໑. ມູລຍມກໍ

ອຸທ຺ເທສວາຣວຓ຺ຓນາ

໑. ຍມກສມູຫສ຺ສາຕິ ມູລຍມກາທິກສ຺ສ ຍມກສມູຫສ຺ສ. ມູລຍມກາທໂຍ ຫິ ປກຣຓາເປກ຺ຂາຍ ອວຍວຠູຕາປິ ນິຈ຺ຈາວຍວາເປກ຺ຂາຍ ຍມກສມູໂຫຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຕໍສມູຫສ຺ສ ຈ ສກລສ຺ສ ປກຣຓສ຺ສາ’’ຕິ.

ກຸສລາກຸສລມູລວິເສສານນ຺ຕິ ທຸຕິຍປຸຈ຺ຉາຍ ວຸຕ຺ຕານໍ ສໍສຍປທສງ຺ຄຫິຕານໍ ກຸສລສງ຺ຂາຕານໍ, ຕຖາ ປຐມປຸຈ຺ຉາຍ ວຸຕ຺ຕານໍ ກຸສລມູລສງ຺ຂາຕານໍ ວິເສສານໍ ອຕ຺ຖຍມກຠາວສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ໂຍຊນາ. ຍຖາ ຫິ ປຐມປຸຈ຺ຉາຍ ວິເສສວນ຺ຕຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາເຍວ ກຸສລຘມ຺ມາ ທຸຕິຍປຸຈ຺ຉາຍໍ ວິເສສຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາ, ເອວໍ ປຐມປຸຈ຺ຉາຍໍ ວິເສສຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາເຍວ ກຸສລມູລຘມ຺ມາ ທຸຕິຍປຸຈ຺ຉາຍໍ ວິເສສວນ຺ຕຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາ. ວຕ຺ຕຸວຈນິຈ຺ຉາວເສນ ຫິ ຘມ຺ມານໍ ວິເສສວິເສສວນ຺ຕຕາວິຠາຄາ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ກຸສລມູລກຸສລວິເສເສຫິ ສໍສຍິຕປທສງ຺ຄຫິເຕຫິ ກຸສລກຸສລມູລານໍ ວິເສສວນ຺ຕານນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ວິເສສວນ຺ຕາເປກ຺ຂວິເສສວເສນ ປຐໂມ ອຕ຺ຖວິກປ຺ໂປ ວຸຕ຺ໂຕ, ທຸຕິໂຍ ປນ ວິເສສາເປກ຺ຂວິເສສວນ຺ຕວເສນາຕິ ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສ. ເຕນາຫ ‘‘ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິຕານໍ ຫີ’’ຕິອາທິ.

ຕຕ຺ຖ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິຕານນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉາຍ ວິສຍຠູຕານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິເສສານນ຺ຕິ ກຸສລກຸສລມູລວິເສສານໍ. ວິເສສວນ຺ຕາເປກ຺ຂານນ຺ຕິ ກຸສລມູລກຸສລສງ຺ຂາເຕຫິ ວິເສສວນ຺ເຕຫິ ສາເປກ຺ຂານໍ. ວິເສສວຕນ຺ຕິ ກຸສລມູລກຸສລານໍ. ວິເສສາເປກ຺ຂານນ຺ຕິ ກຸສລກຸສລມູລວິເສເສຫິ ສາເປກ຺ຂານໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ມູລຍມເກ. ປຘານຠາໂວຕິ ປຐມວິກປ຺ເປ ຕາວ ສໍສຍິຕປ຺ປຘານຕ຺ຕາ ປຸຈ຺ຉາຍ ວິເສສານໍ ປຘານຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຕ ຫິ ສໍສຍິຕານໍ ວິເສສວນ຺ໂຕຕິ. ທຸຕິຍວິກປ຺ເປ ປນ ວິເສສາ ນາມ ວິເສສວນ຺ຕາຘີນາຕິ ວິເສສວນ຺ຕານໍ ຕຕ຺ຖ ປຘານຠາໂວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ທ຺ວິນ຺ນໍ ປນ ເອກຊ຺ຌໍ ປຘານຠາໂວ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ສຕິ ຫິ ອປ຺ປຘາເນ ປຘານໍ ນາມ ສິຍາ. ເຕນາຫ ‘‘ເອເກກາຍ ປຸຈ຺ຉາຍ ເອເກໂກ ເອວ ອຕ຺ໂຖ ສງ຺ຄຫິໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິ. ເອວຎ຺ເຈຕໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ອຎ຺ຎຖາ ວິນິຈ຺ຉິຕວິເສສິຕພ຺ພຠາເວຫິ ອິຘ ປຘານຠາໂວ ນ ຍຸຊ຺ຊເຕວາຕິ. ນ ຘມ຺ມວາຈໂກຕິ ນ ສຠາວຘມ຺ມວາຈໂກ. ສຠາວຘມ຺ໂມປິ ຫິ ອຕ຺ໂຖຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ຄມ຺ຠີຣປຎ຺ຎໍ ນິປຸຓຕ຺ຖທສ຺ສິ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໑໗໘). ‘‘ເຫຕຸຜເລ ຎາຓໍ ອຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາ’’ຕິອາທີສຸ (ວິຠ. ໗໒໐) ອຕ຺ຖ-ສທ຺ທສ຺ສ ເຫຕຸຜລວາຈກຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ອາທິ-ສທ຺ເທນສ຺ສ ‘‘ອຕ຺ຖາຠິສມຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໒໙) ອາຄຕາ ຫິຕາທິວາຈກຕາ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕິ. ເຕເນວາຕິ ປາຬິອຕ຺ຖວາຈກຕ຺ຕາ ເອວ.

ຕີຓິປິ ປທານີຕິ ເອຕ຺ຖ ປິ-ສທ຺ໂທ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ, ສມຸຈ຺ຈໂຍ ຈ ຕຸລ຺ຍໂຍເຄ ສິຍາ. ກິໍ ນາມ-ປເທນ ອນວເສສໂຕ ກຸສລາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫຕິ ອາສງ຺ກາຍ ຕທາສງ຺ການິວຕ຺ຕນຕ຺ຖມາຫ ‘‘ຕີຓິປິ…ເປ… ສງ຺ຄາຫກຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຄາຫກຕ຺ຕມຕ຺ຕນ຺ຕິ ມຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ວິເສສນິວຕ຺ຕິອຕ຺ໂຖຕິ. ເຕນ ນິວຕ຺ຕິຕໍ ວິເສສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນ ນິຣວເສສສງ຺ຄາຫກຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ຣູປໍ ນາມ-ປເທນ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕິ. ກຸສລາທິເຍວ ນາມນ຺ຕິ ນິຍໂມ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ນ ນາມໍເຍວ ກຸສລາທີຕິ ອິມເມວ ຈ ນິຍມໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ກຸສລາທີນໍ ສງ຺ຄາຫກຕ຺ຕມຕ຺ຕເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ຍທິປິ ນາມ-ປທໍ ນ ນິຣວເສສກຸສລາທິສງ຺ຄາຫກໍ, ກຸສລາທິສງ຺ຄາຫກໍ ປນ ໂຫຕິ, ຕທຕ຺ຖເມວ ຈ ຕໍ ຄຫິຕນ຺ຕິ ນາມສ຺ສ ກຸສລຕ຺ຕິກປຣິຍາປນ຺ນຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ກຸສລາທິ…ເປ… ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

ອຸທ຺ເທສວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ນິທ຺ເທສວາຣວຓ຺ຓນາ

໕໒. ທຸຕິຍຍມເກຕິ ເອກມູລຍມເກ. ເອວມິຘາປີຕິ ຍຖາ ເອກມູລຍມເກ ‘‘ເຍ ເກຈິ ກຸສລາ’’ອິຈ຺ເຈວ ປຸຈ຺ຉາ ອາຣທ຺ຘາ, ເອວໍ ອິຘາປິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລຍມເກປິ ‘‘ເຍ ເກຈິ ກຸສລາ’’ອິຈ຺ເຈວ ປຸຈ຺ຉາ ອາຣຠິຕພ຺ພາ ສິຍາ. ກສ຺ມາ? ປຸຣິມຍມກ…ເປ… ອປ຺ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ. ອິທຎ຺ຈ ທຸຕິຍຍມກສ຺ສ ຕຖາ ອປ຺ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຕິຍຍມກໍ ປນ ຕເຖວ ປວຕ຺ຕໍ. ເກຈີຕິ ປທກາຣາ. ເຕ ຫິ ຍຖາ ປຐມທຸຕິຍຍມເກສຸ ປຸຣິມປຸຈ຺ຉາ ເອວ ປຣິວຕ຺ຕນວເສນ ປຈ຺ຉິມປຸຈ຺ຉາ ກຕາຕິ ປຈ຺ຉິມປຸຈ຺ຉາຍ ປຸຣິມປຸຈ຺ຉາ ສມານາ ຐເປຕ຺ວາ ປຏິໂລມຠາວໍ, ນ ຕຖາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎຍມເກ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ທ຺ເວປິ ປຸຈ຺ຉາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິສທິສາ. ຍທິ ຕຕ຺ຖາປິ ທ຺ວີຫິປິ ປຸຈ຺ຉາຫິ ສທິສາຫິ ຠວິຕພ຺ພໍ, ‘‘ເຍ ເກຈິ ກຸສລາ’’ຕິ ປຐມປຸຈ຺ຉາ ອາຣຠິຕພ຺ພາ, ປຈ຺ຉິມປຸຈ຺ຉາ ວາ ‘‘ສພ຺ເພ ເຕ ຘມ຺ມາ ກຸສລມູເລນ ເອກມູລາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ສິຍາ. ເອວໍ ປນ ອວຕ຺ວາ ປຐມທຸຕິຍຍມເກສຸ ວິຍ ປຸຣິມປຈ຺ຉິມປຸຈ຺ຉາ ສທິສາ ອກຕ຺ວາ ຕຕິຍຍມເກ ຕາສໍ ວິສທິສຕາ ‘‘ເຍ ເກຈິ ກຸສລາ’’ຕິ ອນາຣທ຺ຘຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ປຏິໂລມປຸຈ຺ຉານຸຣູປາຍ ອນຸໂລມປຸຈ຺ຉາຍ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເຍ ເກຈິ ກຸສລາຕິ ອປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ອຕ຺ຖວເສນາຕິ ສມ຺ຠວນ຺ຕານໍ ນິຈ຺ຉິຕສໍສຍິຕານໍ ອຕ຺ຖານໍ ວເສນ. ຕທນຸຣູປາຍາຕິ ຕສ຺ສາ ປຸຣິມປຸຈ຺ຉາຍ ອຕ຺ຖໂຕ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ຈ ອນຸຈ຺ຉວິກາຍ. ປຸຣິມຎ຺ຫິ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉິມາຍ ຠວິຕພ຺ພໍ. ເຕນາຕິ ຕສ຺ມາ. ຍສ຺ມາ ອນຸໂລເມ ສໍສຍຈ຺ເຉເທ ຊາເຕປິ ປຏິໂລເມ ສໍສໂຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຍທິ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ປຏິໂລມປຸຈ຺ຉາຍ ປໂຍຊນເມວ ນ ສິຍາ, ຕສ຺ມາ ນ ປຈ຺ຉິມປຸຈ຺ຉານຸຣູປາ ປຸຣິມປຸຈ຺ຉາ, ອຖ ໂຂ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຸຣິມປຸຈ຺ຉານຸຣູປາ ປຈ຺ຉິມປຸຈ຺ຉາ, ຕາຍ ຈ ອນຸຣູປຕາຍ ອຕ຺ຖາທິວເສນ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປທານໍ ສມ຺ພນ຺ຘຕ຺ຕາ ອຕ຺ຖາທິຍມກຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ເທສນາກ຺ກມໂຕ ເຈຕ຺ຖ ອນຸໂລມປຏິໂລມຕາ ເວທິຕພ຺ພາ ‘‘ກຸສລາ ກຸສລມູລາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ກຸສລມູລາ ກຸສລາ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເສສຍມເກສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ວິເສສວນ຺ຕວິເສສ, ວິເສສວິເສສວນ຺ຕຄ຺ຄຫຓໂຕ ວາ ອິຘ ອນຸໂລມປຏິໂລມຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ປຐມປຸຈ຺ຉາຍຎ຺ຫິ ເຍ ຘມ຺ມາ ວິເສສວນ຺ໂຕ, ເຕ ນິຈ຺ຉຍາຘິຏ຺ຐາເນ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຍ ເກຈິ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເຕສຸ ຍສ຺ມິໍ ວິເສໂສ ສໍສຍາຘິຏ຺ຐາໂນ, ຕໍທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ສພ຺ເພ ເຕ ກຸສລມູລາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉາ ກຕາ. ທຸຕິຍປຸຈ຺ຉາຍໍ ປນ ຕປ຺ປຏິໂລມໂຕ ເຍນ ວິເສເສນ ເຕ ວິເສສວນ຺ໂຕ, ຕໍ ວິເສສໍ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຍ ວາ ປນ ກຸສລມູລາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເຕ ວິເສສວນ຺ເຕ ສໍສຍາຘິຏ຺ຐານຠູເຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສພ຺ເພ ເຕ ຘມ຺ມາ ກຸສລາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉາ ກຕາ. ອນິຍຕວຕ຺ຖຸກາ ຫິ ສນ຺ນິຏ຺ຐານສໍສຍາ ອເນກຊ຺ຌາສຍຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕານໍ.

ອິມິນາປິ ພ຺ຍຎ຺ຊເນນາຕິ ‘‘ເຍ ເກຈິ ກຸສລມູເລນ ເອກມູລາ’’ຕິ ອິມິນາປິ ວາກ຺ເຍນ. ເອວໍ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸນ຺ຕິ ເຍນາຘິປ຺ປາເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕເມວາຘິປ຺ປາຍໍ ວິວຣຕິ ‘‘ນ ຫີ’’ຕິອາທິນາ. ຕຕ຺ຖ ເຕເນວາຕິ ກຸສລພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖສ຺ສ ກຸສລມູເລນ ເອກມູລພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖສ຺ສ ຠິນ຺ນຕ຺ຕາ ເອວ. ວິສ຺ສຊ຺ຊນນ຺ຕິ ວິຠຊນໍ. ອິຕຣຖາຕິ ກຸສລມູເລນ ເອກມູລພ຺ຍຎ຺ຊເນນ ປຸຈ຺ຉາຍ ກຕາຍ. ຕານິ ວຈນານີຕິ ກຸສລວຈນໍ ກຸສລມູເລນ ເອກມູລວຈນຎ຺ຈ. ກຸສລຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານຣູປວເສນ ຈສ຺ສ ອພ຺ຍາກຕທີປນຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ເອຕ຺ຖາຕິ ‘‘ອິມິນາປິ ພ຺ຍຎ຺ຊເນນ ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ສມ຺ຠວໂຕ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ວຈເນ. ເຍ ເກຈິ ກຸສລາ…ເປ… ສມ຺ຠວໂຕຕິ ເອເຕນ ກຸສລານໍ ກຸສລມູເລນ ເອກມູລຕາຍ ພ຺ຍຠິຈາຣາຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ນ ຫິ…ເປ… ສນ຺ຕີ’’ຕິ. ວຸຕ຺ຕພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖສ຺ເສວ ສມ຺ຠວໂຕຕິ ຫິ ອິມິນາ ອວຸຕ຺ຕພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖສ຺ສ ສມ຺ຠວາຠາວວຈເນນ ສ຺ວາຍມຘິປ຺ປາຍມຕ຺ໂຖ ວິຠາວິໂຕ. ຍຖາ ຫິ ກຸສລມູເລນ ເອກມູລພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ໂຖ ກຸສລພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຠິຈຣຕິ, ນ ເອວໍ ຕໍ ກຸສລພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ໂຖ. ກຖໍ ກຕ຺ວາ ໂຈທນາ, ກຖຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ປຣິຫາໂຣ? ກຸສລມູເລນ ເອກມູລາ ກຸສລາ ເອວາຕິ ໂຈທນາ ກຕາ, ກຸສລມູເລນ ເອກມູລາ ເອວ ກຸສລາຕິ ປນ ປຣິຫາໂຣ ປວຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ທຸຕິຍຍມເກ ວິຍ ອປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາຕິ ‘‘ເຍ ເກຈິ ກຸສລາ’’ຕິ ອປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ. ກຸສລມູເລຫີຕິ ກຸສເລຫິ ມູເລຫິ. ເຕຕິ ກຸສລມູເລນ ເອກມູລາ.

ເອກໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ ປກາຣຕ຺ໂຖ ວາ. ເຕນ ‘‘ກຸສລມູລານິ ເອກມູລານິ ເຈວ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລານິ ຈາ’’ຕິອາທິປາຬິເສສໍ ທສ຺ເສຕິ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ກາຕພ຺ພໍ ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ເຫຏ຺ຐາຕິ ອນຸໂລມປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊເນ. ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ‘‘ມູລານິ ຍານິ ເອກໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ຕມ຺ປີຕິ ‘‘ກຸສລມູເລນາ’’ຕິອາທິ ອຏ຺ຐກຖາວຈນມ຺ປິ. ຕຖາຕິ ເຕນ ປກາເຣນ, ອນຸໂລມປຸຈ຺ຉາຍໍ ວິຍ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ກາຕພ຺ພໍ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ອິມິນາ ປກາເຣນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຍນ ກາຣເຓນ ‘‘ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຍ ວາ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອາມນ຺ຕາ’’ອິຈ຺ເຈວ ວິສ຺ສຊ຺ຊເນນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ‘‘ສພ຺ເພ ເຕ ຘມ຺ມາ ກຸສລາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉາຍໍ ວິຍ ‘‘ສພ຺ເພ ເຕ ຘມ຺ມາ ກຸສລມູເລນ ເອກມູລາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິເຕປິ ປຏິວຈນວິສ຺ສຊ຺ຊນເມວ ລພ຺ຠຕິ, ນ ອນຸໂລມປຸຈ຺ຉາຍໍ ວິຍ ສຣູປທສ຺ສນວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕພ຺ພສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ເຍ ຫິ ຘມ຺ມາ ກຸສລມູເລນ ເອກມູລາ, ນ ເຕ ຘມ຺ມາ ກຸສລມູເລນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລາວ. ເຍ ປນ ກຸສລມູເລນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລາ, ເຕ ກຸສລມູເລນ ເອກມູລາວ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຫິ…ເປ… ວິຠາໂຄ ກາຕພ຺ໂພ ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ເຍນາຕິ ເຍນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູເລສຸ ເອກມູລສ຺ສ ອຠາເວນ. ຍຕ຺ຖາຕິ ຍສ຺ມິໍ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທ. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລກຕ຺ຕາ ເອກມູລກຕ຺ຕາ ຈາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ທ຺ວິນ຺ນໍ ທ຺ວິນ຺ນຎ຺ຫິ ເອເກເກນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລກຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ເຕ ເຕສໍ ເອເກເກນ ເອກມູລກຕ຺ຕມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕເມວ ໂຫຕິ ສມານຕ຺ໂຖ ເອກສທ຺ໂທຕິ ກຕ຺ວາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຍຕ຺ຖ ປນ…ເປ… ນ ເອກມູລານີ’’ຕິ. ຕຍິທໍ ມິຈ຺ຉາ, ທ຺ວີສຸປິ ເອເກເກນ ອິຕຣສ຺ສ ເອກມູລກຕ຺ຕໍ ສມ຺ຠວຕິ ເອວາຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເອຕສ຺ສ ຄຫຓສ຺ສ ນິວາຣຓຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິອາທິ. ‘‘ເຍ ຘມ຺ມາ ກຸສລມູເລນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລາ, ເຕ ກຸສລມູເລນ ເອກມູລາ’’ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ວິຠາເວນ຺ເຕນ ອິຘ ‘‘ອາມນ຺ຕາ’’ຕິ ປເທນ ຍຕ຺ຖ ທ຺ເວ ມູລານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ເອເກເກນ ອິຕຣສ຺ສ ເອກມູລກຕ຺ຕໍ ປກາສິຕເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ອາມນ຺ຕາຕິ ອິມິນາວ ວິສ຺ສຊ຺ຊເນນ ຕໍຄຫຓນິວາຣຓໂຕ’’ຕິ. ນິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ເອກໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານໍ ຕິຓ຺ຓນ຺ນໍ ຕາວ ມູລານໍ ນິຈ຺ຉິຕໍ ໂຫຕຸ ອຎ຺ຎມຎ຺ເຎກມູລກຕ຺ຕໍ, ທ຺ວິນ຺ນໍ ປນ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລານໍ ຫີ’’ຕິອາທິ. ສມານມູລຕາ ເອວາຕິ ອວຘາຣເຓນ ນິວຕ຺ຕິຕຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສມານມູລຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລານໍ ສມານມູລຕາມຕ຺ຕວຈນິຈ຺ຉາຍ ເອກມູລຄ຺ຄຫຓໍ, ນ ເຕສໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎປຈ຺ຈຍຕາວິສິຏ຺ຐສມານມູລຕາທສ຺ສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ທ຺ວິນ຺ນໍ ມູລານນ຺ຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ເອກມູລານໍ ເອກໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານໍ. ຍຖາ ເຕສໍ ສມານມູລຕາ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕສຸ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໍມູເລຫິ ອຎ຺ເຎຫີຕິ ອິຕຣມູເລຫິ ມູລທ຺ວຍໂຕ ອຎ຺ເຎຫິ ສຫຊາຕຘມ຺ເມຫິ.

ອິທານິ ເຍນ ອຘິປ຺ປາເຍນ ປຏິໂລເມ ‘‘ກຸສລາ’’ອິຈ຺ເຈວ ປຸຈ຺ຉາ ກຕາ, ນ ‘‘ກຸສລມູເລນ ເອກມູລາ’’ຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລຕ຺ເຕ ປນ…ເປ… ກຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ນ ຫິ ກຸສລມູເລນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູເລສຸ ກິຎ຺ຈິ ເອກມູລໍ ນ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ. ມູລຍຸຕ຺ຕຕເມວ ວທຕິ, ນ ມູເລຫິ ອຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຎ຺ຎຖາ ປຸພ຺ເພນາປຣໍ ວິຣຸຊ຺ເຌຍ຺ຍ. ເຕເນວາຕິ ມູລຍຸຕ຺ຕຕາຍ ເອວ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ. ອຸຠຍຕ຺ຖາປີຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລາ ເອກມູລາຕິ ທ຺ວີສຸປິ ປເທສຸ. ‘‘ກຸສລມູເລນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ກຸສລມູເລນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕນາຕິ ຫິ ອຕ຺ໂຖ. ຍທິ ອຸຠຍມ຺ປິ ວຈນໍ ມູລຍຸຕ຺ຕຕເມວ ວທຕິ, ອຖ ກສ຺ມາ ອນຸໂລມປຸຈ຺ຉາຍເມວ ເອກມູລຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ, ນ ປຏິໂລມປຸຈ຺ຉາຍນ຺ຕິ ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ ຕໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ ນ ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ເອວຎ຺ຫິ ມູເລກມູລຍມກເທສນາຫິ ອຍໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎຍມກເທສນາ ສມານຣສາ ສິຍາຕິ ໂຈທນໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ.

ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎຍມເກ. ຍທິປິ ເອກມູລາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລາຕິ ອິທໍ ປທທ຺ວຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ມູລຍຸຕ຺ຕຕເມວ ວທຕິ, ຕຖາປິ ສາມຎ຺ຎວິເສສລກ຺ຂເຓ ອຕ຺ເຖວ ເຠໂທຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມູລໂຍຄສາມຎ຺ເຎ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມູລການໍ ສມານມູລຕາ ເອກມູລຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອກມູລວຈນໍ ເຕສຸ ອວິເສສໂຕ ມູລສພ຺ຠາວມຕ຺ຕໍ ວທຕິ, ນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລສທ຺ໂທ ວິຍ ມູເລສຸ ລພ຺ຠມານໍ ວິເສສໍ, ນ ຈ ສາມຎ຺ເຎ ນິຈ຺ຉໂຍ ວິເສເສ ສໍສຍໍ ວິຘມຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖມາຫ ‘‘ມູລໂຍຄສາມຎ຺ເຎ…ເປ… ປວຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິມິນາ. ວິເສເສ ປນ ນິຈ຺ຉໂຍ ສາມຎ຺ເຎ ສໍສຍໍ ວິຘມນ຺ໂຕ ເອວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອາຫ ‘‘ມູລໂຍຄວິເສເສ ປນ…ເປ… ນິຈ຺ຉິຕເມວ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຕສ຺ມາຕິ ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວ ຕສ຺ສ ເຫຕຸຠາເວນ ປຣາມສນໍ, ວິເສສນິຈ຺ຉເຍເນວ ອວິນາຠາວໂຕ, ສາມຎ຺ຎສ຺ສ ນິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ວາ ສໍສຍາຠາວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກມູລາຕິ ປຸຈ຺ຉໍ ອກຕ຺ວາ’’ຕິ. ກຸສລຠາວທີປກໍ ນ ໂຫຕີຕິ ກຸສລຠາວສ຺ເສວ ທີປກໍ ນ ໂຫຕິ ຕທຎ຺ຎຊາຕິກສ຺ສປິ ທີປນໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ກຸສລຠາເວ ສໍສຍສພ຺ຠາວາ’’ຕິ. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລວຈນນ຺ຕິ ເກວລໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລວຈນນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ກຸສລາຘິກາຣສ຺ສ ອນຸວຕ຺ຕມານຕ຺ຕາຕິ ອິມິນາ ‘‘ສພ຺ເພ ເຕ ຘມ຺ມາ ກຸສລາ’’ຕິ ກຸສລຄ຺ຄຫເຓ ກາຣຓມາຫ. ເອກມູລຄ຺ຄຫເຓ ຫິ ປໂຍຊນາຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ, ກຸສລສ຺ສ ວເສນ ຈາຍໍ ເທສນາຕິ.

໕໓-໖໑. ມູລນເຍ ວຸຕ຺ເຕ ເອວ ອຕ຺ເຖຕິ ມູລນເຍ ວຸຕ຺ເຕ ເອວ ກຸສລາທິຘມ຺ເມ. ກຸສລາທໂຍ ຫິ ສຠາວຘມ຺ມາ ອິຘ ປາຬິອຕ຺ຖຕາຍ ອຕ຺ໂຖຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ກຸສລມູລຠາເວນ, ມູລສ຺ສ ວິເສສເນນ, ມູລໂຍຄທີປເນນ ຈ ປກາເສຕຸໍ. ກຸສລມູລຠູຕາ ມູລາ ກຸສລມູລມູລາຕິ ສມາສໂຍຊນາ. ມູລວຈນຎ຺ຫິ ນິວຕ຺ເຕຕພ຺ພຄເຫຕພ຺ພສາຘາຣຓໍ. ອກຸສລາພ຺ຍາກຕາປິ ມູລຘມ຺ມາ ອຕ຺ຖີຕິ ກຸສລມູລຠາເວນ ມູລຘມ຺ມາ ວິເສສິຕາ. ມູລຄ຺ຄຫເຓນ ຈ ມູລວນ຺ຕານໍ ມູລໂຍໂຄ ທີປິໂຕ ໂຫຕິ. ສມາເນນ ມູເລນ, ມູລສ຺ສ ວິເສສເນນ, ມູລໂຍຄທີປເນນ ຈ ປກາເສຕຸໍ ‘‘ເອກມູລມູລາ’’ຕິ, ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ມູເລນ ມູລຠາເວນ, ມູລສ຺ສ ວິເສສເນນ, ມູລໂຍຄທີປເນນ ຈ ປກາເສຕຸໍ ‘‘ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລມູລາ’’ຕິ ມູລມູລນໂຍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ໂຍຊນາ. ຕີສຸປິ ຍມເກສຸ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິເສສນເມເວຕ຺ຖ ປຣິຍາຍນ຺ຕຣໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ມູລໂຍຄໍ ທີເປຕຸນ຺ຕິ ມູລໂຍຄເມວ ປຘານໍ ສາຕິສຍຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ທີເປຕຸນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຍຖາ ຫິ ກຸສລານິ ມູລານິ ເອເຕສນ຺ຕິ ກຸສລມູລການີຕິ ພາຫິຣຕ຺ຖສມາເສ ມູລໂຍໂຄ ປຘານຠາເວນ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ນ ເອວໍ ‘‘ກຸສລສງ຺ຂາຕາ ມູລາ ກຸສລມູລາ’’ຕິ ເກວລໍ, ‘‘ກຸສລມູລມູລາ’’ຕິ ສວິເສສນໍ ວາ ວຸຕ຺ເຕ ອຸຕ຺ຕຣປທຕ຺ຖປ຺ປຘານສມາເສ. ເຕນາຫ ‘‘ອຎ຺ຎປທຕ຺ຖ…ເປ… ທີເປຕຸ’’ນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາໂຣວາຕິ ‘‘ກຸສລມູລຠາເວນ ມູລສ຺ສ ວິເສສເນນາ’’ຕິອາທິນາ ມູລມູລນເຍ ຈ, ‘‘ອຎ຺ຎປທຕ຺ຖສມາສນ຺ເຕນ ກ-ກາເຣນາ’’ຕິອາທິນາ ມູລກນເຍ ຈ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາໂຣ ເອວ. ວຈນປຣິຍາໂຍ ມູລມູລກນເຍ ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ.

໗໔-໘໕. ນ ເອກມູລຠາວໍ ລຠມາເນຫີຕິ ອພ຺ຍາກຕມູເລນ ນ ເອກມູລກໍ ຕຖາວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລຠມາເນຫິ ອຏ຺ຐາຣສອເຫຕຸກຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທາເຫຕຸກສມຸຏ຺ຐານຣູປນິພ຺ພາເນຫິ ເອກໂຕ ອລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ. ຍຖາ ຫິ ຍຖາວຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທາທໂຍ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍວິຣຫິຕາ ອເຫຕຸກໂວຫາຣໍ ລຠນ຺ຕິ, ນ ເອວໍ ສເຫຕຸກສມຸຏ຺ຐານໍ ຣູປໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອເຫຕຸກໂວຫາຣຣຫິຕໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ສພ຺ພໍ ຣູປໍ ນ ເຫຕຸກເມວ, ອເຫຕຸກເມວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ກິຎ຺ຈາປິ ສເຫຕຸກສມຸຏ຺ຐານມ຺ປິ ຣູປໍ ອເຫຕຸກໍ, ‘‘ອພ຺ຍາກໂຕ ຘມ຺ໂມ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ, ວິປາກາພ຺ຍາກຕາ ກິຣິຍາພ຺ຍາກຕາ ເຫຕູ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການໍ ຂນ຺ຘານໍ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານານຎ຺ຈ ຣູປານໍ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໐໓) ປນ ວຈນໂຕ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍໂຍເຄນ ສເຫຕຸກສມຸຏ຺ຐານສ຺ສ ຣູປສ຺ສ ອເຫຕຸກໂວຫາຣາຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ. ເກຈິ ປນ ‘‘ອພ຺ໂພຫາຣິກໍ ກຕ຺ວາຕິ ສເຫຕຸກໂວຫາເຣນ ອພ຺ໂພຫາຣິກໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ຖໍ ວຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຖາ ‘ອເຫຕຸກໍ ອພ຺ຍາກຕໍ ອພ຺ຍາກຕມູເລນ ເອກມູລ’ນ຺ຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ວຸຕ຺ຕເມວ ອເຫຕຸກໂວຫາຣາຠາເວນ ສເຫຕຸກຕາປຣິຍາຍສ຺ສ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘຕ຺ຕາ. ອປິຈ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍສພ຺ຠາວໂຕ ຕສ຺ສ ສເຫຕຸກຕາປຣິຍາໂຍ ລພ຺ຠເຕວ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ວາ ສເຫຕຸກທຸເກ ວິຍ…ເປ… ອພ຺ໂພຫາຣິກໍ ກຕ’’ນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ເອກມູລກທຸເກ. ເຫຕຸປຈ຺ຈຍໂຍຄາໂຍຄວເສນາຕິ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ ໂຍຄາໂຍຄວເສນ, ເຫຕຸປຈ຺ຈຍສ຺ສ ສພ຺ຠາວາສພ຺ຠາວວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສເຫຕຸກໂວຫາຣເມວ ລຠຕິ ປຈ຺ຈຍຠູຕເຫຕຸສພ຺ຠາວໂຕ.

ອປເຣ ປນ ຠຓນ຺ຕິ ‘‘ສເຫຕຸກຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານໍ ຣູປໍ ອເຫຕຸກໍ ອພ຺ຍາກຕນ຺ຕິ ອິມິນາ ວຈເນນ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕມ຺ປິ ສມູລກຕ຺ຕາ ‘ອພ຺ຍາກຕມູເລນ ນ ເອກມູລ’ນ຺ຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ, ສຕິປິ ສມູລກຕ຺ເຕ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ສເຫຕຸກໍ ນ ໂຫຕີຕິ ‘ອພ຺ຍາກຕມູເລນ ເອກມູລ’ນ຺ຕິ ຈ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ, ຕສ຺ມາ ‘ອເຫຕຸກໍ ອພ຺ຍາກຕໍ ອພ຺ຍາກຕມູເລນ ນ ເອກມູລໍ, ສເຫຕຸກໍ ອພ຺ຍາກຕໍ ອພ຺ຍາກຕມູເລນ ເອກມູລ’ນ຺ຕິ ທ຺ວີສຸປິ ປເທສຸ ອນວໂຣຘໂຕ ອພ຺ໂພຫາຣິກໍ ກຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ, ຕໍ ເຕສໍ ມຕິມຕ຺ຕໍ ‘‘ສເຫຕຸກອພ຺ຍາກຕສມຸຏ຺ຐານໍ ຣູປໍ ອພ຺ຍາກຕມູເລນ ເອກມູລໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ຕສ຺ສ ເອກມູລຠາວສ຺ສ ນິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໘໖-໙໗. ກຸສລາກຸສລາພ຺ຍາກຕຣາສິໂຕ ນມນນາມນສງ຺ຂາເຕນ ວິເສເສນ ອຣູປຘມ຺ມານໍ ຄຫຓໍ ນິທ຺ຘາຣຓໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ນາມານໍ ນິທ຺ຘາຣິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ. ເຕນ ເຕສໍ ອຘິກຠາວມາຫ ວິຎ຺ຎາຍມານເມວ ປກຣເຓນ ອປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ອເຫຕຸກໍ ນາມໍ ສເຫຕຸກໍ ນາມ’’ນ຺ຕິ ປາຐນ຺ຕເຣ ກສ຺ມາ ນາມຄ຺ຄຫຓໍ ກຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສຸປາກຏຠາວຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ, ປຣິພ຺ຍຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ເຕ ກິໍ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ນິທ຺ເທສວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ມູລຍມກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.