൯. പഠമകോസലസുത്തം

൨൯. ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, കാസികോസലാ, യാവതാ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ വിജിതം [വിജിതേ (സീ. ക.)], രാജാ തത്ഥ പസേനദി കോസലോ അഗ്ഗമക്ഖായതി. രഞ്ഞോപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ അത്ഥേവ അഞ്ഞഥത്തം അത്ഥി വിപരിണാമോ. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. തസ്മിം നിബ്ബിന്ദന്തോ അഗ്ഗേ വിരജ്ജതി, പഗേവ ഹീനസ്മിം.

‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ചന്ദിമസൂരിയാ പരിഹരന്തി ദിസാ ഭന്തി വിരോചമാനാ, താവ സഹസ്സധാ ലോകോ. തസ്മിം സഹസ്സധാ ലോകേ സഹസ്സം ചന്ദാനം സഹസ്സം സൂരിയാനം [സുരിയാനം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] സഹസ്സം സിനേരുപബ്ബതരാജാനം സഹസ്സം ജമ്ബുദീപാനം സഹസ്സം അപരഗോയാനാനം സഹസ്സം ഉത്തരകുരൂനം സഹസ്സം പുബ്ബവിദേഹാനം ചത്താരി മഹാസമുദ്ദസഹസ്സാനി ചത്താരി മഹാരാജസഹസ്സാനി സഹസ്സം ചാതുമഹാരാജികാനം സഹസ്സം താവതിംസാനം സഹസ്സം യാമാനം സഹസ്സം തുസിതാനം സഹസ്സം നിമ്മാനരതീനം സഹസ്സം പരനിമ്മിതവസവത്തീനം സഹസ്സം ബ്രഹ്മലോകാനം. യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, സഹസ്സീ ലോകധാതു, മഹാബ്രഹ്മാ തത്ഥ അഗ്ഗമക്ഖായതി. മഹാബ്രഹ്മുനോപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥേവ അഞ്ഞഥത്തം അത്ഥി വിപരിണാമോ. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. തസ്മിം നിബ്ബിന്ദന്തോ അഗ്ഗേ വിരജ്ജതി, പഗേവ ഹീനസ്മിം.

‘‘ഹോതി സോ, ഭിക്ഖവേ, സമയോ യം അയം ലോകോ സംവട്ടതി. സംവട്ടമാനേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ യേഭുയ്യേന സത്താ ആഭസ്സരസംവത്തനികാ [ആഭസ്സരവത്തനികാ (സീ. സ്യാ.)] ഭവന്തി. തേ തത്ഥ ഹോന്തി മനോമയാ പീതിഭക്ഖാ സയംപഭാ അന്തലിക്ഖേചരാ സുഭട്ഠായിനോ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠന്തി. സംവട്ടമാനേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ആഭസ്സരാ ദേവാ അഗ്ഗമക്ഖായന്തി. ആഭസ്സരാനമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാനം അത്ഥേവ അഞ്ഞഥത്തം അത്ഥി വിപരിണാമോ. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. തസ്മിം നിബ്ബിന്ദന്തോ അഗ്ഗേ വിരജ്ജതി, പഗേവ ഹീനസ്മിം.

[അ. നി. ൧൦.൨൫] ‘‘ദസയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, കസിണായതനാനി. കതമാനി ദസ? പഥവീകസിണമേകോ സഞ്ജാനാതി ഉദ്ധം അധോ തിരിയം അദ്വയം അപ്പമാണം; ആപോകസിണമേകോ സഞ്ജാനാതി…പേ… തേജോകസിണമേകോ സഞ്ജാനാതി… വായോകസിണമേകോ സഞ്ജാനാതി… നീലകസിണമേകോ സഞ്ജാനാതി… പീതകസിണമേകോ സഞ്ജാനാതി… ലോഹിതകസിണമേകോ സഞ്ജാനാതി… ഓദാതകസിണമേകോ സഞ്ജാനാതി… ആകാസകസിണമേകോ സഞ്ജാനാതി… വിഞ്ഞാണകസിണമേകോ സഞ്ജാനാതി ഉദ്ധം അധോ തിരിയം അദ്വയം അപ്പമാണം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസ കസിണായതനാനി.

‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ദസന്നം കസിണായതനാനം യദിദം വിഞ്ഞാണകസിണം ഏകോ സഞ്ജാനാതി ഉദ്ധം അധോ തിരിയം അദ്വയം അപ്പമാണം. ഏവംസഞ്ഞിനോപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സന്തി സത്താ. ഏവംസഞ്ഞീനമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്താനം അത്ഥേവ അഞ്ഞഥത്തം അത്ഥി വിപരിണാമോ. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. തസ്മിം നിബ്ബിന്ദന്തോ അഗ്ഗേ വിരജ്ജതി, പഗേവ ഹീനസ്മിം.

[ദീ. നി. ൩.൩൩൮, ൩൫൮; അ. നി. ൮.൬൪] ‘‘അട്ഠിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അഭിഭായതനാനി. കതമാനി അട്ഠ? അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി പരിത്താനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി; ‘താനി അഭിഭുയ്യ ജാനാമി പസ്സാമീ’തി, ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി. ഇദം പഠമം അഭിഭായതനം.

‘‘അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി അപ്പമാണാനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി; ‘താനി അഭിഭുയ്യ ജാനാമി പസ്സാമീ’തി, ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി. ഇദം ദുതിയം അഭിഭായതനം.

‘‘അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി പരിത്താനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി; ‘താനി അഭിഭുയ്യ ജാനാമി പസ്സാമീ’തി, ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി. ഇദം തതിയം അഭിഭായതനം.

‘‘അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി അപ്പമാണാനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി; ‘താനി അഭിഭുയ്യ ജാനാമി പസ്സാമീ’തി, ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി. ഇദം ചതുത്ഥം അഭിഭായതനം.

‘‘അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി നീലാനി നീലവണ്ണാനി നീലനിദസ്സനാനി നീലനിഭാസാനി. സേയ്യഥാപി നാമ ഉമാപുപ്ഫം നീലം നീലവണ്ണം നീലനിദസ്സനം നീലനിഭാസം, സേയ്യഥാ വാ പന തം വത്ഥം ബാരാണസേയ്യകം ഉഭതോഭാഗവിമട്ഠം നീലം നീലവണ്ണം നീലനിദസ്സനം നീലനിഭാസം; ഏവമേവം അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി നീലാനി നീലവണ്ണാനി നീലനിദസ്സനാനി നീലനിഭാസാനി; ‘താനി അഭിഭുയ്യ ജാനാമി പസ്സാമീ’തി, ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി. ഇദം പഞ്ചമം അഭിഭായതനം.

‘‘അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി പീതാനി പീതവണ്ണാനി പീതനിദസ്സനാനി പീതനിഭാസാനി. സേയ്യഥാപി നാമ കണികാരപുപ്ഫം പീതം പീതവണ്ണം പീതനിദസ്സനം പീതനിഭാസം, സേയ്യഥാ വാ പന തം വത്ഥം ബാരാണസേയ്യകം ഉഭതോഭാഗവിമട്ഠം പീതം പീതവണ്ണം പീതനിദസ്സനം പീതനിഭാസം; ഏവമേവം അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി പീതാനി പീതവണ്ണാനി പീതനിദസ്സനാനി പീതനിഭാസാനി; ‘താനി അഭിഭുയ്യ ജാനാമി പസ്സാമീ’തി, ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി. ഇദം ഛട്ഠം അഭിഭായതനം.

‘‘അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി ലോഹിതകാനി ലോഹിതകവണ്ണാനി ലോഹിതകനിദസ്സനാനി ലോഹിതകനിഭാസാനി. സേയ്യഥാപി നാമ ബന്ധുജീവകപുപ്ഫം ലോഹിതകം ലോഹിതകവണ്ണം ലോഹിതകനിദസ്സനം ലോഹിതകനിഭാസം, സേയ്യഥാ വാ പന തം വത്ഥം ബാരാണസേയ്യകം ഉഭതോഭാഗവിമട്ഠം ലോഹിതകം ലോഹിതകവണ്ണം ലോഹിതകനിദസ്സനം ലോഹിതകനിഭാസം; ഏവമേവം അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി ലോഹിതകാനി ലോഹിതകവണ്ണാനി ലോഹിതകനിദസ്സനാനി ലോഹിതകനിഭാസാനി; ‘താനി അഭിഭുയ്യ ജാനാമി പസ്സാമീ’തി, ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി. ഇദം സത്തമം അഭിഭായതനം.

‘‘അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി ഓദാതാനി ഓദാതവണ്ണാനി ഓദാതനിദസ്സനാനി ഓദാതനിഭാസാനി. സേയ്യഥാപി നാമ ഓസധിതാരകാ ഓദാതാ ഓദാതവണ്ണാ ഓദാതനിദസ്സനാ ഓദാതനിഭാസാ, സേയ്യഥാ വാ പന തം വത്ഥം ബാരാണസേയ്യകം ഉഭതോഭാഗവിമട്ഠം ഓദാതം ഓദാതവണ്ണം ഓദാതനിദസ്സനം ഓദാതനിഭാസം; ഏവമേവം അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി ഓദാതാനി ഓദാതവണ്ണാനി ഓദാതനിദസ്സനാനി ഓദാതനിഭാസാനി; ‘താനി അഭിഭുയ്യ ജാനാമി പസ്സാമീ’തി, ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി. ഇദം അട്ഠമം അഭിഭായതനം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ അഭിഭായതനാനി.

‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം അട്ഠന്നം അഭിഭായതനാനം യദിദം അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി ഓദാതാനി ഓദാതവണ്ണാനി ഓദാതനിദസ്സനാനി ഓദാതനിഭാസാനി; ‘താനി അഭിഭുയ്യ ജാനാമി പസ്സാമീ’തി, ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി. ഏവംസഞ്ഞിനോപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സന്തി സത്താ. ഏവംസഞ്ഞീനമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്താനം അത്ഥേവ അഞ്ഞഥത്തം അത്ഥി വിപരിണാമോ. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. തസ്മിം നിബ്ബിന്ദന്തോ അഗ്ഗേ വിരജ്ജതി, പഗേവ ഹീനസ്മിം.

‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ – ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതസ്സോ പടിപദാ.

‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമാസം ചതുന്നം പടിപദാനം യദിദം സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ. ഏവംപടിപന്നാപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സന്തി സത്താ. ഏവംപടിപന്നാനമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്താനം അത്ഥേവ അഞ്ഞഥത്തം അത്ഥി വിപരിണാമോ. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. തസ്മിം നിബ്ബിന്ദന്തോ അഗ്ഗേ വിരജ്ജതി, പഗേവ ഹീനസ്മിം.

‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാ. കതമാ ചതസ്സോ? പരിത്തമേകോ സഞ്ജാനാതി, മഹഗ്ഗതമേകോ സഞ്ജാനാതി, അപ്പമാണമേകോ സഞ്ജാനാതി, ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനമേകോ സഞ്ജാനാതി – ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതസ്സോ സഞ്ഞാ.

‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമാസം ചതുന്നം സഞ്ഞാനം യദിദം ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനമേകോ സഞ്ജാനാതി. ഏവംസഞ്ഞിനോപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സന്തി സത്താ. ഏവംസഞ്ഞീനമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്താനം അത്ഥേവ അഞ്ഞഥത്തം അത്ഥി വിപരിണാമോ. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. തസ്മിം നിബ്ബിന്ദന്തോ അഗ്ഗേ വിരജ്ജതി, പഗേവ ഹീനസ്മിം.

‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ബാഹിരകാനം ദിട്ഠിഗതാനം യദിദം ‘നോ ചസ്സം, നോ ച മേ സിയാ, ന ഭവിസ്സാമി, ന മേ ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവംദിട്ഠിനോ, ഭിക്ഖവേ, ഏതം പാടികങ്ഖം – ‘യാ ചായം ഭവേ അപ്പടികുല്യതാ, സാ ചസ്സ ന ഭവിസ്സതി; യാ ചായം ഭവനിരോധേ പാടികുല്യതാ, സാ ചസ്സ ന ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവംദിട്ഠിനോപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സന്തി സത്താ. ഏവംദിട്ഠീനമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്താനം അത്ഥേവ അഞ്ഞഥത്തം അത്ഥി വിപരിണാമോ. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. തസ്മിം നിബ്ബിന്ദന്തോ അഗ്ഗേ വിരജ്ജതി, പഗേവ ഹീനസ്മിം.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ പരമത്ഥവിസുദ്ധിം പഞ്ഞാപേന്തി. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, പരമത്ഥവിസുദ്ധിം പഞ്ഞാപേന്താനം യദിദം സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. തേ തദഭിഞ്ഞായ തസ്സ സച്ഛികിരിയായ ധമ്മം ദേസേന്തി. ഏവംവാദിനോപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സന്തി സത്താ. ഏവംവാദീനമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്താനം അത്ഥേവ അഞ്ഞഥത്തം അത്ഥി വിപരിണാമോ. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. തസ്മിം നിബ്ബിന്ദന്തോ അഗ്ഗേ വിരജ്ജതി, പഗേവ ഹീനസ്മിം.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ പരമദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനം പഞ്ഞാപേന്തി. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, പരമദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനം പഞ്ഞാപേന്താനം യദിദം ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം വിദിത്വാ അനുപാദാ വിമോക്ഖോ. ഏവംവാദിം ഖോ മം, ഭിക്ഖവേ, ഏവമക്ഖായിം ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ അസതാ തുച്ഛാ മുസാ അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തി – ‘സമണോ ഗോതമോ ന കാമാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, ന രൂപാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, ന വേദനാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതീ’തി. കാമാനഞ്ചാഹം, ഭിക്ഖവേ, പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേമി, രൂപാനഞ്ച പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേമി, വേദനാനഞ്ച പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേമി, ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതിഭൂതോ അനുപാദാ പരിനിബ്ബാനം പഞ്ഞാപേമീ’’തി. നവമം.