ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ

໑. ເສຍ຺ຍຖິທນ຺ຕິ ຕໍ ກຕມໍ, ຕໍ ກຖນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ອນິຍມນິທ຺ເທສວຈນນ຺ຕິ ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ນິຍໂມຕິ ອນິຍໂມ, ນິທ຺ທິສີຍຕິ ອຕ຺ໂຖ ເອເຕນາຕິ ນິທ຺ເທໂສ, ວຸຈ຺ຈຕິ ເອເຕນາຕິ ວຈນໍ, ນິທ຺ເທໂສເຍວ ວຈນໍ ນິທ຺ເທສວຈນໍ, ອນິຍມສ຺ສ ນິທ຺ເທສວຈນໍ ອນິຍມນິທ຺ເທສວຈນໍ, ປຐມໍ ອນິຍມິຕສ຺ສ ສມຍສ຺ສ ນິທ຺ເທສວຈນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເຍນາຕິ ອວຕ຺ວາ ເຕນາຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອນິຍມໍ ກຕ຺ວາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐວຈນໍ ອນິຍມນິທ຺ເທສວຈນ’’ນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ຍໍຕໍສທ຺ທານໍ ນິຈ຺ຈສມ຺ພນ຺ຘຠາວໂຕ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ສຣູເປນ ອວຸຕ຺ເຕນປີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຕສ຺ສາຕິ ‘‘ເຕນາ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ. ສຣູເປນ ອວຸຕ຺ເຕນປີຕິ ‘‘ເຍນາ’’ຕິ ເອວໍ ສຣູປໂຕ ປາຬິຍໍ ອວຸຕ຺ເຕນປິ. ອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ເຘນາຕິ ປຣຠາເຄ ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກປຣິວິຕກ຺ກສງ຺ຂາຕອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ເຘນ. ປຣິວິຕກ຺ເກ ຫິ ສິທ຺ເຘ ເຍນ ສມເຍນ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ອຸທປາທີຕິ ອິທໍ ອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ຘເມວ ໂຫຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອປຣຠາເຄ ຫິ ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຈນເຫຕຸຠູໂຕ ອາຍສ຺ມໂຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ສິທ຺ໂຘ’’ຕິອາທິ. ‘‘ເຕນາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕໂຕ ຕທຕ຺ຖເມວ ‘‘ເຍນາ’’ຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ ‘‘ເຍນາ’’ຕິ ອຍໍ ‘‘ເຕນາ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ປຏິນິທ຺ເທໂສ ນາມ ຊາໂຕ. ປຏິນິທ຺ເທໂສຕິ ຈ ວິຕ຺ຖາຣນິທ຺ເທໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອປຣຠາເຄ ຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ຫິ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸມ຺ຫິ, ຍສ຺ມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຈນເຫຕຸຠູໂຕຕິ ‘‘ເອຕສ຺ສ ຠຄວາ ກາໂລ, ເອຕສ຺ສ ສຸຄຕ ກາໂລ, ຍໍ ຠຄວາ ສາວການໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎເປຍ຺ຍ, ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ. ຍຖຍິທໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ອທ຺ຘນິຍໍ ອສ຺ສ ຈິຣຏ຺ຐິຕິກ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕສ຺ສ ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຈນສ຺ສ ກາຣຓຠູໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິວິຕກ຺ໂກຕິ ‘‘ກຕເມສານໍ ໂຂ ພຸທ຺ຘານໍ ຠຄວນ຺ຕານໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ນ ຈິຣຏ຺ຐິຕິກໍ ອໂຫສິ, ກຕເມສານໍ ພຸທ຺ຘານໍ ຠຄວນ຺ຕານໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈິຣຏ຺ຐິຕິກໍ ອໂຫສີ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ໂຕ ປຣິວິຕກ຺ໂກ. ຍໍຕໍສທ຺ທານໍ ນິຈ຺ຈສມ຺ພນ຺ໂຘຕິ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ ເຍນ ສມເຍນາ’’ຕິອາທິ. ປຸພ຺ເພ ວາ ປຈ຺ຉາ ວາ ອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ເຘນາຕິ ປຸພ຺ເພ ວາ ປຈ຺ຉາ ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ເຘນ. ປຏິນິທ຺ເທໂສ ກຕ຺ຕພ຺ໂພຕິ ເອຕສ຺ສ ‘‘ຍທິທ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ປຏິນິທ຺ເທໂສ ກຕ຺ຕພ຺ໂພ’’ຕິ ຍທິທໍ ຍໍ ອິທໍ ວິຘານໍ, ອຍໍ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ວິນເຍ ຍຸຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ‘‘ປຏິນິທ຺ເທໂສ ກຕ຺ຕພ຺ໂພ’’ຕິ ຍທິທໍ ຍາ ອຍໍ ຍຸຕ຺ຕິ, ອຍໍ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ວິນເຍ ຍຸຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕຕ຺ຣິທໍ ມຸຂມຕ຺ຕນິທສ຺ສນນ຺ຕິ ຕສ຺ສາ ຍຖາວຸຕ຺ຕຍຸຕ຺ຕິຍາ ປຣິທີປເນ ອິທໍ ມຸຂມຕ຺ຕນິທສ຺ສນໍ, ອຸປາຍມຕ຺ຕນິທສ຺ສນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມຸຂໍ ທ຺ວາຣໍ ອຸປາໂຍຕິ ຫິ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກໍ. ‘‘ເຕນ ຫິ ຠິກ຺ຂເວ ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎເປສ຺ສາມີ’’ຕິ ປາຬິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປຏິນິທ຺ເທສມາຫ ‘‘ເຍນ ສຸທິນ຺ໂນ’’ຕິອາທິນາ. ເຕນາຕິ ເຫຕຸອຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ປຏິນິທ຺ເທໂສປິ ຕາທິໂສເຍວາຕິ ອາຫ ‘‘ຍສ຺ມາ ປຏິເສວີ’’ຕິ. ປຸພ຺ເພ ອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ເຘນາຕິ ປຸພ຺ເພ ອຸປ຺ປນ຺ນເມຖຸນຘມ຺ມປຏິເສວນສງ຺ຂາຕອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ເຘນ. ປຈ຺ຉາ ອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ເຘນາຕິ ຣຎ຺ຎາ ອທິນ຺ນໍ ທາຣູນໍ ອາທິຍນສງ຺ຂາຕປຈ຺ຉາອຸປ຺ປນ຺ນອຕ຺ຖໂຕ ສິທ຺ເຘນ. ສມຍສທ຺ໂທຕິ ເອຕສ຺ສ ‘‘ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ສມວາເຍຕິ ປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄິຍໍ, ກາຣຓສມວາເຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຂເຓຕິ ໂອກາເສ. ອສ຺ສາຕິ ອສ຺ສ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ສມວາໂຍ ອຕ຺ໂຖຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອປ຺ເປວ ນາມ ສ຺ເວປິ ອຸປສງ຺ກເມຍ຺ຍາມ ກາລຎ຺ຈ ສມຍຎ຺ຈ ອຸປາທາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ກາໂລ ນາມ ອຸປສງ຺ກມນສ຺ສ ຍຸຕ຺ຕປຍຸຕ຺ຕກາໂລ. ສມໂຍ ນາມ ຕສ຺ເສວ ປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄີ, ອຕ຺ຖໂຕ ຕທນຸຣູປໍ ສຣີຣພລຎ຺ເຈວ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍປຣິສ຺ສຍາຠາໂວ ຈ. ອຸປາທານໍ ນາມ ຎາເຓນ ເຕສໍ ຄຫຓໍ ສລ຺ລກ຺ຂຓໍ, ຕສ຺ມາ ກາລຎ຺ຈ ສມຍຎ຺ຈ ປຎ຺ຎາຍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸປຘາເຣຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ສເຈ ອມ຺ຫາກໍ ສ຺ເວ ຄມນສ຺ສ ຍຸຕ຺ຕກາໂລ ຠວິສ຺ສຕິ, ກາເຍ ພລມຕ຺ຕາ ເຈວ ຜຣິສ຺ສຕິ, ຄມນປຈ຺ຈຍາ ຈ ອຎ຺ໂຎ ອຜາສຸວິຫາໂຣ ນ ຠວິສ຺ສຕິ, ອເຖຕໍ ກາລຎ຺ຈ ຄມນກາຣຓສມວາຍສງ຺ຂາຕໍ ສມຍຎ຺ຈ ອຸປຘາເຣຕ຺ວາ ອປິ ເອວ ນາມ ສ຺ເວ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາມາຕິ.

ຂໂຓຕິ ໂອກາໂສ. ຕຖາຄຕຸປ຺ປາທາທິໂກ ຫິ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ໂອກາໂສ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍປຏິລາຠເຫຕຸຕ຺ຕາ, ຂໂຓ ເອວ ຈ ສມໂຍ. ໂຍ ຂໂຓຕິ ຈ ສມໂຍຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ເອໂກວາຕິ ຫິ ອຕ຺ໂຖ. ມຫາສມໂຍຕິ ມຫາສມູໂຫ. ປວຸທ຺ຘໍ ວນໍ ປວນໍ, ຕສ຺ມິໍ ປວນສ຺ມິໍ, ວນສຓ຺ເຑຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມໂຍປິ ໂຂ ເຕ ຠທ຺ທາລິ ອປ຺ປຏິວິທ຺ໂຘ ອໂຫສີຕິ ເອຕ຺ຖ ສມໂຍຕິ ສິກ຺ຂາປທປູຣຓສ຺ສ ເຫຕຸ. ຠທ຺ທາລີຕິ ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ນາມໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຠທ຺ທາລິ ຕຍາ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ພຍຸຕ຺ຕກໍ ເອຕໍ ກາຣຓໍ ອຕ຺ຖິ, ຕມ຺ປິ ເຕ ນ ປຏິວິທ຺ຘໍ ນ ສລ຺ລກ຺ຂິຕນ຺ຕິ. ກິໍ ຕໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຠຄວາ ໂຂ’’ຕິອາທິ.

ອຸຄ຺ຄາຫມາໂນ ຕິອາທີສຸ ມາໂນຕິ ຕສ຺ສ ປຣິພ຺ພາຊກສ຺ສ ປກຕິນາມໍ, ກິຎ຺ຈິ ກິຎ຺ຈິ ປນ ອຸຄ຺ຄເຫຕຸໍ ສມຕ຺ຖຕາຍ ‘‘ອຸຄ຺ຄາຫມາໂນ’’ຕິ ນໍ ສຎ຺ຊານນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຸຄ຺ຄາຫມາໂນ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສມຓມຸຓ຺ຑິກາຍ ປຸຕ຺ໂຕ ສມຓມຸຓ຺ຑິກາປຸຕ຺ໂຕ. ໂສ ກິຣ ເທວທຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐາໂກ. ສມຍໍ ທິຏ຺ຐິໍ ປວທນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ສມຍປ຺ປວາທໂກ, ຕສ຺ມິໍ ສມຍປ຺ປວາທເກ, ທິຏ຺ຐິປ຺ປວາທເກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ມິໍ ກິຣ ຐາເນ ຈງ຺ກີຕາຣຸກ຺ຂໂປກ຺ຂຣສາຕິປຠຸຕໂຍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ນິຄຓ຺ຐາເຈລກປຣິພ຺ພາຊກາທໂຍ ຈ ປຣິພ຺ພາຊກາ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ສມຍໍ ທິຏ຺ຐິໍ ປວທນ຺ຕິ ກເຖນ຺ຕິ ທີເປນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ອາຣາໂມ ‘‘ສມຍປ຺ປວາທໂກ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ສ຺ເວວ ຕິນ຺ທຸກາຈີຣສງ຺ຂາຕາຍ ຕິມ຺ພຣຸຣຸກ຺ຂປນ຺ຕິຍາ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ຕິນ຺ທຸກາຈີຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອກາ ສາລາ ເອຕ຺ຖາຕິ ເອກສາລໂກ. ຍສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ປຐມໍ ເອກາ ສາລາ ກຕາ ອໂຫສິ, ປຈ຺ຉາ ມຫາປຸຎ຺ຎໍ ໂປຏ຺ຐປາທປຣິພ຺ພາຊກໍ ນິສ຺ສາຍ ພຫູ ສາລາ ກຕາ, ຕສ຺ມາ ຕເມວ ເອກໍ ສາລມຸປາທາຍ ລທ຺ຘນາມວເສນ ‘‘ເອກສາລໂກ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ມລ຺ລິກາຍ ປນ ປເສນທິຣຎ຺ໂຎ ເທວິຍາ ອຸຍ຺ຍານຠູໂຕ ໂສ ປຸປ຺ຜຜລສຎ຺ຉນ຺ໂນ ອາຣາໂມຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ມລ຺ລິກາຍ ອາຣາໂມ’’ຕິ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄໂຕ. ຕສ຺ມິໍ ສມຍປ຺ປວາທເກ ຕິນ຺ທຸກາຈີເຣ ເອກສາລເກ ມລ຺ລິກາຍ ອາຣາເມ. ປຏິວສຕີຕິ ຕສ຺ມິໍ ວາສຜາສຸຕາຍ ວສຕິ.

ທິຏ຺ເຐ ຘມ຺ເມຕິ ປຈ຺ຈກ຺ເຂ ອຕ຺ຕຠາເວ. ອຕ຺ໂຖຕິ ວຸຑ຺ຒິ. ສມ຺ປຣາຍິໂກຕິ ກມ຺ມກິເລສວເສນ ສມ຺ປເຣຕພ຺ພໂຕ ສມ຺ປາປຸຓິຕພ຺ພໂຕ ສມ຺ປຣາໂຍ, ປຣໂລໂກ. ຕຕ຺ຖ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ສມ຺ປຣາຍິໂກ, ປຣໂລກຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຖາຠິສມຍາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕອຸຠຍຕ຺ຖສງ຺ຂາຕຫິຕປຏິລາຠາ. ສມ຺ປຣາຍິໂກປິ ຫິ ອຕ຺ໂຖ ກາຣຓສ຺ສ ນິປ຺ຜນ຺ນຕ຺ຕາ ປຏິລທ຺ໂຘ ນາມ ໂຫຕີຕິ ຕມຕ຺ຖທ຺ວຍໍ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ ‘‘ອຕ຺ຖາຠິສມຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘິຍາ ປຎ຺ຎາຍ ຣາຕິ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ຘີໂຣ. ອຖ ວາ ຘີ ປຎ຺ຎາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຘີໂຣ.

ສມ຺ມາ ມານາຠິສມຍາຕິ ມານສ຺ສ ສມ຺ມາ ປຫາເນນ. ສມ຺ມາຕິ ອິມິນາ ມານສ຺ສ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຎາເຓນ ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປີຬນຏ຺ໂຐຕິອາທີສຸ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈສ຺ສ ປີຬນໍ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ຫິໍສນໍ ອວິປ຺ຜາຣິກຕາກຣຓໍ, ປີຬນເມວ ອຕ຺ໂຖ ປີຬນຏ຺ໂຐ, ຕ຺ຖກາຣສ຺ສ ຏ຺ຐກາຣໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ. ສເມຈ຺ຈ ປຈ຺ຈເຍຫິ ກຕຠາໂວ ສງ຺ຂຕຏ຺ໂຐ. ສນ຺ຕາໂປ ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂຕາທິວເສນ ສນ຺ຕາປນໍ ປຣິທຫນໍ. ວິປຣິຓາໂມ ຊຣາຍ ມຣເຓນ ຈາຕິ ທ຺ວິຘາ ວິປຣິຓາເມຕພ຺ພຕາ. ອຠິສເມຕພ຺ໂພ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ໂພຕິ ອຠິສມໂຍ, ອຠິສມໂຍວ ອຕ຺ໂຖ ອຠິສມຍຏ຺ໂຐ, ປີຬນາທີນິ. ຕານິ ຫິ ອຠິສເມຕພ຺ພຠາເວນ ເອກີຠາວໍ ອຸປເນຕ຺ວາ ‘‘ອຠິສມຍຏ຺ໂຐ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕານິ, ອຠິສມຍສ຺ສ ວາ ປຏິເວຘສ຺ສ ວິສຍຠູໂຕ ອຕ຺ໂຖ ອຠິສມຍຏ຺ໂຐຕິ ຕາເນວ ປີຬນາທີນິ ອຠິສມຍສ຺ສ ວິສຍຠາວູປຄມນສາມຎ຺ຎໂຕ ເອກຕ຺ເຕນ ວຸຕ຺ຕານິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ອຸປສຄ຺ຄານໍ ໂຊຕກມຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວາຈໂກ ສມຍສທ຺ໂທ ເອວາຕິ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາເຣປິ ສອຸປສຄ຺ໂຄ ອຠິສມຍສທ຺ໂທ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຕ຺ຖ ສຫກາຣີກາຣຓສນ຺ນິຊ຺ຌໍ ສເມຕິ ສມເວຕີຕິ ສມໂຍ, ສມວາໂຍ. ສເມຕິ ສມາຄຈ຺ຉຕິ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ເອຕ຺ຖ ຕທາຘາຣປຸຄ຺ຄເລຫີຕິ ສມໂຍ, ຂໂຓ. ສເມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ, ເອເຕນ ວາ ສໍຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ຘມ຺ມາ ສຫຊາຕຘມ຺ເມຫິ ອຸປ຺ປາທາທີຫິ ວາຕິ ສມໂຍ, ກາໂລ. ຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິມຕ຺ຕຕາຍ ອຕ຺ຖໂຕ ອຠູໂຕປິ ຫິ ກາໂລ ຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອຘິກຣຓໍ ກາຣຓໍ ວິຍ ຈ ປຣິກປ຺ປນາມຕ຺ຕສິທ຺ເຘນ ຣູເປນ ໂວຫຣີຍຕິ. ສມໍ, ສຫ ວາ ອວຍວານໍ ອຍນໍ ປວຕ຺ຕິ ອວຏ຺ຐານນ຺ຕິ ສມໂຍ, ສມູໂຫ ຍຖາ ‘‘ສມຸທາໂຍ’’ຕິ. ອວຍເວນ ສຫາວຏ຺ຐານເມວ ຫິ ສມູໂຫ. ປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣສມາຄເມ ເອຕິ ຜລໍ ເອຕສ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ປວຕ຺ຕຕິ ຈາຕິ ສມໂຍ, ເຫຕຸ ຍຖາ ‘‘ສມຸທໂຍ’’ຕິ. ສເມຕິ ສໍໂຍຊນຠາວໂຕ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ເອຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວິສເຍ ປວຕ຺ຕຕິ, ທຬ຺ຫຄ຺ຄຫຓຠາວໂຕ ວາ ຕໍສໍຍຸຕ຺ຕາ ອຍນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ສຕ຺ຕາ ຍຖາຠິນິເວສໍ ເອເຕນາຕິ ສມໂຍ, ທິຏ຺ຐິ. ທິຏ຺ຐິສໍໂຍຊເນນ ຫິ ສຕ຺ຕາ ອຕິວິຍ ພຊ຺ຌນ຺ຕິ. ສມິຕິ ສງ຺ຄຕິ ສໂມຘານນ຺ຕິ ສມໂຍ, ປຏິລາໂຠ. ສມສ຺ສ ນິໂຣຘສ຺ສ ຍານໍ, ສມ຺ມາ ວາ ຍານໍ ອປຄໂມ ອປ຺ປວຕ຺ຕີຕິ ສມໂຍ, ປຫານໍ. ຎາເຓນ ອຠິມຸຂໍ ສມ຺ມາ ເອຕພ຺ໂພ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ໂພຕິ ອຠິສມໂຍ, ຘມ຺ມານໍ ອວິປຣີໂຕ ສຠາໂວ. ອຠິມຸຂຠາເວນ ສມ຺ມາ ເອຕິ ຄຈ຺ຉຕິ ພຸຊ຺ຌຕີຕິ ອຠິສມໂຍ, ຘມ຺ມານໍ ຍຖາຠູຕສຠາວາວໂພໂຘ. ເອວໍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ປວຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ນນຸ ຈ ອຕ຺ຖມຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ສທ຺ທາ ອຠິນິວິສນ຺ຕິ, ນ ເອເກນ ສທ຺ເທນ ອເນເກ ອຕ຺ຖາ ອຠິຘີຍນ຺ຕີຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ ສທ຺ທວິເສເສ ອເປກ຺ຂິເຕ. ສທ຺ທວິເສເສ ຫິ ອເປກ຺ຂິຍມາເນ ເອເກນ ສທ຺ເທນ ອເນກຕ຺ຖາຠິຘານໍ ນ ສມ຺ຠວຕິ. ນ ຫິ ໂຍ ກາລຕ຺ໂຖ ສມຍສທ຺ໂທ, ໂສເຍວ ສມູຫາທິອຕ຺ຖໍ ວທຕິ. ເອຕ຺ຖ ປນ ເຕສໍ ເຕສໍ ອຕ຺ຖານໍ ສມຍສທ຺ທວຈນີຍຕາສາມຎ຺ຎມຸປາທາຍ ອເນກຕ຺ຖຕາ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ວຸຕ຺ຕາ. ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາເຣ ອຘິປ຺ປາໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິຘ ປນສ຺ສ ກາໂລ ອຕ຺ໂຖຕິ ອສ຺ສ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ອິຘ ກາໂລ ອຕ຺ໂຖ ສມວາຍາທີນໍ ອຕ຺ຖານໍ ອິຘ ອສມ຺ຠວໂຕ ເທສເທສກາທີນໍ ວິຍ ນິທານຠາເວນ ກາລສ຺ສ ອປທິສິຕພ຺ພໂຕ ຈ.

ອຸປໂຍຄວຈເນນ ຠຸມ຺ມວຈເນນ ຈ ນິທ຺ເທສມກຕ຺ວາ ອິຘ ກຣຓວຈເນນ ນິທ຺ເທເສ ປໂຍຊນໍ ນິທ຺ຘາເຣຕຸກາໂມ ປຣມ຺ມຸເຂນ ໂຈທນໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ ‘‘ເອຕ຺ຖາຫາ’’ຕິອາທິ. ເອຕ຺ຖ ‘‘ເຕນ ສມເຍນາ’’ຕິ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ວິຕຓ຺ຑວາທີ ອາຫາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖາຕິ ໂຈທນາຍ ກຕ຺ຕຸກາມຕໍ ທີເປຕິ, ນນູຕິ ອິມິນາ ສມານຕ຺ໂຖ. ກສ຺ມາ ກຣຓວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຠຸມ຺ມວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ຍຖາ’’ຕິ ອິທໍ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ສຸຕ຺ຕາຠິຘມ຺ເມສຸ. ຕຖາຕິ ອຸປໂຍຄຠຸມ຺ມວຈເນຫິ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ວິນເຍ. ອຎ຺ຎຖາຕິ ກຣຓວຈເນນ. ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວາຕິ ອາຣມ຺ຠໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ເທສນານິຏ຺ຐານໍ, ຕາວ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ, ນິຣນ຺ຕຣເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຣຸຓາວິຫາເຣນາຕິ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິສງ຺ຂາເຕນ ກຣຸຓາວິຫາເຣນ. ຕຖາ ຫິ ກຣຸຓານິທານຕ຺ຕາ ເທສນາຍ ອິຘ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິ ‘‘ກຣຸຓາວິຫາໂຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ປນ ກຣຸຓາສມອາປຕ຺ຕິວິຫາໂຣ. ນ ຫິ ເທສນາກາເລ ເທເສຕພ຺ພຘມ຺ມວິສຍສ຺ສ ເທສນາຎາຓສ຺ສ ສຕ຺ຕວິສຍາຍ ມຫາກຣຸຓາຍ ສຫຸປ຺ປຕ຺ຕິ ສມ຺ຠວຕິ ຠິນ຺ນວິສຍຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ກຣຸຓາວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ປຣຫິຕປອປຕ຺ຕິສງ຺ຂາໂຕ ວິຫາໂຣ ອິຘ ກຣຸຓາວິຫາໂຣຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄຕ຺ຖທີປນຕ຺ຖໍ ອຸປໂຍຄນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ ຍຖາ ‘‘ມາສໍ ອຊ຺ເຌຕີ’’ຕິ.

ອຘິກຣຓຕ຺ໂຖຕິ ອາຘາຣຕ຺ໂຖ. ຠາໂວ ນາມ ກິຣິຍາ, ກິຣິຍາຍ ກິຣິຍນ຺ຕຣລກ຺ຂຓໍ ຠາເວນຠາວລກ຺ຂຓໍ, ໂສເຍວຕ຺ໂຖ ຠາເວນຠາວລກ຺ຂຓຕ຺ໂຖ. ກຖໍ ປນ ອຠິຘມ຺ເມ ຍຖາວຸຕ຺ຕອຕ຺ຖທ຺ວຍສມ຺ຠໂວຕິ ອາຫ ‘‘ອຘິກຣຓຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ກາລສງ຺ຂາໂຕ ອຕ຺ໂຖ ກາລຕ຺ໂຖ, ສມູຫສງ຺ຂາໂຕ ອຕ຺ໂຖ ສມູຫຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ກາລສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ກາລຕ຺ໂຖ, ສມູຫສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ສມູຫຕ຺ໂຖ. ໂກ ໂສ? ສມໂຍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ກາລຕ຺ໂຖ ສມູຫຕ຺ໂຖ ຈ ສມໂຍ ຕຕ຺ຖ ອຠິຘມ຺ເມ ວຸຕ຺ຕານໍ ຜສ຺ສາທິຘມ຺ມານໍ ອຘິກຣຓໍ ອາຘາໂຣຕິ ຍສ຺ມິໍ ກາເລ ຘມ຺ມປຸຎ຺ເຊ ວາ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ກາເລ ປຸຎ຺ເຊ ຈ ຜສ຺ສາທໂຍປິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຍຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ.

ນນຸ ຈາຍໍ ອຸປາທາຍ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕ ກາໂລ ສມູໂຫ ຈ ໂວຫາຣມຕ຺ຕໂກ, ໂສ ກຖໍ ອາຘາໂຣ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕຘມ຺ມານນ຺ຕິ? ນາຍໍ ໂທໂສ. ຍຖາ ຫິ ກາໂລ ສຠາວຘມ຺ມປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ ສຍໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອວິຊ຺ຊມາໂນປິ ອາຘາຣຠາເວນ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕ ຕງ຺ຂຓປ຺ປວຕ຺ຕານໍ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ປຣໂຕ ຈ ອຠາວໂຕ ‘‘ປຸພ຺ພຓ຺ເຫ ຊາໂຕ ສາຍນ຺ເຫ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິອາທີສຸ, ສມູໂຫ ຈ ອວຍວວິນິມຸຕ຺ໂຕ ອວິຊ຺ຊມາໂນປິ ກປ຺ປນາມຕ຺ຕສິທ຺ໂຘ ອວຍວານໍ ອາຘາຣຠາເວນ ປຎ຺ຎປີຍຕິ ‘‘ຣຸກ຺ເຂ ສາຂາ, ຍວຣາສິມ຺ຫິ ສມ຺ຠູໂຕ’’ຕິອາທີສຸ, ເອວມິຘາປີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອຠິຘມ຺ເມ ອາຘາຣຕ຺ຖສມ຺ຠວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຠາເວນຠາວລກ຺ຂຓຕ຺ຖສມ຺ຠວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຂຓສມວາຍເຫຕຸສງ຺ຂາຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຂໂຓ ນາມ ອຏ຺ຐກ຺ຂຓວິນິມຸຕ຺ໂຕ ນວໂມ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທສງ຺ຂາໂຕ ຂໂຓ, ຍານິ ວາ ປເນຕານິ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈກ຺ການິ ເຍຫິ ສມນ຺ນາຄຕານໍ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ຈຕຸຈກ຺ກໍ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໓໑) ເອຕ຺ຖ ປຕິຣູປເທສວາໂສ, ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສໂຍ, ອຕ຺ຕສມ຺ມາປຓິຘິ, ປຸພ຺ເພ ຈ ກຕປຸຎ຺ຎຕາຕິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຈກ຺ການິ ວຸຕ຺ຕານິ, ຕານິ ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາ ໂອກາສຏ຺ເຐນ ຂໂຓຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕານິ ຫິ ກຸສລຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ໂອກາສຠູຕານິ. ສມວາໂຍ ນາມ ‘‘ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ຣູເປ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໔; ໓.໔໒໑; ສໍ. ນິ. ໔.໖໐) ເອວມາທິນາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທິສງ຺ຂາຕສາຘາຣຓຜລນິປ຺ຜາທກຕ຺ເຕນ ສຓ຺ຐິຕາ ຈກ຺ຂຸຣູປາທິປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄີ. ຈກ຺ຂຸຣູປາທີນຎ຺ຫິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທິສາຘາຣຓຜລໍ. ເຫຕູຕິ ຊນກເຫຕຸ. ຍຖາວຸຕ຺ຕຂຓສງ຺ຂອາຕສ຺ສ ສມວາຍສງ຺ຂາຕສ຺ສ ເຫຕຸສງ຺ຂາຕສ຺ສ ຈ ສມຍສ຺ສ ຠາເວນ ສຕ຺ຕາຍ ເຕສໍ ຜສ຺ສາທິຘມ຺ມານໍ ຠາໂວ ສຕ຺ຕາ ລກ຺ຂີຍຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍຖາ ‘‘ຄາວີສຸ ທຸຍ຺ຫມານາສຸ ຄໂຕ, ທຸທ຺ຘາສຸ ອາຄໂຕ’’ຕິ ໂທຫນກິຣິຍາຍ ຄມນກິຣິຍາ ລກ຺ຂີຍຕິ, ເອວມິຘາປິ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ, ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ສຕີ’’ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍມາໂນ ເອວ ໂຫຕິ ອຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ສມ຺ພນ຺ຘາຠາເວ ປທຕ຺ຖສ຺ສ ສຕ຺ຕາວິຣຫາຠາວໂຕຕິ ສມຍສ຺ສ ສຕ຺ຕາກິຣິຍາຍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກິຣິຍາ ຜສ຺ສາທິຠວນກິຣິຍາ ຈ ລກ຺ຂີຍຕີຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ຍສ຺ມິໍ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ຂເຓ ປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ເຫຕຸມ຺ຫິ ຈ ສຕິ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ຂເຓ ປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ເຫຕຸມ຺ຫິ ຈ ສຕິ ຜສ຺ສາທໂຍປິ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຘິກຣຓຕ຺ຖສ຺ສ ຠາເວນຠາວລກ຺ຂຓຕ຺ຖສ຺ສ ຈ ທີປນຕ຺ຖໍ.

ອິຘ ປນາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ວິນເຍ. ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ກຣຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕີຕິ ‘‘ອນ຺ເນນ ວສຕິ, ວິຊ຺ຊາຍ ວສຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ‘‘ຜຣສຸນາ ຉິນ຺ທຕິ, ກຸທາເລນ ຂຓຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ກຣຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕິ. ກຖໍ ສມ຺ຠວຕີຕິ ອາຫ ‘‘ໂຍ ຫິ ໂສ’’ຕິອາທິ. ເຕນ ສມເຍນ ເຫຕຸຠູເຕນ ກຣຓຠູເຕນາຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ຕໍຕໍວຕ຺ຖຸວີຕິກ຺ກໂມວ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ເຫຕຸ ເຈວ ກຣຓຎ຺ຈ. ຕຖາ ຫິ ຍທາ ຠຄວາ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ປຐມເມວ ເຕສໍ ເຕສໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຕໍຕໍສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕໍ ວີຕິກ຺ກມໍ ອເປກ຺ຂມາໂນ ວິຫຣຕິ, ຕທາ ຕໍ ຕໍ ວີຕິກ຺ກມໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ຕທຕ຺ຖໍ ວສຕີຕິ ສິທ຺ໂຘ ວຕ຺ຖຸວີຕິກ຺ກມສ຺ສ ເຫຕຸຠາໂວ ‘‘ອນ຺ເນນ ວສຕິ, ອນ຺ນໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ຕທຕ຺ຖາຍ ວສຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິກາເລ ປນ ເຕເນວ ປຸພ຺ພສິທ຺ເຘນ ວີຕິກ຺ກເມນ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎເປຕີຕິ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ສາຘກຕມຕ຺ຕາ ກຣຓຠາໂວປິ ວີຕິກ຺ກມສ຺ເສວ ສິທ຺ໂຘ ‘‘ອສິນາ ຉິນ຺ທຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ວີຕິກ຺ກມໍ ປນ ອເປກ຺ຂມາໂນ ເຕເນວ ສທ຺ຘິໍ ຕນ຺ນິສ຺ສຍກາລມ຺ປິ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີຕິ ກາລສ຺ສປິ ອິຘ ເຫຕຸຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ, ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ໂຕ ຈ ຕໍ ຕໍ ວີຕິກ຺ກມກາລໍ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ເຕເນວ ກາເລນ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎເປຕີຕິ ວີຕິກ຺ກມນິສ຺ສຍສ຺ສ ກາລສ຺ສປິ ກຣຓຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນ ກາລສ຺ສປິ ເຫຕຸຠາໂວ ກຣຓຠາໂວ ຈ ລພ຺ຠຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຕນ ສມເຍນ ເຫຕຸຠູເຕນ ກຣຓຠູເຕນາ’’ຕິ. ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ປນ ວີຕິກ຺ກໂມເຍວ ເຫຕຸຠູໂຕ ກຣຓຠູໂຕ ຈ. ໂສ ຫິ ວີຕິກ຺ກມກ຺ຂເຓ ເຫຕຸ ຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎາປເນ ກຣຓມ຺ປິ ໂຫຕີຕິ.

ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎາປຍນ຺ໂຕຕິ ວີຕິກ຺ກມໍ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ສນ຺ນິປາຕາເປຕ຺ວາ ໂອຕິຓ຺ຓວຕ຺ຖຸກໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ປຏິປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ວິຄຣຫິຕ຺ວາ ຈ ຕໍ ຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ ໂອຕິຓ຺ຓກາລໍ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ເຕເນວ ກາເລນ ກຣຓຠູເຕນ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎາປຍນ຺ໂຕ. ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຫຕຸຎ຺ຈ ອເປກ຺ຂມາໂນຕິ ຕຕິຍປາຣາຊິກາທີສຸ ວິຍ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ເຫຕຸຠູຕໍ ຕໍ ຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ ວີຕິກ຺ກມສມຍໍ ອເປກ຺ຂມາໂນ ເຕນ ສມເຍນ ເຫຕຸຠູເຕນ ຠຄວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຫາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎາປຍນ຺ໂຕ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຫຕຸຎ຺ຈ ອເປກ຺ຂມາໂນ’’ຕິ ວຈນໂຕ ‘‘ເຕນ ສມເຍນ ກຣຓຠູເຕນ ເຫຕຸຠູເຕນາ’’ຕິ ເອວໍ ວຕ຺ຕພ຺ເພປິ ປຐມໍ ‘‘ເຫຕຸຠູເຕນາ’’ຕິ ວຈນໍ ອິຘ ເຫຕຸອຕ຺ຖສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠຄວາ ຫິ ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວິຫຣນ຺ໂຕ ເຖຣສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຈນເຫຕຸຠູຕໍ ປຣິວິຕກ຺ກສມຍໍ ອເປກ຺ຂມາໂນ ເຕນ ສມເຍນ ເຫຕຸຠູເຕນ ວິຫາສີຕິ ຕີສຸປິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິໍ ປເນຕ຺ຖ ຍຸຕ຺ຕິຈິນ຺ຕາຍ, ອາຈຣິຍສ຺ສ ອິຘ ກມວຈນິຈ຺ຉາ ນຕ຺ຖີຕິ ເອວເມຕໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ເຕເນວ ທີຆນິກາຍຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຣິພ຺ພາຊກກຖາວຓ຺ຓນາ) ‘‘ເຕນ ສມເຍນ ເຫຕຸຠູເຕນ ກຣຓຠູເຕນາ’’ຕິອາທິນາ ອຍເມວ ອນຸກ຺ກໂມ ວຸຕ຺ໂຕ. ນ ຫິ ຕຕ຺ຖ ປຐມໍ ‘‘ເຫຕຸຠູເຕນາ’’ຕິ ວຈນໍ ອິຘ ‘‘ເຕນ ສມເຍນ ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວິຫຣຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ເຫຕຸອຕ຺ຖສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຠາວທີປນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎາປຍນ຺ໂຕ ເຫຕຸຠູເຕນ ກຣຓຠູເຕນ ສມເຍນ ວິຫາສິ, ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຫຕຸຎ຺ຈ ອເປກ຺ຂມາໂນ ເຫຕຸຠູເຕນ ສມເຍນ ວິຫາສີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ກາຕພ຺ໂພ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖນ຺ຕິ ເຫຕຸອຕ຺ຖສ຺ສ ກຣຓຕ຺ຖສ຺ສ ວາ ທີປນຕ຺ຖໍ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ວິນເຍ. ໂຫຕິ ເຈຕ຺ຖາຕິ ເອຕ຺ຖ ອິມສ຺ມິໍ ປເທເສ ຍຖາວຸຕ຺ຕຕ຺ຖສງ຺ຄຫວເສນ ອຍໍ ຄາຖາ ໂຫຕິ. ອຎ຺ຎຕ຺ຣາຕິ ສຸຕ຺ຕາຠິຘມ຺ເມສຸ.

ໂປຣາຓາຕິ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາ. ອຠິລາປມຕ຺ຕເຠໂທຕິ ວຈນມຕ຺ເຕນ ວິເສໂສ. ເຕນ ສຸຕ຺ຕວິນເຍສຸ ວິຠຕ຺ຕິວິປຣິຓາໂມ ກໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປຣໂຕ ອຕ຺ຖໍ ວຓ຺ຓຍິສ຺ສາມາຕິ ປຣໂຕ ‘‘ອິຕິປິ ໂສ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນາ ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ວຓ຺ຓຍິສ຺ສາມ. ເວຣຎ຺ຊາຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ພລິກຣຄ຺ຄຫເຓນ ຊນສ຺ສ ປີຬາຠາວໂຕ ນິທ຺ໂທສຕ຺ຕາ ວິຄໂຕ ຣໂຊ ອສ຺ສາຕິ ເວຣຎ຺ຊາ, ເສຣິວາຓິຊຊາຕເກ ເທວທຕ຺ຕສ຺ສ ເວຣຸປ຺ປນ຺ນປເທເສ ກຕຕ຺ຕາ ເວຣໍ ເອຕ຺ຖ ຊາຕນ຺ຕິ ເວຣຎ຺ຊາ, ປວິຏ຺ຐປວິຏ຺ເຐ ນຏສມຊ຺ຊາທີຫິ ຂາທນີຍໂຠຊນີຍາລງ຺ກາຣາທີຫິ ຈ ວິວິເຘຫິ ອຸປກຣເຓຫິ ຣຎ຺ຊນໂຕ ວິວິເຘຫິ ຣຎ຺ຊຍຕີຕິ ເວຣຎ຺ຊາ, ປຏິປກ຺ເຂ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ກຕຠາວໂຕ ເວຣໍ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ຊາຕາຕິ ເວຣຎ຺ຊາ, ເວຣຎ຺ຊສ຺ສ ນາມ ອິສິໂນ ອສ຺ສມຏ຺ຐາເນ ກຕຕ຺ຕາ ເວຣຎ຺ຊາ’’ຕິ ເອວມາທິນາ ເກຈິ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ. ກິໍ ອິມິນາ, ນາມມຕ຺ຕເມຕໍ ຕສ຺ສ ນຄຣສ຺ສາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ເວຣຎ຺ຊາຕິ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ນຄຣສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ສມີປຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມວຈນນ຺ຕິ ‘‘ຄງ຺ຄາຍໍ ຄາໂວ ຈຣນ຺ຕິ, ກູເປ ຄຄ຺ຄກຸລ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ອວິເສເສນາຕິ ‘‘ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສໍວຸໂຕ ວິຫຣຕິ. ປຐມໍ ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕິ. ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣຕິ. ສພ຺ພນິມິຕ຺ຕານໍ ອມນສິກາຣາ ອນິມິຕ຺ຕໍ ເຈໂຕສມາຘິໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ສທ຺ທນ຺ຕຣສນ຺ນິຘານສິທ຺ເຘນ ວິເສສປຣາມສເນນ ວິນາ. ອຖ ວາ ອວິເສເສນາຕິ ນ ວິເສເສນ, ວິຫາຣຠາວສາມຎ຺ເຎນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອິຣິຍາປຖ…ເປ… ວິຫາເຣສູຕິ ອິຣິຍາປຖວິຫາໂຣ ທິພ຺ພວິຫາໂຣ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາໂຣ ອຣິຍວິຫາໂຣຕິ ເອເຕສຸ ຈຕູສຸ ວິຫາເຣສຸ. ຕຕ຺ຖ ອິຣິຍນໍ ປວຕ຺ຕນໍ ອິຣິຍາ, ກາຍປ຺ປໂຍໂຄ ກາຍິກກິຣິຍາ. ຕສ຺ສາ ປວຕ຺ຕນຸປາຍຠາວໂຕ ອິຣິຍາຍ ປໂຖຕິ ອິຣິຍາປໂຖ, ຐານນິສຊ຺ຊາທິ. ນ ຫິ ຐານນິສຊ຺ຊາທີຫິ ອວຕ຺ຖາຫິ ວິນາ ກຎ຺ຈິ ກາຍິກກິຣິຍໍ ປວຕ຺ເຕຕຸໍ ສກ຺ກາ. ຐານສມງ຺ຄີ ວາ ຫິ ກາເຍນ ກິຎ຺ຈິ ກເຣຍ຺ຍ ຄມນາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣສມງ຺ຄີ ວາຕິ. ວິຫຣຓໍ, ວິຫຣຕິ ເອເຕນາຕິ ວາ ວິຫາໂຣ, ອິຣິຍາປໂຖວ ວິຫາໂຣ ອິຣິຍາປຖວິຫາໂຣ, ໂສ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ຐານນິສຊ຺ຊາທິອາກາຣປ຺ປວຕ຺ໂຕ ຈຕຸສນ຺ຕຕິຣູປປ຺ປພນ຺ໂຘວ. ທິວິ ຠໂວ ທິພ຺ໂພ, ຕຕ຺ຖ ພຫຸລປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ຊາທິເທວໂລກຠໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ໂຍ ທິພ຺ພານຸຠາໂວ ຕທຕ຺ຖາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີຕິ ວາ ທິພ຺ໂພ, ອຠິຎ຺ຎາຠິນີຫາຣວເສນ ມຫາຄຕິກຕ຺ຕາ ວາ ທິພ຺ໂພ, ທິພ຺ໂພ ຈ ໂສ ວິຫາໂຣ ຈາຕິ ທິພ຺ພວິຫາໂຣ, ທິພ຺ພຠາວາວໂຫ ວາ ວິຫາໂຣ ທິພ຺ພວິຫາໂຣ, ມຫຄ຺ຄຕຊ຺ຌານານິ. ອາຣຸປ຺ປສມາປຕ຺ຕິໂຍປິ ຫິ ເອຕ຺ເຖວ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ເນຕ຺ຕິຍໍ ປນ ‘‘ຈຕສ຺ໂສ ອາຣຸປ຺ປສມາປຕ຺ຕິໂຍ ອາເນຎ຺ຊວິຫາໂຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ເມຕ຺ຕາຌານາທີນໍ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຕາ ວິຍ ຕາສໍ ຠາວນາວິເສສຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຏ຺ຐກຖາສຸ ປນ ທິພ຺ພຠາວາວຫສາມຎ຺ຎໂຕ ຕາປິ ‘‘ທິພ຺ພວິຫາຣາ’’ຕ຺ເວວ ວຸຕ຺ຕາ. ພ຺ຣຫ຺ມານໍ ວິຫາຣາ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣາ, ພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ວາ ວິຫາຣາ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣາ, ຫິຕູປສໍຫຣາທິວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ພ຺ຣຫ຺ມຠູຕາ ເສຏ຺ຐຠູຕາ ວິຫາຣາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເມຕ຺ຕາຌານາທິກາ ຈຕສ຺ໂສ ອປ຺ປມຎ຺ຎາໂຍ. ອຣິຍາ ອຸຕ຺ຕມາ ວິຫາຣາຕິ ອຣິຍວິຫາຣາ, ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ອຣິຍານໍ ວາ ວິຫາຣາ ອຣິຍວິຫາຣາ, ຈຕສ຺ໂສ ຜລສມາປຕ຺ຕິໂຍ. ວິເສສໂຕ ປນ ຣູປາວຈຣຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ຈຕສ຺ໂສ ອປ຺ປມຎ຺ຎາໂຍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານິກຜລສມາປຕ຺ຕິ ຈ ຠຄວໂຕ ທິພ຺ພພ຺ຣຫ຺ມອຣິຍວິຫາຣາ.

ອຎ຺ຎຕຣວິຫາຣສມງ຺ຄີປຣິທີປນນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິຫາເຣສຸ ອຎ຺ຎຕຣວິຫາຣສມງ຺ຄີຠາວປຣິທີປນໍ. ຠຄວາ ຫິ ໂລຠໂທສໂມຫຸສ຺ສນ຺ນກາເລ ໂລເກ ຕສ຺ສ ສກາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ວິນຍນຕ຺ຖໍ ທິພ຺ພພ຺ຣຫ຺ມອອຍວິຫາເຣ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕິ. ຕຖາ ຫິ ຍທາ ສຕ຺ຕາ ກາເມສຸ ວິປ຺ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕທາ ກິຣ ຠຄວາ ທິພ຺ເພນ ວິຫາເຣນ ວິຫຣຕິ ເຕສໍ ອໂລຠກຸສລມູລຸປ຺ປາທນຕ຺ຖໍ ‘‘ອປ຺ເປວ ນາມ ອິມໍ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ທິສ຺ວາ ເອຕ຺ຖ ຣຸຈິໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕາ ກາເມສຸ ວິຣຊ຺ເຊຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ. ຍທາ ປນ ອິສ຺ສຣິຍຕ຺ຖໍ ສຕ຺ເຕສຸ ວິປ຺ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕທາ ປນ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາເຣນ ວິຫຣຕິ ເຕສໍ ອໂທສກຸສລມູລຸປ຺ປາທນຕ຺ຖໍ ‘‘ອປ຺ເປວ ນາມ ອິມໍ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ທິສ຺ວາ ເອຕ຺ຖ ຣຸຈິໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ອໂທເສນ ໂທສໍ ວູປສເມຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ. ຍທາ ປນ ປພ຺ພຊິຕາ ຘມ຺ມາຘິກຣຓໍ ວິວທນ຺ຕິ, ຕທາ ອຣິຍວິຫາເຣນ ວິຫຣຕິ ເຕສໍ ອໂມຫກຸສລມູລຸປ຺ປາທນຕ຺ຖໍ ‘‘ອປ຺ເປວ ນາມ ອິມໍ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ທິສ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຣຸຈິໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ອໂມເຫນ ໂມຫໍ ວູປສເມຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອິເມຫິ ທິພ຺ພພ຺ຣຫ຺ມອຣິຍວິຫາເຣຫິ ສຕ຺ຕານໍ ວິວິຘໍ ຫິຕສຸຂໍ ຫຣຕິ ອຸປຫຣຕິ ອຸປເນຕິ ຊເນຕິ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ ‘‘ວິຫຣຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ອິຣິຍາປຖວິຫາເຣນ ປນ ນ ກທາຈິ ນ ວິຫຣຕິ ຕໍ ວິນາ ອຕ຺ຕຠາວປຣິຫຣຓາຠາວໂຕ, ຕໂຕເຍວ ຈ ທິພ຺ພວິຫາຣາທີນມ຺ປິ ສາຘາຣໂຓ ອິຣິຍາປຖວິຫາໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ອິຘ ປນາ’’ຕິອາທິ. ອິຣິຍາປຖສມາໂຍຄປຣິທີປນນ຺ຕິ ອິຕຣວິຫາຣສມາໂຍຄປຣິທີປນສ຺ສ ວິເສສວຈນສ຺ສ ອຠາວໂຕ ອິຣິຍາປຖສມາໂຍຄປຣິທີປນສ຺ສ ຈ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສ຺ມິໍ ປນ ປກ຺ເຂ ວິຫຣຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ວິ-ສທ຺ໂທ ວິຈ຺ເຉທຕ຺ຖໂຊຕໂນ, ຫຣຕີຕິ ເນຕິ ປວຕ຺ເຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ວິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຫຣຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ກສ຺ສ ເກນ ວິຈ຺ຉິນ຺ທນໍ, ກຖໍ ກສ຺ສ ປວຕ຺ຕນນ຺ຕິ ອນ຺ໂຕລີນໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ໂສ ຫີ’’ຕິອາທິ. ໂສຕິ ຠຄວາ. ຍທິປິ ຠຄວາ ເອເກນປິ ອິຣິຍາປເຖນ ຈິຣຕຣໍ ກາລໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ປວຕ຺ເຕຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ຕຖາປິ ອຸປາທິນ຺ນກສຣີຣສ຺ສ ນາມ ອຍໍ ສຠາໂວຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອກໍ ອິຣິຍາປຖພາຘນ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປຣິປຕນ຺ຕນ຺ຕິ ອປຕນ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ຠຄວາ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ວສນ຺ໂຕ ວິເນຍ຺ຍານໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ ນານາສມາປຕ຺ຕີຫິ ຈ ກາລໍ ວີຕິນາເມນ຺ໂຕ ວສຕີຕິ ສຕ຺ຕານໍ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ວິວິຘໍ ຫິຕສຸຂໍ ຫຣຕິ ອຸປເນຕິ, ຕສ຺ມາ ວິວິຘໍ ຫຣຕີຕິ ວິຫຣຕີຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ນເຬຣຸປຸຈິມນ຺ທມູເລຕິ ເອຕ຺ຖ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ – ນເຬຣູຕິ ຕສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ເຂ ອຘິວຕ຺ຖຍກ຺ຂສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ, ຕສ຺ມາ ເຕນ ອຘິວຕ຺ໂຖ ປຸຈິມນ຺ໂທ ‘‘ນເຬຣຸສ຺ສ ປຸຈິມນ຺ໂທ ນເຬຣຸປຸຈິມນ຺ໂທ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຖ ວາ ນເຬ ຣຸຫຕ຺ຕາ ຊາຕຕ຺ຕາ ນເຬຣຸ. ສຸສິຣເມຕ຺ຖ ນຬສທ຺ເທນ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ຣຸກ຺ຂສຸສິເຣ ຊາຕຕ຺ຕາ ນເຬຣຸ ຈ ໂສ ປຸຈິມນ຺ໂທ ຈາຕິ ນເຬຣຸປຸຈິມນ຺ໂທຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ນຬວເນ ຣຸຫຕ຺ຕາ ຊາຕຕ຺ຕາ ວາ ນເຬຣຸ. ນຬວເນ ກິຣ ໂສ ປຸຈິມນ຺ທຣຸກ຺ໂຂ ຊາໂຕ. ອຸຣຸນໂຬ ປຸຈິມນ຺ໂທ ນເຬຣຸປຸຈິມນ຺ໂທ. ອຸຣຸສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ມຫນ຺ຕປຣິຍາໂຍ, ນຬສທ຺ໂທ ສຸສິຣປຣິຍາໂຍ, ຕສ຺ມາ ມຫນ຺ເຕນ ສຸສິເຣນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຸຈິມນ຺ໂທ ນເຬຣຸປຸຈິມນ຺ໂທຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ. ອາຈຣິໂຍ ປນ ກິເມຕ຺ຖ ພຫຸຠາສິເຕນາຕິ ເອກເມວຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນເຬຣຸ ນາມ ຍກ຺ໂຂ’’ຕິອາທິມາຫ.

ມູລ-ສທ຺ໂທ ເອຕ຺ຖ ສມີປວຈໂນ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ນ ມູລມູລາທີສຸ ວຕ຺ຕມາໂນຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ມູລນ຺ຕິ ສມີປ’’ນ຺ຕິອາທິ. ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ສາຂາທິມໂຕ ສງ຺ຆາຕສ຺ສ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວສາຘເນ ອວຍວວິເສເສ ປວຕ຺ຕມາໂນ ມູລສທ຺ໂທ ຍສ຺ມາ ຕໍສທິເສສຸ ຕນ຺ນິສ຺ສເຍ ປເທເສ ຈ ຣຸຬ຺ຫີວເສນ ປຣິຍາຍໂຕ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ມູລານິ ອຸທ຺ຘເຣຍ຺ຍາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ມູລໍ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ເອເກນ ມູລສທ຺ເທນ ວິເສເສຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ມູລມູເລ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຍຖາ ‘‘ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂໍ, ຣູປຣູປ’’ນ຺ຕິ ຈ. ອສາຘາຣຓເຫຕຸມ຺ຫີຕິ ອສາຘາຣຓກາຣເຓ. ໂລໂຠ ຫິ ໂລຠສຫຄຕອກຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ເສວ ເຫຕຸຕ຺ຕາ ອສາຘາຣໂຓ, ຕສ຺ມາ ໂລຠສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທານເມວ ອາເວຓິເກ ເນສໍ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວສາຘນໂຕ ມູລຏ຺ເຐນ ອຸປກາຣເກ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມວິເສເສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ຍຖາ ອໂລຠາທໂຍ ກຸສລາພ຺ຍາກຕສາຘາຣຓາ, ໂລຠາທໂຍ ປນ ຕຖາ ນ ໂຫນ຺ຕິ ອກຸສລສ຺ເສວ ສາຘາຣຓຕ຺ຕາຕິ ອສາຘາຣຓກາຣຓໍ. ອຖ ວາ ອາທີສູຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອໂລຠາທີນມ຺ປິ ກຸສລາພ຺ຍາກຕມູລານໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕສຸປິ ຫິ ອໂລຠາທິກຸສລມູລໍ ອກຸສລາພ຺ຍາກເຕຫິ ອສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ອສາຘາຣຓກາຣຓໍ, ຕຖາ ອໂລຠາທິອພ຺ຍາກຕມູລມ຺ປິ ອິຕຣທ຺ວເຍຫິ ອສາຘາຣຓຕ຺ຕາຕິ. ນິວາເຕຕິ ວາຕຣຫິເຕ ປເທເສ, ວາຕສ຺ສ ອຠາເວ ວາ. ປຕນ຺ຕີຕິ ນິປຕນ຺ຕິ, ອຍເມວ ວາ ປາໂຐ. ຣມຓີໂຍຕິ ມນຸຎ຺ໂຎ. ປາສາທິໂກຕິ ປສາທາວໂຫ, ປສາທຊນໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຘິປຈ຺ຈໍ ກຸຣຸມາໂນ ວິຍາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ‘‘ເຕນ ສມເຍນ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວິຫຣຕິ ນເຬຣຸປຸຈິມນ຺ທມູເລ’’ຕິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖ. ສິຍາຕິ ກສ຺ສຈິ ເອວໍ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ສິຍາ, ວກ຺ຂມານາກາເຣນ ກທາຈິ ໂຈເທຍ຺ຍ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍທິ ຕາວ ຠຄວາຕິອາທີສຸ ໂຈທກສ຺ສາຍມຘິປ຺ປາໂຍ – ‘‘ປາຏລິປຸຕ຺ເຕ ປາສາເທ ວສຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອຘິກຣຓາຘິກຣຓໍ ຍທິ ຠເວຍ຺ຍ, ຕທາ ‘‘ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວິຫຣຕິ ນເຬຣຸປຸຈິມນ຺ທມູເລ’’ຕິ ອຘິກຣຓທ຺ວຍນິທ຺ເທໂສ ຍຸຕ຺ໂຕ ສິຍາ, ອິເມສໍ ປນ ຠິນ຺ນເທສຕ຺ຕາ ນ ຍຸຕ຺ໂຕ ອຸຠຍນິທ຺ເທໂສຕິ. ອຖ ຕຕ຺ຖ ວິຫຣຕີຕິ ຍທິ ນເຬຣຸປຸຈິມນ຺ທມູເລ ວິຫຣຕິ. ນ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ນານາຐານຠູຕຕ຺ຕາ ເວຣຎ຺ຊານເຬຣຸປຸຈິມນ຺ທມູລານໍ ‘‘ເຕນ ສມເຍນາ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິທານິ ໂຈທໂກ ຕເມວ ອຕ຺ຕໂນ ອຘິປ຺ປາຍໍ ‘‘ນ ຫິ ສກ຺ກາ’’ຕິອາທິນາ ວິວຣຕິ. ເວຣຎ຺ຊານເຬຣຸປຸຈິມນ຺ທມູລານໍ ຠູມິຠາຄວເສນ ຠິນ຺ນຕ຺ຕາເຍວ ຫິ ນ ສກ຺ກາ ອຸຠຍຕ຺ຖ ເຕເນວ ສມເຍນ ວິຫຣິຕຸໍ, ‘‘ອຸຠຍຕ຺ຖ ເຕເນວ ສມເຍນາ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນານາສມເຍ ວິຫາໂຣ ອວາຣິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອິຕໂຣ ສພ຺ພເມຕໍ ອວິປຣີຕມຕ຺ຖໍ ອຊານນ຺ເຕນ ຕຍາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນ ໂຂ ປເນຕໍ ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເອຕນ຺ຕິ ‘‘ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວິຫຣຕິ ນເຬຣຸປຸຈິມນ຺ທມູເລ’’ຕິ ເອຕໍ ວຈນໍ. ເອວນ຺ຕິ ‘‘ຍທິ ຕາວ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນາ ຍໍ ຕໍ ຠວຕາ ໂຈທິຕໍ, ຕໍ ອຕ຺ຖໂຕ ເອວໍ ນ ໂຂ ປນ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ນ ອຸຠຍຕ຺ຖ ອປຸພ຺ພໍ ອຈຣິມໍ ວິຫາຣທສ຺ສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທານິ ອຕ຺ຕນາ ຍຖາຘິປ຺ເປຕໍ ອວິປຣີຕມຕ຺ຖໍ ຕສ຺ສ ຈ ປຏິກຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕຠາວໍ ເຕນ ຈ ອປ຺ປຏິວິທ຺ຘຕໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ‘‘ນນຸ ອໂວຈຸມ຺ຫ ສມີປຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມວຈນ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ໂຄຍູຖານີຕິ ໂຄມຓ຺ຑລານິ. ເອວມ຺ປິ ນເຬຣຸປຸຈິມນ຺ທມູເລ ວິຫຣຕິຈ຺ເຈວ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ນ ເວຣຎ຺ຊາຍນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ສມີປາຘິກຣຓຕ຺ຖວເສນ ອຸຠຍຖາ ນິທານກິຕ຺ຕເນ ກິໍ ປໂຍຊນນ຺ຕິ ໂຈທນໍ ມນສິ ນິຘາຍາຫ ‘‘ໂຄຈຣຄາມນິທສ຺ສນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອສ຺ສາຕິ ຠຄວໂຕ.

ອວສ຺ສຎ຺ເຈຕ຺ຖ ໂຄຈຣຄາມກິຕ຺ຕນໍ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ຫິ ນເຬຣຸປຸຈິມນ຺ທມູລກິຕ຺ຕນໍ ປພ຺ພຊິຕານຸຄ຺ຄຫກຣຓາທິອເນກປ຺ປໂຍຊນໍ, ເອວໍ ໂຄຈຣຄາມກິຕ຺ຕນມ຺ປິ ຄຫຏ຺ຐານຸຄ຺ຄຫກຣຓາທິວິວິຘປ຺ປໂຍຊນນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເວຣຎ຺ຊາກິຕ຺ຕເນນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຄຫຏ຺ຐານຸຄ຺ຄຫກຣຓນ຺ຕິ ເຕສໍ ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຍຄ຺ຄຫເຓນ ອຸປສງ຺ກມນປຍິຣຸປາສນາທີນໍ ໂອກາສທາເນນ ຘມ຺ມເທສນາຍ ສຣເຓສຸ ສີເລສຸ ຈ ປຕິຏ຺ຐາປເນນ ຍຖູປນິສ຺ສຍໍ ອຸປຣິວິເສສາຘິຄມາວຫເນນ ຈ ຄຫຏ຺ຐານໍ ອນຸຄ຺ຄຫກຣຓໍ. ປພ຺ພຊິຕານຸຄ຺ຄຫກຣຓນ຺ຕິ ອຸຄ຺ຄຫປຣິປຸຈ຺ຉານໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານານຸໂຍຄສ຺ສ ຈ ອນຸຣູປວສນຏ຺ຐານປຣິຄ຺ຄເຫເນຕ຺ຖ ປພ຺ພຊິຕານໍ ອນຸຄ຺ຄຫກຣຓໍ.

ປຈ຺ຈຍຄ຺ຄຫເຓເນວ ປຈ຺ຈຍປຣິໂຠຄສິທ຺ຘິໂຕ ອາຫ ‘‘ຕຖາ ປຸຣິເມນ…ເປ… ວິວຊ຺ຊນນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຸຣິເມນາຕິ ເວຣຎ຺ຊາວຈເນນ. ອາຫິໂຕ ອຫໍມາໂນ ເອຕ຺ຖາຕິ ອຕ຺ຕາ, ອຕ຺ຕຠາໂວ. ຕສ຺ສ ກິລມໂຖ ກິລນ຺ຕຠາໂວ ອຕ຺ຕກິລມໂຖ, ອຕ຺ຕປີຬາ ອຕ຺ຕທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ອນຸໂຍໂຄ ກຣຓໍ ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍໂຄ, ອຸປວາສກຓ຺ຏກາປສ຺ສຍເສຍ຺ຍາທິນາ ອຕ຺ຕໂນ ທຸກ຺ຂຸປ຺ປາທນນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ສ ວິວຊ຺ຊນໍ ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄວິວຊ຺ຊນໍ. ອນ຺ໂຕຄາເມ ວສນ຺ຕານໍ ອນິຈ຺ຉນ຺ຕານມ຺ປິ ວິສຠາຄຣູປາທິອາຣມ຺ມຓທສ຺ສນາທິສມ຺ຠວໂຕ ພຫິຄາເມ ປຕິຣູປຏ຺ຐາເນ ວສນ຺ຕານໍ ຕທຠາວໂຕ ອາຫ ‘‘ປຈ຺ຉິເມນ ວຕ຺ຖຸກາມປ຺ປຫານໂຕ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຉິເມນາຕິ ນເຬຣຸປຸຈິມນ຺ທມູລວຈເນນ. ກິເລສກາມສ຺ສ ວຕ຺ຖຸຠູຕຕ຺ຕາ ຣູປາທໂຍ ປຎ຺ຈ ກາມຄຸຓາ ວຕ຺ຖຸກາໂມ, ຕສ຺ສ ປຫານໍ ວຕ຺ຖຸກາມປ຺ປຫານໍ. ກາມສຸຂລ຺ລິການຸໂຍຄວິວຊ຺ຊນຸປາຍທສ຺ສນນ຺ຕິ ວຕ຺ຖຸກາເມສຸ ກິເລສກາມສໍຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຂສ຺ສ ໂຍໂຄ ອນຸໂຍໂຄ ອນຸຠໂວ, ຕສ຺ສ ປຣິວຊ຺ຊເນ ອຸປາຍທສ຺ສນໍ.

ສຍເມວ ໂຄຈຣຄາມໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມສ຺ສວນານຸຣູປຠພ຺ພປຸຄ຺ຄລານໍ ທສ຺ສນໂຕ ຘມ຺ມເທສນາຍ ກາໂລ ສມ຺ປຕ຺ໂຕ ນາມ ໂຫຕີຕິ ຘມ຺ມເທສນາຍ ອຠິໂຍໂຄ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຸຣິເມນ ຈ ຘມ຺ມເທສນາຠິໂຍຄ’’ນ຺ຕິ. ຘມ຺ມເທສນາຍ ສອຸສ຺ສາຫຠາໂວ ຘມ຺ມເທສນາຠິໂຍໂຄ. ພຫິຄາເມ ວິວິຕ຺ໂຕກາເສ ວສນ຺ຕສ຺ສ ອາກິຓ຺ຓວິຫາຣາຠາວໂຕ ກາຍວິເວກາທີສຸ ອຘິມຸຕ຺ຕິ ຕປ຺ໂປຓຕາ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຈ຺ຉິເມນ ວິເວກາຘິມຸຕ຺ຕິ’’ນ຺ຕິ.

ຘມ຺ມເທສນາຠິໂຍຄວິເວກາຘິມຸຕ຺ຕີນໍ ເຫຕຸຠູຕາ ເອວ ກຣຸຓາປຎ຺ຎາ ຘມ຺ມເທສນາຍ ອຸປຄມນສ຺ສ ຕໂຕ ອປຄມນສ຺ສ ກາຣຓຠູຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຸຣິເມນ ກຣຸຓາຍ ອຸປຄມນ’’ນ຺ຕິອາທິ. ກຣຸຓາປຎ຺ຎາເຍວ ຫິ ອນນ຺ຕຣທຸກສ຺ສ ເຫຕູ ໂຫນ຺ຕິ. ເອເຕນ ຈ ກຣຸຓາຍ ອຸປຄມນໍ ນ ລາຠາທິນິມິຕ຺ຕໍ, ປຎ຺ຎາຍ ອປຄມນໍ ນ ວິໂຣຘາທິນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຸປຄມນາປຄມນານໍ ນິຣຸປກ຺ກິເລສຕໍ ວິຠາວິຠນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຘິມຸຕ຺ຕຕນ຺ຕິ ຕນ຺ນິນ຺ນຠາວໍ. ນິຣຸປເລປນນ຺ຕິ ອນຸປເລປນໍ ອນລ຺ລີຍນໍ.

ຘມ຺ມິກສຸຂາປຣິຈ຺ຈາຄນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຘມ຺ມິກສຸຂໍ ນາມ ອນວຊ຺ຊສຸຂໍ. ຕຎ຺ຫິ ຘມ຺ມິກໍ ລາຠໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ‘‘ຘມ຺ມິກສຸຂ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມາຠິໂຍຄນິມິຕ຺ຕໍ ຜາສຸວິຫາຣນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ມນຸສ຺ສານໍ ອຸປກາຣພຫຸລຕນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍປຏິຄ຺ຄຫຓຘມ຺ມເທສນາທິວເສນ ອຸປກາຣພຫຸລຕໍ. ເທວຕານໍ ອຸປກາຣພຫຸລຕໍ ຊນວິວິຕ຺ຕຕາຍ. ປຈຸຣຊນວິວິຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຐານໍ ເທວາ ອຸປສງ຺ກມິຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎນ຺ຕິ. ໂລເກ ສໍວຑ຺ຒຠາວນ຺ຕິ ອາມິໂສປໂຠເຄນ ສໍວຑ຺ຒິຕຠາວໍ.

ເອກປຸຄ຺ຄໂລຕິ ເອຕ຺ຖ (ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑໗໐) ເອໂກຕິ ທຸຕິຍາທິປຏິກ຺ເຂປຕ຺ໂຖ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉໂທ. ປຸຄ຺ຄໂລຕິ ສມ຺ມຸຕິກຖາ, ນ ປຣມຕ຺ຖກຖາ. ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຫິ ຠຄວໂຕ ທຸວິຘາ ເທສນາ ສມ຺ມຸຕິເທສນາ ປຣມຕ຺ຖເທສນາ ຈາຕິ. ອຍມຕ຺ໂຖ ປນ ເຫຏ຺ຐາ ວິຕ຺ຖາຣິໂຕວາຕິ ອິຘ ນ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອໂກ ຈ ໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ຈາຕິ ເອກປຸຄ຺ຄໂລ. ເກນຏ຺ເຐນ ເອກປຸຄ຺ຄໂລ? ອສທິສຏ຺ເຐນ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຏ຺ເຐນ ອສມສມຏ຺ເຐນ. ໂສ ຫິ ທສນ຺ນໍ ປາຣມີນໍ ປຏິປາຏິຍາ ອາວຊ຺ຊນໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ໂພຘິສມ຺ຠາຣຄຸເຓຫິ ເຈວ ພຸທ຺ຘຄຸເຓຫິ ຈ ເສສມຫາຊເນນ ອສທິໂສຕິ ອສທິສຏ຺ເຐນປິ ເອກປຸຄ຺ຄໂລ. ເຍ ຈສ຺ສ ເຕ ຄຸຓາ, ເຕປິ ອຎ຺ຎສຕ຺ຕານໍ ຄຸເຓຫິ ວິສິຏ຺ຐາຕິ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຏ຺ເຐນປິ ເອກປຸຄ຺ຄໂລ. ປຸຣິມກາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ ສພ຺ພສຕ຺ເຕຫິ ອສມາ, ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ອຍເມວ ເອໂກ ຣູປກາຍຄຸເຓຫິ ເຈວ ນາມກາຍຄຸເຓຫິ ຈ ສໂມຕິ ອສມສມຏ຺ເຐນປິ ເອກປຸຄ຺ຄໂລ. ໂລເກຕິ ສຕ຺ຕໂລເກ.

ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອິທໍ ປນ ອຸຠຍມ຺ປິ ວິປ຺ປກຕວຈນເມວ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ພຫຸຊນຫິຕຕ຺ຖາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນ ອຎ຺ເຎນ ກາຣເຓນາຕິ ເອວໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອວຣູປຎ຺ເຈຕ຺ຖ ລກ຺ຂຓໍ ນ ສກ຺ກາ ເອຕໍ ອຎ຺ເຎນ ສທ຺ທລກ຺ຂເຓນ ປຏິພາຫິຕຸໍ. ອປິຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ນາມ, ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນາມ, ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ນາມາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ເຠໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອສ ຫິ ທີປງ຺ກຣປາທມູລໂຕ ລທ຺ຘພ຺ຍາກຣໂຓ ພຸທ຺ຘກາຣກຘມ຺ເມ ປຣິເຍສນ຺ໂຕ ທສ ປາຣມິໂຍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອິເມ ຘມ຺ມາ ມຍາ ປູເຣຕພ຺ພາ’’ຕິ ກຕສນ຺ນິຏ຺ຐາໂນ ທານປາຣມິໍ ປູເຣນ຺ໂຕປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ນາມ. ສີລປາຣມິໍ…ເປ… ອຸເປກ຺ຂາປາຣມິນ຺ຕິ ອິມາ ທສ ປາຣມິໂຍ ປູເຣນ຺ໂຕປິ, ທສ ອຸປປາຣມິໂຍ ປູເຣນ຺ໂຕປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ນາມ. ທສ ປຣມຕ຺ຖປາຣມິໂຍ ປູເຣນ຺ໂຕປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ນາມ. ປຎ຺ຈ ມຫາປຣິຈ຺ຈາເຄ ປຣິຈ຺ຈຊນ຺ໂຕປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ນາມ. ຎາຕຕ຺ຖຈຣິຍໍ ໂລກຕ຺ຖຈຣິຍໍ ພຸທ຺ຘຕ຺ຖຈຣິຍໍ ປູຣຍມາໂນປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ນາມ. ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສາຘິການິ ຈຕ຺ຕາຣິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ພຸທ຺ຘກາຣເກ ຘມ຺ເມ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປນ຺ໂຕປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ນາມ. ເວສ຺ສນ຺ຕຣຕ຺ຕຠາວໍ ປຫາຍ ຕຸສິຕປຸເຣ ປຏິສນ຺ຘິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສຏ຺ຐິວສ຺ສສຕສຫສ຺ສາຘິກາ ສຕ຺ຕປຓ຺ຓາສ ວສ຺ສໂກຏິໂຍ ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ນາມ. ເທວຕາຫິ ຍາຈິໂຕ ປຎ຺ຈ ມຫາວິໂລກນານິ ວິໂລເກຕ຺ວາ ມາຍາເທວິຍາ ກຸຈ຺ຉິສ຺ມິໍ ປຏິສນ຺ຘິໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕປິ, ອນູນາຘິເກ ທສ ມາເສ ຄພ຺ຠວາສໍ ວສນ຺ໂຕປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ນາມ. ເອກູນຕິໍສ ວສ຺ສານິ ອຄາຣມຊ຺ເຌ ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ນາມ. ກາເມສຸ ອາທີນວໍ ເນກ຺ຂມ຺ເມ ຈ ອານິສໍສໍ ທິສ຺ວາ ຣາຫຸລຠທ຺ທສ຺ສ ຊາຕທິວເສ ຉນ຺ນສຫາໂຍ ກຓ຺ຑກໍ ອສ຺ສວຣມາຣຸຍ຺ຫ ນິກ຺ຂມນ຺ໂຕປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ນາມ. ຕີຓິ ຣຊ຺ຊານິ ອຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ ອໂນມນທິຕີເຣ ປພ຺ພຊນ຺ໂຕປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ນາມ. ຉພ຺ພສ຺ສານິ ມຫາປຘານໍ ກໂຣນ຺ໂຕປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ນາມ. ປຣິປາກຄເຕ ຎາເຓ ໂອຬາຣິກໍ ອາຫາຣໍ ອາຫຣນ຺ໂຕປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ນາມ. ສາຍນ຺ຫສມເຍ ວິສາຂປຸຓ຺ຓມາຍໍ ມຫາໂພຘິມຓ຺ຑໍ ອາຣຸຍ຺ຫ ມາຣພລໍ ວິຘເມຕ຺ວາ ປຐມຍາເມ ປຸພ຺ເພນິວາສໍ ອນຸສ຺ສຣິຕ຺ວາ ມຊ຺ຌິມຍາເມ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸໍ ປຣິໂສເຘຕ຺ວາ ປຈ຺ຉິມຍາມສມນນ຺ຕເຣ ທ຺ວາທສງ຺ຄໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ອນຸໂລມປຏິໂລມໂຕ ສມ຺ມສິຕ຺ວາ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄໍ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ໂຕປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ນາມ. ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລກ຺ຂເຓປິ ສກທາຄາມິຜລກ຺ຂເຓປິ ອນາຄາມິຜລກ຺ຂເຓປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ນາມ. ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ປນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນາມ. ອຣຫຕ຺ຕຜລກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ນາມ. ພຸທ຺ຘານຎ຺ຫິ ສາວການໍ ວິຍ ນ ປຏິປາຏິຍາ ອິທ຺ຘິວິຘຎາຓາທີນິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ສເຫວ ປນ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ສກໂລປິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓາທິ ຄຸຓຣາສິ ອາຄໂຕວ ນາມ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ນິພ຺ພຕ຺ຕສພ຺ພກິຈ຺ຈຕ຺ຕາ ອຣຫຕ຺ຕຜລກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ນາມ ໂຫຕິ. ອິມສ຺ມິມ຺ປິ ສຸຕ຺ເຕ ອຣຫຕ຺ຕຜລກ຺ຂຓໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ໂຫຕີຕິ ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ.

ພຫຸຊນຫິຕາຍາຕິ ມຫາຊນສ຺ສ ຫິຕຕ຺ຖາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ພຫຸຊນສຸຂາຍາຕິ ມຫາຊນສ຺ສ ສຸຂຕ຺ຖາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ໂລການຸກມ຺ປາຍາຕິ ສຕ຺ຕໂລກສ຺ສ ອນຸກມ຺ປໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ກຕຣສຕ຺ຕໂລກສ຺ສາຕິ? ໂຍ ຕຖາຄຕສ຺ສ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຸຕ຺ວາ ອມຕປານໍ ປິວິ, ຘມ຺ມໍ ປຏິວິຊ຺ຌິ, ຕສ຺ສ. ຠຄວຕາ ຫິ ມຫາໂພຘິມຓ຺ເຑ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕາຫໍ ວີຕິນາເມຕ຺ວາ ໂພຘິມຓ຺ຑາ ອິສິປຕນໍ ອາຄມ຺ມ ‘‘ທ຺ເວເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນ຺ຕາ ປພ຺ພຊິເຕນ ນ ເສວິຕພ຺ພາ’’ຕິ ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ (ສໍ. ນິ. ໓.໕; ມຫາວ. ໑໓) ເທສິເຕ ອາຍສ຺ມຕາ ອຎ຺ຎາສິໂກຓ຺ຑຎ຺ຎຕ຺ເຖເຣນ ສທ຺ຘິໍ ອຏ຺ຐາຣສໂກຏິສງ຺ຂາ ພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ອມຕປານໍ ປິວິໍສຸ, ເອຕສ຺ສ ສຕ຺ຕໂລກສ຺ສ ອນຸກມ຺ປາຍ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ. ປຎ຺ຈມທິວເສ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຣິໂຍສາເນ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິຍຕ຺ເຖຣາ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐຫິໍສຸ, ເອຕສ຺ສປິ ສຕ຺ຕໂລກສ຺ສ ອນຸກມ຺ປາຍ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ. ຕໂຕ ຍສທາຣກປ຺ປມຸເຂ ປຎ຺ຈປຓ຺ຓາສ ປຸຣິເສ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐາເປສິ, ຕໂຕ ກປ຺ປາສິກວນສຓ຺ເຑ ຕິໍສ ຠທ຺ທວຄ຺ຄິເຍ ຕໂຍ ມຄ຺ເຄ ຈ ຜລານິ ຈ ສມ຺ປາເປສິ, ເອຕສ຺ສປິ ສຕ຺ຕໂລກສ຺ສ ອນຸກມ຺ປາຍ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ. ຄຍາສີເສ ອາທິຕ຺ຕປຣິຍາຍປຣິໂຍສາເນ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໘; ມຫາວ. ໕໔) ຊຏິລສຫສ຺ສໍ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐາເປສິ, ຕໂຕ ລຏ຺ຐິວເນ ພິມ຺ພິສາຣປ຺ປມຸຂາ ເອກາທສ ນຫຸຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິກາ ສຕ຺ຖຸ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຸຕ຺ວາ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐຫິໍສຸ, ເອກໍ ນຫຸຕໍ ສຣເຓສຸ ປຕິຏ຺ຐິຕໍ. ຕິໂຣກຸຏ຺ຏອນຸໂມທນາວສາເນ (ຂຸ. ປາ. ໗. ໑ ອາທໂຍ) ຈຕຸຣາສີຕິຍາ ປາຓສຫສ຺ເສຫິ ອມຕປານໍ ປີຕໍ. ສຸມນມາລາກາຣສມາຄເມ ຈຕຸຣາສີຕິຍາ, ຘນປາລສມາຄເມ ທສຫິ ປາຓສຫສ຺ເສຫິ, ຂທິຣງ຺ຄາຣຊາຕກສມາຄເມ ຈຕຸຣາສີຕິຍາ ປາຓສຫສ຺ເສຫິ, ຊມ຺ພຸກອາຊີວກສມາຄເມ ຈຕຸຣາສີຕິຍາວ, ອານນ຺ທເສຏ຺ຐິສມາຄເມ ຈຕຸຣາສີຕິຍາວ ປາຓສຫສ຺ເສຫິ ອມຕປານໍ ປີຕໍ. ປາສາຓກເຈຕິເຍ ປາຣາຍນສຸຕ຺ຕກຖາທິວເສ (ສຸ. ນິ. ໙໘໒ ອາທໂຍ) ຈຸທ຺ທສ ໂກຏິໂຍ ອມຕປານໍ ປິວິໍສຸ. ຍມກປາຏິຫາຣິຍທິວເສ ວີສຕິ ປາຓໂກຏິໂຍ, ຕາວຕິໍສຠວເນ ປຓ຺ຑຸກມ຺ພລສິລາຍໍ ນິສີທິຕ຺ວາ ມາຕຣໍ ກາຍສກ຺ຂິໍ ກຕ຺ວາ ສຕ຺ຕປ຺ປກຣຓໍ ອຠິຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ຕສ຺ສ ອສີຕິ ປາຓໂກຏິໂຍ, ເທໂວໂຣຫເຓ ຕິໍສ ປາຓໂກຏິໂຍ, ສກ຺ກປຎ຺ຫສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ (ທີ. ນິ. ໒.໓໔໔ ອາທໂຍ) ອສີຕິ ເທວສຫສ຺ສານິ ອມຕປານໍ ປິວິໍສຸ. ມຫາສມຍສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ (ທີ. ນິ. ໒.໓໓໑ ອາທໂຍ) ມງ຺ຄລສຸຕ຺ເຕ (ຂຸ. ປາ. ໕.໑ ອາທໂຍ; ສຸ. ນິ. ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕ) ຈູຬຣາຫຸໂລວາເທ (ມ. ນິ. ໓.໔໑໖ ອາທໂຍ) ສມຈິຕ຺ຕປຏິປທາຍາຕິ (ອ. ນິ. ໒.໓໓) ອິເມສຸ ຈຕູສຸ ຐາເນສຸ ອຠິສມຍປ຺ປຕ຺ຕສຕ຺ຕານໍ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ນຕ຺ຖິ, ເອຕສ຺ສປິ ສຕ຺ຕໂລກສ຺ສ ອນຸກມ຺ປາຍ ອຸປ຺ປນ຺ໂນຕິ. ຍາວຊ຺ຊທິວສາ ອິໂຕ ປຣມ຺ປິ ອນາຄເຕ ອິມໍ ສາສນໍ ນິສ຺ສາຍ ສຄ຺ຄໂມກ຺ຂມຄ຺ເຄ ປຕິຏ຺ຐຫນ຺ຕານໍ ວເສນປິ ອຍມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເທວມນຸສ຺ສານນ຺ຕິ ນ ເກວລໍ ເທວມນຸສ຺ສານໍເຍວ, ອວເສສານໍ ນາຄສຸປຓ຺ຓາທີນມ຺ປິ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາເຍວ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ. ສເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິເກ ປນ ມຄ຺ຄຜລສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ຠພ຺ເພ ປຸຄ຺ຄເລ ທສ຺ເສຕຸໍ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ເອເຕສມ຺ປິ ອຕ຺ຖຕ຺ຖາຍ ຫິຕຕ຺ຖາຍ ສຸຂຕ຺ຖາເຍວ ອຸປ຺ປນ຺ໂນຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ກຕໂມ ເອກປຸຄ຺ຄໂລຕິ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາ. ອິທານິ ຕາຍ ປຸຈ຺ຉາຍ ປຸຏ຺ຐໍ ເອກປຸຄ຺ຄລໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ຕຖາຄໂຕ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ອາຫ. ຕທຕ຺ຖປຣິນິປ຺ຜາທນນ຺ຕິ ໂລກຕ຺ຖນິປ຺ຜາທນໍ, ພຸທ຺ຘກິຈ຺ຈສມ຺ປາທນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຐມໍ ລຸມ຺ພິນີວເນ ທຸຕິຍໍ ໂພຘິມຓ຺ເຑຕິ ລຸມ຺ພິນີວເນ ຣູປກາເຍນ ຊາໂຕ, ໂພຘິມຓ຺ເຑ ຘມ຺ມກາເຍນ. ເອວມາທິນາຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ເວຣຎ຺ຊາກິຕ຺ຕນໂຕ ຣູປກາຍສ຺ສ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ ທສ຺ເສຕິ, ນເຬຣຸປຸຈິມນ຺ທມູລກິຕ຺ຕນໂຕ ຘມ຺ມກາຍສ຺ສ. ຕຖາ ປຸຣິເມນ ປຣາຘີນກິຣິຍາກຣຓໍ, ທຸຕິເຍນ ອຕ຺ຕາຘີນກິຣິຍາກຣຓໍ. ປຸຣິເມນ ວາ ກຣຸຓາກິຈ຺ຈໍ, ອິຕເຣນ ປຎ຺ຎາກິຈ຺ຈໍ, ປຸຣິເມນ ຈສ຺ສ ປຣມາຍ ອນຸກມ຺ປາຍ ສມນ຺ນາຄມໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ປຣມາຍ ອຸເປກ຺ຂາຍ ສມນ຺ນາຄມນ຺ຕິ ເອວມາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ປຈ຺ຉິມໂກຕິ ຄຸເຓນ ປຈ຺ຉິມໂກ. ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສງ຺ຂ຺ຍາຍປີຕິ ຄຓນໂຕປິ. ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ເຎນ ສໍຫຕຕ຺ຕາ ສງ຺ໂຆຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ຎສງ຺ຂາຕສງ຺ຆາເຕນ ສມຓຄເຓນາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ປນ ‘‘ຍາຍໍ ທິຏ຺ຐິ ອຣິຍາ ນິຍ຺ຍານິກາ ນິຍ຺ຍາຕິ ຕກ຺ກຣສ຺ສ ສມ຺ມາ ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍາຍ, ຕຖາຣູປາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ທິຏ຺ຐິສາມຎ຺ຎຄໂຕ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໒໔, ໓໕໖, ມ. ນິ. ໑.໔໙໒; ໓.໕໔) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ, ‘‘ຍານິ ຕານິ ສີລານິ ອຂຓ຺ຑານິ ອຈ຺ຉິທ຺ທານິ ອສພລານິ ອກມ຺ມາສານິ ຠຸຊິສ຺ສານິ ວິຎ຺ຎຸປ຺ປສຕ຺ຖານິ ອປຣາມຏ຺ຐານິ ສມາຘິສໍວຕ຺ຕນິການິ, ຕຖາຣູເປສຸ ສີເລສຸ ສີລສາມຎ຺ຎຄໂຕ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໒໔; ໓໕໖; ມ. ນິ. ໑.໔໙໒; ໓.໕໔) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕານຎ຺ຈ ສີລານໍ ສາມຎ຺ຎສງ຺ຂາເຕນ ສງ຺ຆໂຕ ສງ຺ຆຏິໂຕ ສເມໂຕຕິ ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ຎສງ຺ຂາຕສງ຺ຆາໂຕ, ສມຓຄໂຓ. ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ເຎນ ສໍຫໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ອຏ຺ຐານເມຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນວກາໂສ, ຍໍ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ໂນ ປຸຄ຺ຄໂລ ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ປາຓໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຍ຺ຍ, ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ອາທິວຈນໂຕ ທິຏ຺ຐິສີລານໍ ນິຍຕສຠາວຕ຺ຕາ ໂສຕາປນ຺ນາປິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ເຎນ ສໍຫຕາ, ປເຄວ ສກທາຄາມິອາທໂຍ. ອຣິຍປຸຄ຺ຄລາ ຫິ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ທູເຣ ຐິຕາປິ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸຓສາມຄ຺ຄິຍາ ສໍຫຕາເຍວ. ‘‘ຕຖາຣູປາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ທິຏ຺ຐິສາມຎ຺ຎຄໂຕ ວິຫຣຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໒໔, ໓໕໖; ມ. ນິ. ໑.໔໙໒; ໓.໕໔), ຕຖາຣູເປສຸ ສີເລສຸ ສີລສາມຎ຺ຎຄໂຕ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໒໔, ໓໕໖; ມ. ນິ. ໑.໔໙໒; ໓.໕໔) ວຈນໂຕ ປຸຖຸຊ຺ຊນານມ຺ປິ ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ເຎນ ສໍຫຕຠາໂວ ລພ຺ຠຕິເຍວ, ອິຘ ປນ ອຣິຍສງ຺ໂຆເຍວ ອຘິປ຺ເປໂຕ ‘‘ໂຍ ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຉິມໂກ, ໂສ ໂສຕາປນ຺ໂນ’’ຕິ ວຈນໂຕ. ເອເຕນາຕິ ‘‘ປຎ຺ຈມຕ຺ເຕຫິ ຠິກ຺ຂຸສເຕຫີ’’ຕິ ເອເຕນ ວຈເນນ. ອສ຺ສາຕິ ປຎ຺ຈມຕ຺ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸສຕສ຺ສ. ນິຣພ຺ພຸໂທຕິອາທີນໍ ວຈນຕ຺ໂຖ ປຣໂຕ ເອວ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ.

ອສ຺ໂສສີຕິ ເອຕ຺ຖ ສວນມຸປລພ຺ໂຠຕິ ອາຫ ‘‘ອສ຺ໂສສີຕິ ສຸຓິ ອຸປລຠີ’’ຕິ, ອຎ຺ຎາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ຈາຍມຸປລພ຺ໂຠ ສວນວເສເນວາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ໂສຕທ຺ວາຣສມ຺ປຕ຺ຕວຈນນິຄ຺ໂຆສານຸສາເຣນ ອຎ຺ຎາສີ’’ຕິ. ອວຘາຣຓຜລຕ຺ຕາ ສທ຺ທປ຺ປໂຍຄສ຺ສ ສພ຺ພມ຺ປິ ວາກ຺ຍໍ ອນ຺ໂຕຄຘາວຘາຣຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ໂຂຕິ ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ ນິປາໂຕ’’ຕິ. ອວຘາຣຓຕ຺ເຖຕິ ປນ ອິມິນາ ອນ຺ໂຕຄຘາວຘາຣເຓປິ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ວາກ຺ເຍ ອິຏ຺ຐໂຕວຘາຣຓຕ຺ຖໍ ໂຂສທ຺ທຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕເມວ ອິຏ຺ຐໂຕວຘາຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖ ອວຘາຣຓຕ຺ເຖນາ’’ຕິອາທິ. ອຖ ປທປູຣຓຕ຺ເຖນ ໂຂສທ຺ເທນ ກິໍປໂຍຊນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປທປູຣເຓນ ປນ ພ຺ຍຎ຺ຊນສິລິຏ຺ຐຕາມຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ. ‘‘ອສ຺ໂສສີ’’ຕິ ຫິ ປທໍ ໂຂສທ຺ເທ ຄຫິເຕ ເຕນ ຜຸລ຺ລິຕມຓ຺ຑິຕວິຠູສິຕໍ ວິຍ ໂຫນ຺ຕໍ ປູຣິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ, ເຕນ ຈ ປຸຣິມປຈ຺ຉິມປທານິ ສິລິຏ຺ຐານິ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ຕສ຺ມິໍ ອຄ຺ຄຫິເຕ, ຕສ຺ມາ ປທປູຣເຓນ ພ຺ຍຎ຺ຊນສິລິຏ຺ຐຕາມຕ຺ຕເມວ ປໂຍຊນໍ. ມຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ວິເສສນິວຕ຺ຕິອຕ຺ໂຖ, ເຕນສ຺ສ ອນຕ຺ຖນ຺ຕຣທີປນຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ເອວ-ສທ຺ເທນ ປນ ພ຺ຍຎ຺ຊນສິລິຏ຺ຐຕາຍ ເອກນ຺ຕິກຕໍ.

ເວຣຎ຺ໂຊຕິ ເອຕ຺ຖ ສທ຺ທລກ຺ຂຓານຸສາເຣນ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ຊາໂຕ’’ຕິອາທິ. ພ຺ຣຫ຺ມໍ ອຓຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ພ຺ຣຫ຺ມນ຺ຕິ ເວໂທ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ປນ ມນ຺ຕພ຺ຣຫ຺ມກປ຺ປວເສນ ຕິວິໂຘ. ຕຕ຺ຖ ມນ຺ຕາ ປຘານມູລຠາວໂຕເຍວ ອຏ຺ຐກາທີຫິ ປວຸຕ຺ຕາ, ອິຕເຣ ປນ ຕນ຺ນິສ຺ສເຍນ ຊາຕາ, ເຕນ ປຘານສ຺ເສວ ຄຫຓໍ. ມນ຺ເຕ ສຊ຺ຌາຍຕີຕິ ອິຣຸເວທາທິເກ ມນ຺ຕສຕ຺ເຖ ສຊ຺ຌາຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຣຸເວທາທໂຍ ຫິ ຄຸຕ຺ຕຠາສິຕພ຺ພຕາຍ ‘‘ມນ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອິທເມວ ຫີຕິ ອວຘາຣເຓນ ພ຺ຣຫ຺ມໂຕ ຊາໂຕຕິອາທິກໍ ນິຣຸຕ຺ຕິໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ຊາຕິພ຺ຣາຫ຺ມຓານນ຺ຕິ ອິມິນາ ອຎ຺ເຎປິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ອຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ທຸວິຘາ ຫິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ຊາຕິພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ວິສຸທ຺ຘິພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ຈາຕິ. ອິທານິ ຕຕ຺ຖ ວິສຸທ຺ຘິພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ນິຣຸຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອຣິຍາ ປນາ’’ຕິອາທິ.

ສມິຕປາປຕ຺ຕາຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ອນວເສສໂຕ ສວາສນໍ ສມິຕປາປຕ຺ຕາ. ເອວຎ຺ຫິ ພາຫິຣກອວີຕຣາຄເສກ຺ຂາເສກ຺ຂປາປສມຓໂຕ ຠຄວໂຕ ປາປສມຓໍ ວິເສສິຕໍ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ອຸທາຫຣເຓນ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ເອຕ຺ຖ ປນ ‘‘ພາຫິຕປາໂປຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ, ສມິຕປາປຕ຺ຕາ ສມໂຓຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອິທໍ ຠິນ຺ນຄາຖາສນ຺ນິສ຺ສິຕປທທ຺ວຍໍ ເອກໂຕ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຕີສຸປິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ‘‘ສມິຕຕ຺ຕາ ຫິ ປາປານໍ, ສມໂຓຕິ ປວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອິທໍ ວຈນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘ສມິຕຕ຺ຕາ ສມໂຓຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ພາຫິຕປາໂປຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓຕິ ອິທໍ ປນ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ຄາຖາພນ຺ເຘ ວຸຕ຺ຕວຈນ’’ນ຺ຕິ. ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ນິປາຕານໍ ອິຘ ອນຸສ຺ສວນຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຂລູຕິ ອນຸສ຺ສວນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ’’ຕິ. ຊາຕິສມຸທາຄຕນ຺ຕິ ຊາຕິຍາ ອາຄຕໍ, ຊາຕິສິທ຺ຘນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອາລປນມຕ຺ຕນ຺ຕິ ປິຍາລາປວຈນມຕ຺ຕໍ. ປິຍສມຸທາຫາຣາ ເຫເຕ ໂຠຕິ ວາ ອາວຸໂສຕິ ວາ ເທວານມ຺ປິຍາຕິ ວາ. ໂຠວາທີ ນາມ ໂສ ໂຫຕີຕິ ໂຍ ອາມນ຺ຕນາທີສຸ ‘‘ໂຠ ໂຠ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕ ວິຈຣຕິ, ໂສ ໂຠວາທີ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສກິຎ຺ຈໂນຕິ ຣາຄາທີຫິ ກິຎ຺ຈເນຫິ ສກິຎ຺ຈໂນ. ຣາຄາທໂຍ ຫິ ສຕ຺ເຕ ກິຎ຺ເຈນ຺ຕິ ມທ຺ທນ຺ຕິ ປລິພຸນ຺ຘນ຺ຕີຕິ ‘‘ກິຎ຺ຈນານີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ມນຸສ຺ສາ ກິຣ ໂຄເຓຫິ ຂລໍ ມທ຺ທາເປນ຺ຕາ ‘‘ກິຎ຺ເຈຫິ ກປິລ, ກິຎ຺ເຈຫິ ກາຬກາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ມທ຺ທນຏ຺ໂຐ ກິຎ຺ຈນຏ຺ໂຐຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ໂຄຕ຺ຕວເສນາຕິ ເອຕ຺ຖ ຄໍ ຕາຍຕີຕິ ໂຄຕ຺ຕໍ. ໂຄສທ຺ເທນ ເຈຕ຺ຖ ອຠິຘານໍ ພຸທ຺ຘິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ໂຄຕໂມຕິ ປວຕ຺ຕມານໍ ອຠິຘານໍ ພຸທ຺ຘິຎ຺ຈ ເອກໍສິກວິສຍຕາຍ ຕາຍຕິ ຣກ຺ຂຕີຕິ ໂຄຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ຫິ ພຸທ຺ຘິ ອາຣມ຺ມຓຠູເຕນ ອຕ຺ເຖນ ວິນາ ນ ວຕ຺ຕຕິ, ເອວໍ ອຠິຘານໍ ອຠິເຘຍ຺ຍຠູເຕນ, ຕສ຺ມາ ໂສ ໂຄຕ຺ຕສງ຺ຂາໂຕ ອຕ຺ໂຖ ຕານິ ພຸທ຺ຘິອຠິຘານານິ ຕາຍຕິ ຣກ຺ຂຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂສ ປນ ອຎ຺ຎກຸລປຣມ຺ປຣາຍ ອສາຘາຣຓໍ ຕສ຺ສ ກຸລສ຺ສ ອາທິປຸຣິສສມຸທາຄຕໍ ຕໍກຸລປຣິຍາປນ຺ນສາຘາຣຓໍ ສາມຎ຺ຎຣູປນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສມໂຓຕິ ອິມິນາ ສຣິກ຺ຂກຊເນຫິ ຠຄວໂຕ ພຫຸມຕຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ ສມິຕປາປຕາກິຕ຺ຕນໂຕ, ໂຄຕໂມຕິ ອິມິນາ ໂລກິຍຊເນຫິ ອຸຬາຣກຸລສມ຺ຠູຕຕາທີປນໂຕ. ສກ຺ຍສ຺ສ ສຸທ຺ໂຘທນມຫາຣາຊສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ສກ຺ຍປຸຕ຺ໂຕ. ອິມິນາ ຈ ອຸທິໂຕທິຕວິປຸລຂຕ຺ຕິຍກຸລວິຠາວນໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິທໍ ປນ ຠຄວໂຕ ອຸຈ຺ຈາກຸລປອທີປນ’’ນ຺ຕິ. ສພ຺ພຂຕ຺ຕິຍານຎ຺ຫິ ອາທິຠູຕມຫາສມ຺ມຕມຫາຣາຊໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອສມ຺ຠິນ຺ນໍ ອຸຬາຣຕມໍ ສກ຺ຍຣາຊກຸລໍ. ເກນຈິ ປາຣິຊຸຎ຺ເຎນ ອນຠິຠູໂຕຕິ ຎາຕິປາຣິຊຸຎ຺ຎໂຠຄປາຣິຊຸຎ຺ຎາທິນາ ເກນຈິ ປາຣິຊຸຎ຺ເຎນ ປຣິຫານິຍາ ອນຠິຠູໂຕ ອນຊ຺ໂຌຕ຺ຖໂຏ. ຕຖາ ຫິ ໂລກນາຖສ຺ສ ອຠິຊາຕິຍໍ ຕສ຺ສ ກຸລສ຺ສ ນ ກິຎ຺ຈິ ປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ, ອຖ ໂຂ ວຑ຺ຒິເຍວ. ອຠິນິກ຺ຂມເນ ຈ ຕໂຕ ສມິທ຺ຘຕມຠາໂວ ໂລເກ ປາກໂຏ ປຎ຺ຎາໂຕ. ເຕນ ‘‘ສກ຺ຍກຸລາ ປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ ອິທໍ ວຈນໍ ຠຄວໂຕ ສທ຺ຘາປພ຺ພຊິຕຠາວປຣິທີປນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ ມຫນ຺ຕໍ ຎາຕິປຣິວຏ຺ຏໍ ມຫນ຺ຕຎ຺ຈ ໂຠຄກ຺ຂນ຺ຘໍ ປຫາຍ ປພ຺ພຊິຕຠາວສິທ຺ຘິໂຕ. ຕໂຕ ປຣນ຺ຕິ ‘‘ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທິ.

ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນນ຺ຕິ ອິຕ຺ຖໍ ອິມໍ ປກາຣໍ ຠູໂຕ ອາປນ຺ໂນຕິ ອິຕ຺ຕມ຺ຠູໂຕ, ຕສ຺ສ ອາຂ຺ຍານໍ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານໍ, ໂສເຍວ ອຕ຺ໂຖ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ອິຕ຺ຖໍ ເອວໍ ປກາໂຣ ຠູໂຕ ຊາໂຕຕິ ເອວໍ ກຖນຕ຺ໂຖ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມິໍ ອຸປໂຍຄວຈນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິ-ສທ຺ໂທ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ຖໂຊຕໂກ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ອຸຄ຺ຄມນປ຺ປກາຣສ຺ສ ທີປນໂຕ. ເຕນ ໂຍຄໂຕ ‘‘ຕໍ ໂຂ ປນ ຠວນ຺ຕໍ ໂຄຕມ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ສາມິອຕ຺ເຖປິ ສມານໍ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານທີປນໂຕ ‘‘ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ເຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ໂຂ ປນ ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍຖາ ‘‘ສາຘຸ ເທວທຕ຺ໂຕ ມາຕຣມຠີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິສທ຺ທໂຍຄໂຕ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍາເນ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ກຕໍ, ເອວມິຘາປິ ຕໍ ໂຂ ປນ ຠວນ຺ຕໍ ໂຄຕມໍ ອຠິ ເອວໍ ກລ຺ຍາໂຓ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ອຸຄ຺ຄໂຕຕິ ອຠິສທ຺ທໂຍຄໂຕ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍາເນ ອຸປໂຍຄວຈນນ຺ຕິ. ‘‘ສາຘຸ ເທວທຕ຺ໂຕ ມາຕຣມຠີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ເທວທຕ຺ໂຕ ມາຕຣມຠິ ມາຕຣິ ວິສເຍ ມາຕຸຍາ ວາ ສາຘູ’’ຕິ ເອວໍ ອຘິກຣຓຕ຺ເຖ ສາມິອຕ຺ເຖ ວາ ຠຸມ຺ມວຈນສ຺ສ ວາ ສາມິວຈນສ຺ສ ວາ ປສງ຺ເຄ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ຖໂຊຕເກນ ອຠິສທ຺ເທນ ໂຍເຄ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ກຕໍ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ ‘‘ເທວທຕ຺ໂຕ ມາຕຸ ວິສເຍ ມາຕຸສມ຺ພນ຺ຘີ ວາ ສາຘຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣປ຺ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ເອວມິຘາປິ ‘‘ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ ສມ຺ພນ຺ຘີ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ອຸຄ຺ຄມນປ຺ປກາຣປ຺ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ເທວທຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ວິຍ ອິຘ ກິຕ຺ຕິສທ຺ທຄ຺ຄຫຓໍ, ຕຖາ ຕຕ຺ຖ ‘‘ມາຕຣ’’ນ຺ຕິ ວຈນໍ ວິຍ ອິຘ ‘‘ຕໍ ໂຂ ປນ ຠວນ຺ຕໍ ໂຄຕມ’’ນ຺ຕິ ວຈນໍ, ຕຕ຺ຖ ສາຘຸສທ຺ທຄ຺ຄຫຓໍ ວິຍ ອິຘ ອຸຄ຺ຄຕສທ຺ທຄ຺ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ກລ຺ຍາໂຓຕິ ຠທ຺ທໂກ. ກລ຺ຍາຓຠາໂວ ຈສ຺ສ ກລ຺ຍາຓຄຸຓວິສຍຕາຍາຕິ ອາຫ ‘‘ກລ຺ຍາຓຄຸຓສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ, ກລ຺ຍາເຓຫິ ຄຸເຓຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຕໍວິສຍຕາຍ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍວິສຍຕາ ເຫຕ຺ຖ ສມນ຺ນາຄໂມ ກລ຺ຍາຓຄຸຓວິສຍຕາຍ ຕນ຺ນິສ຺ສິໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເສຏ຺ໂຐຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເສຏ຺ຐຄຸຓວິສຍຕາຍ ເອວ ຫິ ກິຕ຺ຕິສທ຺ທສ຺ສ ເສຏ຺ຐຕາ ‘‘ຠຄວາຕິ ວຈນໍ ເສຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ‘‘ຠຄວາ ອຣຫ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຄຸຓານໍ ສໍກິຕ຺ຕນໂຕ ສທ຺ທນີຍໂຕ ຈ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ວຓ຺ໂຓຕິ ອາຫ ‘‘ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທຕິ ກິຕ຺ຕິ ເອວາ’’ຕິ. ວຓ຺ໂຓເຍວ ຫິ ກິຕ຺ເຕຕພ຺ພໂຕ ກິຕ຺ຕິສທ຺ທນີຍໂຕ ສທ຺ໂທຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກິຕ຺ຕິປຣິຍາໂຍ ຫິ ສທ຺ທສທ຺ໂທ ຍຖາ ‘‘ອຸຬາຣສທ຺ທາ ອິສໂຍ, ຄຸຓວນ຺ໂຕ ຕປສ຺ສິໂນ’’ຕິ. ອຠິຕ຺ຖວນວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ສທ຺ໂທ ຖຸຕິໂຆໂສ, ອຠິຕ຺ຖວຸທາຫາໂຣ.

‘‘ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ’’ຕິ ປນ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ນ ທສ຺ສິໂຕ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ໂພ – ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕຕິ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ອຸຄ຺ຄໂຕ, ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຄຸເຓ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສເທວກໍ ໂລກໍ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ປວຕ຺ໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກິນ຺ຕິ ສທ຺ໂທ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອິຕິປິ ໂສ ຠຄວາ’’ຕິອາທິ. ອິໂຕ ປຣໍ ປນ ອີທິເສສຸ ຐາເນສຸ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ປາຬິປາຐສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ສິຍາ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ‘‘ປາຬິຍໍ ປນາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ສຍິສ຺ສາມ, ອິທານິ ຕຕ຺ຖ ປທໂຍຊນາປຸພ຺ພກໍ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອິຕິປິ ໂສ ຠຄວາຕິອາທີສຸ ປນ ອຍໍ ຕາວ ໂຍຊນາ’’ຕິອາທິ. ໂສ ຠຄວາຕິ ໂຍ ໂສ ສມຕິໍສ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ສພ຺ພກິເລເສ ຠຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເທວານໍ ອຕິເທໂວ ສກ຺ການໍ ອຕິສກ຺ໂກ ພ຺ຣຫ຺ມານໍ ອຕິພ຺ຣຫ຺ມາ ໂລກນາໂຖ ຠາຄ຺ຍວນ຺ຕຕາທີຫິ ກາຣເຓຫິ ຠຄວາຕິ ລທ຺ຘນາໂມ, ໂສ ຠຄວາ. ຠຄວາຕິ ຫິ ອິທໍ ສຕ຺ຖຸ ນາມກິຕ຺ຕນໍ. ເຕນາຫ ອາຍສ຺ມາ ຘມ຺ມເສນາປຕິ ‘‘ຠຄວາຕິ ເນຕໍ ນາມໍ ມາຕຣາ ກຕ’’ນ຺ຕິອາທິ (ມຫານິ. ໘໔). ປຣໂຕ ປນ ຠຄວາຕິ ຄຸຓກິຕ຺ຕນເມວ. ຍຖາ ກມ຺ມຏ຺ຐານິເກນ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ນວສຸ ຐາເນສຸ ປຈ຺ເຈກໍ ອິຕິປິສທ຺ທໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ອນຸສ຺ສຣີຍນ຺ຕິ, ເອວໍ ພຸທ຺ຘຄຸຓສໍກິຕ຺ຕເກນປີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິຕິປິ ອຣຫໍ ອິຕິປິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ…ເປ… ອິຕິປິ ຠຄວາ’’ຕິ ອາຫ. ເອວຎ຺ຫິ ສຕິ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິອາທີຫິ ນວຫິ ປເທຫິ ເຍ ສເທວເກ ໂລເກ ອຕິວິຍ ປາກຏາ ປຎ຺ຎາຕາ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ, ເຕ ນານປ຺ປກາຣໂຕ ວິຠາວິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ‘‘ອິຕິເປຕໍ ຠູຕໍ, ອິຕິເປຕໍ ຕຈ຺ຉ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໖) ວິຍ ຫິ ອິຘ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈກ຺ຂກາຣຓຕ຺ໂຖ, ປິ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ, ເຕນ ຈ ເຕສໍ ຄຸຓານໍ ພຫຸຠາໂວ ທີປິໂຕ, ຕານິ ຈ ຄຸຓສລ຺ລກ຺ຂຓກາຣຓານິ ສທ຺ຘາສມ຺ປນ຺ນານໍ ວິຎ຺ຎຸຊາຕິການໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຕານິ ສໍກິຕ຺ເຕນ຺ເຕນ ວິຎ຺ຎຸນາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສມ຺ມຸຂີຠູຕາເນວ ກຕ຺ວາ ສໍກິຕ຺ເຕຕພ຺ພານີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິມິນາ ຈ ອິມິນາ ຈ ກາຣເຓນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຫ.

‘‘ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິການໍ ວຈນານມຕ຺ຖໍ, ສຸຕ຺ຕານຸຣູປໍ ປຣິທີປຍນ຺ຕີ’’ຕິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໒໕-໑໒໘) ສພ຺ພາກາຣໂຕ ສໍວຓ຺ຓິຕມ຺ປິ ອຕ຺ຖໍ ອິຘາປິ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸກາໂມ ຕຕ຺ຖ ປໂຍຊນມາຫ ‘‘ອິທານິ ວິນຍຘຣານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕສມ຺ປຫໍສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕສນ຺ໂຕສນຕ຺ຖໍ, ຈິຕ຺ຕປ຺ປສາທຊນນຕ຺ຖນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ອາຣກຕ຺ຕາ’’ຕິອາທີສຸ ອາຣກຕ຺ຕາຕິ ສຸວິທູຣຕ຺ຕາ. ອຣີນນ຺ຕິ ກິເລສາຣີນໍ. ອຣານນ຺ຕິ ສໍສາຣຈກ຺ກສ຺ສ ອຣານໍ. ຫຕຕ຺ຕາຕິ ວິທ຺ຘໍສິຕຕ຺ຕາ. ປຈ຺ຈຍາທີນນ຺ຕິ ຈີວຣາທິປຈ຺ຈຍານຎ຺ເຈວ ປູຊາວິເສສານຎ຺ຈ.

ອິທານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອາຣກາ ຫິ ໂສ’’ຕິອາທິ. ທູຣຕາ ນາມ ອາສນ຺ນຕາ ວິຍ ອຸປາທາຍຸປາທາຍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ປຣມຸກ຺ກໍສຄຕໍ ທູຣຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສຸວິທູຣວິທູເຣ ຐິໂຕ’’ຕິ ອາຫ, ສຸຏ຺ຐຸ ວິທູຣຠາເວເນວ ວິທູເຣ ຐິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ປນສ຺ສ ກິເລເສຫິ ທູເຣ ຐິຕຠາໂວ, ນ ປເທສວເສນ, ອຖ ໂຂ ເຕສໍ ສພ຺ພໂສ ປຫີນຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ມຄ຺ເຄນ ກິເລສານໍ ວິທ຺ຘໍສິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ. ນນຸ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ຂີຓາສວານໍ ເຕ ປຫີນາ ເອວາຕິ ອນຸໂຍຄໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສວາສນານ’’ນ຺ຕິ. ນ ຫິ ຐເປຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຎ຺ເຎ ສຫ ວາສນາຍ ກິເລເສ ປຫາຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ. ເອເຕນ ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓໍ ຠຄວໂຕ ອຣຫຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ກາ ປນາຍໍ ວາສນາ ນາມ? ປຫີນກິເລສສ຺ສປິ ອປ຺ປຫີນກິເລສສ຺ສ ປໂຍຄສທິສປໂຍຄເຫຕຸຠູໂຕ ກິເລສນິສ຺ສິໂຕ ສາມຕ຺ຖິຍວິເສໂສ ອາຍສ຺ມໂຕ ປິລິນ຺ທວຈ຺ຉສ຺ສ ວສລສມຸທາຈາຣນິມິຕ຺ຕໍ ວິຍ. ກຖໍ ປນ ‘‘ອາຣກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ກິເລເສຫີ’’ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕີຕິ ສາມຎ຺ຎໂຈທນາຍ ວິເສເສ ອວຏ຺ຐານໂຕ ວິເສສຕ຺ຖິນາ ຈ ວິເສສສ຺ສ ອນຸປຍຸຊ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ‘‘ອາຣກາສ຺ສ ໂຫນ຺ຕິ ປາປກາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີນິ (ມ. ນິ. ໑.໔໓໔) ສຸຕ຺ຕປທາເນຕ຺ຖ ອຸທາຫຣິຕພ຺ພານິ. ອາຣກາຕິ ເຈຕ຺ຖ ອາ-ກາຣສ຺ສ ຣສ຺ສຕ຺ຕໍ, ກ-ກາຣສ຺ສ ຈ ຫກາຣໍ ສານຸສາຣໍ ກຕ຺ວາ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິ ປທສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ສຸຂຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ອິທເມຕ຺ຖ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ໂສ ຕໂຕ ອາຣກາ ນາມ, ຍສ຺ສ ເຍນາສມງ຺ຄິຕາ;

ອສມງ຺ຄີ ຈ ໂທເສຫິ, ນາໂຖ ເຕນາຣຫໍ ມໂຕ’’ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໒໕);

ອນຕ຺ຖຈຣເຓນ ກິເລສາ ເອວ ອຣໂຍຕິ ກິເລສາຣໂຍ. ອຣີນໍ ຫຕຕ຺ຕາ ອຣິຫາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖາປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ສຸຂຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ອິທໍ ເວທິຕພ຺ພໍ –

‘‘ຍສ຺ມາ ຣາຄາທິສງ຺ຂາຕາ, ສພ຺ເພປິ ອຣໂຍ ຫຕາ;

ປຎ຺ຎາສຕ຺ເຖນ ນາເຖນ, ຕສ຺ມາປິ ອຣຫໍ ມໂຕ’’ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໒໖);

ຍຎ຺ເຈຕໍ ສໍສາຣຈກ຺ກນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຣຖຈກ຺ກສ຺ສ ນາຠິ ວິຍ ມູລາວຍວຠູຕໍ ອນ຺ໂຕ ພຫິ ຈ ສມວຏ຺ຐິຕໍ ອວິຊ຺ຊາຠວຕຓ຺ຫາທ຺ວຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອວິຊ຺ຊາຠວຕຓ຺ຫາມຍນາຠີ’’ຕິ. ນາຠິຍາ ເນມິຍາ ຈ ສມ຺ພທ຺ຘອຣສທິສາ ປຈ຺ຈຍຜລຠູເຕຫິ ອວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫາຊຣາມຣເຓຫິ ສມ຺ພທ຺ຘາ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣອປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣອາເນຎ຺ຊາຠິສງ຺ຂາຣາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຸຎ຺ຎາທິອຠິສງ຺ຂາຣາຣ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ປຣິຍນ຺ຕຠາເວນ ປາກຏໍ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ຕໍ ເນມິຏ຺ຐານິຍໍ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ຊຣາມຣຓເນມີ’’ຕິ. ຍຖາ ຣຖຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ປຘານກາຣຓໍ ອກ຺ໂຂ, ເອວໍ ສໍສາຣຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອາສວສມຸທໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ອາສວສມຸທຍມເຍນ ອກ຺ເຂນ ວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ’’ຕິ. ອາສວາ ເອວ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ກາຣຓຕ຺ຕາ ອາສວສມຸທໂຍ. ຍຖາຫ ‘‘ອາສວສມຸທຍາ ອວິຊ຺ຊາສມຸທໂຍ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໐໓). ວິປາກກຏຕ຺ຕາຣູປປ຺ປເຠໂທ ກາມຠວາທິໂກ ຕິຠໂວ ເອວ ຣໂຖ, ຕສ຺ມິໍ ຕິຠວຣເຖ. ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈເຍຫິ ສມໍ, ສພ຺ພໂສ ວາ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ໂຍຊິຕນ຺ຕິ ສມາໂຍຊິຕໍ. ອາທິຣຫິຕໍ ກາລໍ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ກຕ຺ວາ ອນາທິກາລປ຺ປວຕ຺ຕໍ.

‘‘ຂນ຺ຘານຎ຺ຈ ປຏິປາຏິ, ຘາຕຸອາຍຕນານ ຈ;

ອພ຺ໂພຈ຺ຉິນ຺ນໍ ວຕ຺ຕມານາ, ສໍສາໂຣຕິ ປວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໖໑໙; ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໙໕ ອປສາທນາວຓ຺ຓນາ; ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒.໖໐; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔.໑໙໙) –

ເອວໍ ວຸຕ຺ຕສໍສາໂຣວ ສໍສາຣຈກ຺ກໍ. ອເນນາຕິ ຠຄວຕາ. ໂພຘິມຓ຺ເຑຕິ ໂພຘິສງ຺ຂາຕສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ມຓ຺ຑຠາວປ຺ປຕ຺ເຕ ຐາເນ ກາເລ ວາ. ໂພຘີຕິ ປຎ຺ຎາ, ສາ ເອຕ຺ຖ ມຓ຺ຑາ ປສນ຺ນາ ຊາຕາຕິ ໂພຘິມຓ຺ໂຑ. ວີຣິຍປາເທຫີຕິ ສໍກິເລສໂວທານປກ຺ຂິເຍສຸ ສນ຺ນິຣຸມ຺ຠນສນ຺ນິກ຺ຂິປນກິຈ຺ຈຕາຍ ທ຺ວິຘາ ປວຕ຺ເຕຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວີຣິຍສງ຺ຂາເຕຫິ ປາເທຫິ. ສີລປຖວິຍນ຺ຕິ ປຕິຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ ສີລເມວ ປຖວີ, ຕສ຺ສໍ. ປຕິຏ຺ຐາຍາຕິ ສມ຺ປາທນວເສນ ປຕິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ. ສທ຺ຘາຫຕ຺ເຖນາຕິ ອນວຊ຺ຊຘມ຺ມາທານສາຘນໂຕ ສທ຺ຘາວ ຫຕ຺ໂຖ, ເຕນ. ກມ຺ມກ຺ຂຍກຣນ຺ຕິ ກາຍກມ຺ມາທິເຠທສ຺ສ ສພ຺ພສ຺ສປິ ກມ຺ມສ຺ສ ຂຍກຣຓໂຕ ກມ຺ມກ຺ຂຍກຣໍ. ຎາຓຜຣສຸນ຺ຕິ ສມາຘິສິລາຍໍ ສຸນິສິຕໍ ມຄ຺ຄຎາຓຜຣສຸໍ ຄເຫຕ຺ວາ.

ເອວໍ ‘‘ອຣານໍ ຫຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ ອຣສງ຺ຂາຕໍ ສໍສາຣໍ ຈກ຺ກໍ ວິຍ ຈກ຺ກນ຺ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ອຕ຺ຖໂຍຊນໍ ກຕ຺ວາ ອິທານິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທເທສນາກ຺ກເມນປິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອນມຕຄ຺ຄສໍສາຣວຏ຺ຏນ຺ຕິ ອນຸ ອນຸ ອມຕຄ຺ຄໍ ອວິຎ຺ຎາຕປຸພ຺ພໂກຏິກໍ ສໍສາຣມຓ຺ຑລໍ. ເສສາ ທສ ຘມ຺ມາຕິ ສງ຺ຂາຣາທໂຍ ຊາຕິປຣິໂຍສານາ ທສ ຘມ຺ມາ. ກຖໍ ເຕສໍ ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ອຣຠາໂວຕິ ອາຫ ‘‘ອວິຊ຺ຊາມູລກຕ຺ຕາ ຊຣາມຣຓປຣິຍນ຺ຕຕ຺ຕາ ຈາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອວິຊ຺ຊາ ມູລໍ ປຘານກາຣຓໍ ເຍສໍ ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ເຕ ອວິຊ຺ຊາມູລກາ, ເຕສໍ ຠາໂວ ອວິຊ຺ຊາມູລກຕ຺ຕໍ. ຊຣາມຣຓໍ ປຣິຍນ຺ຕໍ ປຣິໂຍສານຠູຕໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ຊຣາມຣຓປຣິຍນ຺ຕາ, ສງ຺ຂາຣາທໂຍ ທສ ຘມ຺ມາ. ເຕສໍ ຠາໂວ ຊຣາມຣຓປຣິຍນ຺ຕຕ຺ຕໍ. ສງ຺ຂາຣາທິຊາຕິປຣິໂຍສານານໍ ທສຘມ຺ມານໍ ອວິຊ຺ຊາມູລກຕ຺ຕາ ຊຣາມຣຓປຣິໂຍສານຕ຺ຕາ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ນາຠິຠູຕາຍ ອວິຊ຺ຊາຍ ມູລໂຕ ເນມິຠູເຕນ ຊຣາມຣເຓນ ອນ຺ຕໂຕ ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ສມ຺ພນ຺ຘຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ທຸກ຺ຂາທີສູຕິ ທຸກ຺ຂສມຸທຍນິໂຣຘມຄ຺ເຄສຸ. ອຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ຎາຓປ຺ປຏິປກ຺ຂຕ຺ຕາ ໂມໂຫ ອຎ຺ຎາຓໍ, ນ ປນ ຎາຓໂຕ ອຎ຺ຎໍ, ນປິ ຎາຓສ຺ສ ອຠາວມຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂາທີສຸ ອຎ຺ຎາຓໍ ຍຖາສຠາວປ຺ປຏິເວຘາປ຺ປທານໂຕ ຕປ຺ປຏິຈ຺ຉາທນວເສເນວ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ກິຎ຺ຈາປິ ຐເປຕ຺ວາ ໂລກຸຕ຺ຕຣສຈ຺ຈທ຺ວຍໍ ເສສຏ຺ຐາເນສຸ ອາຣມ຺ມຓວເສນປິ ອວິຊ຺ຊາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ປຏິຈ຺ຉາທນວເສເນວ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕາ. ສາ ຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ ປຏິຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຍາຖາວສຣສລກ຺ຂຓໍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ ນ ເທຕິ, ຕຖາ ສມຸທຍໍ ນິໂຣຘໍ ມຄ຺ຄນ຺ຕິ.

ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂໍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ຕໍ ກາມຠວາທິວເສນ ຕິຘາ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ຕຖາ ຕປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິກຎ຺ຈ ອວິຊ຺ຊໍ ຕິຘາ ກຕ຺ວາ ອວິຊ຺ຊາທິປຈ຺ຈເຍ ຕີສຸ ຠເວສຸ ສງ຺ຂາຣາທິເກ ປຏິປາຏິຍາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກາມຠເວ ຈ ອວິຊ຺ຊາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ກາມຠເວ ຈ ອວິຊ຺ຊາຕິ ກາມຠເວ ອາທີນວປຏິຈ຺ຉາທິກາ ອວິຊ຺ຊາ. ຣູປຠເວ ອວິຊ຺ຊາ ອຣູປຠເວ ອວິຊ຺ຊາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ກາມຠເວ ສງ຺ຂາຣານນ຺ຕິ ກາມຠູມິປຣິຍາປນ຺ນານໍ ປຸຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎສງ຺ຂາຣານໍ, ກາມຠເວ ວາ ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ພາ ເຍ ປຸຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎສງ຺ຂາຣາ, ເຕສໍ ກາມຠວູປປຕ຺ຕິນິພ຺ພຕ຺ຕກສງ຺ຂາຣານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສງ຺ຂາຣາຕິ ເຈຕ຺ຖ ໂລກິຍກຸສລາກຸສລເຈຕນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣານໍ ຕາວ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈເຍນ ເຈວ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈເຍນ ຈາຕິ ທ຺ວິຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ອປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາເຣສຸ ສຫຊາຕສ຺ສ ສຫຊາຕາທິວເສນ, ອສຫຊາຕສ຺ສ ອນນ຺ຕຣສມນນ຺ຕຣາທິວເສນ, ອນານນ຺ຕຣສ຺ສ ປນ ອາຣມ຺ມຓວເສນ ເຈວ ອຸປນິສ຺ສຍວເສນ ຈ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ອຣູປຠເວ ສງ຺ຂາຣານນ຺ຕິ ອາເນຎ຺ຊາຠິສງ຺ຂາຣານໍ. ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍວເສເນວ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຈ ປນຕ຺ເຖ ເອຕ຺ຖ ວິຕ຺ຖາຣິຍມາເນ ອຕິປ຺ປປຎ຺ໂຈ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ນຍິຘ ວິຕ຺ຖາຣຍິສ຺ສາມ. ອິຕເຣສູຕິ ຣູປາຣູປຠເວສຸ.

ຕິຓ຺ຓໍ ອາຍຕນານນ຺ຕິ ຈກ຺ຂຸໂສຕມນາຍຕນານໍ ຆານາທິຕ຺ຕຍສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ອສມ຺ຠວໂຕ. ເອກສ຺ສາຕິ ມນາຍຕນສ຺ສ ອິຕເຣສໍ ຕຕ຺ຖ ອສມ຺ຠວໂຕ. ອິມິນາ ນເຍນ ຕິຓ຺ຓໍ ຜສ຺ສານນ຺ຕິອາທີສຸປິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຉພ຺ພິຘສ຺ສ ຜສ຺ສສ຺ສາຕິ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສໂສຕສມ຺ຜສ຺ສຆານສມ຺ຜສ຺ສຊິວ຺ຫາສມ຺ຜສ຺ສກາຍສມ຺ຜສ຺ສມໂນສມ຺ຜສ຺ສານໍ ວເສນ ຉພ຺ພິຘສ຺ສ ຜສ຺ສສ຺ສ. ຉນ຺ນໍ ເວທນານນ຺ຕິ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສຊາ ເວທນາ, ຕຖາ ໂສຕສມ຺ຜສ຺ສຊາ ຆານສມ຺ຜສ຺ສຊາ ຊິວ຺ຫາສມ຺ຜສ຺ສຊາ ກາຍສມ຺ຜສ຺ສຊາ ມໂນສມ຺ຜສ຺ສຊາ ເວທນາຕິ ອິມາສໍ ຉນ຺ນໍ ເວທນານໍ. ຉນ຺ນໍ ຕຓ຺ຫາກາຍານນ຺ຕິ ຣູປຕຓ຺ຫາ ສທ຺ທຕຓ຺ຫາ ຄນ຺ຘຕຓ຺ຫາ ຣສຕຓ຺ຫາ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພຕຓ຺ຫາ ຘມ຺ມຕຓ຺ຫາຕິ ອິເມສໍ ຉນ຺ນໍ ຕຓ຺ຫາກາຍານໍ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສາ ສາ ຕຓ຺ຫາຕິ ຣູປຕຓ຺ຫາທິເຠທາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ກາມຠວາທີສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກຕຓ຺ຫາ.

ສາ ຕຓ຺ຫາທິມູລິກາ ກຖາ ອຕິສໍຂິຕ຺ຕາຕິ ຕໍ ອຸປາທານຠເວ ຈ ວິຠຊິຕ຺ວາ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກຖ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ກາເມ ປຣິຠຸຎ຺ຊິສ຺ສາມີຕິ ອິມິນາ ກາມຕຓ຺ຫາປວຕ຺ຕິມາຫ, ຕຖາ ສຄ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວິສ຺ສາມີຕິອາທີຫິ. ສາ ປນ ຕຓ຺ຫາ ຍສ຺ມາ ຠຸສມາທານວເສນ ປວຕ຺ຕມານາ ກາມຸປາທານໍ ນາມ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກາມຸປາທານປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ. ຕເຖວາຕິ ກາມຸປາທານປຈ຺ຈຍາ ເອວ. ພ຺ຣຫ຺ມໂລກສມ຺ປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ຣູປີພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ. ‘‘ສພ຺ເພປິ ເຕຠູມກາ ຘມ຺ມາ ກາມນີຍຏ຺ເຐນ ກາມາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຠວຣາໂຄປິ ກາມຸປາທານເມວາຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ກາມຸປາທານປຈ຺ຈຍາ ເອວ ເມຕ຺ຕໍ ຠາເວຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ເມຕ຺ຕໍ ຠາເວຕີຕິ ມິຊ຺ຊຕິ ສິນິຍ຺ຫຕີຕິ ເມຕ຺ຕາ, ຕໍ ຠາເວຕິ ວຑ຺ເຒຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ເມຕ຺ຕາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ເມຕ຺ຕໍ, ຈິຕ຺ຕໍ, ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຌານໍ ວາ, ຕໍ ຠາເວຕິ ວຑ຺ເຒຕິ ອຸປ຺ປາເທຕິ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຣຸຓໍ ຠາເວຕີຕິອາທີສຸປິ ອິມິນາວ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເສສຸປາທານມູລິກາສຸປີຕິ ທິຏ຺ຐຸປາທານສີລພ຺ພຕຸປາທານອຕ຺ຕວາທຸປາທານມູລິກາສຸປິ ໂຍຊນາສຸ ເອເສວ ນໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖາຍໍ ໂຍຊນາ – ອິເຘກຈ຺ໂຈ ‘‘ນຕ຺ຖິ ປຣໂລໂກ’’ຕິ ນຕ຺ຖິກທິຏ຺ຐິໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ໂສ ທິຏ຺ຐຸປາທານປຈ຺ຈຍາ ກາເຍນ ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ຈຣຕີຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອປໂຣ ‘‘ອສຸກສ຺ມິໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິຠເວ ອຕ຺ຕາ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ໂສ ຕຕ຺ຣູປປຕ຺ຕິຍາ ກາເຍນ ສຸຈຣິຕໍ ຈຣຕີຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອປໂຣ ‘‘ຣູປີ ມໂນມໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ອຕ຺ຕາ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ຣູປູປປຕ຺ຕິຍາ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວຕິ ຠາວນາປາຣິປູຣິຍາຕິ ສພ຺ພໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອປໂຣປິ ‘‘ອຣູປຠເວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕາ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ອຣູປູປປຕ຺ຕິຍາ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວຕິ ຠາວນາປາຣິປູຣິຍາຕິ ສພ຺ພໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອຕາຫິເຍວ ອຕ຺ຕວາທຸປາທານມູລິກາປິ ໂຍຊນາ ສໍວຓ຺ຓິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມນິພ຺ພານວາທວເສນປິ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອປໂຣ ‘‘ສີເລນ ສຸທ຺ຘິ, ວເຕນ ສຸທ຺ຘີ’’ຕິ ອສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄໍ ‘‘ສຸທ຺ຘິມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ປຣາມສນ຺ໂຕ ສີລພ຺ພຕຸປາທານປຈ຺ຈຍາ ກາເຍນ ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ຈຣຕີຕິອາທິ ສພ຺ພໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ອິທານິ ຍ຺ວາຍໍ ສໍສາຣຈກ຺ກໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ‘‘ກາມຠເວ ອວິຊ຺ຊາ ກາມຠເວ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຠາໂວ ຈ ທສ຺ສິໂຕ, ຕເມວ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ຄປາຬິໍ ອາເນຕ຺ວາ ນິຄມນວເສນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວມຍ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ສງ຺ຂາຣາ ເຫຕຸນິພ຺ພຕ຺ຕາ, ເອວໍ ອວິຊ຺ຊາປິ ກາມາສວາທິນາ ສເຫຕຸກາ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ອຸໂຠເປເຕ ເຫຕຸສມຸປ຺ປນ຺ນາ’’ຕິ. ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫຕິ ນາມຣູປສ຺ສ ປຈ຺ຈຍານໍ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊ ຄຫເຓ. ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ເພ ຠຸມ຺ມໍ. ປຎ຺ຎາຕິ ກງ຺ຂາວິຕຣຓວິສຸທ຺ຘິສງ຺ຂາຕາ ປກາຣໂຕ ຊານນາ. ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓນ຺ຕິ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຜລຘມ຺ມາ ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍາຕິ ຐິຕິ, ກາຣຓໍ, ຘມ຺ມານໍ ຐິຕິ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິ, ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຍາ ຎາຓໍ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓໍ, ປຈ຺ຈຍຎາຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທາວໂພໂຘຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫ ປຎ຺ຎາເຍວ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓໍ, ສງ຺ຂາເຣສຸ ປນ ອທິຏ຺ເຐສຸ ອວິຊ຺ຊາຍ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ນ ສກ຺ກາ ທຏ຺ຐຸນ຺ຕິ ‘‘ສງ຺ຂາຣາ ເຫຕຸສມຸປ຺ປນ຺ນາ’’ຕິ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມານມ຺ປິ ຄຫຓໍ ກຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຸໂຠເປເຕ ເຫຕຸສມຸປ຺ປນ຺ນາຕິ ອິທໍ ປນ ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸກາມຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທຎ຺ຈ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓໍ ຍສ຺ມາ ອທ຺ຘຕ຺ຕເຍ ກງ຺ຂາມລວິຕຣຓວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຕີຕມ຺ປິ ອທ຺ຘານ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອເຕນ ນເຍນ ສພ຺ພປທານິ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພານີຕິ ເອເຕນ ນເຍນ ‘‘ອວິຊ຺ຊາ ເຫຕູ’’ຕິອາທິນາ ອວິຊ຺ຊາຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ‘‘ສງ຺ຂາຣາ ເຫຕຸ, ວິຎ຺ຎາຓໍ ເຫຕຸສມຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສພ຺ພປທານິ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພານິ.

ສໍຂິປ຺ປນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ວິຎ຺ຎາຓາທໂຍ ຈາຕິ ສງ຺ເຂໂປ, ເຫຕຸ ວິປາໂກ ຈ. ອຖ ວາ ເຫຕຸວິປາໂກຕິ ສໍຂິປ຺ປຕີຕິ ສງ຺ເຂໂປ, ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ວິຎ຺ຎາຓາທໂຍ ຈ. ສງ຺ເຂປຠາວສາມຎ຺ເຎນ ປນ ເອກວຈນໍ ກຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕ ປນ ສງ຺ເຂປາ ອຕີເຕ ເຫຕຸ, ເອຕຣຫິ ວິປາໂກ, ເອຕຣຫິ ເຫຕຸ, ອາຍຕິໍ ວິປາໂກຕິ ເອວໍ ກາລວິຠາເຄນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຊາຕາ, ເຕນາຫ ‘‘ປຸຣິມສງ຺ເຂໂປ ເຈຕ຺ຖ ອຕີໂຕ ອທ຺ຘາ’’ຕິອາທິ. ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ໂນ ອທ຺ຘາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຓ຺ຫຸປາທານຠວາ ຄຫິຕາວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອວິຊ຺ຊາຄຫເຓນ ກິເລສຠາວສາມຎ຺ຎໂຕ ຕຓ຺ຫຸປາທານາ ຄຫິຕາ, ສງ຺ຂາຣຄ຺ຄຫເຓນ ກມ຺ມຠາວສາມຎ຺ຎໂຕ ຠໂວ ຄຫິໂຕ, ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຣານໍ ເຕຫິ ວິນາ ສກິຈ຺ຈາກຣຓໂຕ ຈ ຕຓ຺ຫຸປາທານຠວາ ຄຫິຕາວ ໂຫນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ອວິທ຺ວາ ປຣິຕສ຺ສຕິ, ປຣິຕສິໂຕ ອຸປາທິຍຕິ, ຕສ຺ສຸປາທານປຈ຺ຈຍາ ຠໂວ, ຕສ຺ມາ ຕຓ຺ຫຸປາທານຠວາປິ ຄຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ປຸຣິມກມ຺ມຠວສ຺ມິໍ ໂມໂຫ ອວິຊ຺ຊາ, ອາຍູຫນາ ສງ຺ຂາຣາ. ນິກນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາ, ອຸປຄມນໍ ອຸປາທານໍ, ເຈຕນາ ຠໂວ, ອິຕິ ອິເມ ປຎ຺ຈ ຘມ຺ມາ ປຸຣິມກມ຺ມຠວສ຺ມິໍ ອິຘ ປຏິສນ຺ຘິຍາ ປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໔໗).

ຕຕ຺ຖ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໔໒; ປຏິ. ມ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໔໗) ປຸຣິມກມ຺ມຠວສ຺ມິນ຺ຕິ ປຸຣິເມ ກມ຺ມຠເວ, ອຕີຕຊາຕິຍໍ ກມ຺ມຠເວ ກຣິຍມາເນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂມໂຫ ອວິຊ຺ຊາຕິ ໂຍ ຕທາ ທຸກ຺ຂາທີສຸ ໂມໂຫ ເຍນ ມູຬ຺ໂຫ ກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ, ສາ ອວິຊ຺ຊາ. ອາຍູຫນາ ສງ຺ຂາຣາຕິ ຕໍ ກມ຺ມໍ ກໂຣໂຕ ຍາ ປຸຣິມເຈຕນາໂຍ, ຍຖາ ‘‘ທານໍ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ມາສມ຺ປິ ສໍວຈ຺ຉຣມ຺ປິ ທານູປກຣຓານິ ສຊ຺ເຊນ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ປຸຣິມເຈຕນາໂຍ, ປຏິຄ຺ຄາຫການໍ ປນ ຫຕ຺ເຖ ທກ຺ຂິຓໍ ປຕິຏ຺ຐາປຍໂຕ ເຈຕນາ ຠໂວຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອກາວຊ຺ຊເນສຸ ວາ ຉສຸ ຊວເນສຸ ເຈຕນາ ອາຍູຫນສງ຺ຂາຣາ ນາມ, ສຕ຺ຕມາ ຠໂວ. ຍາ ກາຈິ ວາ ປນ ເຈຕນາ ຠໂວ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ອາຍູຫນສງ຺ຂາຣາ ນາມ. ນິກນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາຕິ ຍາ ກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຜເລ ອຸປປຕ຺ຕິຠເວ ນິກາມນາ ປຕ຺ຖນາ, ສາ ຕຓ຺ຫາ ນາມ. ອຸປຄມນໍ ອຸປາທານນ຺ຕິ ຍໍ ກມ຺ມຠວສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠູຕໍ ‘‘ອິທໍ ກຕ຺ວາ ອສຸກສ຺ມິໍ ນາມ ຐາເນ ກາເມ ເສວິສ຺ສາມິ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊິສ຺ສາມີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ປວຕ຺ຕໍ ອຸປຄມນໍ ຄຫຓໍ ປຣາມສນໍ, ອິທໍ ອຸປາທານໍ ນາມ. ເຈຕນາ ຠໂວຕິ ‘‘ຕໍ ກມ຺ມໍ ກໂຣໂຕ ຍາ ປຸຣິມາ ເຈຕນາໂຍ’’ຕິອາທິນາ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ເຕສຸ ຕີສຸ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປສຸ ຍາ ເຈຕນາ ຠໂວຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ສາ ເຈຕນາ ຠໂວຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອິທານິ ສພ຺ເພເປເຕ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ຘມ຺ເມ ທ຺ວີຫິ ວຏ຺ເຏຫິ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸກາໂມ ອາຫ ‘‘ອິເມ ປຎ຺ຈ ຘມ຺ມາ ອຕີເຕ ກມ຺ມວຏ຺ຏ’’ນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ສງ຺ຂາຣາ ຠໂວ ຈ ກມ຺ມໍ, ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ປນ ກມ຺ມສຫາຍຕາຍ ກມ຺ມສຣິກ຺ຂກາ ຕທຸປກາຣກາ ຈາຕິ ກມ຺ມນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ຫິ ວິປາກຘມ຺ມຘມ຺ມຕາຍ ກມ຺ມສຣິກ຺ຂກາ ສຫຊາຕໂກຏິຍາ ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ ຈ ກມ຺ມສ຺ສ ຈ ອຸປກາຣກາ. ກມ຺ມເມວ ຈ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສມ຺ພນ຺ຘໍ ຫຸຕ຺ວາ ປຸນປ຺ປຸນໍ ປຣິວຕ຺ຕນຏ຺ເຐນ ກມ຺ມວຏ຺ຏໍ. ວິຎ຺ຎາຓາທໂຍ ປຎ຺ຈາຕິ ວິຎ຺ຎາຓາທໂຍ ເວທນາປຣິຍນ຺ຕາ ປຎ຺ຈ ເອຕຣຫິ ອິທານິ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຣາ ຄຫິຕາວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ປຸພ຺ເພ ວິຍ ກິເລສກມ຺ມຠາວສາມຎ຺ຎໂຕ ຕຓ຺ຫຸປາທານຄ຺ຄຫເຓນ ອວິຊ຺ຊາ ຄຫິຕາ, ຠວຄ຺ຄຫເຓນ ສງ຺ຂາຣາ ຄຫິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ຠເວ ຄຫິເຕ ຕສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາຄາ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ວາ ສງ຺ຂາຣາ ຄຫິຕາວ ໂຫນ຺ຕິ, ຕຓ຺ຫຸປາທານຄ຺ຄຫເຓນ ຈ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຍາຍ ວາ ມູຬ຺ໂຫ ກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ, ສາ ອວິຊ຺ຊາວ ໂຫຕີຕິ ຕຓ຺ຫຸປາທານຠວຄ຺ຄຫເຓນ ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຣາ ຄຫິຕາວ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕເນວ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ອິຘ ປຣິປກ຺ກຕ຺ຕາ ອາຍຕນານໍ ໂມໂຫ ອວິຊ຺ຊາ, ອາຍູຫນາ ສງ຺ຂາຣາ, ນິກນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາ, ອຸປຄມນໍ ອຸປາທານໍ, ເຈຕນາ ຠໂວ, ອິຕິ ອິເມ ປຎ຺ຈ ຘມ຺ມາ ອິຘ ກມ຺ມຠວສ຺ມິໍ ອາຍຕິໍ ປຏິສນ຺ຘິຍາ ປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໔໗).

ຕຕ຺ຖ ອິຘ ປຣິປກ຺ກຕ຺ຕາ ອາຍຕນານນ຺ຕິ ປຣິປກ຺ກາຍຕນສ຺ສ ກມ຺ມກຣຓກາເລ ສມ຺ໂມໂຫ ທສ຺ສິໂຕ. ເສສໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ວິຎ຺ຎາຓນາມຣູປສຬາຍຕນຜສ຺ສເວທນານໍ ຊາຕິຊຣາຠງ຺ຄາວຕ຺ຖາ ຊາຕິຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອວຕ຺ຖານໍ ຄຫເຓນ ອວຕ຺ຖາວນ຺ຕາ ຄຫິຕາວ ໂຫນ຺ຕິ ຕທວິນາຠາວໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຊາຕິຊຣາມຣຓາປເທເສນ ວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ ນິທ຺ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ’’ຕິ. ອປເທເສນາຕິ ຊາຕິຊຣາມຣຓານໍ ກຖເນນ. ອິເມຕິ ວິຎ຺ຎາຓາທໂຍ. ອາຍຕິໍ ວິປາກວຏ຺ຏນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນເຫຕຸໂຕ ຠາວີນໍ ອນາຄຕານໍ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ເຕຕິ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ. ອາກາຣໂຕຕິ ສຣູປໂຕ ອວຸຕ຺ຕາປິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສງ຺ຄເຫ ອາກິຣີຍນ຺ຕິ ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຣາທິຄ຺ຄຫເຓຫິ ປກາສີຍນ຺ຕີຕິ ອາກາຣາ, ອຕີຕເຫຕຸອາທີນໍ ວາ ປກາຣາ ອາກາຣາ. ຕໂຕ ອາກາຣໂຕ. ວີສຕິວິຘາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຕີເຕ ເຫຕຸປຎ຺ຈກາທິເຠທໂຕ ວີສຕິວິຘາ ໂຫນ຺ຕິ.

ສງ຺ຂາຣວິຎ຺ຎາຓານຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອນ຺ຕຣາ ເອໂກ ສນ຺ຘີຕິ ເຫຕຸໂຕ ຜລສ຺ສ ອວິຈ຺ເຉທປ຺ປວຕ຺ຕິຠາວໂຕ ເຫຕຸຜລສ຺ສ ສມ຺ພນ຺ຘຠູໂຕ ເອໂກ ສນ຺ຘິ, ຕຖາ ຠວຊາຕີນມນ຺ຕຣາ. ເວທນາຕຓ຺ຫານມນ຺ຕຣາ ປນ ຜລໂຕ ເຫຕຸໂນ ອວິຈ຺ເຉທປ຺ປວຕ຺ຕິຠາວໂຕ ຜລເຫຕຸສມ຺ພນ຺ຘຠູໂຕ ເອໂກ ສນ຺ຘິ. ຜລຠູໂຕປິ ຫິ ຘມ຺ໂມ ອຎ຺ຎສ຺ສ ເຫຕຸສຠາວສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ.

ອິຕີຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣປຣາມສນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຈຕຸສງ຺ເຂປ’’ນ຺ຕິອາທິ. ສພ຺ພາກາຣໂຕຕິ ອິຘ ວຸຕ຺ເຕຫິ ຈ ອວຸຕ຺ເຕຫິ ຈ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທວິຠງ຺ເຄ ອນນ຺ຕນຍສມນ຺ຕປຏ຺ຐານາທີສຸ ຈ ອາຄເຕຫິ ສພ຺ເພຫິ ອາກາເຣຫິ. ຊານາຕີຕິ ອວພຸຊ຺ຌຕິ. ປສ຺ສຕີຕິ ທສ຺ສນຠູເຕນ ຎາຓຈກ຺ຂຸນາ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ປສ຺ສຕິ. ອຎ຺ຎາຕິ ປຏິວິຊ຺ຌຕີຕິ ເຕສໍເຍວ ເວວຈນໍ. ຕນ຺ຕິ ຕໍ ຊານນໍ. ຎາຕຏ຺ເຐນາຕິ ຍຖາສຠາວໂຕ ຊານນຏ຺ເຐນ. ປຊານນຏ຺ເຐນາຕິ ອນິຈ຺ຈາທີຫິ ປກາເຣຫິ ປຏິວິຊ຺ຌນຏ຺ເຐນ.

ອິທານິ ຍທຕ຺ຖມິທໍ ຠວຈກ຺ກໍ ອິຘານີຕໍ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິມິນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ເຕ ຘມ຺ເມຕິ ເຕ ອວິຊ຺ຊາທິເກ ຘມ຺ເມ. ຍຖາຠູຕໍ ຎຕ຺ວາຕິ ມຫາວຊິຣຎາເຓນ ຍາຖາວໂຕ ຊານິຕ຺ວາ. ນິພ຺ພິນ຺ທນ຺ໂຕຕິ ພລວວິປສ຺ສນາຍ ນິພ຺ພິນ຺ທນ຺ໂຕ. ວິຣຊ຺ຊນ຺ໂຕ ວິມຸຈ຺ຈນ຺ໂຕຕິ ອຣິຍມຄ຺ເຄຫິ ວິຣຊ຺ຊນ຺ໂຕ ວິມຸຈ຺ຈນ຺ໂຕ. ອເຣ ຫນີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຕ຺ຖ ຍທາ ຠຄວາ ວິຣຊ຺ຊຕິ ວິມຸຈ຺ຈຕິ, ຕທາ ອເຣ ຫນຕິ ນາມ. ຕໂຕ ປຣໍ ປນ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ຘກ຺ຂຓໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຫນິ ວິຫນິ ວິທ຺ຘໍເສສີ’’ຕິ. ເອວມ຺ປິ ອຣານໍ ຫຕຕ຺ຕາ ອຣຫນ຺ຕິ ເອວໍ ອິມິນາປິ ປກາເຣນ ຍຖາວຸຕ຺ຕສໍສາຣຈກ຺ກສ຺ສ ສງ຺ຂາຣາທິອຣານໍ ຫຕຕ຺ຕາ ອຣຫໍ. ເອຕ຺ເຖທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ອຣາ ສໍສາຣຈກ຺ກສ຺ສ, ຫຕາ ຎາຓາສິນາ ຍໂຕ;

ໂລກນາເຖນ ເຕເນສ, ອຣຫນ຺ຕິ ປວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໒໘);

ອຄ຺ຄທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາຕິ ອຸຕ຺ຕມທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍຠາວໂຕ. ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ອເຈຕເນ ຈກ຺ກຣຕເນ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຕຕ຺ເຖວ ໂລໂກ ປູຊໍ ກໂຣຕິ, ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປູຊາວິເສສາ ປຈ຺ຉິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ກິມງ຺ຄໍ ປນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘ ອຸປ຺ປນ຺ເນຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຕຖາຄເຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ‘‘ເອເກກໍ ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘໍ ເອເກກວິຫາເຣນ ປູເຊສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ສຕ຺ຖາຣໍເຍວ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ‘‘ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂກ ປນ ວາໂທ ອຎ຺ເຎສໍ ປູຊາວິເສສານນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂຕ ອຎ຺ເຎສໍ ອມເຫສກ຺ເຂຫິ ເທວມນຸສ຺ເສຫິ ກຣິຍມານານໍ ນາຕິອຸຬາຣານໍ ປູຊາວິເສສານໍ ອຣຫຠາເວ ກາ ນາມ ກຖາ. ປຈ຺ຈຍາທີນໍ ອຣຫຕ຺ຕາປິ ອຣຫນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕຈີວຣາທິປຈ຺ຈຍານໍ ປູຊາວິເສສສ຺ສ ຈ ອຄ຺ຄທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍຠາເວນ ອນຸຈ຺ຉວິກຕ຺ຕາປິ ອຣຫໍ. ອິມສ຺ສປິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສຸຂຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ປູຊາວິເສສໍ ສຫ ປຈ຺ຈເຍຫິ,

ຍສ຺ມາ ອຍໍ ອຣຫຕິ ໂລກນາໂຖ;

ອຕ຺ຖານຸຣູປໍ ອຣຫນ຺ຕິ ໂລເກ,

ຕສ຺ມາ ຊິໂນ ອຣຫຕິ ນາມເມຕ’’ນ຺ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໒໙);

ອສິໂລກຠເຍນາຕິ ອກິຕ຺ຕິຠເຍນ, ອຍສຠເຍນ ຄຣຫາຠເຍນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຣໂຫ ປາປໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ‘‘ມາ ນໍ ໂກຈິ ຊຎ຺ຎາ’’ຕິ ຣຫສິ ປາປໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ເອວເມສ ນ ກທາຈິ ກໂຣຕີຕິ ເອສ ຠຄວາ ປາປເຫຕູນໍ ໂພຘິມຓ຺ເຑເຍວ ສຸປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ ກທາຈິປິ ເອວໍ ນ ກໂຣຕິ. ໂຫຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ຍສ຺ມາ ນຕ຺ຖິ ຣໂຫ ນາມ, ປາປກມ຺ເມສຸ ຕາທິໂນ;

ຣຫາຠາເວນ ເຕເນສ, ອຣຫໍ ອິຕິ ວິສ຺ສຸໂຕ’’ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໓໐);

ອິທານິ ສຸຂຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ໂຫຕິ ເຈຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ກິເລສາຣີນ ໂສ ມຸນີຕິ ເອຕ຺ຖ ຄາຖາພນ຺ຘສຸຂຕ຺ຖໍ ນິຄ຺ຄຫີຕໂລໂປ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ກິເລສາຣີນໍ ຫຕຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຈຍາທີນ ຈາຣໂຫຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ນິຄ຺ຄຫີຕໂລໂປ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ອຣຫນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຍມປໂຣປິ ນໂຍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ – ອາຣກາຕິ ອຣຫໍ, ສຸວິທູຣຠາວໂຕ ອິຈ຺ເຈວ ອຕ຺ໂຖ. ກຸໂຕ ປນ ສຸວິທູຣຠາວໂຕຕິ? ເຍ ອຠາວິຕກາຍາ ອຠາວິຕສີລາ ອຠາວິຕຈິຕ຺ຕາ ອຠາວິຕປຎ຺ຎາ, ຕໂຕ ເອວ ອປ຺ປຫີນຣາຄໂທສໂມຫາ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ອໂກວິທາ ອຣິຍຘມ຺ເມ ອວິນີຕາ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ອທສ຺ສາວິໂນ ອປ຺ປຏິປນ຺ນາ ມິຈ຺ຉາປຏິປນ຺ນາ ຈ, ຕໂຕ ສຸວິທູຣຠາວໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ສງ຺ຆາຏິກຓ຺ເຓ ເຈປິ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ຄເຫຕ຺ວາ ປິຏ຺ຐິໂຕ ປິຏ຺ຐິໂຕ ອນຸພນ຺ໂຘ ອສ຺ສ ປາເທ ປາທໍ ນິກ຺ຂິປນ຺ໂຕ, ໂສ ຈ ໂຫຕິ ອຠິຊ຺ຌາລຸ ກາເມສຸ ຕິພ຺ພສາຣາໂຄ ພ຺ຍາປນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ປທຸຏ຺ຐມນສງ຺ກປ຺ໂປ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຕິ ອສມ຺ປຊາໂນ ອສມາຫິໂຕ ວິພ຺ຠນ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ປາກຕິນ຺ທ຺ຣິໂຍ, ອຖ ໂຂ ໂສ ອາຣກາວ ມຍ຺ຫໍ, ອຫຎ຺ຈ ຕສ຺ສ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ຘມ຺ມຎ຺ຫິ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ນ ປສ຺ສຕິ, ຘມ຺ມໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ນ ມໍ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ອິຕິວຸ. ໙໒).

ຍຖາວຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລາ ຫິ ສເຈປິ ສາຍໍປາຕໍ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກາວຈຣາວ ສິຍຸໍ, ນ ເຕ ຕາວຕາ ‘‘ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພາ, ຕຖາ ສຕ຺ຖາປິ ເນສໍ. ອິຕິ ອສປ຺ປຸຣິສານໍ ອາຣກາ ທູເຣຕິ ອຣຫໍ. ເຕເນທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ສມ຺ມາ ນ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ເຍ ນິຫີນາສຍາ ນຣາ;

ອາຣກາ ເຕຫິ ຠຄວາ, ທູເຣ ເຕນາຣຫໍ ມໂຕ’’ຕິ.

ຕຖາ ອາຣກາຕິ ອຣຫໍ, ອາສນ຺ນຠາວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຸໂຕ ປນ ອາສນ຺ນຠາວໂຕຕິ? ເຍ ຠາວິຕກາຍາ ຠາວິຕສີລາ ຠາວິຕຈິຕ຺ຕາ ຠາວິຕປຎ຺ຎາ, ຕໂຕ ເອວ ປຫີນຣາຄໂທສໂມຫາ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ໂກວິທາ ອຣິຍຘມ຺ເມ ສຸວິນີຕາ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ທສ຺ສາວິໂນ ສມ຺ມາປຏິປນ຺ນາ, ຕໂຕ ອາສນ຺ນຠາວໂຕ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ໂຍຊນສເຕ ເຈປິ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ວິຫເຣຍ຺ຍ, ໂສ ຈ ໂຫຕິ ອນຠິຊ຺ຌາລຸ ກາເມສຸ ນ ຕິພ຺ພສາຣາໂຄ ອພ຺ຍາປນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ອປທຸຏ຺ຐມນສງ຺ກປ຺ໂປ ອຸປຏ຺ຐິຕສ຺ສຕິ ສມ຺ປຊາໂນ ສມາຫິໂຕ ເອກຄ຺ຄຈິຕ຺ໂຕ ສໍວຸຕິນ຺ທ຺ຣິໂຍ, ອຖ ໂຂ ໂສ ສນ຺ຕິເກວ ມຍ຺ຫໍ, ອຫຎ຺ຈ ຕສ຺ສ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ຘມ຺ມຎ຺ຫິ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ປສ຺ສຕິ, ຘມ຺ມໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ມໍ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ອິຕິວຸ. ໙໒).

ຕຖາຣູປາ ຫິ ປຸຄ຺ຄລາ ສຕ຺ຖຸ ໂຍຊນສຕນ຺ຕຣິກາປິ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ຕາວຕາ ເຕ ‘‘ສຕ຺ຖຸ ທູຣຈາຣິໂນ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພາ, ຕຖາ ສຕ຺ຖາປິ ເນສໍ. ອິຕິ ສປ຺ປຸຣິສານໍ ອາຣກາ ອາສນ຺ເນຕິ ອຣຫໍ. ເຕເນທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ເຍ ສມ຺ມາ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ສຸປ຺ປຓີຕາຘິມຸຕ຺ຕິກາ;

ອາຣກາ ເຕຫິ ອາສນ຺ເນ, ເຕນາປິ ອຣຫໍ ຊິໂນ’’ຕິ.

ເຍ ອິເມ ຣາຄາທໂຍ ປາປຘມ຺ມາ ຍສ຺ມິໍ ສນ຺ຕາເນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກມ຺ປິ ສມ຺ປຣາຍິກມ຺ປິ ອນຕ຺ຖໍ ອາວຫນ຺ຕິ, ນິພ຺ພານຄາມິນິຍາ ປຏິປທາຍ ເອກໍເສເນວ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຠູຕາ ຈ, ເຕ ອຕ຺ຕຫິຕໍ ປຣຫິຕຎ຺ຈ ປຣິປູເຣຕຸໍ ສມ຺ມາ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ເຕຫິ ສາຘູຫິ ທູຣໂຕ ຣຫິຕພ຺ພາ ປຣິຈ຺ຈຊິຕພ຺ພາ ປຫາຕພ຺ພາຕິ ຣຫາ ນາມ, ເຕ ຈ ຍສ຺ມາ ຠຄວໂຕ ໂພຘິມູເລເຍວ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ສພ຺ພໂສ ປຫີນາ ສຸສມຸຈ຺ຉິນ຺ນາ. ຍຖາຫ –

‘‘ຕຖາຄຕສ຺ສ ໂຂ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ຣາໂຄ ປຫີໂນ ໂທໂສ ໂມໂຫ, ສພ຺ເພປິ ປາປກາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ປຫີນາ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນມູລາ ຕາລາວຕ຺ຖຸກຕາ ອນຠາວໍກຕາ ອາຍຕິໍ ອນຸປ຺ປາທຘມ຺ມາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໙).

ຕສ຺ມາ ສພ຺ພໂສ ນ ສນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ຣຫາຕິ ອຣໂຫຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ໂອກາຣສ຺ສ ສານຸສາຣໍ ອກາຣາເທສໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕເນທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ປາປຘມ຺ມາ ຣຫາ ນາມ, ສາຘູຫິ ຣຫິຕພ຺ພໂຕ;

ເຕສໍ ສຸຏ຺ຐຸ ປຫີນຕ຺ຕາ, ຠຄວາ ອຣຫໍ ມໂຕ’’ຕິ.

ເຍ ເຕ ສພ຺ພໂສ ປຣິຎ຺ຎາຕກ຺ຂນ຺ຘາ ປຫີນກິເລສາ ຠາວິຕມຄ຺ຄາ ສຈ຺ຉິກຕນິໂຣຘາ ອຣຫນ຺ໂຕ ຂີຓາສວາ, ເຍ ຈ ເສຂາ ອປ຺ປຕ຺ຕມານສາ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ໂຍຄກ຺ເຂມໍ ປຕ຺ຖຍມານາ ວິຫຣນ຺ຕິ, ເຍ ຈ ປຣິສຸທ຺ຘປ຺ປໂຍຄາ ກລ຺ຍາຓຊ຺ຌາສຍາ ສທ຺ຘາສີລສຸຕາທິຄຸຓສມ຺ປນ຺ນາ ປຸຄ຺ຄລາ, ເຕຫິ ນ ຣຫິຕພ຺ໂພ ນ ປຣິຈ຺ຈຊິຕພ຺ໂພ, ເຕ ຈ ຠຄວຕາຕິ ອຣຫໍ. ຕຖາ ຫິ ອຣິຍປຸຄ຺ຄລາ ສຕ຺ຖາຣາ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສ຺ສ ປຈ຺ຈກ຺ຂກຣຓໂຕ ສຕ຺ຖຸ ຘມ຺ມສຣີເຣນ ອວິຣຫິຕາວ ໂຫນ຺ຕິ. ຍຖາຫ ອາຍສ຺ມາ ປິງ຺ຄິໂຍ –

‘‘ປສ຺ສາມິ ນໍ ມນສາ ຈກ຺ຂຸນາວ,

ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ;

ນມສ຺ສມາໂນ ວິວເສມິ ຣຕ຺ຕິໍ,

ເຕເນວ ມຎ຺ຎາມິ ອວິປ຺ປວາສໍ.

‘‘ສທ຺ຘາ ຈ ປີຕິ ຈ ມໂນ ສຕິ ຈ,

ນາເປນ຺ຕິເມ ໂຄຕມສາສນມ຺ຫາ;

ຍໍ ຍໍ ທິສໍ ວຊຕິ ຠູຣິປຎ຺ໂຎ,

ສ ເຕນ ເຕເນວ ນໂຕຫມສ຺ມີ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໑໑໔໘-໑໑໔໙);

ເຕເນວ ຈ ເຕ ອຎ຺ຎໍ ສຕ຺ຖາຣໍ ນ ອຸທ຺ທິສນ຺ຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ອຏ຺ຐານເມຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນວກາໂສ, ຍໍ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ໂນ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຎ຺ຎໍ ສຕ຺ຖາຣໍ ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍ, ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໒໘; ອ. ນິ. ໑.໒໗໖).

ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊນາປິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ສຕ຺ຖຣິ ນິຈ຺ຈລສທ຺ຘາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ. ອິຕິ ສຸປ຺ປຏິປນ຺ເນຫິ ປຸຣິສວິເສເສຫິ ອວິຣຫິຕພ຺ພໂຕ ເຕສຎ຺ຈ ອວິຣຫນໂຕ ນ ສນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ຣຫາ ປຣິຈ຺ຈຊນກາ, ນຕ຺ຖິ ວາ ເອຕສ຺ສ ຣຫາ ສາຘູຫິ ປຣິຈ຺ຈຊິຕພ຺ພຕາຕິ ອຣຫໍ. ເຕເນທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ເຍ ສຈ຺ຉິກຕສທ຺ຘມ຺ມາ, ອຣິຍາ ສຸທ຺ຘໂຄຈຣາ;

ນ ເຕຫິ ຣຫິໂຕ ໂຫຕິ, ນາໂຖ ເຕນາຣຫໍ ມໂຕ’’ຕິ.

ຣໂຫຕິ ຈ ຄມນໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠຄວໂຕ ຈ ນານາຄຕີສຸ ປຣິພ຺ຠມນສງ຺ຂາຕໍ ສໍສາເຣ ຄມນໍ ນຕ຺ຖິ ກມ຺ມກ຺ຂຍກເຣນ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ໂພຘິມູເລເຍວ ສພ຺ພໂສ ສສມ຺ຠາຣສ຺ສ ກມ຺ມວຏ຺ຏສ຺ສ ວິທ຺ຘໍສິຕຕ຺ຕາ. ຍຖາຫ –

‘‘ເຍນ ເທວູປປຕ຺ຍສ຺ສ, ຄນ຺ຘພ຺ໂພ ວາ ວິຫງ຺ຄໂມ;

ຍກ຺ຂຕ຺ຕໍ ເຍນ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍໍ, ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຎ຺ຈ ອພ຺ພເຊ;

ເຕ ມຍ຺ຫໍ ອາສວາ ຂີຓາ, ວິທ຺ຘສ຺ຕາ ວິນຬີກຕາ’’ຕິ. (ອ. ນິ. ໔.໓໖);

ເອວໍ ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ຣໂຫ ຄມນໍ ຄຕີສຸ ປຈ຺ຈາຊາຕີຕິປິ ອຣຫໍ. ເຕເນທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ຣໂຫ ວາ ຄມນໍ ຍສ຺ສ, ສໍສາເຣ ນຕ຺ຖິ ສພ຺ພໂສ;

ປຫີນຊາຕິມຣໂຓ, ອຣຫໍ ສຸຄໂຕ ມໂຕ’’ຕິ.

ປາສໍສຕ຺ຕາ ວາ ຠຄວາ ອຣຫໍ. ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາ ຫິ ປສໍສາຍໍ ອຣຫສທ຺ທໍ ວຓ຺ເຓນ຺ຕິ. ປາສໍສຠາໂວ ຈ ຠຄວໂຕ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓໂຕ ຍຖາຠຸຈ຺ຈຄຸຓາຘິຄໂຕ ສເທວເກ ໂລເກ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິໂຕ. ຕຖາ ເຫສ ອນຸຕ຺ຕເຣນ ສີເລນ ອນຸຕ຺ຕເຣນ ສມາຘິນາ ອນຸຕ຺ຕຣາຍ ປຎ຺ຎາຍ ອນຸຕ຺ຕຣາຍ ວິມຸຕ຺ຕິຍາ ອສໂມ ອສມສໂມ ອປ຺ປຏິໂມ ອປ຺ປຏິຠາໂຄ ອປ຺ປຏິປຸຄ຺ຄໂລຕິ ເອວໍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ຄຸເຓ ວິຠຊິຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈມາເນ ປຓ຺ຑິຕປຸຣິເສຫິ ເທເວຫິ ພ຺ຣຫ຺ເມຫິ ຠຄວຕາ ວາ ປນ ປຣິໂຍສາເປຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຣູໂປ. ອິຕິ ປາສໍສຕ຺ຕາປິ ຠຄວາ ອຣຫໍ. ເຕເນທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ຄຸເຓຫິ ສທິໂສ ນຕ຺ຖິ, ຍສ຺ມາ ໂລເກ ສເທວເກ;

ຕສ຺ມາ ປາສໍສິຍຕ຺ຕາປິ, ອຣຫໍ ທ຺ວິປທຸຕ຺ຕໂມ’’ຕິ.

ສພ຺ພສງ຺ຄຫວເສນ ປນ –

ອາຣກາ ມນ຺ທພຸທ຺ຘີນໍ, ອາຣກາ ຈ ວິຊານຕໍ;

ຣຫານໍ ສຸປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ, ວິທູນມຣເຫຍ຺ຍໂຕ;

ຠເວສຸ ຈ ຣຫາຠາວາ, ປາສໍສາ ອຣຫໍ ຊິໂນຕິ.

ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ ສພ຺ພໂສ ອຕ຺ໂຖ ວິຠຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ.

ອິທານິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ສມ຺ມາ ສາມຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ມາຕິ ອວິປຣີຕໍ. ສາມນ຺ຕິ ສຍເມວ, ອປຣເນຍ຺ໂຍ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ ຫິ ເອຕ຺ຖ ສໍ-ສທ຺ໂທ ສຍນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ໂພຘໂກຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສພ຺ພຘມ຺ມານນ຺ຕິ ອນວເສສານໍ ເນຍ຺ຍຘມ຺ມານໍ. ກຖໍ ປເນຕ຺ຖ ສພ຺ພຘມ຺ມານນ຺ຕິ ອຍໍ ວິເສໂສ ລພ຺ຠຕີຕິ? ເອກເທສສ຺ສ ອຄ຺ຄຫຓໂຕ. ປເທສຄ຺ຄຫເຓ ຫິ ອສຕິ ຄເຫຕພ຺ພສ຺ສ ນິປ຺ປເທສຕາວ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ຍຖາ ‘‘ທິກ຺ຂິໂຕ ນ ທທາຕີ’’ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອຕ຺ຖວິເສສນເປກ຺ຂາ ກຕ຺ຕຣິ ເອວ ພຸທ຺ຘສທ຺ທສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ ກມ຺ມວຈນິຈ຺ຉາຍ ອຠາວໂຕ. ‘‘ສມ຺ມາ ສາມຎ຺ຈ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ຫິ ອິຘ ສທ຺ທໂຕ ລພ຺ຠຕິ, ‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມານ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ລພ຺ຠມານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ພຸຊ຺ຌນກິຣິຍາ ອວິສຍາ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ອິທານິ ຕສ຺ສາ ວິສຍໍ ‘‘ສພ຺ພຘມ຺ເມ’’ຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ເຍ ຘມ຺ເມ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ເຍຕິ ອນິຈ຺ຈາທິໂຕ ລກ຺ຂຓຣສາທິໂຕ ຈ ອຠິວິສິຏ຺ເຐນ ຎາເຓນ ຊານິຕພ຺ເພ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ເມ. ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍໂຕ ພຸທ຺ໂຘຕິ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາວໂຕ ພຸຊ຺ຌິ, ປຸພ຺ພຠາເຄ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາທີຫິ ອຘິຄມກ຺ຂເຓ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ອປຣຠາເຄ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓາທີຫິ ອຎ຺ຎາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິໂຕ ປເຣສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ເຍ ຘມ຺ເມຕິ ອນິຈ຺ຈາທິວເສນ ປຣິຊານິຕພ຺ພໍ ທຸກ຺ຂໍ ອຣິຍສຈ຺ຈມາຫ. ປຫາຕພ຺ເພຕິ ສມຸທຍປກ຺ຂິເຍ. ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ເພຕິ ນິພ຺ພານໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ ປເນຕ຺ຖ ໂສປາທິເສສາທິກໍ ປຣິຍາຍສິທ຺ຘໍ ເຠທມເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ກໂຕ, ອຸທ຺ເທໂສ ວາ ອຍໍ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມານມ຺ປິ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ຈກ຺ຂຸ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອຸທ຺ເທໂສ ຈ ອວິນິຈ຺ຉິຕຕ຺ຖປຣິຈ຺ເຉທສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ວເສນ ກຣີຍຕິ. ອຸທ຺ເທເສນ ຫິ ອຸທ຺ທິສິຍມານານໍ ອຕ຺ຖິຕາມຕ຺ຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ປຣິຈ຺ເຉໂທຕິ ອປຣິຈ຺ເຉເທນ ພຫຸວຈເນນ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຖາ ‘‘ອປ຺ປຈ຺ຈຍາ ຘມ຺ມາ, ອສງ຺ຂຕາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ. ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ເພຕິ ວາ ຜລວິມຸຕ຺ຕີນມ຺ປິ ຄຫຓໍ, ນ ນິພ຺ພານສ຺ເສວາຕິ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ. ເອວຎ຺ຈ ຠາເວຕພ຺ເພຕິ ເອຕ຺ຖ ຌານານມ຺ປິ ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕເນວ ຈາຫາຕິ ເສລພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ພຸທ຺ຘຠາວໍ ສາເຘນ຺ໂຕ ເອວມາຫ.

ກິໍ ປນ ຠຄວາ ສຍເມວ ອຕ຺ຕໂນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຠາວໍ ສາເຘຕີຕິ? ສາເຘຕິ ມຫາກຣຸຓາຍ ອຎ຺ເຎສໍ ອວິສຍໂຕ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ເອໂກມ຺ຫິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ສພ຺ພາຠິຠູ ສພ຺ພວິທູຫມສ຺ມີ’’ຕິອາທີນິ (ມ. ນິ. ໒.໓໔໑; ມຫາວ. ໑໑) ສຸຕ຺ຕປທານິ, ອິທເມວ ຈ ‘‘ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທິ ສຸຕ຺ຕປທໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສາຘກໍ. ຕຕ຺ຖ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ອິມິນາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈມາຫ, ຠາເວຕພ຺ພນ຺ຕິ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈໍ. ຈ-ສທ຺ໂທ ປເນຕ຺ຖ ອວຸຕ຺ຕສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ, ເຕນ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພສ຺ສ ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ອິມິນາວ ປາຣິເສສຎາເຍນ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຘມ຺ເມ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພຘມ຺ເມ ຈ ທສ຺ເສຕິ. ຕສ຺ມາ ພຸທ຺ໂຘສ຺ມີຕິ ຍສ຺ມາ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ ມຍາ ພຸທ຺ຘານິ, ສຈ຺ຈວິນິມຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ກິຎ຺ຈິ ເຎຍ຺ຍໍ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພມ຺ປິ ເຎຍ຺ຍໍ ພຸທ຺ໂຘສ຺ມິ, ອພ຺ຠຎ຺ຎາສິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສລສຸຕ຺ຕຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ວິຊ຺ຊາ ຈ ວິມຸຕ຺ຕິ ຈ. ຠາເວຕພ຺ພໍ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈໍ. ປຫາຕພ຺ພໍ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ. ເຫຕຸວຈເນນ ປນ ຜລສິທ຺ຘິໂຕ ເຕສໍ ຜລານິ ນິໂຣຘສຈ຺ຈທຸກ຺ຂສຈ຺ຈານິປິ ວຸຕ຺ຕາເນວ ໂຫນ຺ຕິ. ເອວໍ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພໍ ສຈ຺ຉິກຕໍ, ປຣິຎ຺ຎາຕພ຺ພໍ ປຣິຎ຺ຎາຕນ຺ຕິ ອິທມ຺ເປຕ຺ຖ ສງ຺ຄຫິຕເມວາຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈຠາວນໍ ຈຕຸສຈ຺ຈຠາວນາຜລຎ຺ຈ ວິມຸຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘ພຸຊ຺ຌິຕພ຺ພໍ ພຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ພຸທ຺ໂຘ ຊາໂຕສ຺ມີ’ຕິ ຍຸຕ຺ຕເຫຕຸນາ ພຸທ຺ຘຠາວໍ ສາເຘຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໙໙).

ຕຕ຺ຖ ວິຊ຺ຊາຕິ ມຄ຺ຄວິຊ຺ຊາ ວຸຕ຺ຕາ ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທເສນ. ວິມຸຕ຺ຕີຕິ ຜລວິມຸຕ຺ຕິ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ມຄ຺ຄວິຊ຺ຊາປິ ຠາເວຕພ຺ພຠາເວນ ຄຫິຕາ, ສພ຺ເພປິ ປນ ສຠາວຘມ຺ມາ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາຕິ ວິຊ຺ຊາຍ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ. ອິມິນາວ ນເຍນ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ ເອວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຜເລນ ວິນາ ເຫຕຸຠາວສ຺ເສວ ອຠາວໂຕ ເຫຕຸວຈເນນ ຜລສິທ຺ຘິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ນິໂຣຘສ຺ສ ຫິ ສມ຺ປາປເນນ ມຄ຺ຄສ຺ສ ເຫຕຸຠາໂວ, ທຸກ຺ຂສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕເນນ ຕຓ຺ຫາຍ ສມຸທຍຠາໂວຕິ.

ເອວໍ ສຈ຺ຈວເສນ ສາມຎ຺ຎໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ທ຺ວາຣາຣມ຺ມເຓຫິ ສທ຺ຘິໍ ທ຺ວາຣປ຺ປວຕ຺ຕຘມ຺ເມຫິ ເຈວ ຂນ຺ຘາທີຫິ ຈ ສຈ຺ຈວເສເນວ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ມູລກາຣຓຠາເວນາຕິ ສນ຺ເຕສຸປິ ອວິຊ຺ຊາທີສຸ ອຎ຺ເຎສຸ ກາຣເຓສຸ ເຕສມ຺ປິ ມູລຠູຕກາຣຓຠາເວນ. ຕຓ຺ຫາ ຫິ ກມ຺ມສ຺ສ ວິຈິຕ຺ຕຠາວເຫຕຸໂຕ ສຫາຍຠາວູປຄມນໂຕ ຈ ທຸກ຺ຂວິຈິຕ຺ຕຕາຍ ປຘານກາຣຓໍ. ສມຸຏ຺ຐາປິກາຕິ ອຸປ຺ປາທິກາ. ປຸຣິມຕຓ຺ຫາຕິ ປຸຣິມຠວສິທ຺ຘາ ຕຓ຺ຫາ. ອຸຠິນ຺ນນ຺ຕິ ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ຕໍສມຸທຍສ຺ສ ຈ. ອປ຺ປວຕ຺ຕີຕິ ອປ຺ປວຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕໍ. ນິໂຣຘປ຺ປຊານນາຕິ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠິສມຍວເສນ ນິໂຣຘສ຺ສ ປຏິວິຊ຺ຌນາ. ເອເກກປທຸທ຺ຘາເຣນາຕິ ‘‘ຈກ຺ຂຸໍ ຈກ຺ຂຸສມຸທໂຍ ຈກ຺ຂຸນິໂຣໂຘ’’ຕິອາທິນາ ເອເກກໂກຏ຺ຐາສນິທ຺ຘາຣເຓນ. ຕຓ຺ຫາຍປິ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາວສພ຺ຠາວໂຕ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ໂຘຄຘຕ຺ຕາ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຠາວໂຕ ຈ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈສງ຺ຄຫໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຣູປຕຓ຺ຫາທໂຍ ຉ ຕຓ຺ຫາກາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ວຕ຺ຕມານຠເວ ຕຓ຺ຫາ ຂນ຺ຘປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຠາວໂຕ ຈ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ. ຍສ຺ມິໍ ປນ ອຕ຺ຕຠາເວ ສາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ມູລກາຣຓຠາເວນ ສມຸຏ຺ຐາປິກາ ປຸຣິມຠວສິທ຺ຘາ ຕຓ຺ຫາ ສມຸທຍສຈ຺ຈນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພາ.

ກສິຓານີຕິ ກສິຓາຣມ຺ມຓິກຊ຺ຌານານິ. ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາກາຣາຕິ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສ ໂກຏ຺ຐາສາ ຕທາຣມ຺ມຓຊ຺ຌານານິ ຈ. ນວ ຠວາຕິ ກາມຠໂວ ຣູປຠໂວ ອຣູປຠໂວ ສຎ຺ຎີຠໂວ ອສຎ຺ຎີຠໂວ ເນວສຎ຺ຎີນາສຎ຺ຎີຠໂວ ເອກໂວກາຣຠໂວ ຈຕຸໂວກາຣຠໂວ ປຎ຺ຈໂວກາຣຠໂວຕິ ນວ ຠວາ. ຕຕ຺ຖ ຠວຕີຕິ ຠໂວ, ກາມຣາຄສງ຺ຂາເຕນ ກາເມນ ຍຸຕ຺ໂຕ ຠໂວ, ກາມສງ຺ຂາໂຕ ວາ ຠໂວ ກາມຠໂວ, ເອກາທສ ກາມາວຈຣຠູມິໂຍ. ກາເມ ປຫາຍ ຣູປຣາຄສງ຺ຂາເຕນ ຣູເປນ ຍຸຕ຺ໂຕ ຠໂວ, ຣູປສງ຺ຂາໂຕ ວາ ຠໂວ ຣູປຠໂວ, ໂສຬສ ຣູປາວຈຣຠູມິໂຍ. ກາມຎ຺ຈ ຣູປຎ຺ຈ ປຫາຍ ອຣູປຣາຄສງ຺ຂາເຕນ ອຣູເປນ ຍຸຕ຺ໂຕ ຠໂວ, ອຣູປສງ຺ຂາໂຕ ວາ ຠໂວ ອຣູປຠໂວ, ຈຕສ຺ໂສ ອາຣຸປ຺ປຠູມິໂຍ. ສຎ຺ຎາວຕໍ ຠໂວ ສຎ຺ຎີຠໂວ, ສຎ຺ຎາ ວາ ເອຕ຺ຖ ຠເວ ອຕ຺ຖີຕິ ສຎ຺ຎີຠໂວ, ໂສ ກາມຠໂວ ຈ ອສຎ຺ຎີຠວມຸຕ຺ໂຕ ຣູປຠໂວ ຈ ເນວສຎ຺ຎີນາສຎ຺ຎີຠວມຸຕ຺ໂຕ ອຣູປຠໂວ ຈ ໂຫຕິ. ນ ສຎ຺ຎີຠໂວ ອສຎ຺ຎີຠໂວ, ໂສ ຣູປຠເວກເທໂສ. ໂອຬາຣິກຕ຺ຕາຠາວໂຕ ເນວສຎ຺ຎາ, ສຸຂຸມຕ຺ຕສ຺ສ ສພ຺ຠາວໂຕ ນາສຎ຺ຎາຕິ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາ, ຕາຍ ຍຸຕ຺ໂຕ ຠໂວ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຠໂວ. ອຖ ວາ ໂອຬາຣິກາຍ ສຎ຺ຎາຍ ອຠາວາ ສຸຂຸມາຍ ຈ ຠາວາ ເນວສຎ຺ຎາ ນາສຎ຺ຎາ ອສ຺ມິໍ ຠເວຕິ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຠໂວ, ໂສ ອຣູປຠເວກເທໂສ. ເອເກນ ຣູປກ຺ຂນ຺ເຘນ ໂວກິຓ຺ໂຓ ຠໂວ, ເອເກນ ວາ ໂວກາໂຣ ອສ຺ສ ຠວສ຺ສາຕິ ເອກໂວກາຣຠໂວ, ໂສ ອສຎ຺ຎີຠໂວ. ຈຕູຫິ ອຣູປກ຺ຂນ຺ເຘຫິ ໂວກິຓ຺ໂຓ ຠໂວ, ຈຕູຫິ ວາ ໂວກາໂຣ ອສ຺ສ ຠວສ຺ສາຕິ ຈຕຸໂວກາຣຠໂວ, ໂສ ອຣູປຠໂວ ເອວ. ປຎ຺ຈຫິ ຂນ຺ເຘຫິ ໂວກິຓ຺ໂຓ ຠໂວ, ປຎ຺ຈຫິ ວາ ໂວກາໂຣ ອສ຺ສ ຠວສ຺ສາຕິ ປຎ຺ຈໂວກາຣຠໂວ, ໂສ ກາມຠໂວ ຈ ຣູປຠເວກເທໂສ ຈ ໂຫຕິ. ໂວກາໂຣຕິ ວາ ຂນ຺ຘານເມຕມຘິວຈນໍ, ຕສ຺ມາ ເອໂກ ໂວກາໂຣ ອສ຺ສ ຠວສ຺ສາຕິ ເອກໂວກາຣຠໂວຕິ ເອວມາທິນາເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຈຕ຺ຕາຣິ ຌານານີຕິ ອຄ຺ຄຫິຕາຣມ຺ມຓວິເສສານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານານິ. ວິປາກຊ຺ຌານານໍ ວາ ເອຕໍ ຄຫຓໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກຸສລຘມ຺ມານໍ ອຸປນິສ຺ສຍຠູຕາ ຕຓ຺ຫາສມຸຏ຺ຐາປິກາ ປຸຣິມຕຓ຺ຫາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ກິຣິຍຘມ຺ມານໍ ປນ ຍຕ຺ຖ ເຕ ກິຣິຍຘມ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ກາຣຓຠູຕາ ຕຓ຺ຫາ. ອນຸໂລມໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ສງ຺ຂາຣາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ, ອວິຊ຺ຊາ ສມຸທຍສຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ອນຸກ຺ກເມນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ອນຸພຸທ຺ໂຘຕິ ພຸຊ຺ຌິຕພ຺ພຘມ຺ມສ຺ສ ອນຸຣູປໂຕ ພຸທ຺ໂຘ. ເຕນາຕິ ຍສ຺ມາ ສາມຎ຺ຎໂຕ ວິເສສໂຕ ຈ ເອເກກປທຸທ຺ຘາເຣນ ສພ຺ພຘມ຺ເມ ພຸທ຺ໂຘ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ມາ ສາມຎ຺ຈ ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ’’ຕິ, ສພ຺ພສ຺ສປິ ເຎຍ຺ຍສ຺ສ ສພ຺ພາກາຣໂຕ ອວິປຣີຕໍ ສຍເມວ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມິນາສ຺ສ ປໂຣປເທສຣຫິຕສ຺ສ ສພ຺ພາກາເຣນ ສພ຺ພຘມ຺ມາວໂພຘນສມຕ຺ຖສ຺ສ ອາກງ຺ຂປ຺ປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິໂນ ອນາວຣຓຎາຓສງ຺ຂາຕສ຺ສ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອຘິຄໂມ ທສ຺ສິໂຕ.

ນນຸ ຈ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໂຕ ອຎ຺ຎໍ ອນາວຣຓຎາຓໍ, ອຎ຺ຎຖາ ‘‘ຉ ອສາຘາຣຓຎາຓານິ ພຸທ຺ຘຎາຓານີ’’ຕິ ວຈນໍ ວິຣຸຊ຺ເຌຍ຺ຍາຕິ? ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ ວິສຍປ຺ປວຕ຺ຕິເຠທວເສນ ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ເອກສ຺ເສວ ຎາຓສ຺ສ ທ຺ວິຘາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເອກເມວ ຫິ ຕໍ ຎາຓໍ ອນວເສສສງ຺ຂຕາສງ຺ຂຕສມ຺ມຸຕິຘມ຺ມວິສຍຕາຍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ, ຕຕ຺ຖ ຈ ອາວຣຓາຠາວໂຕ ນິສ຺ສງ຺ຄຈາຣມຸປາທາຍ ອນາວຣຓຎາຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາຫ ປຏິສມ຺ຠິທາຍໍ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໑໙) ‘‘ສພ຺ພໍ ສງ຺ຂຕມສງ຺ຂຕໍ ອນວເສສໍ ຊານາຕີຕິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ, ຕຕ຺ຖ ອາວຣຓໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອນາວຣຓຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕສ຺ມາ ນຕ຺ຖິ ເນສໍ ອຕ຺ຖໂຕ ເຠໂທ, ເອກນ຺ເຕນ ເຈຕໍ ເອວມິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ. ອຎ຺ຎຖາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕານາວຣຓຎາຓານໍ ສາຘາຣຓຕາ ອສພ຺ພຘມ຺ມາຣມ຺ມຓຕາ ຈ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ນ ຫິ ຠຄວໂຕ ຎາຓສ຺ສ ອຓຸມຕ຺ຕມ຺ປິ ອາວຣຓໍ ອຕ຺ຖິ, ອນາວຣຓຎາຓສ຺ສ ອສພ຺ພຘມ຺ມາຣມ຺ມຓຠາເວ ຍຕ຺ຖ ຕໍ ນ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕຕ຺ຖາວຣຓສພ຺ຠາວໂຕ ອນາວຣຓຠາໂວເຍວ ນ ສິຍາ. ອຖ ວາ ປນ ໂຫຕຸ ອຎ຺ຎເມວ ອນາວຣຓຎາຓໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໂຕ, ອິຘ ປນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິຫຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ອນາວຣຓຎາຓນ຺ຕິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓເມວ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ຕສ຺ສ ຈາຘິຄມເນນ ຠຄວາ ສພ຺ພຎ຺ຎູ ສພ຺ພວິທູ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ ນ ສກິໍເຍວ ສພ຺ພຘມ຺ມາວໂພຘນໂຕ. ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ປຏິສມ຺ຠິທາຍໍ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໖໒) ‘‘ວິໂມກ຺ຂນ຺ຕິກເມຕໍ ພຸທ຺ຘານໍ ຠຄວນ຺ຕານໍ ໂພຘິຍາ ມູເລ ສຫ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຏິລາຠາ ສຈ຺ຉິກາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຍທິທໍ ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ. ສພ຺ພຘມ຺ມາວໂພຘນສມຕ຺ຖຎາຓສມຘິຄເມນ ຫິ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕາເນ ອນວເສສຘມ຺ເມ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ ສມຕ຺ຖຕາ ອໂຫສີຕິ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ກິໍ ປນິທໍ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕມານໍ ສກິໍເຍວ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ວິສເຍ ປວຕ຺ຕຕິ, ອຸທາຫຸ ກເມນາຕິ. ກິຎ຺ເຈຕ຺ຖ – ຍທິ ຕາວ ສກິໍເຍວ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ວິສເຍ ປວຕ຺ຕຕິ, ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນອຊ຺ຌຕ຺ຕພຫິທ຺ຘາທິເຠທຠິນ຺ນານໍ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມານໍ ອສງ຺ຂຕສມ຺ມຸຕິຘມ຺ມານຎ຺ຈ ເອກຊ຺ຌໍ ອຸປຏ຺ຐາເນ ທູຣໂຕ ຈິຕ຺ຕປຏໍ ເປກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ວິຍ ປຏິວິຠາເຄນາວໂພໂຘ ນ ສິຍາ, ຕຖາ ສຕິ ‘‘ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ ວິປສ຺ສນ຺ຕານໍ ອນຕ຺ຕາກາເຣນ ວິຍ ສພ຺ພຘມ຺ມາ ອນິຣູປິຕຣູເປນ ຠຄວໂຕ ຎາຓສ຺ສ ວິສຍາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ເຍປິ ‘‘ສພ຺ພເຎຍ຺ຍຘມ຺ມານໍ ຐິຕລກ຺ຂຓວິສຍໍ ວິກປ຺ປຣຫິຕໍ ສພ຺ພກາລໍ ພຸທ຺ຘານໍ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ເຕນ ເຕ ສພ຺ພວິທູຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘ຈຣໍ ສມາຫິໂຕ ນາໂຄ, ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕປິ ສມາຫິໂຕ’ຕິ ອິທມ຺ປິ ວຈນໍ ສຸວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເຕສມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໂທສາ ນາຕິວຕ຺ຕິ, ຐິຕລກ຺ຂຓາຣມ຺ມຓຕາຍ ຈ ອຕີຕານາຄຕສມ຺ມຸຕິຘມ຺ມານໍ ຕທຠາວໂຕ ເອກເທສວິສຍເມວ ຠຄວໂຕ ຎາຓໍ ສິຍາ, ຕສ຺ມາ ສກິໍເຍວ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ອຖ ກເມນ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ວິສເຍ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕີຕິ. ເອວມ຺ປິ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ນ ຫິ ຊາຕິຠູມິສຠາວາທິວເສນ ທິສາເທສກາລາທິວເສນ ຈ ອເນກເຠທຠິນ຺ເນ ເຎຍ຺ເຍ ກເມນ ຄຍ຺ຫມາເນ ຕສ຺ສ ອນວເສສປ຺ປຏິເວໂຘ ສມ຺ຠວຕິ ອປຣິຍນ຺ຕຠາວໂຕ ເຎຍ຺ຍສ຺ສ. ເຍ ປນ ‘‘ອຕ຺ຖສ຺ສ ອວິສໍວາທນໂຕ ເຎຍ຺ຍສ຺ສ ເອກເທສໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກຕ຺ວາ ເສເສປິ ເອວນ຺ຕິ ອຘິມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ ວວຕ຺ຖາປເນນ ສພ຺ພຎ຺ຎູ ຠຄວາ, ຕຎ຺ຈ ຎາຓໍ ນ ອນຸມານຎາຓໍ ສໍສຍາຠາວໂຕ. ສໍສຍານຸພທ຺ຘຎ຺ຫິ ໂລເກ ອນຸມານຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເຕສມ຺ປິ ຕໍ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພສ຺ສ ຫິ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂຠາເວ ອຕ຺ຖາວິສໍວາທເນນ ເຎຍ຺ຍສ຺ສ ເອກເທສໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກຕ຺ວາ ເສເສປິ ເອວນ຺ຕິ ອຘິມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ ວວຕ຺ຖາປນສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ. ຍຎ຺ຫິ ຕໍ ເສສໍ, ຕໍ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂນ຺ຕິ.

ອຖ ຕມ຺ປິ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ຕສ຺ສ ເສສຠາໂວ ເອວ ນ ສິຍາຕິ? ສພ຺ພເມຕໍ ອກາຣຓໍ. ກສ຺ມາ? ອວິສຍວິຈາຣຓຠາວໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ – ‘‘ພຸທ຺ຘວິສໂຍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຈິນ຺ເຕຍ຺ໂຍ ນ ຈິນ຺ເຕຕພ຺ໂພ, ໂຍ ຈິນ຺ເຕຍ຺ຍ, ອຸມ຺ມາທສ຺ສ ວິຆາຕສ຺ສ ຠາຄີ ອສ຺ສາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໗໗). ອິທໍ ປເນຕ຺ຖ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ – ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຠຄວຕາ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິຕໍ ສກລໍ ເອກເທໂສ ວາ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິຫຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕິ ນິຈ຺ຈສມາຘານຎ຺ຈ ວິກ຺ເຂປາຠາວໂຕ. ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິຕສ຺ສ ຈ ສກລສ຺ສ ອວິສຍຠາເວ ຕສ຺ສ ອາກງ຺ຂປ຺ປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິຕາ ນ ສິຍາ, ເອກນ຺ເຕເນວສ຺ສາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ ‘‘ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອາວຊ຺ຊນປ຺ປຏິພທ຺ຘາ ອາກງ຺ຂປ຺ປຏິພທ຺ຘາ ມນສິກາຣປ຺ປຏິພທ຺ຘາ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທປ຺ປຏິພທ຺ຘາ’’ຕິ (ມຫານິ. ໖໙; ປຏິ. ມ. ໓.໕) ວຈນໂຕ. ອຕີຕານາຄຕວິສຍມ຺ປິ ຠຄວໂຕ ຎາຓໍ ອນຸມານາຄມຕກ຺ກຄຫຓວິຣຫິຕຕ຺ຕາ ປຈ຺ຈກ຺ຂເມວ.

ນນຸ ຈ ເອຕສ຺ມິມ຺ປິ ປກ຺ເຂ ຍທາ ສກລໍ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິຕໍ, ຕທາ ສກິໍເຍວ ສກລວິສຍຕາຍ ອນິຣູປິຕຣູເປນ ຠຄວໂຕ ຎາຓໍ ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໂທສາ ນາຕິວຕ຺ຕິເຍວາຕິ? ນ, ຕສ຺ສ ວິໂສຘິຕຕ຺ຕາ. ວິໂສຘິໂຕ ຫິ ໂສ ພຸທ຺ຘວິສໂຍ ອຈິນ຺ເຕຍ຺ໂຍຕິ. ອຎ຺ຎຖາ ປຈຸຣຊນຎາຓສມານວຸຕ຺ຕິຕາຍ ພຸທ຺ຘານໍ ຠຄວນ຺ຕານໍ ຎາຓສ຺ສ ອຈິນ຺ເຕຍ຺ຍຕາ ນ ສິຍາ, ຕສ຺ມາ ສກລຘມ຺ມາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ຕໍ ເອກຘມ຺ມາຣມ຺ມຓໍ ວິຍ ສຸວວຕ຺ຖາປິເຕເຍວ ເຕ ຘມ຺ເມ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອິທເມຕ຺ຖ ອຈິນ຺ເຕຍ຺ຍໍ, ‘‘ຍາວຕກໍ ເຎຍ຺ຍໍ, ຕາວຕກໍ ຎາຓໍ. ຍາວຕກໍ ຎາຓໍ, ຕາວຕກໍ ເຎຍ຺ຍໍ. ເຎຍ຺ຍປຣິຍນ຺ຕິກໍ ຎາຓໍ, ຎາຓປຣິຍນ຺ຕິກໍ ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ປຏິ. ມ. ໓.໕) ເອວເມກຊ຺ຌໍ ວິສຸໍ ສກິໍ ກເມນ ວາ ອິຈ຺ຉານຸຣູປໍ ສມ຺ມາ ສາມໍ ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ.

ວິຊ຺ຊາຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ວິນ຺ທິຍໍ ວິນ຺ທຕີຕິ ວິຊ຺ຊາ, ຍາຖາວໂຕ ອຸປລພ຺ຠຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຕໂນ ວາ ປຏິປກ຺ຂສ຺ສ ວິຊ຺ຌນຏ຺ເຐນ ວິຊ຺ຊາ, ຕໂມກ຺ຂນ຺ຘາທິກສ຺ສ ປທາລນຏ຺ເຐນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໂຕ ເອວ ອຕ຺ຕໂນ ວິສຍສ຺ສ ວິທິຕກຣຓຏ຺ເຐນປິ ວິຊ຺ຊາ. ສມ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ປຣິປຸຓ຺ຓຕ຺ຕາ ວາ, ອວິກລຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຣາຕິ ອມ຺ພຏ຺ຐສຸຕ຺ເຕ. ມໂນມຍິທ຺ຘິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອິຘ ຠິກ຺ຂຸ ອິມມ຺ຫາ ກາຍາ ອຎ຺ຎໍ ກາຍໍ ອຠິນິມ຺ມິນາຕິ ຣູປິໍ ມໂນມຍໍ ສພ຺ພງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄໍ ອຫີນິນ຺ທ຺ຣິຍ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໓໖) ອິມິນາ ນເຍນ ອາຄຕາ ອິທ຺ຘິ ສຣີຣພ຺ຠນ຺ຕເຣ ອຎ຺ຎສ຺ເສວ ຌານມເນນ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ ມໂນມຍສ຺ສ ສຣີຣສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕິວເສນ ປວຕ຺ຕາ ມໂນມຍິທ຺ຘິ ນາມ. ຉ ອຠິຎ຺ຎາຕິ ອາສວກ຺ຂຍຎາເຓນ ສທ຺ຘິໍ ອິທ຺ຘິວິຘາທິກາ ປຎ຺ຈາຠິຎ຺ຎາໂຍ. ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ອຏ຺ຐນ຺ນຎ຺ຈ ວິຊ຺ຊານໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສຸຕ຺ເຕ ຄຫຓໍ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍວເສນາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສຕ຺ຕ ສທ຺ຘມ຺ມາ ນາມ ສທ຺ຘາ ຫິຣີ ໂອຕ຺ຕປ຺ປໍ ພາຫຸສຈ຺ຈໍ ວີຣິຍໍ ສຕິ ປຎ຺ຎາ ຈ. ເຍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິຘ ຠິກ຺ຂຸ ສທ຺ໂຘ ໂຫຕິ, ຫິຣິມາ, ໂອຕ຺ຕປ຺ປີ, ພຫຸສ຺ສຸໂຕ, ອາຣທ຺ຘວີຣິໂຍ, ອຸປຏ຺ຐິຕສ຺ສຕິ, ປຎ຺ຎວາ ໂຫຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໓໐). ຈຕ຺ຕາຣິ ຌານານີຕິ ຍານິ ການິຈິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານານິ.

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ສີລາທໂຍເຍວ ປນ຺ນຣສ ‘‘ຈຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອິເມເຍວ ຫີ’’ຕິອາທິ. ເຕນ ເຕສໍ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫໂຕ ນິພ຺ພານຸປຄມເນ ເອກໍສໂຕ ສາຘນຠາວມາຫ. ອິທານິ ຕທຕ຺ຖສາຘນາຍ ອາຄມໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍຖາຫາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຠຄວາຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ນິຄມນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ນນຸ ຈາຍໍ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປທາ ສາວເກສຸປິ ລພ຺ຠຕີຕິ? ກິຎ຺ຈາປິ ລພ຺ຠຕິ, ນ ປນ ຕຖາ, ຍຖາ ຠຄວໂຕຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ວິຊ຺ຊາສມ຺ປທາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາສວກ຺ຂຍວິຊ຺ຊາຍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຠາວສິທ຺ຘິໂຕ ອາຫ ‘‘ວິຊ຺ຊາສມ຺ປທາ ຠຄວໂຕ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປູເຣຕ຺ວາ ຐິຕາ’’ຕິ. ຈຕູສຸ ຌາເນສຸ ອນ຺ໂຕຄຘຠາເວນ ຈຣຓຘມ຺ມປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ກຣຸຓາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣສ຺ສ ຍຖາຣຫໍ ຕສ຺ສ ຈ ມຫາກຣຸຓາສມາປຕ຺ຕິວເສນ ອສາຘາຣຓສຠາວສ຺ສ ຠຄວຕິ ອຸປລພ຺ຠນໂຕ ອາຫ ‘‘ຈຣຓສມ຺ປທາ ມຫາກາຣຸຓິກຕໍ ປູເຣຕ຺ວາ ຐິຕາ’’ຕິ. ຍຖາ ສຕ຺ຕານໍ ອນຕ຺ຖໍ ປຣິວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອຕ຺ເຖ ນິໂຍຊນໍ ປຎ຺ຎາຍ ວິນາ ນ ໂຫຕິ, ເອວໍ ເນສໍ ອຕ຺ຖານຕ຺ຖຊານນໍ ສຕ຺ຖຸ ກຣຸຓາຍ ວິນາ ນ ໂຫຕີຕິ ອຸຠຍມ຺ປິ ອຸຠຍຕ຺ຖ ສກິຈ຺ຈກເມວ ສິຍາ. ຍຕ຺ຖ ປນ ຍສ຺ສາ ປຘານຠາໂວ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂສ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕາຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ຕໍ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ເອຕ຺ຖ ຕນ຺ຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ, ຍຖາ ອຎ຺ໂຎປິ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ໂນ ນິໂຍເຊຕິ, ຕຖາ ອຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ນສ຺ເສວາຍໍ ອາເວຓິກາ ປຏິປຕ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສາ ປນາຍໍ ສຕ຺ຖຸ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປທາ ສາສນສ຺ສ ນິຍ຺ຍານິກຕາຍ ສາວການໍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ເອກນ຺ຕກາຣຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕນສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຕນ຺ຕປາທໂຍຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປຣນ຺ຕປອຸຠຍນ຺ຕປາ ຄຫິຕາ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ວິຊ຺ຊາສມ຺ປທາຍ ສຕ຺ຖຸ ປຎ຺ຎາມຫຕ຺ຕໍ ປກາສິຕໍ ໂຫຕິ, ຈຣຓສມ຺ປທາຍ ກຣຸຓາມຫຕ຺ຕໍ. ເຕສຸ ປຎ຺ຎາຍ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມຣຊ຺ຊປ຺ປຕ຺ຕິ, ກຣຸຓາຍ ຘມ຺ມສໍວິຠາໂຄ. ປຎ຺ຎາຍ ສໍສາຣທຸກ຺ຂນິພ຺ພິທາ, ກຣຸຓາຍ ສໍສາຣທຸກ຺ຂສຫນໍ. ປຎ຺ຎາຍ ປຣທຸກ຺ຂປຣິຊານນໍ, ກຣຸຓາຍ ປຣທຸກ຺ຂປຕິກາຣາຣມ຺ໂຠ. ປຎ຺ຎາຍ ປຣິນິພ຺ພານາຠິມຸຂຠາໂວ, ກຣຸຓາຍ ຕທຘິຄໂມ. ປຎ຺ຎາຍ ສຍໍ ຕຣຓໍ, ກຣຸຓາຍ ປເຣສໍ ຕາຣຓໍ. ປຎ຺ຎາຍ ພຸທ຺ຘຠາວສິທ຺ຘິ, ກຣຸຓາຍ ພຸທ຺ຘກິຈ຺ຈສິທ຺ຘິ. ກຣຸຓາຍ ວາ ໂພຘິສຕ຺ຕຠູມິຍໍ ສໍສາຣາຠິມຸຂຠາໂວ, ປຎ຺ຎາຍ ຕຕ຺ຖ ອນຠິຣຕິ, ຕຖາ ກຣຸຓາຍ ປເຣສໍ ອຠິໍສາປນໍ, ປຎ຺ຎາຍ ສຍໍ ປເຣຫິ ອຠາຍນໍ. ກຣຸຓາຍ ປຣໍ ຣກ຺ຂນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ຣກ຺ຂຕິ, ປຎ຺ຎາຍ ອຕ຺ຕານໍ ຣກ຺ຂນ຺ໂຕ ປຣໍ ຣກ຺ຂຕິ. ຕຖາ ກຣຸຓາຍ ອປຣນ຺ຕໂປ, ປຎ຺ຎາຍ ອນຕ຺ຕນ຺ຕໂປ, ເຕນ ອຕ຺ຕຫິຕາຍ ປຏິປນ຺ນາທີສຸ ຈຕູສຸ ປຸຄ຺ຄເລສຸ ຈຕຸຕ຺ຖປຸຄ຺ຄລຠາໂວ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕິ. ຕຖາ ກຣຸຓາຍ ໂລກນາຖຕາ, ປຎ຺ຎາຍ ອຕ຺ຕນາຖຕາ. ກຣຸຓາຍ ຈສ຺ສ ນິນ຺ນຕາຠາໂວ, ປຎ຺ຎາຍ ອຸນ຺ນມາຠາໂວ. ຕຖາ ກຣຸຓາຍ ສພ຺ພສຕ຺ເຕສຸ ຊນິຕານຸຄ຺ຄໂຫ, ປຎ຺ຎານຸຄຕຕ຺ຕາ ນ ຈ ນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ວິຣຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ, ປຎ຺ຎາຍ ສພ຺ພຘມ຺ເມສຸ ວິຣຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ, ກຣຸຓານຸຄຕຕ຺ຕາ ນ ຈ ນ ສພ຺ພສຕ຺ຕານຸຄ຺ຄຫາຍ ປວຕ຺ໂຕ. ຍຖາ ຫິ ກຣຸຓາ ຠຄວໂຕ ສິເນຫໂສກວິຣຫິຕາ, ເອວໍ ປຎ຺ຎາ ອຫໍກາຣມມໍກາຣວິນິມຸຕ຺ຕາຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິໂສຘິຕາ ປຣມວິສຸທ຺ຘາ ຄຸຓວິເສສາ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປທາຫິ ປກາສິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອິທານິ ສຸຄໂຕຕິ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ໂສຠນຄມນຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ຄເຕ ຐິເຕ’’ຕິອາທີສຸ ຄມນມ຺ປິ ຄຕນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຄມນມ຺ປິ ຫິ ຄຕນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ໂສຠນນ຺ຕິ ສຸຠໍ, ສຸຠຠາໂວ ວິສຸທ຺ຘຕາຍ, ວິສຸທ຺ຘຕາ ໂທສວິຄເມນາຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິສຸທ຺ຘມນວຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ. ຄມນຎ຺ຈ ນາມ ພຫຸວິຘນ຺ຕິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ ຄມນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຣິຍມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ຫິ ນິພ຺ພານສ຺ສ ຄຕິ ອຘິຄໂມຕິ ຈ ກຕ຺ວາ ຄຕໍ ຄມນນ຺ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິທານິ ຕສ຺ເສວ ຄມເນ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕນ ເຫສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຂມໍ ທິສນ຺ຕິ ນິພ຺ພານໍ. ອສຊ຺ຊມາໂນຕິ ປຣິປນ຺ຖາຠາເວນ ສຸຄຕິຄມເນປິ ອສຊ຺ຊນ຺ໂຕ ສງ຺ຄໍ ອກໂຣນ຺ໂຕ, ປເຄວ ອິຕຣຕ຺ຖ. ອຖ ວາ ເອກາສເນ ນິສີທິຕ຺ວາ ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎາວເສເນວ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ມຄ຺ຄານໍ ປຏິລທ຺ຘຠາວໂຕ ອສຊ຺ຊມາໂນ ອພຊ຺ຌນ຺ໂຕ ຄໂຕ. ຍໍ ຄມນໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ສພ຺ພຄມນຕ຺ຖໍ ອາວຫຕິ, ສພ຺ພຎ຺ຈ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອາວຫຕິ, ຕເທວ ໂສຠນໍ ນາມ, ເຕນ ຈ ຠຄວາ ຄໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອິຕິ ໂສຠນຄມນຕ຺ຕາ ສຸຄໂຕ’’ຕິ ໂສຠນຕ຺ໂຖ ສຸສທ຺ໂທຕິ ກຕ຺ວາ.

ອສຸນ຺ທຣານໍ ທຸກ຺ຂານໍ ສງ຺ຂາຣປ຺ປວຕ຺ຕີນໍ ອຠາວໂຕ ອຈ຺ຈນ຺ຕສຸຂຕ຺ຕາ ເອກນ຺ຕໂຕ ສຸນ຺ທຣໍ ນາມ ອສງ຺ຂຕາ ຘາຕູຕິ ອາຫ ‘‘ສຸນ຺ທຣຎ຺ເຈສ ຐານໍ ຄໂຕ ອມຕໍ ນິພ຺ພານ’’ນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ນິພ຺ພານໍ ປຣມໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໒໑໕; ຘ. ປ. ໒໐໓-໒໐໔). ສມ຺ມາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ. ສຸຏ຺ຐຸ ຄມນຎ຺ຈ ນາມ ປຏິປກ຺ເຂນ ອນຠິຠູຕສ຺ສ ຄມນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຫີເນ ກິເລເສ ປຸນ ອປຈ຺ຈາຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ’’ຕິ, ປຫີນານໍ ປຸນ ອສມຸທາຈາຣວເສນ ອປຈ຺ຈາຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ. ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ອາຄມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ເອຕນ຺ຕິ ເຕນ ເຕນ ມຄ຺ເຄນ ປຫີນກິເລສານໍ ປຸນ ອປຈ຺ຈາຄມນໍ, ອິທຎ຺ຈ ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕໍ ສມ຺ມາຄມນໍ, ຍາຍ ອາຄມນີຍປຏິປທາຍ ສິທ຺ຘໍ, ສາປິ ສມ຺ມາຄມນເມວາຕິ ເອວມ຺ປິ ຠຄວາ ສຸຄໂຕຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສມ຺ມາ ວາ ອາຄໂຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາຕິ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍາ ສມ຺ປາປເນ ອວິປຣີຕປຏິປຕ຺ຕິຍາ. ສພ຺ພໂລກສ຺ສ ຫິຕສຸຂເມວ ກໂຣນ຺ຕາຕິ ເອເຕນ ມຫາໂພຘິຍາ ປຏິປທາ ອວິຠາເຄນ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ສພ຺ພທາ ຫິຕສຸຂາວຫຠາເວເນວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສສ຺ສຕໍ ອຸຈ຺ເຉທນ຺ຕິ ອິເມ ອນ຺ເຕ ອນຸປຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຄໂຕຕິ ເອເຕນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທຄຕິໍ ທສ຺ເສຕິ. ກາມສຸຂໍ ອຕ຺ຕກິລມຖນ຺ຕິ ອິເມ ອນຸປຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຄໂຕຕິ ເອເຕນ ອຣິຍມຄ຺ຄຄຕິໍ ທສ຺ເສຕິ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ຍຸຕ຺ຕສ຺ເສວ ຠາສເນ. ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ເພ ສາເຘຕພ຺ເພ ເຈຕໍ ຠຸມ຺ມໍ. ອຠູຕນ຺ຕິ ອຠູຕຕ຺ຖໍ. ອຕ຺ຖມຸເຂນ ຫິ ວາຈາຍ ອຠູຕຕາ ຠູຕຕາ ວາ. ອຕຈ຺ຉນ຺ຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ອນຕ຺ຖສໍຫິຕນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິເກນ ສມ຺ປຣາຍິເກນ ວາ ອນຕ຺ເຖນ ສໍຫິຕໍ ອນຕ຺ຖສໍຫິຕໍ, ອນຕ຺ຖາວຫໍ. ນ ອຕ຺ໂຖຕິ ອນຕ຺ໂຖ, ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຏິປກ຺ໂຂ ອຠາໂວ ຈ, ເຕນ ສໍຫິຕໍ, ປິສຸຓວາຈໍ ສມ຺ຜປ຺ປລາປຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວເມຕ຺ຖ ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສປິ ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕສ຺ສ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຐມາ ວາຈາ ສີລວນ຺ຕໍ ‘‘ທຸສ຺ສີໂລ’’ຕິ, ອຈຓ຺ຑາລາທິໍ ‘‘ຈຓ຺ຑາໂລ’’ຕິອາທິນາ ຠາສມານສ຺ສ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ທຸຕິຍາ ທຸສ຺ສີລໍ ‘‘ທຸສ຺ສີໂລ’’ຕິ, ຈຓ຺ຑາລາທິເມວ ‘‘ຈຓ຺ຑາໂລ’’ຕິອາທິນາ ອວິນເຍນ ຠາສມານສ຺ສ. ຕຕິຍາ ເນຣຍິກາທິກສ຺ສ ເນຣຍິກາທິຠາວວິຠາວນີກຖາ ຍຖາ ‘‘ອາປາຍິໂກ ເທວທຕ຺ໂຕ ເນຣຍິໂກ’’ຕິອາທິກາ. ຈຕຸຕ຺ຖີ ‘‘ເວທວິຫິເຕນ ຍຎ຺ຎວິຘິນາ ປາຓາຕິປາຕາທິກຕໍ ສຸຄຕິໍ ອາວຫຕີ’’ຕິ ໂລກສ຺ສ ພ຺ຍາໂມຫນກຖາ. ປຎ຺ຈມີ ຠູເຕນ ເປສຸຎ຺ຎຸປສໍຫາຣາ ກຖາ. ຉຏ຺ຐາ ຍຸຕ຺ຕປຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ປວຕ຺ຕິຕາ ທານສີລາທິກຖາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອວໍ ສມ຺ມາ ຄທຕ຺ຕາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ອຠູຕາທິໍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຠູຕໍ ຕຈ຺ຉໍ ອຕ຺ຖສໍຫິຕໍ ປິຍໍ ມນາປໍ ຕໂຕ ເອວ ສມ຺ມາ ສຸຏ຺ຐຸ ຄທນໂຕ ສຸຄໂຕ. ອາປາຖຄມນມຕ຺ເຕນ ກສ຺ສຈິ ອປ຺ປິຍມ຺ປິ ຫິ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ ປິຍໍ ມນາປເມວ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິຍາ ໂລກສ຺ສ ຫິຕສຸຂາວຫຕ຺ຕາ. ເອຕ຺ຖ ປນ ທ-ກາຣສ຺ສ ຕ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ສຸຄໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ໂສຠນໍ ຄຕໍ ຄມນໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ສຸຄໂຕ. ຠຄວໂຕ ຫິ ເວເນຍ຺ຍຊນຸປສງ຺ກມນໍ ເອກນ຺ເຕນ ເຕສໍ ຫິຕສຸຂນິປ຺ຜາທນໂຕ ໂສຠນໍ ຠທ຺ທກໍ. ຕຖາ ລກ຺ຂຓານຸພ຺ຍຎ຺ຊນປ຺ປຏິມຓ຺ຑິຕຣູປກາຍຕາຍ ທຸຕວິລມ຺ພິຕຂລິຕານຸກຑ຺ຒນນິປ຺ປີຬນຸກ຺ກຸຏິກກຸຏິລາກຸລຕາທິໂທສວິຣຫິຕໍ ວິລາສິຕຣາຊຫໍສວສຠວາຣຓມິຄຣາຊຄມນໍ ກາຍຄມນໍ ຎາຓຄມນຎ຺ຈ ວິປຸລນິມ຺ມລກຣຸຓາສຕິວີຣິຍາທິຄຸຓວິເສສຫິຕມຠິນີຫາຣໂຕ ຍາວ ມຫາໂພຘິ ອນວຊ຺ຊຕາຍ ສຕ຺ຕານໍ ຫິຕສຸຂາວຫຕາຍ ຈ ໂສຠນເມວ. ອຖ ວາ ສຍມ຺ຠູຎາເຓນ ສກລມ຺ປິ ໂລກໍ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍວເສນ ປຣິຊານນ຺ໂຕ ສມ຺ມາ ຄໂຕ ອວຄໂຕຕິ ສຸຄໂຕ. ຕຖາ ໂລກສມຸທຍໍ ປຫານາຠິສມຍວເສນ ປຊຫນ຺ໂຕ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕໍ ອາປາເທນ຺ໂຕ ສມ຺ມາ ຄໂຕ ອຕີໂຕຕິ ສຸຄໂຕ. ໂລກນິໂຣຘໍ ນິພ຺ພານໍ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠິສມຍວເສນ ສມ຺ມາ ຄໂຕ ອຘິຄໂຕຕິ ສຸຄໂຕ. ໂລກນິໂຣຘຄາມິນິໍ ປຏິປທໍ ຠາວນາຠິສມຍວເສນ ສມ຺ມາ ຄໂຕ ປຏິປນ຺ໂນຕິ ສຸຄໂຕ. ຕຖາ ຍໍ ອິມສ຺ສ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ທິຏ຺ຐໍ ສຸຕໍ ມຸຕໍ ວິຎ຺ຎາຕໍ ປຕ຺ຕໍ ປຣິເຍສິຕໍ ຎາຕໍ ອນຸວິຈຣິຕໍ ມນສາ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ຫຕ຺ຖຕເລ ອາມລກໍ ວິຍ ສມ຺ມາ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ຄໂຕ ອພ຺ຠຎ຺ຎາສີຕິ ສຸຄໂຕ.

ອິທານິ ໂລກວິທູຕິ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ສພ຺ພຖາ ວິທິຕໂລກຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພຖາຕິ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ, ໂຍ ໂຍ ໂລໂກ ເຍນ ເຍນ ປກາເຣນ ເວທິຕພ຺ໂພ, ເຕນ ເຕນ ປກາເຣນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕ ປນ ປກາເຣ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຠາວໂຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສຠາວໂຕຕິ ທຸກ຺ຂສຠາວໂຕ. ສພ຺ໂພ ຫິ ໂລໂກ ທຸກ຺ຂສຠາໂວ. ຍຖາຫ ‘‘ສໍຂິຕ຺ເຕນ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ທຸກ຺ຂາ’’ຕິ. ສມຸທຍໂຕຕິ ຍໂຕ ສມຸເທຕິ, ຕໂຕ ຕຓ຺ຫາທິໂຕ. ນິໂຣຘໂຕຕິ ຍຕ຺ຖ ໂສ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຕໂຕ ວິສງ຺ຂາຣໂຕ. ນິໂຣຘູປາຍໂຕຕິ ເຍນ ວິຘິນາ ໂສ ນິໂຣໂຘ ປຕ຺ຕພ຺ໂພ, ຕໂຕ ອຣິຍມຄ຺ຄໂຕ ອິໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ປກາຣສ຺ສ ອຠາວາ. ອິຕິ ‘‘ສພ຺ພຖາ ໂລກໍ ອເວທີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕທຕ຺ຖສາຘກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍຕ຺ຖ ໂຂ, ອາວຸໂສ’’ຕິອາທິມາຫ. ອິທຎ຺ຈ ສຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍຕ຺ຖ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ນ ຊາຍຕິ…ເປ… ນ ອຸປປຊ຺ຊຕິ, ສກ຺ກາ ນຸ ໂຂ ໂສ, ຠນ຺ເຕ, ຄມເນນ ໂລກສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ຎາຕຸໍ ວາ ທຏ຺ຐຸໍ ວາ ປາປຸຓິຕຸໍ ວາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໐໗; ອ. ນິ. ໔.໔໕) ໂອກາສໂລກສ຺ສ ຄຕິໍ ສນ຺ຘາຍ ໂຣຫິຕເທວປຸຕ຺ເຕນ ປຸຏ຺ໂຐ ຠຄວາ ອຠາສິ. ຕຕ຺ຖ ນ ຊາຍຕີຕິອາທິນາ ອຸຊຸກໍ ຊາຕິອາທີນິ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ນ ຈວຕິ ນ ອຸປປຊ຺ຊຕີຕິ ປທທ຺ວເຍນ ອປຣາປຣໍ ຈວນຸປປຕນານິ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ນ ຊາຍຕີຕິອາທິ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍກາທິວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິຕຣໍ ໂອປປາຕິກວເສນາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕນ຺ຕິ ຊາຕິອາທິຣຫິຕໍ. ຄມເນນາຕິ ປທສາ ຄມເນນ. ໂລກສ຺ສນ຺ຕນ຺ຕິ ສງ຺ຂາຣໂລກສ຺ສ ອນ຺ຕຠູຕໍ ນິພ຺ພານໍ. ຎາເຕຍ຺ຍນ຺ຕິ ຊານິຕພ຺ພໍ. ທຏ຺ເຐຍ຺ຍນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປຕ຺ເຕຍ຺ຍນ຺ຕິ ປຕ຺ຕພ຺ພໍ. ‘‘ຎາຕາຍໍ ທິຏ຺ຐາຍໍ ປຕ຺ຕາຍ’’ນ຺ຕິ ວາ ປາໂຐ, ຕຕ຺ຖ ຄມເນນ ໂລກສ຺ສນ຺ຕໍ ຎາຕາ ອຍໍ ທິຏ຺ຐາ ອຍໍ ປຕ຺ຕາ ອຍນ຺ຕິ ນ ວທາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍນ຺ຕິ ນິພ຺ພານຕ຺ຖິໂກ.

ກາມໍ ປທສາ ຄມເນນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ໂລກສ຺ສນ຺ຕໍ ຎາຕຸໍ ທຏ຺ຐຸໍ ປຕ຺ຕຸໍ ວາ ນ ສກ຺ກາ, ອປິ ຈ ປຣິມິຕປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຏ຺ຐາເນ ຕໍ ປຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ທສ຺ເສມີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອປິ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ພ຺ຍາມມຕ຺ເຕ ກເຬວເຣຕິ ພ຺ຍາມປ຺ປມາເຓ ອຕ຺ຕຠາເວ. ອິມິນາ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘໍ ທສ຺ເສຕິ. ສສຎ຺ຎິມ຺ຫີຕິ ສຎ຺ຎາຍ ສຫິເຕ. ອິມິນາ ສຎ຺ຎາສີເສນ ເວທນາທໂຍ ຕໂຍ ຂນ຺ເຘ ທສ຺ເສຕິ ສຎ຺ຎາສຫິຕຕ຺ຕາ ເອວ. ສມນເກຕິ ສວິຎ຺ຎາຓເກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມິນາ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ຘໍ ທສ຺ເສຕິ, ອວິຎ຺ຎາຓເກ ປນ ອຸຕຸສມຸຏ຺ຐານຣູປສມຸທາຍມຕ຺ເຕ ປຎ຺ຎາເປຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ໂລກນ຺ຕິ ຂນ຺ຘາທິໂລກໍ. ໂລກນິໂຣຘນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ນິຣຸຊ຺ຌນໍ ນິພ຺ພານເມວ ວາ. ນິພ຺ພານມ຺ປິ ຫິ ຂນ຺ເຘ ປຏິຈ຺ຈ ປຎ຺ຎາປນໂຕ ສຣີຣສ຺ມິໍເຍວ ປຎ຺ຎາເປຕິ. ອເທສມ຺ປິ ຫິ ຕໍ ເຍສໍ ນິໂຣໂຘ, ເຕສໍ ວເສນ ເທສໂຕປິ ອຸປຈາຣວເສນ ນິທ຺ທິສີຍຕິ ຍຖາ ‘‘ຈກ຺ຂຸໍ ໂລເກ ປິຍຣູປໍ ສາຕຣູປໍ, ເອຕ຺ເຖສາ ຕຓ຺ຫາ ປຫີຍມານາ ປຫີຍຕິ, ເອຕ຺ຖ ນິຣຸຊ຺ຌມານາ ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໔໐໑; ມ. ນິ. ໑.໑໓໔; ວິຠ. ໒໐໔).

ຄມເນນາຕິ ປາກຕິກຄມເນນ. ໂລກສ຺ສນ຺ໂຕຕິ ສງ຺ຂາຣໂລກສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ອນ຺ຕກິຣິຍາຍ ເຫຕຸຠູຕໍ ນິພ຺ພານໍ. ກຸທາຈນນ຺ຕິ ກທາຈິປິ. ອປ຺ປຕ຺ວາຕິ ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ອນຘິຄນ຺ຕ຺ວາ. ປໂມຈນນ຺ຕິ ປມຸຕ຺ຕິ ນິສ຺ສຣຓໍ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ໂລກນ຺ຕໍ ອປ຺ປຕ຺ວາ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໂຕ ມຸຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ. ຫເວຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ໂລກວິທູຕິ ສຠາວາທິໂຕ ສພ຺ພໍ ໂລກໍ ວິຊານນ຺ໂຕ. ສຸເມໂຘຕິ ສຸນ຺ທຣປຎ຺ໂຎ. ໂລກນ຺ຕຄູຕິ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມເຍນ ໂລກໍ ວິທິຕ຺ວາ ປຫານາຠິສມເຍນ ໂລກນ຺ຕຄູ. ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ປຣິນິຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ວຸສິຕພ຺ຣຫ຺ມຈຣິໂຍ. ສພ຺ເພສໍ ກິເລສານໍ ສມິຕຕ຺ຕາ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມານໍ ວາ ອຠິສມິຕຕ຺ຕາ ສມິຕາວີ. ນາສີສຕີຕິ ນ ປຕ຺ເຖຕິ, ຍຖາ ອິມໍ ໂລກໍ, ເອວໍ ປຣຎ຺ຈ ໂລກໍ ນາສີສຕິ ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິກຕ຺ຕາ.

ເອວໍ ຍທິປິ ໂລກວິທຸຕາ ອນວເສສໂຕ ທສ຺ສິຕາ ສຠາວາທິໂຕ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ, ໂລໂກ ປນ ເອກເທເສເນວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ຕໍ ອນວເສສໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິ ຈ ຕໂຍ ໂລກາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘານໍ ຂນ຺ຘານໍ ສມູໂຫ ສນ຺ຕາໂນ ຈ ສຕ຺ຕໂລໂກ. ຣູປາທີສຸ ສຕ຺ຕວິສຕ຺ຕຕາຍ ສຕ຺ໂຕ, ໂລກີຍຕິ ເອຕ຺ຖ ກຸສລາກຸສລໍ ຕພ຺ພິປາໂກ ຈາຕິ ໂລໂກ. ອນິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘານໍ ຣູປາທີນໍ ສມູໂຫ ສນ຺ຕາໂນ ຈ ໂອກາສໂລໂກ ໂລກີຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຊງ຺ຄມາ ຖາວຣາ ຈ ເຕສຎ຺ຈ ໂອກາສຠູໂຕຕິ ກຕ຺ວາ. ຕທາຘາຣຕາຍ ເຫສ ‘‘ຠາຊນໂລໂກ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຸຠເຍປິ ຂນ຺ຘາ ສງ຺ຂາຣໂລໂກ ປຈ຺ຈເຍຫິ ສງ຺ຂຣີຍນ຺ຕິ ລຸຊ຺ຊນ຺ຕິ ປລຸຊ຺ຊນ຺ຕິ ຈາຕິ. ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາຕິ ປຈ຺ຈຍຏ຺ຐິຕິກາ, ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ ເຫຕ຺ຖ ອາຫາຣສທ຺ໂທ ‘‘ອຍມາຫາໂຣ ອນຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ວາ ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໕.໒໓໒) ວິຍ. ເອວຎ຺ຫິ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິມິນາ ອສຎ຺ຎສຕ຺ຕາປິ ປຣິຄ຺ຄຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ສາ ປນາຍໍ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກຕາ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ສງ຺ຂາຣຘມ຺ໂມ, ນ ສຕ຺ຕຘມ຺ໂມຕິ ອາຫ ‘‘ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາຕິ ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ສງ຺ຂາຣໂລໂກ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ.