൧. ആനിസംസവഗ്ഗോ

൧. കിമത്ഥിയസുത്തം

൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘കിമത്ഥിയാനി, ഭന്തേ, കുസലാനി സീലാനി കിമാനിസംസാനീ’’തി? ‘‘അവിപ്പടിസാരത്ഥാനി ഖോ, ആനന്ദ, കുസലാനി സീലാനി അവിപ്പടിസാരാനിസംസാനീ’’തി.

‘‘അവിപ്പടിസാരോ പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയോ കിമാനിസംസോ’’തി? ‘‘അവിപ്പടിസാരോ ഖോ, ആനന്ദ, പാമോജ്ജത്ഥോ പാമോജ്ജാനിസംസോ’’തി [പാമുജ്ജത്ഥോ പാമുജ്ജാനിസംസോതി (സീ. സ്യാ. പീ.) അ. നി. ൧൧.൧].

‘‘പാമോജ്ജം പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയം കിമാനിസംസ’’ന്തി? ‘‘പാമോജ്ജം ഖോ, ആനന്ദ, പീതത്ഥം പീതാനിസംസ’’ന്തി.

‘‘പീതി പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയാ കിമാനിസംസാ’’തി? ‘‘പീതി ഖോ, ആനന്ദ, പസ്സദ്ധത്ഥാ പസ്സദ്ധാനിസംസാ’’തി.

‘‘പസ്സദ്ധി പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയാ കിമാനിസംസാ’’തി? ‘‘പസ്സദ്ധി ഖോ, ആനന്ദ, സുഖത്ഥാ സുഖാനിസംസാ’’തി.

‘‘സുഖം പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയം കിമാനിസംസ’’ന്തി? ‘‘സുഖം ഖോ, ആനന്ദ, സമാധത്ഥം സമാധാനിസംസ’’ന്തി.

‘‘സമാധി പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയോ കിമാനിസംസോ’’തി? ‘‘സമാധി ഖോ, ആനന്ദ, യഥാഭൂതഞാണദസ്സനത്ഥോ യഥാഭൂതഞാണദസ്സനാനിസംസോ’’തി.

‘‘യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയം കിമാനിസംസ’’ന്തി? ‘‘യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം ഖോ, ആനന്ദ, നിബ്ബിദാവിരാഗത്ഥം നിബ്ബിദാവിരാഗാനിസംസ’’ന്തി.

‘‘നിബ്ബിദാവിരാഗോ പന, ഭന്തേ കിമത്ഥിയോ കിമാനിസംസോ’’തി? ‘‘നിബ്ബിദാവിരാഗോ ഖോ, ആനന്ദ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനത്ഥോ വിമുത്തിഞാണദസ്സനാനിസംസോ [… നിസംസോതി (സീ. ക.)].

‘‘ഇതി ഖോ, ആനന്ദ, കുസലാനി സീലാനി അവിപ്പടിസാരത്ഥാനി അവിപ്പടിസാരാനിസംസാനി; അവിപ്പടിസാരോ പാമോജ്ജത്ഥോ പാമോജ്ജാനിസംസോ; പാമോജ്ജം പീതത്ഥം പീതാനിസംസം; പീതി പസ്സദ്ധത്ഥാ പസ്സദ്ധാനിസംസാ; പസ്സദ്ധി സുഖത്ഥാ സുഖാനിസംസാ; സുഖം സമാധത്ഥം സമാധാനിസംസം; സമാധി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനത്ഥോ യഥാഭൂതഞാണദസ്സനാനിസംസോ; യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം നിബ്ബിദാവിരാഗത്ഥം നിബ്ബിദാവിരാഗാനിസംസം; നിബ്ബിദാവിരാഗോ വിമുത്തിഞാണദസ്സനത്ഥോ വിമുത്തിഞാണദസ്സനാനിസംസോ. ഇതി ഖോ, ആനന്ദ, കുസലാനി സീലാനി അനുപുബ്ബേന അഗ്ഗായ പരേന്തീ’’തി [അരഹത്തായ പൂരേന്തീതി (സ്യാ.)]. പഠമം.

൨. ചേതനാകരണീയസുത്തം

൨. [അ. നി. ൧൧.൨] ‘‘സീലവതോ, ഭിക്ഖവേ, സീലസമ്പന്നസ്സ ന ചേതനായ കരണീയം – ‘അവിപ്പടിസാരോ മേ ഉപ്പജ്ജതൂ’തി. ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യം സീലവതോ സീലസമ്പന്നസ്സ അവിപ്പടിസാരോ ഉപ്പജ്ജതി. അവിപ്പടിസാരിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ന ചേതനായ കരണീയം – ‘പാമോജ്ജം മേ ഉപ്പജ്ജതൂ’തി. ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യം അവിപ്പടിസാരിസ്സ പാമോജ്ജം ജായതി. പമുദിതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ന ചേതനായ കരണീയം – ‘പീതി മേ ഉപ്പജ്ജതൂ’തി. ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യം പമുദിതസ്സ പീതി ഉപ്പജ്ജതി. പീതിമനസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ന ചേതനായ കരണീയം – ‘കായോ മേ പസ്സമ്ഭതൂ’തി. ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യം പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി. പസ്സദ്ധകായസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ന ചേതനായ കരണീയം – ‘സുഖം വേദിയാമീ’തി. ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യം പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദിയതി. സുഖിനോ, ഭിക്ഖവേ, ന ചേതനായ കരണീയം – ‘ചിത്തം മേ സമാധിയതൂ’തി. ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യം സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. സമാഹിതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ന ചേതനായ കരണീയം – ‘യഥാഭൂതം ജാനാമി പസ്സാമീ’തി. ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യം സമാഹിതോ യഥാഭൂതം ജാനാതി പസ്സതി. യഥാഭൂതം, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ പസ്സതോ ന ചേതനായ കരണീയം – ‘നിബ്ബിന്ദാമി വിരജ്ജാമീ’തി. ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യം യഥാഭൂതം ജാനം പസ്സം നിബ്ബിന്ദതി വിരജ്ജതി. നിബ്ബിന്നസ്സ [നിബ്ബിന്ദസ്സ (സീ. ക.)], ഭിക്ഖവേ, വിരത്തസ്സ ന ചേതനായ കരണീയം – ‘വിമുത്തിഞാണദസ്സനം സച്ഛികരോമീ’തി. ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യം നിബ്ബിന്നോ [നിബ്ബിന്ദോ (സീ. ക.)] വിരത്തോ വിമുത്തിഞാണദസ്സനം സച്ഛികരോതി.

‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നിബ്ബിദാവിരാഗോ വിമുത്തിഞാണദസ്സനത്ഥോ വിമുത്തിഞാണദസ്സനാനിസംസോ; യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം നിബ്ബിദാവിരാഗത്ഥം നിബ്ബിദാവിരാഗാനിസംസം; സമാധി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനത്ഥോ യഥാഭൂതഞാണദസ്സനാനിസംസോ; സുഖം സമാധത്ഥം സമാധാനിസംസം; പസ്സദ്ധി സുഖത്ഥാ സുഖാനിസംസാ; പീതി പസ്സദ്ധത്ഥാ പസ്സദ്ധാനിസംസാ; പാമോജ്ജം പീതത്ഥം പീതാനിസംസം; അവിപ്പടിസാരോ പാമോജ്ജത്ഥോ പാമോജ്ജാനിസംസോ; കുസലാനി സീലാനി അവിപ്പടിസാരത്ഥാനി അവിപ്പടിസാരാനിസംസാനി. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ ധമ്മേ അഭിസന്ദേന്തി, ധമ്മാ ധമ്മേ പരിപൂരേന്തി അപാരാ പാരം ഗമനായാ’’തി. ദുതിയം.

൩. പഠമഉപനിസസുത്തം

൩. [അ. നി. ൫.൨൪; ൧൧.൩] ‘‘ദുസ്സീലസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സീലവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ; അവിപ്പടിസാരേ അസതി അവിപ്പടിസാരവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി പാമോജ്ജം; പാമോജ്ജേ അസതി പാമോജ്ജവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസാ ഹോതി പീതി; പീതിയാ അസതി പീതിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസാ ഹോതി പസ്സദ്ധി; പസ്സദ്ധിയാ അസതി പസ്സദ്ധിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി സുഖം; സുഖേ അസതി സുഖവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി സമ്മാസമാധി; സമ്മാസമാധിമ്ഹി അസതി സമ്മാസമാധിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം; യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേ അസതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി നിബ്ബിദാവിരാഗോ; നിബ്ബിദാവിരാഗേ അസതി നിബ്ബിദാവിരാഗവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രുക്ഖോ സാഖാപലാസവിപന്നോ. തസ്സ പപടികാപി ന പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, തചോപി… ഫേഗ്ഗുപി… സാരോപി ന പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ; അവിപ്പടിസാരേ അസതി അവിപ്പടിസാരവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി…പേ… വിമുത്തിഞാണദസ്സനം.

‘‘സീലവതോ, ഭിക്ഖവേ, സീലസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ; അവിപ്പടിസാരേ സതി അവിപ്പടിസാരസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി പാമോജ്ജം; പാമോജ്ജേ സതി പാമോജ്ജസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നാ ഹോതി പീതി; പീതിയാ സതി പീതിസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നാ ഹോതി പസ്സദ്ധി; പസ്സദ്ധിയാ സതി പസ്സദ്ധിസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി സുഖം; സുഖേ സതി സുഖസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി സമ്മാസമാധി; സമ്മാസമാധിമ്ഹി സതി സമ്മാസമാധിസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം; യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേ സതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി നിബ്ബിദാവിരാഗോ; നിബ്ബിദാവിരാഗേ സതി നിബ്ബിദാവിരാഗസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രുക്ഖോ സാഖാപലാസസമ്പന്നോ. തസ്സ പപടികാപി പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, തചോപി… ഫേഗ്ഗുപി… സാരോപി പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സീലവതോ സീലസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ; അവിപ്പടിസാരേ സതി അവിപ്പടിസാരസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി…പേ… വിമുത്തിഞാണദസ്സന’’ന്തി. തതിയം.

൪. ദുതിയഉപനിസസുത്തം

൪. [അ. നി. ൧൧.൪] തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ദുസ്സീലസ്സ, ആവുസോ, സീലവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ; അവിപ്പടിസാരേ അസതി അവിപ്പടിസാരവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി…പേ… വിമുത്തിഞാണദസ്സനം. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, രുക്ഖോ സാഖാപലാസവിപന്നോ. തസ്സ പപടികാപി ന പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, തചോപി… ഫേഗ്ഗുപി… സാരോപി ന പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ; അവിപ്പടിസാരേ അസതി അവിപ്പടിസാരവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി…പേ… വിമുത്തിഞാണദസ്സനം.

‘‘സീലവതോ, ആവുസോ, സീലസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ; അവിപ്പടിസാരേ സതി അവിപ്പടിസാരസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി…പേ. … വിമുത്തിഞാണദസ്സനം. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, രുക്ഖോ സാഖാപലാസസമ്പന്നോ. തസ്സ പപടികാപി പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, തചോപി… ഫേഗ്ഗുപി… സാരോപി പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, സീലവതോ സീലസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ; അവിപ്പടിസാരേ സതി അവിപ്പടിസാരസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി…പേ… വിമുത്തിഞാണദസ്സന’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. തതിയഉപനിസസുത്തം

൫. [അ. നി. ൧൧.൫] തത്ര ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ദുസ്സീലസ്സ, ആവുസോ, സീലവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ; അവിപ്പടിസാരേ അസതി അവിപ്പടിസാരവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി പാമോജ്ജം; പാമോജ്ജേ അസതി പാമോജ്ജവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസാ ഹോതി പീതി; പീതിയാ അസതി പീതിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസാ ഹോതി പസ്സദ്ധി; പസ്സദ്ധിയാ അസതി പസ്സദ്ധിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി സുഖം; സുഖേ അസതി സുഖവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി സമ്മാസമാധി; സമ്മാസമാധിമ്ഹി അസതി സമ്മാസമാധിവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം; യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേ അസതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി നിബ്ബിദാവിരാഗോ; നിബ്ബിദാവിരാഗേ അസതി നിബ്ബിദാവിരാഗവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, രുക്ഖോ സാഖാപലാസവിപന്നോ. തസ്സ പപടികാപി ന പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, തചോപി… ഫേഗ്ഗുപി… സാരോപി ന പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, ദുസ്സീലസ്സ സീലവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ; അവിപ്പടിസാരേ അസതി അവിപ്പടിസാരവിപന്നസ്സ ഹതൂപനിസം ഹോതി…പേ… വിമുത്തിഞാണദസ്സനം.

‘‘സീലവതോ, ആവുസോ, സീലസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ; അവിപ്പടിസാരേ സതി അവിപ്പടിസാരസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി പാമോജ്ജം; പാമോജ്ജേ സതി പാമോജ്ജസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നാ ഹോതി പീതി; പീതിയാ സതി പീതിസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നാ ഹോതി പസ്സദ്ധി; പസ്സദ്ധിയാ സതി പസ്സദ്ധിസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി സുഖം; സുഖേ സതി സുഖസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി സമ്മാസമാധി; സമ്മാസമാധിമ്ഹി സതി സമ്മാസമാധിസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം; യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേ സതി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി നിബ്ബിദാവിരാഗോ; നിബ്ബിദാവിരാഗേ സതി നിബ്ബിദാവിരാഗസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, രുക്ഖോ സാഖാപലാസസമ്പന്നോ. തസ്സ പപടികാപി പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, തചോപി… ഫേഗ്ഗുപി… സാരോപി പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, സീലവതോ സീലസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നോ ഹോതി അവിപ്പടിസാരോ; അവിപ്പടിസാരേ സതി അവിപ്പടിസാരസമ്പന്നസ്സ ഉപനിസസമ്പന്നം ഹോതി…പേ… വിമുത്തിഞാണദസ്സന’’ന്തി. പഞ്ചമം.

൬. സമാധിസുത്തം

൬. [അ. നി. ൧൧.൧൮] അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സിയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ നേവ പഥവിയം പഥവിസഞ്ഞീ [പഠവിസഞ്ഞീ (സീ.), പഠവീസഞ്ഞീ (സ്യാ.)] അസ്സ, ന ആപസ്മിം ആപോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന തേജസ്മിം തേജോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന വായസ്മിം വായോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആകാസാനഞ്ചായതനേ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനേ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ഇധലോകേ ഇധലോകസഞ്ഞീ അസ്സ, ന പരലോകേ പരലോകസഞ്ഞീ അസ്സ; സഞ്ഞീ ച പന അസ്സാ’’തി? ‘‘സിയാ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ നേവ പഥവിയം പഥവിസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആപസ്മിം ആപോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന തേജസ്മിം തേജോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന വായസ്മിം വായോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആകാസാനഞ്ചായതനേ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനേ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ഇധലോകേ ഇധലോകസഞ്ഞീ അസ്സ, ന പരലോകേ പരലോകസഞ്ഞീ അസ്സ; സഞ്ഞീ ച പന അസ്സാ’’തി.

‘‘യഥാ കഥം പന, ഭന്തേ, സിയാ ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ നേവ പഥവിയം പഥവിസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആപസ്മിം ആപോസഞ്ഞീ അസ്സ ന തേജസ്മിം തേജോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന വായസ്മിം വായോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആകാസാനഞ്ചായതനേ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനേ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആകിഞ്ചഞ്ഞായത്തനേ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ഇധലോകേ ഇധലോകസഞ്ഞീ അസ്സ, ന പരലോകേ പരലോകസഞ്ഞീ അസ്സ; സഞ്ഞീ ച പന അസ്സാ’’തി?

‘‘ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി – ‘ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹാക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാന’ന്തി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, സിയാ ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ നേവ പഥവിയം പഥവിസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആപസ്മിം ആപോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന തേജസ്മിം തേജോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന വായസ്മിം വായോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആകാസാനഞ്ചായതനേ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനേ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ഇധലോകേ ഇധലോകസഞ്ഞീ അസ്സ, ന പരലോകേ പരലോകസഞ്ഞീ അസ്സ; സഞ്ഞീ ച പന അസ്സാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. സാരിപുത്തസുത്തം

൭. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച –

‘‘സിയാ നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ നേവ പഥവിയം പഥവിസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആപസ്മിം ആപോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന തേജസ്മിം തേജോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന വായസ്മിം വായോസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആകാസാനഞ്ചായതനേ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനേ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞീ അസ്സ, ന ഇധലോകേ ഇധലോകസഞ്ഞീ അസ്സ, ന പരലോകേ പരലോകസഞ്ഞീ അസ്സ; സഞ്ഞീ ച പന അസ്സാ’’തി?

‘‘സിയാ, ആവുസോ ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ നേവ പഥവിയം പഥവിസഞ്ഞീ അസ്സ…പേ… ന പരലോകേ പരലോകസഞ്ഞീ അസ്സ; സഞ്ഞീ ച പന അസ്സാ’’തി.

‘‘യഥാ കഥം പന, ആവുസോ സാരിപുത്ത, സിയാ ഭിക്ഖുനോ തഥാരൂപോ സമാധിപടിലാഭോ യഥാ നേവ പഥവിയം പഥവിസഞ്ഞീ അസ്സ…പേ… സഞ്ഞീ ച പന അസ്സാ’’തി? ‘‘ഏകമിദാഹം, ആവുസോ ആനന്ദ, സമയം ഇധേവ സാവത്ഥിയം വിഹരാമി അന്ധവനസ്മിം. തത്ഥാഹം [അഥാഹം (ക.)] തഥാരൂപം സമാധിം സമാപജ്ജിം [പടിലഭാമി (ക.)] യഥാ നേവ പഥവിയം പഥവിസഞ്ഞീ അഹോസിം, ന ആപസ്മിം ആപോസഞ്ഞീ അഹോസിം, ന തേജസ്മിം തേജോസഞ്ഞീ അഹോസിം, ന വായസ്മിം വായോസഞ്ഞീ അഹോസിം, ന ആകാസാനഞ്ചായതനേ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞീ അഹോസിം, ന വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനേ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞീ അഹോസിം, ന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞീ അഹോസിം, ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞീ അഹോസിം, ന ഇധലോകേ ഇധലോകസഞ്ഞീ അഹോസിം, ന പരലോകേ പരലോകസഞ്ഞീ അഹോസിം; സഞ്ഞീ ച പന അഹോസി’’ന്തി.

‘‘കിംസഞ്ഞീ പനായസ്മാ സാരിപുത്തോ [കിം സഞ്ഞീ പനാവുസോ സാരിപുത്ത (ക.)] തസ്മിം സമയേ അഹോസീ’’തി? ‘‘ഭവനിരോധോ നിബ്ബാനം ഭവനിരോധോ നിബ്ബാന’’ന്തി ഖോ മേ, ആവുസോ, അഞ്ഞാവ സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി അഞ്ഞാവ സഞ്ഞാ നിരുജ്ഝതി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, സകലികഗ്ഗിസ്സ ഝായമാനസ്സ അഞ്ഞാവ അച്ചി ഉപ്പജ്ജതി അഞ്ഞാവ അച്ചി നിരുജ്ഝതി; ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, ‘ഭവനിരോധോ നിബ്ബാനം ഭവനിരോധോ നിബ്ബാന’ന്തി അഞ്ഞാവ സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി അഞ്ഞാവ സഞ്ഞാ നിരുജ്ഝതി. ‘ഭവനിരോധോ നിബ്ബാന’ന്തി [നിബ്ബാനം (സീ. ക.)] സഞ്ഞീ ച പനാഹം, ആവുസോ, തസ്മിം സമയേ അഹോസി’’ന്തി. സത്തമം.

൮. ഝാനസുത്തം

൮. ‘‘സദ്ധോ ച [ഇമസ്മിം വാക്യേ അയം ച കാരോ നത്ഥി സ്യാമപോത്ഥകേ], ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഹോതി, നോ ച [നോ (സ്യാ.) ഏവമുപരിപി. അ. നി. ൮.൭൧] സീലവാ; ഏവം സോ തേനങ്ഗേന അപരിപൂരോ ഹോതി. തേന തം അങ്ഗം പരിപൂരേതബ്ബം – ‘കിന്താഹം സദ്ധോ ച അസ്സം, സീലവാ ചാ’തി! യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ച ഹോതി സീലവാ ച, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പരിപൂരോ ഹോതി.

‘‘സദ്ധോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഹോതി സീലവാ ച, നോ ച ബഹുസ്സുതോ…പേ… ബഹുസ്സുതോ ച, നോ ച ധമ്മകഥികോ… ധമ്മകഥികോ ച, നോ ച പരിസാവചരോ… പരിസാവചരോ ച, നോ ച വിസാരദോ പരിസായ ധമ്മം ദേസേതി… വിസാരദോ ച പരിസായ ധമ്മം ദേസേതി, നോ ച വിനയധരോ… വിനയധരോ ച, നോ ച ആരഞ്ഞികോ [ആരഞ്ഞകോ (ക.)] പന്തസേനാസനോ… ആരഞ്ഞികോ ച പന്തസേനാസനോ, നോ ച ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ… ചതുന്നഞ്ച ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, നോ ച ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവം സോ തേനങ്ഗേന അപരിപൂരോ ഹോതി. തേന തം അങ്ഗം പരിപൂരേതബ്ബം – ‘കിന്താഹം സദ്ധോ ച അസ്സം, സീലവാ ച, ബഹുസ്സുതോ ച, ധമ്മകഥികോ ച, പരിസാവചരോ ച, വിസാരദോ ച പരിസായ ധമ്മം ദേസേയ്യം, വിനയധരോ ച, ആരഞ്ഞികോ ച പന്തസേനാസനോ, ചതുന്നഞ്ച ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ അസ്സം അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, ആസവാനഞ്ച ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി.

‘‘യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ച ഹോതി, സീലവാ ച, ബഹുസ്സുതോ ച, ധമ്മകഥികോ ച, പരിസാവചരോ ച, വിസാരദോ ച പരിസായ ധമ്മം ദേസേതി, വിനയധരോ ച, ആരഞ്ഞികോ ച പന്തസേനാസനോ, ചതുന്നഞ്ച ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, ആസവാനഞ്ച ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പരിപൂരോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു സമന്തപാസാദികോ ച ഹോതി സബ്ബാകാരപരിപൂരോ ചാ’’തി. അട്ഠമം.

൯. സന്തവിമോക്ഖസുത്തം

൯. ‘‘സദ്ധോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഹോതി, നോ ച സീലവാ…പേ… സീലവാ ച, നോ ച ബഹുസ്സുതോ… ബഹുസ്സുതോ ച, നോ ച ധമ്മകഥികോ… ധമ്മകഥികോ ച, നോ ച പരിസാവചരോ… പരിസാവചരോ ച, നോ ച വിസാരദോ പരിസായ ധമ്മം ദേസേതി… വിസാരദോ ച പരിസായ ധമ്മം ദേസേതി, നോ ച വിനയധരോ… വിനയധരോ ച, നോ ച ആരഞ്ഞികോ പന്തസേനാസനോ… ആരഞ്ഞികോ ച പന്തസേനാസനോ, നോ ച യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ ആരുപ്പാ തേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി… യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ ആരുപ്പാ തേ ച കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, നോ ച ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവം സോ തേനങ്ഗേന അപരിപൂരോ ഹോതി. തേന തം അങ്ഗം പരിപൂരേതബ്ബം – ‘കിന്താഹം സദ്ധോ ച അസ്സം, സീലവാ ച, ബഹുസ്സുതോ ച, ധമ്മകഥികോ ച, പരിസാവചരോ ച, വിസാരദോ ച പരിസായ ധമ്മം ദേസേയ്യം, വിനയധരോ ച, ആരഞ്ഞികോ ച പന്തസേനാസനോ, യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ ആരുപ്പാ തേ ച കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരേയ്യം, ആസവാനഞ്ച ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി.

‘‘യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ച ഹോതി, സീലവാ ച, ബഹുസ്സുതോ ച, ധമ്മകഥികോ ച, പരിസാവചരോ ച, വിസാരദോ ച പരിസായ ധമ്മം ദേസേതി, വിനയധരോ ച, ആരഞ്ഞികോ ച പന്തസേനാസനോ, യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ ആരുപ്പാ തേ ച കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, ആസവാനഞ്ച ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പരിപൂരോ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു സമന്തപാസാദികോ ച ഹോതി സബ്ബാകാരപരിപൂരോ ചാ’’തി. നവമം.

൧൦. വിജ്ജാസുത്തം

൧൦. ‘‘സദ്ധോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഹോതി, നോ ച സീലവാ. ഏവം സോ തേനങ്ഗേന അപരിപൂരോ ഹോതി. തേന തം അങ്ഗം പരിപൂരേതബ്ബം – ‘കിന്താഹം സദ്ധോ ച അസ്സം സീലവാ ചാ’തി. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ച ഹോതി, സീലവാ ച, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പരിപൂരോ ഹോതി.

‘‘സദ്ധോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഹോതി സീലവാ ച, നോ ച ബഹുസ്സുതോ ബഹുസ്സുതോ ച, നോ ച ധമ്മകഥികോ ധമ്മകഥികോ ച, നോ ച പരിസാവചരോ പരിസാവചരോ ച, നോ ച വിസാരദോ പരിസായ ധമ്മം ദേസേതി വിസാരദോ ച പരിസായ ധമ്മം ദേസേതി, നോ ച വിനയധരോ വിനയധരോ ച, നോ ച അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി. അനേകവിഹിതഞ്ച…പേ… പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, നോ ച ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി ദിബ്ബേന ച ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി, നോ ച ആസവാനം ഖയാ…പേ… സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവം സോ തേനങ്ഗേന അപരിപൂരോ ഹോതി. തേന തം അങ്ഗം പരിപൂരേതബ്ബം – ‘കിന്താഹം സദ്ധോ ച അസ്സം, സീലവാ ച, ബഹുസ്സുതോ ച, ധമ്മകഥികോ ച, പരിസാവചരോ ച, വിസാരദോ ച പരിസായ ധമ്മം ദേസേയ്യം, വിനയധരോ ച, അനേകവിഹിതഞ്ച പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരേയ്യം, സേയ്യഥിദം, ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരേയ്യം, ദിബ്ബേന ച ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനേയ്യം, ആസവാനഞ്ച ഖയാ…പേ… സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി.

‘‘യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ച ഹോതി, സീലവാ ച, ബഹുസ്സുതോ ച, ധമ്മകഥികോ ച, പരിസാവചരോ ച, വിസാരദോ ച പരിസായ ധമ്മം ദേസേതി, വിനയധരോ ച, അനേകവിഹിതഞ്ച പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, ദിബ്ബേന ച ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി, ആസവാനഞ്ച ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പരിപൂരോ ഹോതി. ഇമേഹി, ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു സമന്തപാസാദികോ ച ഹോതി സബ്ബാകാരപരിപൂരോ ചാ’’തി. ദസമം.

ആനിസംസവഗ്ഗോ പഠമോ.