໑. ທິວາເສຍ຺ຍວິນິຈ຺ຉຍກຖາ

໑. ຕຕ຺ຖ ທິວາເສຍ຺ຍາຕິ ທິວານິປຊ຺ຊນໍ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ – ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທິວາ ປຏິສລ຺ລີຍນ຺ເຕນ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕ຺ວາ ປຏິສລ຺ລີຍິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໗໗) ວຈນໂຕ ທິວາ ນິປຊ຺ຊນ຺ເຕນ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກິຎ຺ຈາປິ ປາຬິຍໍ ‘‘ອຍໍ ນາມ ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕາ, ວິວຣິຕ຺ວາ ນິປນ຺ນໂທເສນ ປນ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ອສໍວຣິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ທຸກ຺ກຏໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໗) ວຸຕ຺ຕໍ. ຠຄວໂຕ ຫິ ອຘິປ຺ປາຍໍ ຎຕ຺ວາ ອຸປາລິຕ຺ເຖຣາທີຫິ ອຏ຺ຐກຖາ ຐປິຕາ. ‘‘ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິ ທິວາ ອາປຊ຺ຊຕິ, ໂນ ຣຕ຺ຕິ’’ນ຺ຕິ (ປຣິ. ໓໒໓) ອິມິນາປິ ເຈຕໍ ສິທ຺ຘໍ.

໒. ກີທິສໍ ປນ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕພ຺ພໍ, ກີທິສໍ ນ ສໍວຣິຕພ຺ພໍ? ຣຸກ຺ຂປທຣເວຬຸປທຣກິລຎ຺ຊປຓ຺ຓາທີນໍ ເຍນ ເກນຈິ ກວາຏໍ ກຕ຺ວາ ເຫຏ຺ຐາ ອຸທຸກ຺ຂເລ ອຸປຣິ ອຸຕ຺ຕຣປາສເກ ຈ ປເວເສຕ຺ວາ ກຕໍ ປຣິວຕ຺ຕກທ຺ວາຣເມວ ສໍວຣິຕພ຺ພໍ. ອຎ຺ຎໍ ໂຄຣູປານໍ ວເຊສຸ ວິຍ ຣຸກ຺ຂສູຈິກຓ຺ຏກທ຺ວາຣໍ, ຄາມຖກນກໍ ຈກ຺ກລກຍຸຕ຺ຕທ຺ວາຣໍ, ຜລເກສຸ ວາ ກິຏິກາສຸ ວາ ທ຺ເວ ຕີຓິ ຈກ຺ກລການິ ໂຍເຊຕ຺ວາ ກຕໍ ສໍສຣຓກິຏິກທ຺ວາຣໍ, ອາປເຓສຸ ວິຍ ກຕໍ ອຸຄ຺ຆາຏນກິຏິກທ຺ວາຣໍ, ທ຺ວີສຸ ຕີສຸ ຐາເນສຸ ເວຬຸສລາກາ ໂຄປ຺ເຜຕ຺ວາ ປຓ຺ຓກຸຏີສຸ ກຕໍ ສລາກຫຕ຺ຖກທ຺ວາຣໍ, ທຸສ຺ສສາຓິທ຺ວາຣນ຺ຕິ ເອວຣູປໍ ທ຺ວາຣໍ ນ ສໍວຣິຕພ຺ພໍ. ປຕ຺ຕຫຕ຺ຖສ຺ສ ກວາຏປ຺ປຓາມເນ ປນ ເອກໍ ທຸສ຺ສສາຓິທ຺ວາຣເມວ ອນາປຕ຺ຕິກຣໍ, ອວເສສານິ ປຓາເມນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ. ທິວາ ປຏິສລ຺ລີຍນ຺ຕສ຺ສ ປນ ປຣິວຕ຺ຕກທ຺ວາຣເມວ ອາປຕ຺ຕິກຣໍ, ເສສານິ ສໍວຣິຕ຺ວາ ວາ ອສໍວຣິຕ຺ວາ ວາ ນິປຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖິ, ສໍວຣິຕ຺ວາ ປນ ນິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ, ເອຕໍ ວຕ຺ຕໍ.

໓. ປຣິວຕ຺ຕກທ຺ວາຣໍ ກິຕ຺ຕເກນ ສໍວຸຕໍ ໂຫຕິ? ສູຈິຆຏິກາສຸ ທິນ຺ນາສຸ ສໍວຸຕເມວ ໂຫຕິ. ອປິຈ ໂຂ ສູຈິມຕ຺ເຕປິ ທິນ຺ເນ ວຏ຺ຏຕິ, ຆຏິກາມຕ຺ເຕປິ ທິນ຺ເນ ວຏ຺ຏຕິ, ທ຺ວາຣພາຫໍ ຜຸສິຕ຺ວາ ຐປິຕມຕ຺ເຕປິ ວຏ຺ຏຕິ, ອີສກໍ ອຜຸສິເຕປິ ວຏ຺ຏຕິ, ສພ຺ພນ຺ຕິເມນ ວິຘິນາ ຍາວຕາ ສີສໍ ນປ຺ປວິສຕິ, ຕາວຕາ ອຜຸສິເຕປິ ວຏ຺ຏຕິ. ສເຈ ພຫູນໍ ວຬຎ຺ຊນຏ຺ຐານໍ ໂຫຕິ, ຠິກ຺ຂຸໍ ວາ ສາມເຓຣໍ ວາ ‘‘ທ຺ວາຣໍ, ອາວຸໂສ, ຊຄ຺ຄາຫີ’’ຕິ ວຕ຺ວາປິ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອຖ ຠິກ຺ຂູ ຈີວຣກມ຺ມໍ ວາ ອຎ຺ຎໍ ວາ ກິຎ຺ຈິ ກໂຣນ຺ຕາ ນິສິນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕິ, ‘‘ເອເຕ ທ຺ວາຣໍ ຊຄ຺ຄິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ອາໂຠຄໍ ກຕ຺ວາປິ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ກຸຣຸນ຺ທຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ອຸປາສກມ຺ປິ ອາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ວາ ‘ເອສ ຊຄ຺ຄິສ຺ສຕີ’ຕິ ອາໂຠຄໍ ກຕ຺ວາ ວາ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ເກວລໍ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ວາ ມາຕຸຄາມໍ ວາ ອາປຸຈ຺ຉິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ຍຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖປິ ໂຍ ໂຍ ເຖຣວາໂທ ວາ ອຏ຺ຐກຖາວາໂທ ວາ ປຈ຺ຉາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ໂສວ ປມາຓນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

໔. ອຖ ທ຺ວາຣສ຺ສ ອຸທຸກ຺ຂລໍ ວາ ອຸຕ຺ຕຣປາສໂກ ວາ ຠິນ຺ໂນ ໂຫຕິ ອຏ຺ຐປິໂຕ ວາ, ສໍວຣິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ນວກມ຺ມຕ຺ຖໍ ວາ ປນ ອິຏ຺ຐກປຸຎ຺ໂຊ ວາ ມຕ຺ຕິກາທີນໍ ວາ ຣາສິ ອນ຺ໂຕທ຺ວາເຣ ກໂຕ ໂຫຕິ, ອຏ຺ຏໍ ວາ ພນ຺ຘນ຺ຕິ, ຍຖາ ສໍວຣິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ເອວຣູເປ ອນ຺ຕຣາເຍ ສຕິ ອສໍວຣິຕ຺ວາປິ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຍທິ ປນ ກວາຏໍ ນຕ຺ຖິ, ລທ຺ຘກປ຺ປເມວ. ອຸປຣິ ສຍນ຺ເຕນ ນິສ຺ເສຓິໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ນິສ຺ເສຓິມຕ຺ຖເກ ຖກນກໍ ໂຫຕິ, ຖເກຕ຺ວາປິ ນິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ຄພ຺ເຠ ນິປຊ຺ຊນ຺ເຕນ ຄພ຺ຠທ຺ວາຣໍ ວາ ປມຸຂທ຺ວາຣໍ ວາ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ສໍວຣິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສເຈ ເອກກຸຏ຺ຏເກ ເຄເຫ ທ຺ວີສຸ ປສ຺ເສສຸ ທ຺ວາຣານິ ກຕ຺ວາ ວຬຎ຺ຊນ຺ຕິ, ທ຺ເວປິ ທ຺ວາຣານິ ຊຄ຺ຄິຕພ຺ພານິ, ຕິຠູມເກປິ ປາສາເທ ທ຺ວາຣໍ ຊຄ຺ຄິຕພ຺ພເມວ. ສເຈ ຠິກ຺ຂາຈາຣາ ປຏິກ຺ກມ຺ມ ໂລຫປາສາທສທິສໍ ປາສາທໍ ພຫູ ຠິກ຺ຂູ ທິວາວິຫາຣຕ຺ຖໍ ປວິສນ຺ຕິ, ສງ຺ຆຕ຺ເຖເຣນ ທ຺ວາຣປາລສ຺ສ ‘‘ທ຺ວາຣໍ ຊຄ຺ຄາຫີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ວາ ‘‘ທ຺ວາຣຊຄ຺ຄນໍ ນາມ ເອຕສ຺ສ ຠາໂຣ’’ຕິ ອາໂຠຄໍ ກຕ຺ວາ ວາ ປວິສິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ຍາວ ສງ຺ຆນວເກນ ເອວເມວ ກາຕພ຺ພໍ. ປຸເຣ ປວິສນ຺ຕານໍ ‘‘ທ຺ວາຣຊຄ຺ຄນໍ ນາມ ປຈ຺ຉິມານໍ ຠາໂຣ’’ຕິ ເອວໍ ອາໂຠຄໍ ກາຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ. ອນາປຸຈ຺ຉາ ວາ ອາໂຠຄໍ ອກຕ຺ວາ ວາ ອນ຺ໂຕຄພ຺ເຠ ວາ ອສໍວຸຕທ຺ວາເຣ ພຫິ ວາ ນິປຊ຺ຊນ຺ຕານໍ ອາປຕ຺ຕິ. ຄພ຺ເຠ ວາ ພຫິ ວາ ນິປຊ຺ຊນກາເລປິ ‘‘ທ຺ວາຣຊຄ຺ຄນໍ ນາມ ມຫາທ຺ວາເຣ ທ຺ວາຣປາລສ຺ສ ຠາໂຣ’’ຕິ ອາໂຠຄໍ ກຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ເອວໍ ໂລຫປາສາທາທີສຸ ອາກາສຕເລ ນິປຊ຺ຊນ຺ເຕນປິ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕພ຺ພເມວ.

ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ – ອິທໍ ທິວາປຏິສລ຺ລີຍນໍ ເຍນ ເກນຈິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ເຕ ສທ຺ວາຣພນ຺ເຘ ຐາເນ ກຖິຕໍ, ຕສ຺ມາ ອພ຺ໂຠກາເສ ວາ ຣຸກ຺ຂມູເລ ວາ ມຓ຺ຑເປ ວາ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ສທ຺ວາຣພນ຺ເຘ ນິປຊ຺ຊນ຺ເຕນ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕ຺ວາວ ນິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ມຫາປຣິເວຓໍ ໂຫຕິ ມຫາໂພຘິຍງ຺ຄຓໂລຫປາສາທງ຺ຄຓສທິສໍ ພຫູນໍ ໂອສຣຓຏ຺ຐານໍ, ຍຕ຺ຖ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຸຕມ຺ປິ ສໍວຸຕຏ຺ຐາເນ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ທ຺ວາຣໍ ອລຠນ຺ຕາ ປາກາຣໍ ອາຣຸຫິຕ຺ວາປິ ວິຈຣນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ສໍວຣຓກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ. ຣຕ຺ຕິໍ ທ຺ວາຣໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ນິປນ຺ໂນ ອຣຸເຓ ອຸຄ຺ຄເຕ ວຸຏ຺ຐາຕິ, ອນາປຕ຺ຕິ. ສເຈ ປນ ປພຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ປຸນ ສຸປຕິ, ອາປຕ຺ຕິ. ໂຍ ປນ ‘‘ອຣຸເຓ ອຸຄ຺ຄເຕ ວຸຏ຺ຐຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາວ ທ຺ວາຣໍ ອສໍວຣິຕ຺ວາ ຣຕ຺ຕິໍ ນິປຊ຺ຊຕິ, ຍຖາປຣິຈ຺ເຉທເມວ ວຸຏ຺ຐາຕິ, ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິເຍວ. ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ປນ ‘‘ເອວໍ ນິປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ອນາທຣິຍທຸກ຺ກຏາປິ ນ ມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໕. ໂຍ ປນ ພຫຸເທວ ຣຕ຺ຕິໍ ຊຄ຺ຄິຕ຺ວາ ອທ຺ຘານໍ ວາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ທິວາ ກິລນ຺ຕຣູໂປ ມຎ຺ເຈ ນິສິນ຺ໂນ ປາເທ ຠູມິໂຕ ອໂມເຈຕ຺ວາວ ນິທ຺ທາວເສນ ນິປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ສເຈ ໂອກ຺ກນ຺ຕນິທ຺ໂທ ອຊານນ຺ໂຕປິ ປາເທ ມຎ຺ຈກໍ ອາໂຣເປຕິ, ອາປຕ຺ຕິເຍວ. ນິສີທິຕ຺ວາ ອປສ຺ສາຍ ສຸປນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ໂຍປິ ຈ ‘‘ນິທ຺ທໍ ວິໂນເທສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈງ຺ກມນ຺ໂຕ ປຕິຕ຺ວາ ສຫສາ ວຸຏ຺ຐາຕິ, ຕສ຺ສປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ໂຍ ປນ ປຕິຕ຺ວາ ຕຕ຺ເຖວ ສຍຕິ, ນ ວຸຏ຺ຐາຕິ, ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ.

ໂກ ມຸຈ຺ຈຕິ, ໂກ ນ ມຸຈ຺ຈຕີຕິ? ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ຕາວ ‘‘ເອກຠງ຺ເຄນ ນິປນ຺ນໂກ ເອວ ມຸຈ຺ຈຕິ. ປາເທ ປນ ຠູມິໂຕ ໂມເຈຕ຺ວາ ນິປນ຺ໂນປິ ຍກ຺ຂຄຫິຕໂກປິ ວິສຎ຺ຎີຠູໂຕປິ ນ ມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກຸຣຸນ຺ທຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊາປິໂຕວ ມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ໂຍ ຈງ຺ກມນ຺ໂຕ ມຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ປຕິໂຕ ຕຕ຺ເຖວ ສຸປຕິ, ຕສ຺ສປິ ອວິສຍຕາຍ ອາປຕ຺ຕິ ນ ທິສ຺ສຕິ. ອາຈຣິຍາ ປນ ເອວໍ ນ ກຖຍນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອາປຕ຺ຕິເຍວາຕິ ມຫາປທຸມຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ. ທ຺ເວ ປນ ຊນາ ອາປຕ຺ຕິໂຕ ມຸຈ຺ຈນ຺ຕິເຍວ, ໂຍ ຈ ຍກ຺ຂຄຫິຕໂກ, ໂຍ ຈ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊາປິໂຕ’’ຕິ.

ອິຕິ ປາຬິມຸຕ຺ຕກວິນຍວິນິຈ຺ຉຍສງ຺ຄເຫ

ທິວາເສຍ຺ຍວິນິຈ຺ຉຍກຖາ ສມຕ຺ຕາ.