൨. നാഥവഗ്ഗോ

൧. സേനാസനസുത്തം

൧൧. ‘‘പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം സേനാസനം സേവമാനോ ഭജമാനോ നചിരസ്സേവ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ഹോതി; സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… ഭഗവാ’തി; അപ്പാബാധോ ഹോതി അപ്പാതങ്കോ, സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ സമന്നാഗതോ നാതിസീതായ നാച്ചുണ്ഹായ മജ്ഝിമായ പധാനക്ഖമായ; അസഠോ ഹോതി അമായാവീ, യഥാഭൂതം അത്താനം ആവികത്താ സത്ഥരി വാ വിഞ്ഞൂസു വാ സബ്രഹ്മചാരീസു; ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി, അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ; ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു; പഞ്ഞവാ ഹോതി, ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം നാതിദൂരം ഹോതി നാച്ചാസന്നം ഗമനാഗമനസമ്പന്നം ദിവാ അപ്പാകിണ്ണം രത്തിം അപ്പസദ്ദം അപ്പനിഗ്ഘോസം അപ്പഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സം [അപ്പഡംസ… സിരിംസപസമ്ഫസ്സം (സീ. സ്യാ. പീ.)]; തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ വിഹരന്തസ്സ അപ്പകസിരേന ഉപ്പജ്ജന്തി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാ; തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മധരാ വിനയധരാ മാതികാധരാ; തേ കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാ പരിപുച്ഛതി പരിപഞ്ഹതി – ‘ഇദം, ഭന്തേ, കഥം, ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’തി; തസ്സ തേ ആയസ്മന്തോ അവിവടഞ്ചേവ വിവരന്തി അനുത്താനീകതഞ്ച ഉത്താനിം കരോന്തി അനേകവിഹിതേസു ച കങ്ഖാഠാനിയേസു ധമ്മേസു കങ്ഖം പടിവിനോദേന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം ഹോതി. പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം സേനാസനം സേവമാനോ ഭജമാനോ നചിരസ്സേവ ആസവാനം ഖയാ…പേ… സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാ’’തി. പഠമം.

൨. പഞ്ചങ്ഗസുത്തം

൧൨. ‘‘പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ‘കേവലീ വുസിതവാ ഉത്തമപുരിസോ’തി വുച്ചതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ കാമച്ഛന്ദോ പഹീനോ ഹോതി, ബ്യാപാദോ പഹീനോ ഹോതി, ഥിനമിദ്ധം [ഥീനമിദ്ധം (സീ. സ്യാ. പീ.)] പഹീനം ഹോതി, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹീനം ഹോതി, വിചികിച്ഛാ പഹീനാ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അസേഖേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന സമാധിക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന പഞ്ഞാക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന വിമുത്തിക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതോ ഹോതി.

‘‘പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ‘കേവലീ വുസിതവാ ഉത്തമപുരിസോ’തി വുച്ചതി.

‘‘കാമച്ഛന്ദോ ച ബ്യാപാദോ, ഥിനമിദ്ധഞ്ച ഭിക്ഖുനോ;

ഉദ്ധച്ചം വിചികിച്ഛാ ച, സബ്ബസോവ ന വിജ്ജതി.

‘‘അസേഖേന ച സീലേന, അസേഖേന സമാധിനാ;

വിമുത്തിയാ ച സമ്പന്നോ, ഞാണേന ച തഥാവിധോ.

‘‘സ വേ പഞ്ചങ്ഗസമ്പന്നോ, പഞ്ച അങ്ഗേ [പഞ്ചങ്ഗാനി (സ്യാ.)] വിവജ്ജയം [വിവജ്ജിയ (ക.)];

ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ, കേവലീ ഇതി വുച്ചതീ’’തി. ദുതിയം;

൩. സംയോജനസുത്തം

൧൩. ‘‘ദസയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനാനി. കതമാനി ദസ? പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി, പഞ്ചുദ്ധമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി. കതമാനി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി? സക്കായദിട്ഠി, വിചികിച്ഛാ, സീലബ്ബതപരാമാസോ, കാമച്ഛന്ദോ, ബ്യാപാദോ – ഇമാനി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി.

‘‘കതമാനി പഞ്ചുദ്ധമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി? രൂപരാഗോ, അരൂപരാഗോ, മാനോ, ഉദ്ധച്ചം, അവിജ്ജാ – ഇമാനി പഞ്ചുദ്ധമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസ സംയോജനാനീ’’തി. തതിയം.

൪. ചേതോഖിലസുത്തം

൧൪. ‘‘യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ പഞ്ച ചേതോഖിലാ അപ്പഹീനാ പഞ്ച ചേതസോവിനിബന്ധാ അസമുച്ഛിന്നാ, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി ഹാനിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ വുദ്ധി.

‘‘കതമസ്സ പഞ്ച ചേതോഖിലാ അപ്പഹീനാ ഹോന്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി. യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി, തസ്സ ചിത്തം ന നമതി ആതപ്പായ അനുയോഗായ സാതച്ചായ പധാനായ. യസ്സ ചിത്തം ന നമതി ആതപ്പായ അനുയോഗായ സാതച്ചായ പധാനായ, ഏവമസ്സായം പഠമോ ചേതോഖിലോ അപ്പഹീനോ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധമ്മേ കങ്ഖതി…പേ… സങ്ഘേ കങ്ഖതി… സിക്ഖായ കങ്ഖതി… സബ്രഹ്മചാരീസു കുപിതോ ഹോതി അനത്തമനോ ആഹതചിത്തോ ഖിലജാതോ. യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്രഹ്മചാരീസു കുപിതോ ഹോതി അനത്തമനോ ആഹതചിത്തോ ഖിലജാതോ, തസ്സ ചിത്തം ന നമതി ആതപ്പായ അനുയോഗായ സാതച്ചായ പധാനായ. യസ്സ ചിത്തം ന നമതി ആതപ്പായ അനുയോഗായ സാതച്ചായ പധാനായ, ഏവമസ്സായം പഞ്ചമോ ചേതോഖിലോ അപ്പഹീനോ ഹോതി. ഇമസ്സ പഞ്ച ചേതോഖിലാ അപ്പഹീനാ ഹോന്തി.

‘‘കതമസ്സ പഞ്ച ചേതസോവിനിബന്ധാ അസമുച്ഛിന്നാ ഹോന്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാമേസു അവീതരാഗോ ഹോതി അവിഗതച്ഛന്ദോ അവിഗതപേമോ അവിഗതപിപാസോ അവിഗതപരിളാഹോ അവിഗതതണ്ഹോ. യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാമേസു അവീതരാഗോ ഹോതി അവിഗതച്ഛന്ദോ അവിഗതപേമോ അവിഗതപിപാസോ അവിഗതപരിളാഹോ അവിഗതതണ്ഹോ, തസ്സ ചിത്തം ന നമതി ആതപ്പായ അനുയോഗായ സാതച്ചായ പധാനായ. യസ്സ ചിത്തം ന നമതി ആതപ്പായ അനുയോഗായ സാതച്ചായ പധാനായ, ഏവമസ്സായം പഠമോ ചേതസോവിനിബന്ധോ അസമുച്ഛിന്നോ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ അവീതരാഗോ ഹോതി…പേ… രൂപേ അവീതരാഗോ ഹോതി…പേ… യാവദത്ഥം ഉദരാവദേഹകം ഭുഞ്ജിത്വാ സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ വിഹരതി… അഞ്ഞതരം ദേവനികായം പണിധായ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി – ‘ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ തപേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാ’തി. യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഞ്ഞതരം ദേവനികായം പണിധായ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി – ‘ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ തപേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാ’തി, തസ്സ ചിത്തം ന നമതി ആതപ്പായ അനുയോഗായ സാതച്ചായ പധാനായ. യസ്സ ചിത്തം ന നമതി ആതപ്പായ അനുയോഗായ സാതച്ചായ പധാനായ, ഏവമസ്സായം പഞ്ചമോ ചേതസോവിനിബന്ധോ അസമുച്ഛിന്നോ ഹോതി. ഇമസ്സ പഞ്ച ചേതസോവിനിബന്ധാ അസമുച്ഛിന്നാ ഹോന്തി.

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ ഇമേ പഞ്ച ചേതോഖിലാ അപ്പഹീനാ ഇമേ പഞ്ച ചേതസോവിനിബന്ധാ അസമുച്ഛിന്നാ, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി ഹാനിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ വുദ്ധി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കാളപക്ഖേ ചന്ദസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, ഹായതേവ വണ്ണേന ഹായതി മണ്ഡലേന ഹായതി ആഭായ ഹായതി ആരോഹപരിണാഹേന; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യസ്സ കസ്സചി ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ ഇമേ പഞ്ച ചേതോഖിലാ അപ്പഹീനാ ഇമേ പഞ്ച ചേതസോവിനിബന്ധാ അസമുച്ഛിന്നാ, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി ഹാനിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ വുദ്ധി.

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ പഞ്ച ചേതോഖിലാ പഹീനാ പഞ്ച ചേതസോവിനിബന്ധാ സുസമുച്ഛിന്നാ, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ പരിഹാനി.

‘‘കതമസ്സ പഞ്ച ചേതോഖിലാ പഹീനാ ഹോന്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി ന കങ്ഖതി ന വിചികിച്ഛതി, അധിമുച്ചതി സമ്പസീദതി. യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി ന കങ്ഖതി ന വിചികിച്ഛതി അധിമുച്ചതി സമ്പസീദതി, തസ്സ ചിത്തം നമതി ആതപ്പായ അനുയോഗായ സാതച്ചായ പധാനായ. യസ്സ ചിത്തം നമതി ആതപ്പായ അനുയോഗായ സാതച്ചായ പധാനായ, ഏവമസ്സായം പഠമോ ചേതോഖിലോ പഹീനോ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധമ്മേ ന കങ്ഖതി…പേ… സങ്ഘേ ന കങ്ഖതി… സിക്ഖായ ന കങ്ഖതി … സബ്രഹ്മചാരീസു ന കുപിതോ ഹോതി അത്തമനോ ന ആഹതചിത്തോ ന ഖിലജാതോ. യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്രഹ്മചാരീസു ന കുപിതോ ഹോതി അത്തമനോ ന ആഹതചിത്തോ ന ഖിലജാതോ, തസ്സ ചിത്തം നമതി ആതപ്പായ അനുയോഗായ സാതച്ചായ പധാനായ. യസ്സ ചിത്തം നമതി ആതപ്പായ അനുയോഗായ സാതച്ചായ പധാനായ, ഏവമസ്സായം പഞ്ചമോ ചേതോഖിലോ പഹീനോ ഹോതി. ഇമസ്സ പഞ്ച ചേതോഖിലാ പഹീനാ ഹോന്തി.

‘‘കതമസ്സ പഞ്ച ചേതസോവിനിബന്ധാ സുസമുച്ഛിന്നാ ഹോന്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാമേസു വീതരാഗോ ഹോതി വിഗതച്ഛന്ദോ വിഗതപേമോ വിഗതപിപാസോ വിഗതപരിളാഹോ വിഗതതണ്ഹോ. യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാമേസു വീതരാഗോ ഹോതി വിഗതച്ഛന്ദോ വിഗതപേമോ വിഗതപിപാസോ വിഗതപരിളാഹോ വിഗതതണ്ഹോ, തസ്സ ചിത്തം നമതി ആതപ്പായ അനുയോഗായ സാതച്ചായ പധാനായ. യസ്സ ചിത്തം നമതി ആതപ്പായ അനുയോഗായ സാതച്ചായ പധാനായ, ഏവമസ്സായം പഠമോ ചേതസോവിനിബന്ധോ സുസമുച്ഛിന്നോ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ വീതരാഗോ ഹോതി…പേ… രൂപേ വീതരാഗോ ഹോതി …പേ… ന യാവദത്ഥം ഉദരാവദേഹകം ഭുഞ്ജിത്വാ സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ വിഹരതി, ന അഞ്ഞതരം ദേവനികായം പണിധായ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി – ‘ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ തപേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാ’തി. യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന അഞ്ഞതരം ദേവനികായം പണിധായ…പേ… ദേവഞ്ഞതരോ വാതി, തസ്സ ചിത്തം നമതി ആതപ്പായ അനുയോഗായ സാതച്ചായ പധാനായ. യസ്സ ചിത്തം നമതി ആതപ്പായ അനുയോഗായ സാതച്ചായ പധാനായ, ഏവമസ്സായം പഞ്ചമോ ചേതസോവിനിബന്ധോ സുസമുച്ഛിന്നോ ഹോതി. ഇമസ്സ പഞ്ച ചേതസോവിനിബന്ധാ സുസമുച്ഛിന്നാ ഹോന്തി.

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ ഇമേ പഞ്ച ചേതോഖിലാ പഹീനാ ഇമേ പഞ്ച ചേതസോവിനിബന്ധാ സുസമുച്ഛിന്നാ, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ പരിഹാനി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ജുണ്ഹപക്ഖേ ചന്ദസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, വഡ്ഢതേവ വണ്ണേന വഡ്ഢതി മണ്ഡലേന വഡ്ഢതി ആഭായ വഡ്ഢതി ആരോഹപരിണാഹേന; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യസ്സ കസ്സചി ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ ഇമേ പഞ്ച ചേതോഖിലാ പഹീനാ ഇമേ പഞ്ച ചേതസോവിനിബന്ധാ സുസമുച്ഛിന്നാ, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു നോ പരിഹാനീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. അപ്പമാദസുത്തം

൧൫. ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അപദാ വാ ദ്വിപദാ വാ ചതുപ്പദാ വാ ബഹുപ്പദാ വാ രൂപിനോ വാ അരൂപിനോ വാ സഞ്ഞിനോ വാ അസഞ്ഞിനോ വാ നേവസഞ്ഞിനാസഞ്ഞിനോ വാ, തഥാഗതോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ അപ്പമാദമൂലകാ അപ്പമാദസമോസരണാ. അപ്പമാദോ തേസം [തേസം ധമ്മാനം (സീ. ക.) സം. നി. ൫.൧൩൯] അഗ്ഗമക്ഖായതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യാനി കാനിചി ജങ്ഗലാനം [ജങ്ഗമാനം (സീ. പീ.) സം. നി. ൫.൧൩൯] പാണാനം പദജാതാനി, സബ്ബാനി താനി ഹത്ഥിപദേ സമോധാനം ഗച്ഛന്തി, ഹത്ഥിപദം തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി, യദിദം മഹന്തത്തേന; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ അപ്പമാദമൂലകാ അപ്പമാദസമോസരണാ. അപ്പമാദോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കൂടാഗാരസ്സ യാ കാചി ഗോപാനസിയോ സബ്ബാ താ കൂടങ്ഗമാ കൂടനിന്നാ കൂടസമോസരണാ, കൂടോ താസം അഗ്ഗമക്ഖായതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ അപ്പമാദമൂലകാ അപ്പമാദസമോസരണാ. അപ്പമാദോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി മൂലഗന്ധാ, കാളാനുസാരിയം തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി; ഏവമേവം ഖോ ഭിക്ഖവേ…പേ….

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി സാരഗന്ധാ, ലോഹിതചന്ദനം തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി; ഏവമേവം ഖോ ഭിക്ഖവേ…പേ….

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി പുപ്ഫഗന്ധാ, വസ്സികം തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി; ഏവമേവം ഖോ ഭിക്ഖവേ…പേ….

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി ഖുദ്ദരാജാനോ [കുഡ്ഡരാജാനോ (സീ. സ്യാ. പീ.), കുട്ടരാജാനോ, കൂടരാജാനോ (ക.) അ. നി. ൬.൫൩], സബ്ബേ തേ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ അനുയന്താ ഭവന്തി, രാജാ തേസം ചക്കവത്തീ അഗ്ഗമക്ഖായതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ…പേ….

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യാ കാചി താരകരൂപാനം പഭാ, സബ്ബാ താ ചന്ദപ്പഭായ കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസിം, ചന്ദപ്പഭാ താസം അഗ്ഗമക്ഖായതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ…പേ….

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സരദസമയേ വിദ്ധേ വിഗതവലാഹകേ ദേവേ ആദിച്ചോ നഭം അബ്ഭുസ്സക്കമാനോ [അബ്ഭുസ്സുക്കമാനോ (സീ.) സം. നി. ൫.൧൪൬-൧൪൮] സബ്ബം ആകാസഗതം തമഗതം അഭിവിഹച്ച ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതി ച; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ…പേ….

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യാ കാചി മഹാനദിയോ, സേയ്യഥിദം – ഗങ്ഗാ, യമുനാ, അചിരവതീ, സരഭൂ, മഹീ, സബ്ബാ താ സമുദ്ദങ്ഗമാ സമുദ്ദനിന്നാ സമുദ്ദപോണാ സമുദ്ദപബ്ഭാരാ, മഹാസമുദ്ദോ താസം അഗ്ഗമക്ഖായതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ അപ്പമാദമൂലകാ അപ്പമാദസമോസരണാ. അപ്പമാദോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ആഹുനേയ്യസുത്തം

൧൬. ‘‘ദസയിമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ ആഹുനേയ്യാ പാഹുനേയ്യാ ദക്ഖിണേയ്യാ അഞ്ജലികരണീയാ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേ ദസ? തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, പച്ചേകബുദ്ധോ, ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ, പഞ്ഞാവിമുത്തോ, കായസക്ഖീ, ദിട്ഠിപ്പത്തോ, സദ്ധാവിമുത്തോ, സദ്ധാനുസാരീ, ധമ്മാനുസാരീ, ഗോത്രഭൂ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസ പുഗ്ഗലാ ആഹുനേയ്യാ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. പഠമനാഥസുത്തം

൧൭. [ദീ. നി. ൩.൩൪൫, ൩൬൦] ‘‘സനാഥാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ, മാ അനാഥാ. ദുക്ഖം, ഭിക്ഖവേ, അനാഥോ വിഹരതി. ദസയിമേ, ഭിക്ഖവേ, നാഥകരണാ ധമ്മാ. കതമേ ദസ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി…പേ… സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു, അയമ്പി ധമ്മോ നാഥകരണോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ബഹുസ്സുതോ ഹോതി സുതധരോ സുതസന്നിചയോ, യേ തേ ധമ്മാ ആദികല്യാണാ മജ്ഝേകല്യാണാ പരിയോസാനകല്യാണാ സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം [സാത്ഥാ സബ്യഞ്ജനാ (സീ.)] കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം അഭിവദന്തി, തഥാരൂപാസ്സ ധമ്മാ ബഹുസ്സുതാ [ബഹൂ സുതാ (?)] ഹോന്തി ധാതാ വചസാ പരിചിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ബഹുസ്സുതോ ഹോതി…പേ… ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ, അയമ്പി ധമ്മോ നാഥകരണോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ ഹോതി കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ ഹോതി കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ, അയമ്പി ധമ്മോ നാഥകരണോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സുവചോ ഹോതി സോവചസ്സകരണേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ, ഖമോ പദക്ഖിണഗ്ഗാഹീ അനുസാസനിം. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സുവചോ ഹോതി…പേ… അനുസാസനിം, അയമ്പി ധമ്മോ നാഥകരണോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യാനി താനി സബ്രഹ്മചാരീനം ഉച്ചാവചാനി കിംകരണീയാനി, തത്ഥ ദക്ഖോ ഹോതി അനലസോ തത്രൂപായായ വീമംസായ സമന്നാഗതോ, അലം കാതും അലം സംവിധാതും. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യാനി താനി സബ്രഹ്മചാരീനം…പേ… അലം കാതും അലം സംവിധാതും, അയമ്പി ധമ്മോ നാഥകരണോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധമ്മകാമോ ഹോതി പിയസമുദാഹാരോ, അഭിധമ്മേ അഭിവിനയേ ഉളാരപാമോജ്ജോ. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധമ്മകാമോ ഹോതി പിയസമുദാഹാരോ, അഭിധമ്മേ അഭിവിനയേ ഉളാരപാമോജ്ജോ, അയമ്പി ധമ്മോ നാഥകരണോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു, അയമ്പി ധമ്മോ നാഥകരണോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന, അയമ്പി ധമ്മോ നാഥകരണോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതിമാ ഹോതി പരമേന സതിനേപക്കേന സമന്നാഗതോ ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതിമാ ഹോതി പരമേന സതിനേപക്കേന സമന്നാഗതോ ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ, അയമ്പി ധമ്മോ നാഥകരണോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ, അയമ്പി ധമ്മോ നാഥകരണോ.

‘‘സനാഥാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ, മാ അനാഥാ. ദുക്ഖം, ഭിക്ഖവേ, അനാഥോ വിഹരതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസ നാഥകരണാ ധമ്മാ’’തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയനാഥസുത്തം

൧൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘സനാഥാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ, മാ അനാഥാ. ദുക്ഖം, ഭിക്ഖവേ, അനാഥോ വിഹരതി. ദസയിമേ, ഭിക്ഖവേ, നാഥകരണാ ധമ്മാ. കതമേ ദസ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി…പേ… സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. ‘സീലവാ വതായം ഭിക്ഖു പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസൂ’തി ഥേരാപി നം ഭിക്ഖൂ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, മജ്ഝിമാപി ഭിക്ഖൂ… നവാപി ഭിക്ഖൂ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. തസ്സ ഥേരാനുകമ്പിതസ്സ മജ്ഝിമാനുകമ്പിതസ്സ നവാനുകമ്പിതസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ പരിഹാനി. അയമ്പി ധമ്മോ നാഥകരണോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ബഹുസ്സുതോ ഹോതി…പേ… ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. ‘ബഹുസ്സുതോ വതായം ഭിക്ഖു സുതധരോ സുതസന്നിചയോ, യേ തേ ധമ്മാ ആദികല്യാണാ മജ്ഝേകല്യാണാ പരിയോസാനകല്യാണാ സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം അഭിവദന്തി, തഥാരൂപാസ്സ ധമ്മാ ബഹുസ്സുതാ ഹോന്തി ധാതാ വചസാ പരിചിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ’തി ഥേരാപി നം ഭിക്ഖൂ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, മജ്ഝിമാപി ഭിക്ഖൂ… നവാപി ഭിക്ഖൂ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. തസ്സ ഥേരാനുകമ്പിതസ്സ മജ്ഝിമാനുകമ്പിതസ്സ നവാനുകമ്പിതസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ പരിഹാനി. അയമ്പി ധമ്മോ നാഥകരണോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ ഹോതി കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ. ‘കല്യാണമിത്തോ വതായം ഭിക്ഖു കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ’തി ഥേരാപി നം ഭിക്ഖൂ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, മജ്ഝിമാപി ഭിക്ഖൂ… നവാപി ഭിക്ഖൂ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. തസ്സ ഥേരാനുകമ്പിതസ്സ മജ്ഝിമാനുകമ്പിതസ്സ നവാനുകമ്പിതസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ പരിഹാനി. അയമ്പി ധമ്മോ നാഥകരണോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സുവചോ ഹോതി സോവചസ്സകരണേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ, ഖമോ പദക്ഖിണഗ്ഗാഹീ അനുസാസനിം. ‘സുവചോ വതായം ഭിക്ഖു സോവചസ്സകരണേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ, ഖമോ പദക്ഖിണഗ്ഗാഹീ അനുസാസനി’ന്തി ഥേരാപി നം ഭിക്ഖൂ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, മജ്ഝിമാപി ഭിക്ഖൂ… നവാപി ഭിക്ഖൂ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. തസ്സ ഥേരാനുകമ്പിതസ്സ മജ്ഝിമാനുകമ്പിതസ്സ നവാനുകമ്പിതസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ പരിഹാനി. അയമ്പി ധമ്മോ നാഥകരണോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യാനി താനി സബ്രഹ്മചാരീനം ഉച്ചാവചാനി കിംകരണീയാനി, തത്ഥ ദക്ഖോ ഹോതി അനലസോ, തത്രൂപായായ വീമംസായ സമന്നാഗതോ, അലം കാതും അലം സംവിധാതും. ‘യാനി താനി സബ്രഹ്മചാരീനം ഉച്ചാവചാനി കിംകരണീയാനി, തത്ഥ ദക്ഖോ വതായം ഭിക്ഖു അനലസോ, തത്രൂപായായ വീമംസായ സമന്നാഗതോ, അലം കാതും അലം സംവിധാതു’ന്തി ഥേരാപി നം ഭിക്ഖൂ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, മജ്ഝിമാപി ഭിക്ഖൂ… നവാപി ഭിക്ഖൂ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. തസ്സ ഥേരാനുകമ്പിതസ്സ മജ്ഝിമാനുകമ്പിതസ്സ നവാനുകമ്പിതസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ പരിഹാനി. അയമ്പി ധമ്മോ നാഥകരണോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധമ്മകാമോ ഹോതി പിയസമുദാഹാരോ, അഭിധമ്മേ അഭിവിനയേ ഉളാരപാമോജ്ജോ. ‘ധമ്മകാമോ വതായം ഭിക്ഖു പിയസമുദാഹാരോ, അഭിധമ്മേ അഭിവിനയേ ഉളാരപാമോജ്ജോ’തി ഥേരാപി നം ഭിക്ഖൂ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, മജ്ഝിമാപി ഭിക്ഖൂ… നവാപി ഭിക്ഖൂ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. തസ്സ ഥേരാനുകമ്പിതസ്സ മജ്ഝിമാനുകമ്പിതസ്സ നവാനുകമ്പിതസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ പരിഹാനി. അയമ്പി ധമ്മോ നാഥകരണോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു ‘ആരദ്ധവീരിയോ വതായം ഭിക്ഖു വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസൂ’തി ഥേരാപി നം ഭിക്ഖൂ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, മജ്ഝിമാപി ഭിക്ഖൂ… നവാപി ഭിക്ഖൂ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. തസ്സ ഥേരാനുകമ്പിതസ്സ മജ്ഝിമാനുകമ്പിതസ്സ നവാനുകമ്പിതസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ പരിഹാനി. അയമ്പി ധമ്മോ നാഥകരണോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന. ‘സന്തുട്ഠോ വതായം ഭിക്ഖു ഇതരീതരചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേനാ’തി ഥേരാപി നം ഭിക്ഖൂ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, മജ്ഝിമാപി ഭിക്ഖൂ… നവാപി ഭിക്ഖൂ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. തസ്സ ഥേരാനുകമ്പിതസ്സ മജ്ഝിമാനുകമ്പിതസ്സ നവാനുകമ്പിതസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ പരിഹാനി. അയമ്പി ധമ്മോ നാഥകരണോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതിമാ ഹോതി പരമേന സതിനേപക്കേന സമന്നാഗതോ, ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ. ‘സതിമാ വതായം ഭിക്ഖു പരമേന സതിനേപക്കേന സമന്നാഗതോ, ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ’തി ഥേരാപി നം ഭിക്ഖൂ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, മജ്ഝിമാപി ഭിക്ഖൂ… നവാപി ഭിക്ഖൂ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. തസ്സ ഥേരാനുകമ്പിതസ്സ മജ്ഝിമാനുകമ്പിതസ്സ നവാനുകമ്പിതസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ പരിഹാനി. അയമ്പി ധമ്മോ നാഥകരണോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. ‘പഞ്ഞവാ വതായം ഭിക്ഖു ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ’തി ഥേരാപി നം ഭിക്ഖൂ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, മജ്ഝിമാപി ഭിക്ഖൂ… നവാപി ഭിക്ഖൂ വത്തബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. തസ്സ ഥേരാനുകമ്പിതസ്സ…പേ… നോ പരിഹാനി. അയമ്പി ധമ്മോ നാഥകരണോ.

‘‘സനാഥാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ, മാ അനാഥാ. ദുക്ഖം, ഭിക്ഖവേ, അനാഥോ വിഹരതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസ നാഥകരണാ ധമ്മാ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമഅരിയാവാസസുത്തം

൧൯. [ദീ. നി. ൩.൩൪൮, ൩൬൦] ‘‘ദസയിമേ, ഭിക്ഖവേ, അരിയാവാസാ, യേ അരിയാ ആവസിംസു വാ ആവസന്തി വാ ആവസിസ്സന്തി വാ. കതമേ ദസ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനോ ഹോതി, ഛളങ്ഗസമന്നാഗതോ, ഏകാരക്ഖോ, ചതുരാപസ്സേനോ, പണുന്നപച്ചേകസച്ചോ [പനുണ്ണപച്ചേകസച്ചോ (ക.)], സമവയസട്ഠേസനോ, അനാവിലസങ്കപ്പോ, പസ്സദ്ധകായസങ്ഖാരോ, സുവിമുത്തചിത്തോ, സുവിമുത്തപഞ്ഞോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസ അരിയാവാസാ, യേ അരിയാ ആവസിംസു വാ ആവസന്തി വാ ആവസിസ്സന്തി വാ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയഅരിയാവാസസുത്തം

൨൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ കുരൂസു വിഹരതി കമ്മാസധമ്മം നാമ കുരൂനം നിഗമോ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി…പേ….

‘‘ദസയിമേ, ഭിക്ഖവേ, അരിയാവാസാ, യേ അരിയാ ആവസിംസു വാ ആവസന്തി വാ ആവസിസ്സന്തി വാ. കതമേ ദസ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനോ ഹോതി, ഛളങ്ഗസമന്നാഗതോ, ഏകാരക്ഖോ, ചതുരാപസ്സേനോ, പണുന്നപച്ചേകസച്ചോ, സമവയസട്ഠേസനോ, അനാവിലസങ്കപ്പോ, പസ്സദ്ധകായസങ്ഖാരോ, സുവിമുത്തചിത്തോ, സുവിമുത്തപഞ്ഞോ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ കാമച്ഛന്ദോ പഹീനോ ഹോതി, ബ്യാപാദോ പഹീനോ ഹോതി, ഥിനമിദ്ധം പഹീനം ഹോതി, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹീനം ഹോതി, വിചികിച്ഛാ പഹീനാ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഛളങ്ഗസമന്നാഗതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ, ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ, ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഛളങ്ഗസമന്നാഗതോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏകാരക്ഖോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതാരക്ഖേന ചേതസാ സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏകാരക്ഖോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചതുരാപസ്സേനോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സങ്ഖായേകം പടിസേവതി, സങ്ഖായേകം അധിവാസേതി, സങ്ഖായേകം പരിവജ്ജേതി, സങ്ഖായേകം വിനോദേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചതുരാപസ്സേനോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പണുന്നപച്ചേകസച്ചോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ യാനി താനി പുഥുസമണബ്രാഹ്മണാനം പുഥുപച്ചേകസച്ചാനി, സേയ്യഥിദം – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി വാ, ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തി വാ, ‘അന്തവാ ലോകോ’തി വാ, ‘അനന്തവാ ലോകോ’തി വാ, ‘തം ജീവം തം സരീര’ന്തി വാ, ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’ന്തി വാ, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, സബ്ബാനി താനി നുന്നാനി ഹോന്തി പണുന്നാനി [നുണ്ണാനി ഹോന്തി പനുണ്ണാനി (?)] ചത്താനി വന്താനി മുത്താനി പഹീനാനി പടിനിസ്സട്ഠാനി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പണുന്നപച്ചേകസച്ചോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമവയസട്ഠേസനോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ കാമേസനാ പഹീനാ ഹോതി, ഭവേസനാ പഹീനാ ഹോതി, ബ്രഹ്മചരിയേസനാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമവയസട്ഠേസനോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അനാവിലസങ്കപ്പോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ കാമസങ്കപ്പോ പഹീനോ ഹോതി, ബ്യാപാദസങ്കപ്പോ പഹീനോ ഹോതി, വിഹിംസാസങ്കപ്പോ പഹീനോ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അനാവിലസങ്കപ്പോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പസ്സദ്ധകായസങ്ഖാരോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പസ്സദ്ധകായസങ്ഖാരോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സുവിമുത്തചിത്തോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ രാഗാ ചിത്തം വിമുത്തം ഹോതി, ദോസാ ചിത്തം വിമുത്തം ഹോതി, മോഹാ ചിത്തം വിമുത്തം ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സുവിമുത്തചിത്തോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സുവിമുത്തപഞ്ഞോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘രാഗോ മേ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ’തി പജാനാതി, ദോസോ മേ പഹീനോ…പേ… ‘മോഹോ മേ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ’തി പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സുവിമുത്തപഞ്ഞോ ഹോതി.

‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം അരിയാ അരിയാവാസേ ആവസിംസു, സബ്ബേ തേ ഇമേവ ദസ അരിയാവാസേ ആവസിംസു; യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം അരിയാ അരിയാവാസേ ആവസിസ്സന്തി, സബ്ബേ തേ ഇമേവ ദസ അരിയാവാസേ ആവസിസ്സന്തി; യേ ഹി [യേപി (?)] കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി അരിയാ അരിയാവാസേ ആവസന്തി, സബ്ബേ തേ ഇമേവ ദസ അരിയാവാസേ ആവസന്തി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദസ അരിയാവാസാ, യേ അരിയാ ആവസിംസു വാ ആവസന്തി വാ ആവസിസ്സന്തി വാ’’തി. ദസമം.

നാഥവഗ്ഗോ ദുതിയോ.