(൨൧) ൧. കരജകായവഗ്ഗോ

൧. പഠമനിരയസഗ്ഗസുത്തം

൨൧൧. ‘‘ദസഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ. കതമേഹി ദസഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി ലുദ്ദോ ലോഹിതപാണി ഹതപഹതേ നിവിട്ഠോ അദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതേസു [നത്ഥേത്ഥ പാഠഭേദോ].

‘‘അദിന്നാദായീ ഹോതി. യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം ഗാമഗതം വാ അരഞ്ഞഗതം വാ, തം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദാതാ ഹോതി.

‘‘കാമേസു മിച്ഛാചാരീ ഹോതി. യാ താ മാതുരക്ഖിതാ പിതുരക്ഖിതാ മാതാപിതുരക്ഖിതാ ഭാതുരക്ഖിതാ ഭഗിനിരക്ഖിതാ ഞാതിരക്ഖിതാ ഗോത്തരക്ഖിതാ ധമ്മരക്ഖിതാ സസാമികാ സപരിദണ്ഡാ അന്തമസോ മാലാഗുളപരിക്ഖിത്താപി, തഥാരൂപാസു ചാരിത്തം ആപജ്ജിതാ ഹോതി.

‘‘മുസാവാദീ ഹോതി. സഭഗ്ഗതോ വാ പരിസഗ്ഗതോ വാ ഞാതിമജ്ഝഗതോ വാ പൂഗമജ്ഝഗതോ വാ രാജകുലമജ്ഝഗതോ വാ അഭിനീതോ സക്ഖിപുട്ഠോ – ‘ഏഹമ്ഭോ പുരിസ, യം ജാനാസി തം വദേഹീ’തി, സോ അജാനം വാ ആഹ ‘ജാനാമീ’തി, ജാനം വാ ആഹ ‘ന ജാനാമീ’തി, അപസ്സം വാ ആഹ ‘പസ്സാമീ’തി, പസ്സം വാ ആഹ ‘ന പസ്സാമീ’തി. ഇതി അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാ ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു വാ സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘പിസുണവാചോ ഹോതി – ഇതോ സുത്വാ അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, അമുത്ര വാ സുത്വാ ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ. ഇതി സമഗ്ഗാനം വാ ഭേത്താ ഭിന്നാനം വാ അനുപ്പദാതാ വഗ്ഗാരാമോ വഗ്ഗരതോ വഗ്ഗനന്ദീ, വഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘ഫരുസവാചോ ഹോതി – യാ സാ വാചാ അണ്ഡകാ കക്കസാ പരകടുകാ പരാഭിസജ്ജനീ കോധസാമന്താ അസമാധിസംവത്തനികാ, തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘സമ്ഫപ്പലാപീ ഹോതി അകാലവാദീ അഭൂതവാദീ അനത്ഥവാദീ അധമ്മവാദീ അവിനയവാദീ, അനിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി അകാലേന അനപദേസം അപരിയന്തവതിം അനത്ഥസംഹിതം.

‘‘അഭിജ്ഝാലു ഹോതി. യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം തം അഭിജ്ഝാതാ ഹോതി – ‘അഹോ വത യം പരസ്സ തം മമ അസ്സാ’തി.

‘‘ബ്യാപന്നചിത്തോ ഹോതി പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോ – ‘ഇമേ സത്താ ഹഞ്ഞന്തു വാ ബജ്ഝന്തു വാ ഉച്ഛിജ്ജന്തു വാ വിനസ്സന്തു വാ മാ വാ അഹേസു’ന്തി.

‘‘മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി വിപരീതദസ്സനോ – ‘നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം, നത്ഥി ഹുതം, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, നത്ഥി അയം ലോകോ, നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ.

‘‘ദസഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം സഗ്ഗേ. കതമേഹി ദസഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ ലജ്ജീ ദയാപന്നോ, സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതി.

‘‘അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം ഗാമഗതം വാ അരഞ്ഞഗതം വാ, ന തം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദാതാ ഹോതി.

‘‘കാമേസുമിച്ഛാചാരം പഹായ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി. യാ താ മാതുരക്ഖിതാ…പേ… അന്തമസോ മാലാഗുളപരിക്ഖിത്താപി, തഥാരൂപാസു ന ചാരിത്തം ആപജ്ജിതാ ഹോതി.

‘‘മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി. സഭഗ്ഗതോ വാ പരിസഗ്ഗതോ വാ ഞാതിമജ്ഝഗതോ വാ പൂഗമജ്ഝഗതോ വാ രാജകുലമജ്ഝഗതോ വാ അഭിനീതോ സക്ഖിപുട്ഠോ – ‘ഏഹമ്ഭോ പുരിസ, യം ജാനാസി തം വദേഹീ’തി, സോ അജാനം വാ ആഹ ‘ന ജാനാമീ’തി, ജാനം വാ ആഹ ‘ജാനാമീ’തി, അപസ്സം വാ ആഹ ‘ന പസ്സാമീ’തി, പസ്സം വാ ആഹ ‘പസ്സാമീ’തി. ഇതി അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാ ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു വാ ന സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘പിസുണവാചം പഹായ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി – ന ഇതോ സുത്വാ അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, അമുത്ര വാ സുത്വാ ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ. ഇതി ഭിന്നാനം വാ സന്ധാതാ സഹിതാനം വാ അനുപ്പദാതാ സമഗ്ഗാരാമോ സമഗ്ഗരതോ സമഗ്ഗനന്ദീ, സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘ഫരുസവാചം പഹായ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി. യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ, തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി കാലവാദീ ഭൂതവാദീ, അത്ഥവാദീ ധമ്മവാദീ വിനയവാദീ, നിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി കാലേന സാപദേസം പരിയന്തവതിം അത്ഥസംഹിതം.

‘‘അനഭിജ്ഝാലു ഹോതി. യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം തം അനഭിജ്ഝാതാ ഹോതി – ‘അഹോ വത യം പരസ്സ തം മമ അസ്സാ’തി.

‘‘അബ്യാപന്നചിത്തോ ഹോതി അപ്പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോ – ‘ഇമേ സത്താ അവേരാ ഹോന്തു അബ്യാപജ്ജാ അനീഘാ, സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂ’തി.

‘‘സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി അവിപരീതദസ്സനോ – ‘അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠം, അത്ഥി ഹുതം, അത്ഥി സുകടദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, അത്ഥി അയം ലോകോ, അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി മാതാ, അത്ഥി പിതാ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം സഗ്ഗേ’’തി. പഠമം.

൨. ദുതിയനിരയസഗ്ഗസുത്തം

൨൧൨. ‘‘ദസഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ. കതമേഹി ദസഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി ലുദ്ദോ ലോഹിതപാണി ഹതപഹതേ നിവിട്ഠോ അദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതേസു.

‘‘അദിന്നാദായീ ഹോതി… കാമേസുമിച്ഛാചാരീ ഹോതി… മുസാവാദീ ഹോതി… പിസുണവാചോ ഹോതി… ഫരുസവാചോ ഹോതി … സമ്ഫപ്പലാപീ ഹോതി… അഭിജ്ഝാലു ഹോതി… ബ്യാപന്നചിത്തോ ഹോതി… മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി വിപരീതദസ്സനോ – ‘നത്ഥി ദിന്നം…പേ… സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ.

‘‘അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി… കാമേസുമിച്ഛാചാരം പഹായ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി… മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി… പിസുണം വാചം പഹായ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി… ഫരുസം വാചം പഹായ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി… സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി… അനഭിജ്ഝാലു ഹോതി… അബ്യാപന്നചിത്തോ ഹോതി… സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി അവിപരീതദസ്സനോ – ‘അത്ഥി ദിന്നം…പേ… യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം സഗ്ഗേ’’തി. ദുതിയം.

൩. മാതുഗാമസുത്തം

൨൧൩. ‘‘ദസഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ മാതുഗാമോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ. കതമേഹി ദസഹി? പാണാതിപാതീ ഹോതി…പേ… അദിന്നാദായീ ഹോതി… കാമേസുമിച്ഛാചാരീ ഹോതി… മുസാവാദീ ഹോതി… പിസുണവാചോ ഹോതി… ഫരുസവാചോ ഹോതി… സമ്ഫപ്പലാപീ ഹോതി… അഭിജ്ഝാലു ഹോതി… ബ്യാപന്നചിത്തോ ഹോതി… മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി…. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ മാതുഗാമോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ.

‘‘ദസഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ മാതുഗാമോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം സഗ്ഗേ. കതമേഹി ദസഹി? പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി… കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി… മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി… പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി… ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി… സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി… അനഭിജ്ഝാലു ഹോതി… അബ്യാപന്നചിത്തോ ഹോതി… സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി… ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ മാതുഗാമോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം സഗ്ഗേ’’തി. തതിയം.

൪. ഉപാസികാസുത്തം

൨൧൪. ‘‘ദസഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഉപാസികാ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം നിരയേ. കതമേഹി ദസഹി? പാണാതിപാതിനീ ഹോതി…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠികാ ഹോതി…. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഉപാസികാ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം നിരയേ.

‘‘ദസഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഉപാസികാ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം സഗ്ഗേ. കതമേഹി ദസഹി? പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ ഹോതി…പേ… സമ്മാദിട്ഠികാ ഹോതി…. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഉപാസികാ യഥാഭതം നിക്ഖിത്താ ഏവം സഗ്ഗേ’’. ചതുത്ഥം.

൫. വിസാരദസുത്തം

൨൧൫. ‘‘ദസഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഉപാസികാ അവിസാരദാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി. കതമേഹി ദസഹി? പാണാതിപാതിനീ ഹോതി… അദിന്നാദായിനീ ഹോതി… കാമേസുമിച്ഛാചാരിനീ ഹോതി… മുസാവാദിനീ ഹോതി… പിസുണാവാചാ ഹോതി… ഫരുസവാചാ ഹോതി… സമ്ഫപ്പലാപിനീ ഹോതി… അഭിജ്ഝാലുനീ ഹോതി… ബ്യാപന്നചിത്താ ഹോതി… മിച്ഛാദിട്ഠികാ ഹോതി…. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഉപാസികാ അവിസാരദാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി.

‘‘ദസഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഉപാസികാ വിസാരദാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി. കതമേഹി ദസഹി? പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ ഹോതി… അദിന്നാദാനാ പടിവിരതാ ഹോതി… കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതാ ഹോതി… മുസാവാദാ പടിവിരതാ ഹോതി… പിസുണായ വാചായ പടിവിരതാ ഹോതി… ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതാ ഹോതി… സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതാ ഹോതി… അനഭിജ്ഝാലുനീ ഹോതി… അബ്യാപന്നചിത്താ ഹോതി… സമ്മാദിട്ഠികാ ഹോതി…. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഉപാസികാ വിസാരദാ അഗാരം അജ്ഝാവസതീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. സംസപ്പനീയസുത്തം

൨൧൬. ‘‘സംസപ്പനീയപരിയായം വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മപരിയായം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സംസപ്പനീയപരിയായോ ധമ്മപരിയായോ? കമ്മസ്സകാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കമ്മദായാദാ കമ്മയോനീ കമ്മബന്ധൂ കമ്മപടിസരണാ, യം കമ്മം കരോന്തി – കല്യാണം വാ പാപകം വാ – തസ്സ ദായാദാ ഭവന്തി.

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി ലുദ്ദോ ലോഹിതപാണി ഹതപഹതേ നിവിട്ഠോ, അദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതേസു. സോ സംസപ്പതി കായേന, സംസപ്പതി വാചായ, സംസപ്പതി മനസാ. തസ്സ ജിമ്ഹം കായകമ്മം ഹോതി, ജിമ്ഹം വചീകമ്മം, ജിമ്ഹം മനോകമ്മം, ജിമ്ഹാ ഗതി, ജിമ്ഹുപപത്തി.

‘‘ജിമ്ഹഗതികസ്സ ഖോ പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ജിമ്ഹുപപത്തികസ്സ ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരം ഗതിം വദാമി – യേ വാ ഏകന്തദുക്ഖാ നിരയാ യാ വാ സംസപ്പജാതികാ തിരച്ഛാനയോനി. കതമാ ച സാ, ഭിക്ഖവേ, സംസപ്പജാതികാ തിരച്ഛാനയോനി? അഹി വിച്ഛികാ സതപദീ നകുലാ ബിളാരാ മൂസികാ ഉലൂകാ, യേ വാ പനഞ്ഞേപി കേചി തിരച്ഛാനയോനികാ സത്താ മനുസ്സേ ദിസ്വാ സംസപ്പന്തി. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭൂതാ ഭൂതസ്സ ഉപപത്തി ഹോതി. യം കരോതി തേന ഉപപജ്ജതി. ഉപപന്നമേനം ഫസ്സാ ഫുസന്തി. ഏവമഹം, ഭിക്ഖവേ, ‘കമ്മദായാദാ സത്താ’തി വദാമി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അദിന്നാദായീ ഹോതി…പേ… കാമേസുമിച്ഛാചാരീ ഹോതി… മുസാവാദീ ഹോതി… പിസുണവാചോ ഹോതി… ഫരുസവാചോ ഹോതി… സമ്ഫപ്പലാപീ ഹോതി… അഭിജ്ഝാലു ഹോതി… ബ്യാപന്നചിത്തോ ഹോതി… മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി വിപരീതദസ്സനോ – ‘നത്ഥി ദിന്നം…പേ… സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. സോ സംസപ്പതി കായേന, സംസപ്പതി വാചായ, സംസപ്പതി മനസാ. തസ്സ ജിമ്ഹം കായകമ്മം ഹോതി, ജിമ്ഹം വചീകമ്മം, ജിമ്ഹം മനോകമ്മം, ജിമ്ഹാ ഗതി, ജിമ്ഹുപപത്തി.

‘‘ജിമ്ഹഗതികസ്സ ഖോ പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ജിമ്ഹുപപത്തികസ്സ ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരം ഗതിം വദാമി – യേ വാ ഏകന്തദുക്ഖാ നിരയാ യാ വാ സംസപ്പജാതികാ തിരച്ഛാനയോനി. കതമാ ച സാ, ഭിക്ഖവേ, സംസപ്പജാതികാ തിരച്ഛാനയോനി? അഹി വിച്ഛികാ സതപദീ നകുലാ ബിളാരാ മൂസികാ ഉലൂകാ, യേ വാ പനഞ്ഞേപി കേചി തിരച്ഛാനയോനികാ സത്താ മനുസ്സേ ദിസ്വാ സംസപ്പന്തി. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭൂതാ ഭൂതസ്സ ഉപപത്തി ഹോതി, യം കരോതി തേന ഉപപജ്ജതി. ഉപപന്നമേനം ഫസ്സാ ഫുസന്തി. ഏവമഹം, ഭിക്ഖവേ, ‘കമ്മദായാദാ സത്താ’തി വദാമി. കമ്മസ്സകാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കമ്മദായാദാ കമ്മയോനീ കമ്മബന്ധൂ കമ്മപടിസരണാ, യം കമ്മം കരോന്തി – കല്യാണം വാ പാപകം വാ – തസ്സ ദായാദാ ഭവന്തി.

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ, ലജ്ജീ ദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതി. സോ ന സംസപ്പതി കായേന, ന സംസപ്പതി വാചായ, ന സംസപ്പതി മനസാ. തസ്സ ഉജു കായകമ്മം ഹോതി, ഉജു വചീകമ്മം, ഉജു മനോകമ്മം, ഉജു ഗതി, ഉജുപപത്തി.

‘‘ഉജുഗതികസ്സ ഖോ പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഉജുപപത്തികസ്സ ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരം ഗതിം വദാമി – യേ വാ ഏകന്തസുഖാ സഗ്ഗാ യാനി വാ പന താനി ഉച്ചാകുലാനി ഖത്തിയമഹാസാലകുലാനി വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലാനി വാ ഗഹപതിമഹാസാലകുലാനി വാ അഡ്ഢാനി മഹദ്ധനാനി മഹാഭോഗാനി പഹൂതജാതരൂപരജതാനി പഹൂതവിത്തൂപകരണാനി പഹൂതധനധഞ്ഞാനി. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭൂതാ ഭൂതസ്സ ഉപപത്തി ഹോതി. യം കരോതി തേന ഉപപജ്ജതി. ഉപപന്നമേനം ഫസ്സാ ഫുസന്തി. ഏവമഹം, ഭിക്ഖവേ, ‘കമ്മദായാദാ സത്താ’തി വദാമി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി… മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി… പിസുണം വാചം പഹായ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി… ഫരുസം വാചം പഹായ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി… സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി… അനഭിജ്ഝാലു ഹോതി… അബ്യാപന്നചിത്തോ ഹോതി… സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി അവിപരീതദസ്സനോ – ‘അത്ഥി ദിന്നം…പേ… യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. സോ ന സംസപ്പതി കായേന, ന സംസപ്പതി വാചായ, ന സംസപ്പതി മനസാ. തസ്സ ഉജു കായകമ്മം ഹോതി, ഉജു വചീകമ്മം, ഉജു മനോകമ്മം, ഉജു ഗതി, ഉജുപപത്തി.

‘‘ഉജുഗതികസ്സ ഖോ പന അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഉജുപപത്തികസ്സ ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരം ഗതിം വദാമി – യേ വാ ഏകന്തസുഖാ സഗ്ഗാ യാനി വാ പന താനി ഉച്ചാകുലാനി ഖത്തിയമഹാസാലകുലാനി വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലാനി വാ ഗഹപതിമഹാസാലകുലാനി വാ അഡ്ഢാനി മഹദ്ധനാനി മഹാഭോഗാനി പഹൂതജാതരൂപരജതാനി പഹൂതവിത്തൂപകരണാനി പഹൂതധനധഞ്ഞാനി. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭൂതാ ഭൂതസ്സ ഉപപത്തി ഹോതി. യം കരോതി തേന ഉപപജ്ജതി. ഉപപന്നമേനം ഫസ്സാ ഫുസന്തി. ഏവമഹം, ഭിക്ഖവേ, ‘കമ്മദായാദാ സത്താ’തി വദാമി.

‘‘കമ്മസ്സകാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കമ്മദായാദാ കമ്മയോനീ കമ്മബന്ധൂ കമ്മപടിസരണാ, യം കമ്മം കരോന്തി – കല്യാണം വാ പാപകം വാ – തസ്സ ദായാദാ ഭവന്തി. അയം ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, സംസപ്പനീയപരിയായോ ധമ്മപരിയായോ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. പഠമസഞ്ചേതനികസുത്തം

൨൧൭. ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ചേതനികാനം കമ്മാനം കതാനം ഉപചിതാനം അപ്പടിസംവേദിത്വാ [അപ്പടിസംവിദിത്വാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] ബ്യന്തീഭാവം വദാമി. തഞ്ച ഖോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഉപപജ്ജേ വാ [ഉപപജ്ജം വാ (ക.) അ. നി. ൬.൬൩ പസ്സിതബ്ബം, ഉപപജ്ജ വാ (മ. നി. ൩.൩൦൩)] അപരേ വാ പരിയായേ. ന ത്വേവാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ചേതനികാനം കമ്മാനം കതാനം ഉപചിതാനം അപ്പടിസംവേദിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തകിരിയം വദാമി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, തിവിധാ കായകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാ ദുക്ഖുദ്രയാ ദുക്ഖവിപാകാ [അകുസലം സഞ്ചേതനികം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാകം (ക.)] ഹോതി; ചതുബ്ബിധാ വചീകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാ ദുക്ഖുദ്രയാ ദുക്ഖവിപാകാ ഹോതി; തിവിധാ മനോകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാ ദുക്ഖുദ്രയാ ദുക്ഖവിപാകാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, തിവിധാ കായകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാ ദുക്ഖുദ്രയാ ദുക്ഖവിപാകാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി ലുദ്ദോ ലോഹിതപാണി ഹതപഹതേ നിവിട്ഠോ അദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതേസു.

‘‘കാമേസുമിച്ഛാചാരീ ഹോതി. യാ താ മാതുരക്ഖിതാ…പേ… അന്തമസോ മാലാഗുളപരിക്ഖിത്താപി, തഥാരൂപാസു ചാരിത്തം ആപജ്ജിതാ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിവിധാ കായകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാ ദുക്ഖുദ്രയാ ദുക്ഖവിപാകാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ചതുബ്ബിധാ വചീകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാ ദുക്ഖുദ്രയാ ദുക്ഖവിപാകാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ മുസാവാദീ ഹോതി. സഭഗ്ഗതോ വാ പരിസഗ്ഗതോ വാ ഞാതിമജ്ഝഗതോ വാ പൂഗമജ്ഝഗതോ വാ രാജകുലമജ്ഝഗതോ വാ അഭിനീതോ സക്ഖിപുട്ഠോ ‘ഏഹമ്ഭോ പുരിസ, യം ജാനാസി തം വദേഹീ’തി, സോ അജാനം വാ ആഹ ‘ജാനാമീ’തി, ജാനം വാ ആഹ ‘ന ജാനാമീ’തി, അപസ്സം വാ ആഹ ‘പസ്സാമീ’തി, പസ്സം വാ ആഹ ‘ന പസ്സാമീ’തി, ഇതി അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാ ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു വാ സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘പിസുണവാചോ ഹോതി. ഇതോ സുത്വാ അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, അമുത്ര വാ സുത്വാ ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ. ഇതി സമഗ്ഗാനം വാ ഭേത്താ ഭിന്നാനം വാ അനുപ്പദാതാ വഗ്ഗാരാമോ വഗ്ഗരതോ വഗ്ഗനന്ദീ, വഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘ഫരുസവാചോ ഹോതി. യാ സാ വാചാ അണ്ഡകാ കക്കസാ പരകടുകാ പരാഭിസജ്ജനീ കോധസാമന്താ. അസമാധിസംവത്തനികാ, തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘സമ്ഫപ്പലാപീ ഹോതി അകാലവാദീ അഭൂതവാദീ അനത്ഥവാദീ അധമ്മവാദീ അവിനയവാദീ, അനിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി അകാലേന അനപദേസം അപരിയന്തവതിം അനത്ഥസംഹിതം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതുബ്ബിധാ വചീകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാ ദുക്ഖുദ്രയാ ദുക്ഖവിപാകാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, തിവിധാ മനോകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാ ദുക്ഖുദ്രയാ ദുക്ഖവിപാകാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അഭിജ്ഝാലു ഹോതി. യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം, തം അഭിജ്ഝാതാ ഹോതി – ‘അഹോ വത, യം പരസ്സ തം മമ അസ്സാ’തി.

മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി വിപരീതദസ്സനോ – ‘നത്ഥി ദിന്നം…പേ. … യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിവിധാ മനോകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാ ദുക്ഖുദ്രയാ ദുക്ഖവിപാകാ ഹോതി.

‘‘തിവിധ കായകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാഹേതു [… സഞ്ചേതനികഹേതു (ക.)] വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി; ചതുബ്ബിധവചീകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി; തിവിധമനോകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അപണ്ണകോ മണി ഉദ്ധംഖിത്തോ യേന യേനേവ പതിട്ഠാതി സുപ്പതിട്ഠിതംയേവ പതിട്ഠാതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിവിധകായകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാഹേതു വാ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി; ചതുബ്ബിധവചീകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാഹേതു വാ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി; തിവിധമനോകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാഹേതു വാ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തീതി.

‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ചേതനികാനം കമ്മാനം കതാനം ഉപചിതാനം അപ്പടിസംവേദിത്വാ ബ്യന്തീഭാവം വദാമി, തഞ്ച ഖോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഉപപജ്ജേ വാ അപരേ വാ പരിയായേ. ന ത്വേവാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ചേതനികാനം കമ്മാനം കതാനം ഉപചിതാനം അപ്പടിസംവേദിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തകിരിയം വദാമി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, തിവിധാ കായകമ്മന്തസമ്പത്തി കുസലസഞ്ചേതനികാ സുഖുദ്രയാ സുഖവിപാകാ ഹോതി; ചതുബ്ബിധാ വചീകമ്മന്തസമ്പത്തി കുസലസഞ്ചേതനികാ സുഖുദ്രയാ സുഖവിപാകാ ഹോതി; തിവിധാ മനോകമ്മന്തസമ്പത്തി കുസലസഞ്ചേതനികാ സുഖുദ്രയാ സുഖവിപാകാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, തിവിധാ കായകമ്മന്തസമ്പത്തി കുസലസഞ്ചേതനികാ സുഖുദ്രയാ സുഖവിപാകാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ ലജ്ജീ ദയാപന്നോ, സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതി…പേ….

‘‘അദിന്നാദാനം പഹായ, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം ഗാമഗതം വാ അരഞ്ഞഗതം വാ, ന തം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദാതാ ഹോതി.

‘‘കാമേസുമിച്ഛാചാരം പഹായ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി. യാ താ മാതുരക്ഖിതാ …പേ… അന്തമസോ മാലാഗുളപരിക്ഖിത്താപി, തഥാരൂപാസു ന ചാരിത്തം ആപജ്ജിതാ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിവിധാ കായകമ്മന്തസമ്പത്തി കുസലസഞ്ചേതനികാ സുഖുദ്രയാ സുഖവിപാകാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ചതുബ്ബിധാ വചീകമ്മന്തസമ്പത്തി കുസലസഞ്ചേതനികാ സുഖുദ്രയാ സുഖവിപാകാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി. സഭഗ്ഗതോ വാ പരിസഗ്ഗതോ വാ ഞാതിമജ്ഝഗതോ വാ പൂഗമജ്ഝഗതോ വാ രാജകുലമജ്ഝഗതോ വാ അഭിനീതോ സക്ഖിപുട്ഠോ ‘ഏഹമ്ഭോ പുരിസ, യം ജാനാസി തം വദേഹീ’തി, സോ അജാനം വാ ആഹ ‘ന ജാനാമീ’തി, ജാനം വാ ആഹ ‘ജാനാമീ’തി, അപസ്സം വാ ആഹ ‘ന പസ്സാമീ’തി, പസ്സം വാ ആഹ ‘പസ്സാമീ’തി, ഇതി അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാ ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു വാ ന സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘പിസുണം വാചം പഹായ, പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി – ന ഇതോ സുത്വാ അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, അമുത്ര വാ സുത്വാ ന ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ. ഇതി ഭിന്നാനം വാ സന്ധാതാ സഹിതാനം വാ അനുപ്പദാതാ സമഗ്ഗാരാമോ സമഗ്ഗരതോ സമഗ്ഗനന്ദിം, സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘ഫരുസം വാചം പഹായ, ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി. യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ, തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ, സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി കാലവാദീ ഭൂതവാദീ അത്ഥവാദീ ധമ്മവാദീ വിനയവാദീ, നിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി കാലേന സാപദേസം പരിയന്തവതിം അത്ഥസംഹിതം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതുബ്ബിധാ വചീകമ്മന്തസമ്പത്തി കുസലസഞ്ചേതനികാ സുഖുദ്രയാ സുഖവിപാകാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, തിവിധാ മനോകമ്മന്തസമ്പത്തി കുസലസഞ്ചേതനികാ സുഖുദ്രയാ സുഖവിപാകാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അനഭിജ്ഝാലു ഹോതി. യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം തം അനഭിജ്ഝാതാ ഹോതി – ‘അഹോ വത, യം പരസ്സ തം മമസ്സാ’തി.

‘‘സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി അവിപരീതദസ്സനോ – ‘അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠം…പേ… യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിവിധാ മനോകമ്മന്തസമ്പത്തി കുസലസഞ്ചേതനികാ സുഖുദ്രയാ സുഖവിപാകാ ഹോതി.

‘‘തിവിധകായകമ്മന്തസമ്പത്തികുസലസഞ്ചേതനികാഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി; ചതുബ്ബിധവചീകമ്മന്തസമ്പത്തികുസലസഞ്ചേതനികാഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി; തിവിധമനോകമ്മന്തസമ്പത്തികുസലസഞ്ചേതനികാഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അപണ്ണകോ മണി ഉദ്ധംഖിത്തോ യേന യേനേവ പതിട്ഠാതി സുപ്പതിട്ഠിതംയേവ പതിട്ഠാതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിവിധകായകമ്മന്തസമ്പത്തികുസലസഞ്ചേതനികാഹേതു വാ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി; ചതുബ്ബിധവചീകമ്മന്തസമ്പത്തികുസലസഞ്ചേതനികാഹേതു വാ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി; തിവിധമനോകമ്മന്തസമ്പത്തികുസലസഞ്ചേതനികാഹേതു വാ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി. നാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ചേതനികാനം കമ്മാനം കതാനം ഉപചിതാനം അപ്പടിസംവേദിത്വാ ബ്യന്തീഭാവം വദാമി. തഞ്ച ഖോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഉപപജ്ജേ വാ അപരേ വാ പരിയായേ. ന ത്വേവാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ചേതനികാനം കമ്മാനം കതാനം ഉപചിതാനം അപ്പടിസംവേദിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തകിരിയം വദാമീ’’തി. സത്തമം. [അട്ഠകഥായം പന അട്ഠമസുത്തമ്പി ഏത്ഥേവ പരിയാപന്നം വിയ സംവണ്ണനാ ദിസ്സതി]

൮. ദുതിയസഞ്ചേതനികസുത്തം

൨൧൮. ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ചേതനികാനം കമ്മാനം കതാനം ഉപചിതാനം അപ്പടിസംവേദിത്വാ ബ്യന്തീഭാവം വദാമി, തഞ്ച ഖോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഉപപജ്ജേ വാ അപരേ വാ പരിയായേ. ന ത്വേവാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ചേതനികാനം കമ്മാനം കതാനം ഉപചിതാനം അപ്പടിസംവേദിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തകിരിയം വദാമി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, തിവിധാ കായകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാ ദുക്ഖുദ്രയാ ദുക്ഖവിപാകാ ഹോതി; ചതുബ്ബിധാ വചീകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാ ദുക്ഖുദ്രയാ ദുക്ഖവിപാകാ ഹോതി; തിവിധാ മനോകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാ ദുക്ഖുദ്രയാ ദുക്ഖവിപാകാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, തിവിധാ കായകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാ ദുക്ഖുദ്രയാ ദുക്ഖവിപാകാ ഹോതി…പേ… ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിവിധാ കായകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാ ദുക്ഖുദ്രയാ ദുക്ഖവിപാകാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ചതുബ്ബിധാ വചീകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാ ദുക്ഖുദ്രയാ ദുക്ഖവിപാകാ ഹോതി…പേ… ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതുബ്ബിധാ വചീകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാ ദുക്ഖുദ്രയാ ദുക്ഖവിപാകാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, തിവിധാ മനോകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാ ദുക്ഖുദ്രയാ ദുക്ഖവിപാകാ ഹോതി…പേ… ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിവിധാ മനോകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാ ദുക്ഖുദ്രയാ ദുക്ഖവിപാകാ ഹോതി.

‘‘തിവിധ കായകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി, ചതുബ്ബിധവചീകമ്മന്ത…പേ… തിവിധമനോകമ്മന്തസന്ദോസബ്യാപത്തി അകുസലസഞ്ചേതനികാഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി.

‘‘തത്ര ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിവിധാ കായകമ്മന്തസമ്പത്തി കുസലസഞ്ചേതനികാ സുഖുദ്രയാ സുഖവിപാകാ ഹോതി; ചതുബ്ബിധാ വചീകമ്മന്തസമ്പത്തി കുസലസഞ്ചേതനികാ സുഖുദ്രയാ സുഖവിപാകാ ഹോതി; തിവിധാ മനോകമ്മന്തസമ്പത്തി കുസലസഞ്ചേതനികാ സുഖുദ്രയാ സുഖവിപാകാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, തിവിധാ കായകമ്മന്തസമ്പത്തി കുസലസഞ്ചേതനികാ സുഖുദ്രയാ സുഖവിപാകാ ഹോതി…പേ… ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിവിധാ കായകമ്മന്തസമ്പത്തി കുസലസഞ്ചേതനികാ സുഖുദ്രയാ സുഖവിപാകാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ചതുബ്ബിധാ വചീകമ്മന്തസമ്പത്തി കുസലസഞ്ചേതനികാ സുഖുദ്രയാ സുഖവിപാകാ ഹോതി…പേ… ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതുബ്ബിധാ വചീകമ്മന്തസമ്പത്തി കുസലസഞ്ചേതനികാ സുഖുദ്രയാ സുഖവിപാകാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, തിവിധാ മനോകമ്മന്തസമ്പത്തി കുസലസഞ്ചേതനികാ സുഖുദ്രയാ സുഖവിപാകാ ഹോതി…പേ… ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിവിധാ മനോകമ്മന്തസമ്പത്തി കുസലസഞ്ചേതനികാ സുഖുദ്രയാ സുഖവിപാകാ ഹോതി.

‘‘തിവിധകായകമ്മന്തസമ്പത്തികുസലസഞ്ചേതനികാഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി; ചതുബ്ബിധവചീകമ്മന്തസമ്പത്തി…പേ… തിവിധമനോകമ്മന്തസമ്പത്തികുസലസഞ്ചേതനികാഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി…പേ…. [ഉപപജ്ജന്തി. (സ്യാ. ക.) തഥാ സതി ‘‘നാഹം ഭിക്ഖവേ സഞ്ചേതനികാന’’ മിച്ചാദിനാ വുച്ചമാനവചനേന സഹ ഏകസുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. പേയ്യാലേന പന പുരിമസുത്തേ വിയ നിഗമനം ദസ്സിതം] അട്ഠമം.

൯. കരജകായസുത്തം

൨൧൯. ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ചേതനികാനം കമ്മാനം കതാനം ഉപചിതാനം അപ്പടിസംവേദിത്വാ ബ്യന്തീഭാവം വദാമി, തഞ്ച ഖോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഉപപജ്ജേ വാ അപരേ വാ പരിയായേ. ന ത്വേവാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ചേതനികാനം കമ്മാനം കതാനം ഉപചിതാനം അപ്പടിസംവേദിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തകിരിയം വദാമി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഏവം വിഗതാഭിജ്ഝോ വിഗതബ്യാപാദോ അസമ്മൂള്ഹോ സമ്പജാനോ പടിസ്സതോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി തഥാ ദുതിയം തഥാ തതിയം തഥാ ചതുത്ഥം [ചതുത്ഥിം (?)]. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി.

‘‘സോ ഏവം പജാനാതി – ‘പുബ്ബേ ഖോ മേ ഇദം ചിത്തം പരിത്തം അഹോസി അഭാവിതം, ഏതരഹി പന മേ ഇദം ചിത്തം അപ്പമാണം സുഭാവിതം. യം ഖോ പന കിഞ്ചി പമാണകതം കമ്മം, ന തം തത്രാവസിസ്സതി ന തം തത്രാവതിട്ഠതീ’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, ദഹരതഗ്ഗേ ചേ സോ അയം [ചേ അയം (സ്യാ.)] കുമാരോ മേത്തം ചേതോവിമുത്തിം ഭാവേയ്യ, അപി നു ഖോ [അപി നു സോ (?)] പാപകമ്മം കരേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘അകരോന്തം ഖോ പന പാപകമ്മം അപി നു ഖോ ദുക്ഖം ഫുസേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ. അകരോന്തഞ്ഹി, ഭന്തേ, പാപകമ്മം കുതോ ദുക്ഖം ഫുസിസ്സതീ’’തി!

‘‘ഭാവേതബ്ബാ ഖോ പനായം, ഭിക്ഖവേ, മേത്താചേതോവിമുത്തി ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ. ഇത്ഥിയാ വാ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസസ്സ വാ നായം കായോ ആദായ ഗമനീയോ. ചിത്തന്തരോ അയം, ഭിക്ഖവേ, മച്ചോ. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘യം ഖോ മേ ഇദം കിഞ്ചി പുബ്ബേ ഇമിനാ കരജകായേന പാപകമ്മം കതം, സബ്ബം തം ഇധ വേദനീയം; ന തം അനുഗം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മേത്താ ചേതോവിമുത്തി അനാഗാമിതായ സംവത്തതി, ഇധ പഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉത്തരി [ഉത്തരിം (സീ. സ്യാ. പീ.)] വിമുത്തിം അപ്പടിവിജ്ഝതോ.

‘‘കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി തഥാ ദുതിയം തഥാ തതിയം തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, ദഹരതഗ്ഗേ ചേ സോ അയം കുമാരോ ഉപേക്ഖം ചേതോവിമുത്തിം ഭാവേയ്യ, അപി നു ഖോ പാപകമ്മം കരേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഭാവേതബ്ബാ ഖോ പനായം, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖാ ചേതോവിമുത്തി ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസേന വാ. ഇത്ഥിയാ വാ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസസ്സ വാ നായം കായോ ആദായ ഗമനീയോ. ചിത്തന്തരോ അയം, ഭിക്ഖവേ, മച്ചോ. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘യം ഖോ മേ ഇദം കിഞ്ചി പുബ്ബേ ഇമിനാ കരജകായേന പാപകമ്മം കതം, സബ്ബം തം ഇധ വേദനീയം; ന തം അനുഗം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖാ ചേതോവിമുത്തി അനാഗാമിതായ സംവത്തതി, ഇധ പഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉത്തരി വിമുത്തിം അപ്പടിവിജ്ഝതോ’’തി. നവമം.

൧൦. അധമ്മചരിയാസുത്തം

൨൨൦. [അ. നി. ൨.൧൬] അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഹേതു കോ പച്ചയോ യേനമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തീ’’തി? ‘‘അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാഹേതു ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തീ’’തി.

‘‘കോ പന, ഭോ ഗോതമ, ഹേതു കോ പച്ചയോ യേനമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തീ’’തി? ‘‘ധമ്മചരിയാസമചരിയാഹേതു ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തീ’’തി.

‘‘ന ഖോ അഹം ഇമസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമി. സാധു മേ ഭവം ഗോതമോ തഥാ ധമ്മം ദേസേതു യഥാഹം ഇമസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനേയ്യ’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി, ബ്രാഹ്മണ, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘തിവിധാ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, കായേന അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ ഹോതി; ചതുബ്ബിധാ വാചായ അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ ഹോതി; തിവിധാ മനസാ അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ബ്രാഹ്മണ, തിവിധാ കായേന അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ ഹോതി…പേ… ഏവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, തിവിധാ കായേന അധമ്മചരിയാ വിസമചരിയാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ബ്രാഹ്മണ, ചതുബ്ബിധാ വാചായ അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ ഹോതി…പേ… ഏവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ചതുബ്ബിധാ വാചായ അധമ്മചരിയാ വിസമചരിയാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ബ്രാഹ്മണ, തിവിധാ മനസാ അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ ഹോതി…പേ… ഏവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, തിവിധാ മനസാ അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ ഹോതി. ഏവം അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാഹേതു ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി.

‘‘തിവിധാ ബ്രാഹ്മണ, കായേന ധമ്മചരിയാസമചരിയാ ഹോതി; ചതുബ്ബിധാ വാചായ ധമ്മചരിയാസമചരിയാ ഹോതി; തിവിധാ മനസാ ധമ്മചരിയാസമചരിയാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ബ്രാഹ്മണ, തിവിധാ കായേന ധമ്മചരിയാസമചരിയാ ഹോതി…പേ… ഏവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, തിവിധാ കായേന ധമ്മചരിയാസമചരിയാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ബ്രാഹ്മണ, ചതുബ്ബിധാ വാചായ ധമ്മചരിയാസമചരിയാ ഹോതി…പേ… ഏവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ചതുബ്ബിധാ വാചായ ധമ്മചരിയാസമചരിയാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ബ്രാഹ്മണ, തിവിധാ മനസാ ധമ്മചരിയാസമചരിയാ ഹോതി…പേ… ഏവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, തിവിധാ മനസാ ധമ്മചരിയാസമചരിയാ ഹോതി. ഏവം ധമ്മചരിയാസമചരിയാഹേതു ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തീ’’തി.

‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. ദസമം.

കരജകായവഗ്ഗോ പഠമോ.