໑. ກມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘກໍ

ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມກຖາວຓ຺ຓນາ

໑. ຈູຬວຄ຺ຄສ຺ສ ປຐເມ ກມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘເກ ຕາວ ‘‘ຍຏ຺ຐິໍ ປເວສຍ, ກຸນ຺ເຕ ປເວສຍາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ສຫຈຣຓຎາເຍນ ‘‘ມຎ຺ຈາ ອຸກ຺ກຸຏ຺ຐິໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ນິສ຺ສິເຕສຸ ນິສ຺ສຍໂວຫາຣວເສນ ວາ ປຓ຺ຑຸກໂລຫິຕກນິສ຺ສິຕາ ປຓ຺ຑຸກໂລຫິຕກສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ເຕສໍ ນິສ຺ສິຕກາປິ ປຓ຺ຑຸກໂລຫິຕກາຕ຺ເວວ ປຎ຺ຎາຍນ຺ຕີ’’ຕິ. ປຏິວທຖາຕິ ປຏິວຈນໍ ເທຖ.

ອຘມ຺ມກມ຺ມທ຺ວາທສກກຖາວຓ຺ຓນາ

໔. ຕີຫິ ອງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕນ຺ຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ສມຸທິເຕຫິ ວາ ຕີຫິ ອງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ. ນ ຫິ ຕິຓ຺ຓໍ ເອວ ອງ຺ຄານໍ ສໂມຘາເນນ ອຘມ຺ມກມ຺ມໍ ໂຫຕິ, ເອເກນປິ ໂຫຕິເຍວ. ‘‘ອປ຺ປຏິຎ຺ຎາຍ ກຕໍ ໂຫຕີຕິ ລຊ຺ຊິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ກຖິຕໍ.

ນນຸ ຈ ‘‘ອເທສນາຄາມິນິຍາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ກຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິທໍ ປຣໂຕ ‘‘ຕີຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອາກງ຺ຂມາໂນ ສງ຺ໂຆ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມໍ ກເຣຍ຺ຍ, ອຘິສີເລ ສີລວິປນ຺ໂນ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ອເທສນາຄາມິນິໍ ອາປນ຺ໂນ ຫິ ‘‘ອຘິສີເລ ສີລວິປນ຺ໂນ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ? ຕຕ຺ຖ ເກຈິ ວທນ຺ຕິ ‘‘ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມສ຺ສ ຫິ ວິເສເສນ ຠຓ຺ຑນກາຣກຕ຺ຕໍ ອງ຺ຄ’ນ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປາຬິຍາ ອາຄຕນິທາເນນ ສເມຕິ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພຕິເກສຸປິ ຠຓ຺ຑນໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ຠຓ຺ຑນປຈ຺ຈຍາ ອາປນ຺ນາປຕ຺ຕິວເສນ ອິທໍ ກມ຺ມໍ ກາຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ມາ ‘ອຘິສີເລ ສີລວິປນ຺ໂນ’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ປຸພ຺ພຠາເຄ ວາ ປຣຠາເຄ ວາ ໂຈທນາສາຣຓາທິກາເລ ຠຓ຺ຑນປຈ຺ຈຍາ ອາປນ຺ນາປຕ຺ຕິວເສເນວ ກາຕພ຺ພໍ, ນ ເກວລໍ ສງ຺ຆາທິເສສປຈ຺ຈຍາ ກາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອປເຣ ປນ ວທນ຺ຕິ ‘‘ອເທສນາຄາມິນິຍາຕິ ອິທໍ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ສງ຺ຆາທິເສສໍ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘ອເທສນາຄາມິນິຍາຕິ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິຍາ ວາ ສງ຺ຆາທິເສສາປຕ຺ຕິຍາ ວາ’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຆາທິເສສາປຕ຺ຕິຍາ ວາຕິ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘ອຘິສີເລ ສີລວິປນ຺ໂນ’ຕິ ຈ ອິທໍ ສງ຺ຆາທິເສສໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປາຣາຊິກໍ. ຕສ຺ມາ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍາ ນ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມໍ ກາຕພ຺ພໍ ປໂຍຊນາຠາວາ, ສງ຺ຆາທິເສສປຈ຺ຈຍາ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕິ. ສຸກ຺ກປກ຺ເຂ ‘ເທສນາຄາມິນິຍາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ກຕໍ ໂຫຕີ’ຕິ ອິມິນາ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ເຈ? ນ ເອເກນ ປຣິຍາເຍນ ສງ຺ຆາທິເສສສ຺ສປິ ເທສນາຄາມິນີໂວຫາຣສມ຺ຠວໂຕ’’ຕິ, ຕໍ ຍຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ.

ນປ຺ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ເຠຕພ຺ພອຏ຺ຐາຣສກກຖາວຓ຺ຓນາ

໘. ໂລມໍ ປາເຕນ຺ຕີຕິອາທິ ສມ຺ມາວຕ຺ຕນາຍ ປຣິຍາຍວຈນໍ.

ນິຍສ຺ສກມ຺ມກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໑. ນິຍສ຺ສກມ຺ເມ ‘‘ນິສ຺ສາຍ ເຕ ວຕ຺ຖພ຺ພນ຺ຕິ ຄຣຸນິສ຺ສຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ອິຕຣ’’ນ຺ຕິ ເກນຈິ ລິຂິຕໍ. ຄຓ຺ຐິປເທ ປນ ‘‘ນິຍສ຺ສກມ຺ມໍ ຍສ຺ມາ ພາລວເສນ ກຣີຍຕິ, ຕສ຺ມາ ນິສ຺ສາຍ ວຕ຺ຖພ຺ພນ຺ຕິ ນິສ຺ສຍໍ ຄາຫາເປຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ວີມໍສິຕ຺ວາ ຍຸຕ຺ຕຕຣໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອປິສ຺ສູຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸອິຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ, ຠິກ຺ຂູ ອປິ ນິຈ຺ຈພ຺ຍາວຏາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ປພ຺ພາຊນີຍກມ຺ມກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໙. ປພ຺ພາຊນີຍກມ຺ເມ ເຕນ ຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສງ຺ໂຆ ປພ຺ພາຊນີຍກມ຺ມໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ເຠຕູຕິ ອິທໍ ເຕສຸ ວິພ຺ຠມນ຺ເຕສຸປິ ປກ຺ກມນ຺ເຕສຸປິ ສມ຺ມາວຕ຺ຕນ຺ເຕເຍວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປຏິສາຣຓີຍກມ຺ມກຖາວຓ຺ຓນາ

໓໓. ສຸຘມ຺ມວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ມຈ຺ຉິກາສຓ຺ເຑຕິ ເອວໍນາມເກ ນຄເຣ. ຕຕ຺ຖ ກິຣ (ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໒ ຈິຕ຺ຕຄຫປຕິວຕ຺ຖຸ) ຈິຕ຺ໂຕ ຄຫປຕິ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິຍານໍ ອພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ມຫານາມຕ຺ເຖຣໍ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣມານໍ ທິສ຺ວາ ຕສ຺ສ ອິຣິຍາປເຖ ປສີທິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕໍ ອາທາຍ ເຄຫໍ ປເວເສຕ຺ວາ ໂຠເຊຕ຺ວາ ຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈາວສາເນ ຘມ຺ມກຖໍ ສຸຓນ຺ໂຕ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລໍ ປຕ຺ວາ ອຈລສທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ອມ຺ພາຏກວນໍ ນາມ ອຕ຺ຕໂນ ອຸຍ຺ຍານໍ ສງ຺ຆາຣາມໍ ກາຕຸກາໂມ ເຖຣສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ອຸທກໍ ປາເຕຕ຺ວາ ນິຍ຺ຍາເຕສິ. ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ‘‘ປຕິຏ຺ຐິຕໍ ພຸທ຺ຘສາສນ’’ນ຺ຕິ ອຸທກປຣິຍນ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ມຫາປຖວີ ກມ຺ປິ, ມຫາເສຏ຺ຐິ ອຸຍ຺ຍາເນ ມຫາວິຫາຣໍ ກາເຣສິ. ຕຕ຺ຖາຍໍ ສຸຘມ຺ໂມ ຠິກ຺ຂຸ ອາວາສິໂກ ອໂຫສິ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາຍສ຺ມາ ສຸຘມ຺ໂມ ມຈ຺ຉິກາສຓ຺ເຑ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຄຫປຕິໂນ ອາວາສິໂກ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຘຸວຠຕ຺ຕິໂກຕິ ນິຈ຺ຈຠຕ຺ຕິໂກ.

ອປເຣນ ສມເຍນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຄຸຓກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸສຫສ຺ເສນ ສທ຺ຘິໍ ທ຺ເວ ອຄ຺ຄສາວກາ ຕສ຺ສ ສງ຺ຄຫໍ ກຕ຺ຕຸກາມາ ມຈ຺ຉິກາສຓ຺ຑໍ ອຄມໍສຸ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ສມ຺ພຫຸລາ ເຖຣາ’’ຕິອາທິ. ຈິຕ຺ໂຕ ຄຫປຕິ ເຕສໍ ອາຄມນໍ ສຸຕ຺ວາ ອທ຺ຘໂຍຊນມຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາ ເຕ ອາທາຍ ອຕ຺ຕໂນ ວິຫາຣໍ ປເວເສຕ຺ວາ ອາຄນ຺ຕຸກວຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ຠນ຺ເຕ, ໂຖກໍ ຘມ຺ມກຖໍ ໂສຕຸກາໂມມ຺ຫີ’’ຕິ ຘມ຺ມເສນາປຕິໍ ຍາຈິ. ອຖ ນໍ ເຖໂຣ ‘‘ອຸປາສກ, ອທ຺ຘາເນນາມ຺ຫາ ກິລນ຺ຕຣູປາ, ອປິຈ ໂຖກໍ ສຸຓາຫີ’’ຕິ ຕສ຺ສ ຘມ຺ມກຖໍ ກເຖສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ນໍ ໂຂ ຈິຕ຺ຕໍ ຄຫປຕິໍ ອາຍສ຺ມາ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ເສສີ’’ຕິອາທິ. ໂສ ເຖຣສ຺ສ ຘມ຺ມກຖໍ ສຸຓນ຺ໂຕວ ອນາຄາມິຜລໍ ປາປຸຓິ.

໔໑. ນາສກ຺ຂິ ຈິຕ຺ຕໍ ຄຫປຕິໍ ຂມາເປຕຸນ຺ຕິ ໂສ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ຄຫປຕິ, ມຍ຺ຫເມວ ໂສ ໂທໂສ, ຂມາຫິ ເມ’’ຕິ ວຕ຺ວາປິ ‘‘ນາຫໍ ຂມາມີ’’ຕິ ເຕນ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ມງ຺ກຸຠູໂຕ ຕໍ ຂມາເປຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ. ປຸນເທວ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກໍ ປຈ຺ຈາຄມາສິ. ສຕ຺ຖາ ‘‘ນາສ຺ສ ອຸປາສໂກ ຂມິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຊານນ຺ໂຕປິ ‘‘ມານຖທ຺ໂຘ ເອສ ຕິໍສໂຍຊນໍ ຄນ຺ຕ຺ວາວ ປຈ຺ຈາຄຈ຺ຉຕູ’’ຕິ ຂມນຸປາຍໍ ອນາຈິກ຺ຂິຕ຺ວາວ ອຸຍ຺ໂຍເຊສິ. ອຖສ຺ສ ປຸນ ອາຄຕກາເລ ນິຫຕມານສ຺ສ ອນຸທູຕໍ ທຕ຺ວາ ‘‘ຄຈ຺ຉ, ອິມິນາ ສທ຺ຘິໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຸປາສກໍ ຂມາເປຫີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ສມເຓນ ນາມ ‘ມຍ຺ຫໍ ວິຫາໂຣ, ມຍ຺ຫໍ ນິວາສຏ຺ຐານໍ, ມຍ຺ຫໍ ອຸປາສໂກ, ມຍ຺ຫໍ ອຸປາສິກາ’ຕິ ມານໍ ວາ ອິສ຺ສໍ ວາ ກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເອວໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ຫິ ອິຈ຺ຉາມານາທໂຍ ກິເລສາ ວຑ຺ຒນ຺ຕີ’’ຕິ ໂອວທນ຺ໂຕ –

‘‘ອສນ຺ຕໍ ຠາວນມິຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ປຸເຣກ຺ຂາຣຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂຸສຸ;

ອາວາເສສຸ ຈ ອິສ຺ສຣິຍໍ, ປູຊາ ປຣກຸເລສຸ ຈ.

‘‘ມເມວ ກຕ ມຎ຺ຎນ຺ຕຸ, ຄິຫີ ປພ຺ພຊິຕາ ອຸໂຠ;

ມເມວາຕິວສາ ອສ຺ສຸ, ກິຈ຺ຈາກິຈ຺ເຈສຸ ກິສ຺ມິຈິ;

ອິຕິ ພາລສ຺ສ ສງ຺ກປ຺ໂປ, ອິຈ຺ຉາ ມາໂນ ຈ ວຑ຺ຒຕີ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໗໓-໗໔) –

ຘມ຺ມປເທ ອິມາ ຄາຖາ ອຠາສິ.

ສຸຘມ຺ມຕ຺ເຖໂຣປິ ອິມໍ ໂອວາທໍ ສຸຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາຣໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ເຕນ ອນຸທູເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘິໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຸປາສກສ຺ສ ຈກ຺ຂຸປເຖ ອາປຕ຺ຕິໍ ປຏິກຣິຕ຺ວາ ອຸປາສກໍ ຂມາເປສິ. ໂສ ອຸປາສເກນ ‘‘ຂມາມຫໍ ຠນ຺ເຕ, ສເຈ ມຍ຺ຫໍ ໂທໂສ ອຕ຺ຖິ, ຂມຖ ເມ’’ຕິ ປຏິຂມາປິໂຕ ສຕ຺ຖາຣາ ທິນ຺ນໂອວາເທ ຐຕ຺ວາ ກຕິປາເຫເນວ ສຫ ປຏິສມ຺ຠິທາຫິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ.

ອາປຕ຺ຕິຍາ ອທສ຺ສເນ ອຸກ຺ເຂປນີຍກມ຺ມກຖາວຓ຺ຓນາ

໕໐. ຕສ຺ສາ ອທສ຺ສເນເຍວ ກມ຺ມໍ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ຕສ຺ສາ ອທສ຺ສເນເຍວ ອຸກ຺ເຂປນີຍກມ຺ມໍ ກາຕພ຺ພໍ. ຕຊ຺ຊນີຍາທິກມ຺ມໍ ປນ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ຕສ຺ສາ ອທສ຺ສເນ ອປ຺ປຏິກມ຺ເມ ວາ ຠຓ຺ຑນກາຣກາທິອງ຺ເຄຫິ ກາຕພ຺ພໍ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ກມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.