സ നപ്പടികരേയ്യം’. മജ്ഝിമസ്സപി ഭിക്ഖുനോ ഏവം ഹോതി…പേ… നവസ്സപി ഭിക്ഖുനോ ഏവം ഹോതി – ‘ഥേരോപി മം ന വദേയ്യ, മജ്ഝിമോപി മം ന വദേയ്യ, നവോപി മം ന വദേയ്യ; ഥേരമ്പാഹം ന വദേയ്യം, മജ്ഝിമമ്പാഹം ന വദേയ്യം, നവമ്പാഹം ന വദേയ്യം. ഥേരോ ചേപി മം വദേയ്യ അഹിതാനുകമ്പീ മം വദേയ്യ നോ ഹിതാനുകമ്പീ നോതി നം വദേയ്യം വിഹേഠേയ്യം പസ്സമ്പിസ്സ നപ്പടികരേയ്യം. മജ്ഝിമോ ചേപി മം വദേയ്യ…പേ… നവോ ചേപി മം വദേയ്യ അഹിതാനുകമ്പീ മം വദേയ്യ നോ ഹിതാനുകമ്പീ, നോതി നം വദേയ്യം വിഹേഠേയ്യം പസ്സമ്പിസ്സ നപ്പടികരേയ്യം’. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അസന്തസന്നിവാസോ ഹോതി, ഏവഞ്ച അസന്തോ സന്നിവസന്തി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സന്തസന്നിവാസോ ഹോതി, കഥഞ്ച സന്തോ സന്നിവസന്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഥേരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവം ഹോതി – ‘ഥേരോപി മം വദേയ്യ, മജ്ഝിമോപി മം വദേയ്യ, നവോപി മം വദേയ്യ; ഥേരമ്പാഹം വദേയ്യം, മജ്ഝിമമ്പാഹം വദേയ്യം, നവമ്പാഹം വദേയ്യം. ഥേരോ ചേപി മം വദേയ്യ ഹിതാനുകമ്പീ മം വദേയ്യ നോ അഹിതാനുകമ്പീ, സാധൂതി നം വദേയ്യം ന വിഹേഠേയ്യം പസ്സമ്പിസ്സ പടികരേയ്യം. മജ്ഝിമോ ചേപി മം വദേയ്യ…പേ… നവോ ചേപി മം വദേയ്യ ഹിതാനുകമ്പീ മം വദേയ്യ നോ അഹിതാനുകമ്പീ, സാധൂതി നം വദേയ്യം ന നം വിഹേഠേയ്യം പസ്സമ്പിസ്സ പടികരേയ്യം’. മജ്ഝിമസ്സപി ഭിക്ഖുനോ ഏവം ഹോതി…പേ… നവസ്സപി ഭിക്ഖുനോ ഏവം ഹോതി – ‘ഥേരോപി മം വദേയ്യ, മജ്ഝിമോപി മം വദേയ്യ, നവോപി മം വദേയ്യ; ഥേരമ്പാഹം വദേയ്യം, മജ്ഝിമമ്പാഹം വദേയ്യം, നവമ്പാഹം വദേയ്യം. ഥേരോ ചേപി മം വദേയ്യ ഹിതാനുകമ്പീ മം വദേയ്യ നോ അഹിതാനുകമ്പീ, സാധൂതി നം വദേയ്യം ന നം വിഹേഠേയ്യം പസ്സമ്പിസ്സ പടികരേയ്യം. മജ്ഝിമോ ചേപി മം വദേയ്യ…പേ… നവോ ചേപി മം വദേയ്യ ഹിതാനുകമ്പീ മം വദേയ്യ നോ അഹിതാനുകമ്പീ, സാധൂതി നം വദേയ്യം ന നം വിഹേഠേയ്യം പസ്സമ്പിസ്സ പടികരേയ്യം’. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സന്തസന്നിവാസോ ഹോതി, ഏവഞ്ച സന്തോ സന്നിവസന്തീ’’തി.

൬൪. ‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, അധികരണേ ഉഭതോ വചീസംസാരോ ദിട്ഠിപളാസോ ചേതസോ ആഘാതോ അപ്പച്ചയോ അനഭിരദ്ധി അജ്ഝത്തം അവൂപസന്തം ഹോതി, തസ്മേതം, ഭിക്ഖവേ, അധികരണേ പാടികങ്ഖം – ‘ദീഘത്തായ ഖരത്തായ വാളത്തായ സംവത്തിസ്സതി, ഭിക്ഖൂ ച ന ഫാസും [ഫാസു (ക.)] വിഹരിസ്സന്തി’. യസ്മിഞ്ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അധികരണേ ഉഭതോ വചീസംസാരോ ദിട്ഠിപളാസോ ചേതസോ ആഘാതോ അപ്പച്ചയോ അനഭിരദ്ധി അജ്ഝത്തം സുവൂപസന്തം ഹോതി, തസ്മേതം, ഭിക്ഖവേ, അധികരണേ പാടികങ്ഖം – ‘ന ദീഘത്തായ ഖരത്തായ വാളത്തായ സംവത്തിസ്സതി, ഭിക്ഖൂ ച ഫാസും വിഹരിസ്സന്തീ’’’തി.

പുഗ്ഗലവഗ്ഗോ പഠമോ.

(൭) ൨. സുഖവഗ്ഗോ

൬൫. ‘‘ദ്വേമാനി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാനി. കതമാനി ദ്വേ? ഗിഹിസുഖഞ്ച പബ്ബജിതസുഖഞ്ച. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സുഖാനി. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ദ്വിന്നം സുഖാനം യദിദം പബ്ബജിതസുഖ’’ന്തി.

൬൬. ‘‘ദ്വേമാനി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാനി. കതമാനി ദ്വേ? കാമസുഖഞ്ച നേക്ഖമ്മസുഖഞ്ച. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സുഖാനി. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ദ്വിന്നം സുഖാനം യദിദം നേക്ഖമ്മസുഖ’’ന്തി.

൬൭. ‘‘ദ്വേമാനി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാനി. കതമാനി ദ്വേ? ഉപധിസുഖഞ്ച നിരുപധിസുഖഞ്ച. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സുഖാനി. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ദ്വിന്നം സുഖാനം യദിദം നിരുപധിസുഖ’’ന്തി.

൬൮. ‘‘ദ്വേമാനി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാനി. കതമാനി ദ്വേ? സാസവസുഖഞ്ച അനാസവസുഖഞ്ച. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സുഖാനി. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ദ്വിന്നം സുഖാനം യദിദം അനാസവസുഖ’’ന്തി.

൬൯. ‘‘ദ്വേമാനി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാനി. കതമാനി ദ്വേ? സാമിസഞ്ച സുഖം നിരാമിസഞ്ച സുഖം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സുഖാനി. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ദ്വിന്നം സുഖാനം യദിദം നിരാമിസം സുഖ’’ന്തി.

൭൦. ‘‘ദ്വേമാനി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാനി. കതമാനി ദ്വേ? അരിയസുഖഞ്ച അനരിയസുഖഞ്ച. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സുഖാനി. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ദ്വിന്നം സുഖാനം യദിദം അരിയസുഖ’’ന്തി.

൭൧. ‘‘ദ്വേമാനി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാനി. കതമാനി ദ്വേ? കായികഞ്ച സുഖം ചേതസികഞ്ച സുഖം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സുഖാനി. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ദ്വിന്നം സുഖാനം യദിദം ചേതസികം സുഖ’’ന്തി.

൭൨. ‘‘ദ്വേമാനി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാനി. കതമാനി ദ്വേ? സപ്പീതികഞ്ച സുഖം നിപ്പീതികഞ്ച സുഖം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സുഖാനി. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ദ്വിന്നം സുഖാനം യദിദം നിപ്പീതികം സുഖ’’ന്തി.

൭൩. ‘‘ദ്വേമാനി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാനി. കതമാനി ദ്വേ? സാതസുഖഞ്ച ഉപേക്ഖാസുഖഞ്ച. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സുഖാനി. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ദ്വിന്നം സുഖാനം യദിദം ഉപേക്ഖാസുഖ’’ന്തി.

൭൪. ‘‘ദ്വേമാനി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാനി. കതമാനി ദ്വേ? സമാധിസുഖഞ്ച അസമാധിസുഖഞ്ച. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സുഖാനി. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ദ്വിന്നം സുഖാനം യദിദം സമാധിസുഖ’’ന്തി.

൭൫. ‘‘ദ്വേമാനി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാനി. കതമാനി ദ്വേ? സപ്പീതികാരമ്മണഞ്ച സുഖം നിപ്പീതികാരമ്മണഞ്ച സുഖം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സുഖാനി. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ദ്വിന്നം സുഖാനം യദിദം നിപ്പീതികാരമ്മണം സുഖ’’ന്തി.

൭൬. ‘‘ദ്വേമാനി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാനി. കതമാനി ദ്വേ? സാതാരമ്മണഞ്ച സുഖം ഉപേക്ഖാരമ്മണഞ്ച സുഖം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സുഖാനി. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ദ്വിന്നം സുഖാനം യദിദം ഉപേക്ഖാരമ്മണം സുഖ’’ന്തി.

൭൭. ‘‘ദ്വേമാനി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാനി. കതമാനി ദ്വേ? രൂപാരമ്മണഞ്ച സുഖം അരൂപാരമ്മണഞ്ച സുഖം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സുഖാനി. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ദ്വിന്നം സുഖാനം യദിദം അരൂപാരമ്മണം സുഖ’’ന്തി.

സുഖവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

(൮) ൩. സനിമിത്തവഗ്ഗോ

൭൮. ‘‘സനിമിത്താ, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പജ്ജന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ, നോ അനിമിത്താ. തസ്സേവ നിമിത്തസ്സ പഹാനാ ഏവം തേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ന ഹോന്തീ’’തി.

൭൯. ‘‘സനിദാനാ, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പജ്ജന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ, നോ അനിദാനാ. തസ്സേവ നിദാനസ്സ പഹാനാ ഏവം തേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ന ഹോന്തീ’’തി.

൮൦. ‘‘സഹേതുകാ, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പജ്ജന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ, നോ അഹേതുകാ. തസ്സേവ ഹേതുസ്സ പഹാനാ ഏവം തേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ന ഹോന്തീ’’തി.

൮൧. ‘‘സസങ്ഖാരാ, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പജ്ജന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ, നോ അസങ്ഖാരാ. തേസംയേവ സങ്ഖാരാനം പഹാനാ ഏവം തേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ന ഹോന്തീ’’തി.

൮൨. ‘‘സപ്പച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പജ്ജന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ, നോ അപ്പച്ചയാ. തസ്സേവ പച്ചയസ്സ പഹാനാ ഏവം തേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ന ഹോന്തീ’’തി.

൮൩. ‘‘സരൂപാ, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പജ്ജന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ, നോ അരൂപാ. തസ്സേവ രൂപസ്സ പഹാനാ ഏവം തേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ന ഹോന്തീ’’തി.

൮൪. ‘‘സവേദനാ, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പജ്ജന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ, നോ അവേദനാ. തസ്സായേവ വേദനായ പഹാനാ ഏവം തേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ന ഹോന്തീ’’തി.

൮൫. ‘‘സസഞ്ഞാ, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പജ്ജന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ, നോ അസഞ്ഞാ. തസ്സായേവ സഞ്ഞായ പഹാനാ ഏവം തേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ന ഹോന്തീ’’തി.

൮൬. ‘‘സവിഞ്ഞാണാ, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പജ്ജന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ, നോ അവിഞ്ഞാണാ. തസ്സേവ വിഞ്ഞാണസ്സ പഹാനാ ഏവം തേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ന ഹോന്തീ’’തി.

൮൭. ‘‘സങ്ഖതാരമ്മണാ, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പജ്ജന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ, നോ അസങ്ഖതാരമ്മണാ. തസ്സേവ സങ്ഖതസ്സ പഹാനാ ഏവം തേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ന ഹോന്തീ’’തി.

സനിമിത്തവഗ്ഗോ തതിയോ.

(൯) ൪. ധമ്മവഗ്ഗോ

൮൮. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ. കതമേ ദ്വേ? ചേതോവിമുത്തി ച പഞ്ഞാവിമുത്തി ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ധമ്മാ’’തി.

൮൯. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ. കതമേ ദ്വേ? പഗ്ഗാഹോ ച അവിക്ഖേപോ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ധമ്മാ’’തി.

൯൦. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ. കതമേ ദ്വേ? നാമഞ്ച രൂപഞ്ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ധമ്മാ’’തി.

൯൧. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ. കതമേ ദ്വേ? വിജ്ജാ ച വിമുത്തി ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ധമ്മാ’’തി.

൯൨. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ. കതമേ ദ്വേ? ഭവദിട്ഠി ച വിഭവദിട്ഠി ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ധമ്മാ’’തി.

൯൩. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ. കതമേ ദ്വേ? അഹിരികഞ്ച അനോത്തപ്പഞ്ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ധമ്മാ’’തി.

൯൪. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ. കതമേ ദ്വേ? ഹിരീ ച ഓത്തപ്പഞ്ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ധമ്മാ’’തി.

൯൫. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ. കതമേ ദ്വേ? ദോവചസ്സതാ ച പാപമിത്തതാ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ധമ്മാ’’തി.

൯൬. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ. കതമേ ദ്വേ? സോവചസ്സതാ ച കല്യാണമിത്തതാ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ധമ്മാ’’തി.

൯൭. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ. കതമേ ദ്വേ? ധാതുകുസലതാ ച മനസികാരകുസലതാ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ധമ്മാ’’തി.

൯൮. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ. കതമേ ദ്വേ? ആപത്തികുസലതാ ച ആപത്തിവുട്ഠാനകുസലതാ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ധമ്മാ’’തി.

ധമ്മവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

(൧൦) ൫. ബാലവഗ്ഗോ

൯൯. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ബാലാ. കതമേ ദ്വേ? യോ ച അനാഗതം ഭാരം വഹതി, യോ ച ആഗതം ഭാരം ന വഹതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ബാലാ’’തി.

൧൦൦. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതാ. കതമേ ദ്വേ? യോ ച അനാഗതം ഭാരം ന വഹതി, യോ ച ആഗതം ഭാരം വഹതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ പണ്ഡിതാ’’തി.

൧൦൧. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ബാലാ. കതമേ ദ്വേ? യോ ച അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞീ, യോ ച കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞീ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ബാലാ’’തി.

൧൦൨. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതാ. കതമേ ദ്വേ? യോ ച അകപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞീ, യോ ച കപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞീ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ പണ്ഡിതാ’’തി.

൧൦൩. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ബാലാ. കതമേ ദ്വേ? യോ ച അനാപത്തിയാ ആപത്തിസഞ്ഞീ, യോ ച ആപത്തിയാ അനാപത്തിസഞ്ഞീ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ബാലാ’’തി.

൧൦൪. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതാ. കതമേ ദ്വേ? യോ ച അനാപത്തിയാ അനാപത്തിസഞ്ഞീ, യോ ച ആപത്തിയാ ആപത്തിസഞ്ഞീ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ പണ്ഡിതാ’’തി.

൧൦൫. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ബാലാ. കതമേ ദ്വേ? യോ ച അധമ്മേ ധമ്മസഞ്ഞീ, യോ ച ധമ്മേ അധമ്മസഞ്ഞീ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ബാലാ’’തി.

൧൦൬. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതാ. കതമേ ദ്വേ? യോ ച ധമ്മേ ധമ്മസഞ്ഞീ, യോ ച അധമ്മേ അധമ്മസഞ്ഞീ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ പണ്ഡിതാ’’തി.

൧൦൭. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ബാലാ. കതമേ ദ്വേ? യോ ച അവിനയേ വിനയസഞ്ഞീ, യോ ച വിനയേ അവിനയസഞ്ഞീ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ബാലാ’’തി.

൧൦൮. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതാ. കതമേ ദ്വേ? യോ ച അവിനയേ അവിനയസഞ്ഞീ, യോ ച വിനയേ വിനയസഞ്ഞീ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ പണ്ഡിതാ’’തി.

൧൦൯. ‘‘ദ്വിന്നം, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ വഡ്ഢന്തി. കതമേസം ദ്വിന്നം? യോ ച ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബം കുക്കുച്ചായതി, യോ ച കുക്കുച്ചായിതബ്ബം ന കുക്കുച്ചായതി. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം ആസവാ വഡ്ഢന്തീ’’തി.

൧൧൦. ‘‘ദ്വിന്നം, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ ന വഡ്ഢന്തി. കതമേസം ദ്വിന്നം? യോ ച ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബം ന കുക്കുച്ചായതി, യോ ച കുക്കുച്ചായിതബ്ബം കുക്കുച്ചായതി. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം ആസവാ ന വഡ്ഢന്തീ’’തി.

൧൧൧. ‘‘ദ്വിന്നം, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ വഡ്ഢന്തി. കതമേസം ദ്വിന്നം? യോ ച അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞീ, യോ ച കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞീ. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം ആസവാ വഡ്ഢന്തീ’’തി.

൧൧൨. ‘‘ദ്വിന്നം, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ ന വഡ്ഢന്തി. കതമേസം ദ്വിന്നം? യോ ച അകപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞീ, യോ ച കപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞീ. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം ആസവാ ന വഡ്ഢന്തീ’’തി.

൧൧൩. ‘‘ദ്വിന്നം, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ വഡ്ഢന്തി. കതമേസം ദ്വിന്നം? യോ ച ആപത്തിയാ അനാപത്തിസഞ്ഞീ, യോ ച അനാപത്തിയാ ആപത്തിസഞ്ഞീ. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം ആസവാ വഡ്ഢന്തീ’’തി.

൧൧൪. ‘‘ദ്വിന്നം, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ ന വഡ്ഢന്തി. കതമേസം ദ്വിന്നം? യോ ച ആപത്തിയാ ആപത്തിസഞ്ഞീ, യോ ച അനാപത്തിയാ അനാപത്തിസഞ്ഞീ. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം ആസവാ ന വഡ്ഢന്തീ’’തി.

൧൧൫. ‘‘ദ്വിന്നം, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ വഡ്ഢന്തി. കതമേസം ദ്വിന്നം? യോ ച അധമ്മേ ധമ്മസഞ്ഞീ, യോ ച ധമ്മേ അധമ്മസഞ്ഞീ. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം ആസവാ വഡ്ഢന്തീ’’തി.

൧൧൬. ‘‘ദ്വിന്നം, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ ന വഡ്ഢന്തി. കതമേസം ദ്വിന്നം? യോ ച ധമ്മേ ധമ്മസഞ്ഞീ, യോ ച അധമ്മേ അധമ്മസഞ്ഞീ. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം ആസവാ ന വഡ്ഢന്തീ’’തി.

൧൧൭. ‘‘ദ്വിന്നം, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ വഡ്ഢന്തി. കതമേസം ദ്വിന്നം? യോ ച അവിനയേ വിനയസഞ്ഞീ, യോ ച വിനയേ അവിനയസഞ്ഞീ. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം ആസവാ വഡ്ഢന്തീ’’തി.

൧൧൮. ‘‘ദ്വിന്നം, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ ന വഡ്ഢന്തി. കതമേസം ദ്വിന്നം? യോ ച അവിനയേ അവിനയസഞ്ഞീ, യോ ച വിനയേ വിനയസഞ്ഞീ. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം ആസവാ ന വഡ്ഢന്തീ’’തി.

ബാലവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

ദുതിയോ പണ്ണാസകോ സമത്തോ.