ຈູຬວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ

໑. ກມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາ

ອຘມ຺ມກມ຺ມທ຺ວາທສກກຖາວຓ຺ຓນາ

໔. ອສມ຺ມຸຂາ ກຕໍ ໂຫຕີຕິອາທໂຍ ຕິກາ ເກວລໍ ເທສນາມຕ຺ຕເມວ. ນ ຫິ ຕີຫິ ເອວ ອງ຺ເຄຫິ ສໂມຘາເນຫິ ອຘມ຺ມກມ຺ມໍ ໂຫຕິ, ເອເກນປິ ໂຫຕິ ເອວ, ອຍມຕ຺ໂຖ ‘‘ຕິຓ຺ຓໍ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິປາຬິຍາ (ຈູຬວ. ໖) ສາເຘຕພ຺ໂພ. ‘‘ອປ຺ປຏິຎ຺ຎາຍ ກຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ລຊ຺ຊິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກຓ຺ຫປກ຺ເຂ ‘‘ອເທສນາຄາມິນິຍາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ກຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ສຸກ຺ກປກ຺ເຂ ‘‘ເທສນາຄາມິນິຍາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ກຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິທໍ ທ຺ວຍໍ ປຣໂຕ ‘‘ຕີຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອາກງ຺ຂມາໂນ ສງ຺ໂຆ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມໍ ກເຣຍ຺ຍ. ອຘິສີເລ ສີລວິປນ຺ໂນ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ, ອເທສນາຄາມິນິໍ ອາປນ຺ໂນ ຫິ ‘‘ອຘິສີເລ ສີລວິປນ຺ໂນ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ. ຍຸຕ຺ຕເມຕໍ, ກຕ຺ຕຸ ອຘິປ຺ປາໂຍ ເອຕ຺ຖ ຈິນ຺ເຕຕພ຺ໂພ. ເອຕ຺ຖາຫ ອຸປຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ‘‘ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມສ຺ສ ຫິ ວິເສເສນ ຠຓ຺ຑນກາຣກຕ຺ຕໍ ອງ຺ຄ’ນ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປາຬິຍາ ອາຄຕນິທາເນນ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພຕ຺ຕິເກສຸປິ ຠຓ຺ຑນໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ຠຓ຺ຑນປຈ຺ຈຍາ ອາປນ຺ນາປຕ຺ຕິວເສນ ອິທໍ ກມ຺ມໍ ກາຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ‘ອຘິສີເລ ສີລວິປນ຺ໂນ’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ປຸພ຺ພຠາເຄ ວາ ອປຣຠາເຄ ວາ ໂຈທນາສາຣຓາທິກາເລ ຠຓ຺ຑນປຈ຺ຈຍາ ອາປນ຺ນາປຕ຺ຕິວເສເນວ ກາເຣຕພ຺ພໍ, ນ ເກວລໍ ສງ຺ຆາທິເສສປຈ຺ຈຍາ ກາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ອເທສນາຄາມິນິຍາ ອາປຕ຺ຕິຍາຕິ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິຍາ’ຕິ ເອຕ຺ຕກມຕ຺ຕໍ ວຕ຺ວາ ປຣໂຕ ‘ອຘິສີເລ ປາຣາຊິກສງ຺ຆາທິເສເສ ອຊ຺ຌາຈາຣາ’ຕິ ໂປຣາຓຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ລິຂິຕໍ. ‘‘ອຘິສີເລ ສີລວິປນ຺ໂນ’ຕິ ສງ຺ຆາທິເສສໍ ສນ຺ຘາຍາ’’ຕິ ຄຓ຺ຐິປເທ ລິຂິຕໍ. ອິທໍ ໂປຣາຓຄຓ຺ຐິປເທ ປຸຣິມວຈເນນ ສເມຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຉິມໍ ປາຣາຊິກປທໍ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ, ອຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ‘‘ອເທສນາຄາມິນິຍາຕິ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິຍາ ວາ ສງ຺ຆາທິເສສາປຕ຺ຕິຍາ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕາ ສິຍາ. ຍໂຕ ຄຓ຺ຐິປເທ ‘‘ອຘິສີເລ ສີລວິປນ຺ໂນ’ຕິ ສງ຺ຆາທິເສສໍ ສນ຺ຘາຍາ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ລິຂິຕໍ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຄຓ຺ຐິປເທ ສກເລນ ນເຍນ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍາ ອຸປ຺ປນ຺ນຠຓ຺ຑນເຫຕຸ ນ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມໍ ກາຕພ຺ພໍ ປໂຍຊນາຠາວາ, ສງ຺ຆາທິເສສປຈ຺ຈຍາ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕິ. ນ, ສຸກ຺ກປກ຺ເຂ ‘‘ເທສນາຄາມິນິຍາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ກຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໕) ວຈນໂຕຕິ ເຈ? ນ, ເອເກນ ປຣິຍາເຍນ ສງ຺ຆາທິເສສສ຺ສປິ ເທສນາຄາມິນິໂວຫາຣສມ຺ຠວໂຕ,

ເຍນ ກມ຺ເມນ ສນ຺ຕຊ຺ຊນໍ ກຣີຍຕິ, ຕໍ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມໍ ນາມ. ເຍນ ກມ຺ເມນ ນິສ຺ສາຍ ເຕ ວຕ຺ຖພ຺ພນ຺ຕິ ນິສ຺ສິຍຕິ ຠຊາປິຍຕິ ນິຍສ຺ໂສ, ຕໍ ນິຍສກມ຺ມໍ ນາມ. ເຍນ ຕໂຕ ອາວາສໂຕ, ຄາມໂຕ ຈ ປພ຺ພາເຊນ຺ຕິ ກຸລທູສກໍ, ຕໍ ປພ຺ພາຊນີຍກມ຺ມໍ ນາມ. ເຍນ ກມ຺ເມນ ອກ຺ກຸຏ຺ຐຄຫຏ຺ຐສມອີປເມວ ປຏິສາຣິຍຕິ ໂສ ອກ຺ໂກສໂກ ປຈ຺ຉາ ເປສິຍຕິ, ຕໍ ປຏິສາຣຓີຍກມ຺ມໍ ນາມ. ເຍນ ສມານສໍວາສກຠູມິໂຕ ອຸກ຺ຂິປິຍຕິ. ຉຑ຺ຑີຍຕິ ສາຕິສາໂຣ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ, ຕໍ ກມ຺ມໍ ອຸກ຺ເຂປນີຍກມ຺ມໍ ນາມາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໑໑. ‘‘ນິສ຺ສາຍ ເຕ ວຕ຺ຖພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຄຣຸນິສ຺ສຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ອິຕຣນ຺ຕິ.

໒໑. ອສ຺ສຊິປຸນພ຺ພສຸກວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ‘‘ເຕສຸ ວິພ຺ຠນ຺ເຕສຸປິ ກມ຺ມໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ເຠຕຸໍ ອນຸຎ຺ຎາຕມ຺ປິ ສມ຺ມາວຕ຺ຕນ຺ຕານໍເຍວາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ສມ຺ມຸຂາ ວຸຕ຺ຕເມວ ຄິຫິປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ນາມ. ປຣມ຺ມຸຂາ ວຸຕ຺ຕໍ ເທສນໍ ຄຈ຺ຉຕິ.

໔໑. ຂມາເປນ຺ເຕນ ‘‘ຂມາຫີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພມຕ຺ຕເມວ, ນ ອຸກ຺ກຸຏິກາທິສາມີຈິນາ ປໂຍຊນນ຺ຕິ. ອນຸທູຕນ຺ຕິ ສຫາຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕໐. ອທສ຺ສເນເຍວ ອຸກ຺ເຂປນີຍໍ ກາຕພ຺ພໍ, ນ ອຎ຺ຎຖາ. ‘‘ຕຊ຺ຊນີຍາທິກຣຓກາເລ ອາປຕ຺ຕິໍ ໂຣເປຕ຺ວາ ຕສ຺ສາ ອທສ຺ສເນ, ອປ຺ປຏິກມ຺ເມ ວາ ຠຓ຺ຑນກາຣກາທິອງ຺ເຄຫິ ກາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ລິຂິຕໍ.

ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມາທີສຸ ອຍໍ ປກິຓ຺ຓກວິນິຈ຺ຉໂຍຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ກິໍ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມໍ, ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມສ຺ສ ກິໍ ມູລໍ, ກິໍ ວຕ຺ຖຸ, ກິໍ ປຣິໂຍສານໍ, ກສ຺ມາ ‘‘ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ? ກິໍ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມນ຺ຕິ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ສຕິ ກຣຓສມ຺ປຕ຺ຕິ. ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມສ຺ສ ກິໍ ມູລນ຺ຕິ ສງ຺ໂຆ ມູລໍ. ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມສ຺ສ ກິໍ ວຕ຺ຖູຕິ ກລຫຊາຕາປຕ຺ຕິວຕ຺ຖຸ. ກິໍ ປຣິໂຍສານນ຺ຕິ ຠາວນາປຣິໂຍສານໍ. ກສ຺ມາ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ສງ຺ໂຆ ກລຫກາຣກປຸຄ຺ຄລໍ ກລເຫ ຈ ເຠເທ ຈ ຠຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຂນ຺ຕິຍາ ຊເນຕິ, ອຸປສເມ ຊເນຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກຖໍ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມໍ ກຕໍ ໂຫຕິ, ກຖໍ ອກຕໍ. ກິນ຺ຕິ ຈ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມໍ ກຕໍ ໂຫຕິ, ກິນ຺ຕິ ຈ ອກຕໍ. ເກນ ຈ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມໍ ກຕໍ ໂຫຕິ, ເກນ ຈ ອກຕໍ. ກຕ຺ຖ ຈ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມໍ ກຕໍ ໂຫຕິ, ກຕ຺ຖ ຈ ອກຕໍ. ກາຍ ເວລາຍ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມໍ ກຕໍ ໂຫຕິ, ກາຍ ເວລາຍ ອກຕໍ ໂຫຕິ? ກຖໍ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມໍ ກຕໍ ໂຫຕີຕິ ສມຄ຺ເຄນ ສງ຺ເຆນ ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ເຖນ ກມ຺ເມນ. ກຖໍ ອກຕໍ ໂຫຕີຕິ ວຄ຺ເຄນ ສງ຺ເຆນ ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ເຖນ ກມ຺ເມນ. ກິນ຺ຕິ ຈ ກຕໍ ໂຫຕີຕິ ກຣຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ກິນ຺ຕິ ຈ ອກຕໍ ໂຫຕີຕິ ກຣຓວິປຕ຺ຕິຍາ. ເກນ ຈ ກຕໍ ໂຫຕີຕິ ສງ຺ເຆນ. ເກນ ຈ ອກຕໍ ໂຫຕີຕິ ຄເຓນ ປຸຄ຺ຄເລນ. ກຕ຺ຖ ຈ ກຕໍ ໂຫຕີຕິ ຍສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສງ຺ໂຆ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ, ຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສມ຺ມຸຂີຠູເຕ. ກຕ຺ຖ ຈ ອກຕໍ ໂຫຕີຕິ ຍສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສງ຺ໂຆ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ, ຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອສມ຺ມຸຂີຠູເຕ. ກາຍ ເວລາຍ ກຕໍ ໂຫຕີຕິ ຍທາ ກລຫຊາຕາປຕ຺ຕິ ສໍວິຊ຺ຊຕິ. ກາຍ ເວລາຍ ອກຕໍ ໂຫຕີຕິ ຍທາ ກລຫຊາຕາປຕ຺ຕິ ນ ສໍວິຊ຺ຊຕິ. ກຕິຫາກາເຣຫິ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ ໂຫຕິ, ກຕິຫາກາເຣຫິ ອປຕ຺ຕກລ຺ລໍ? ສຕ຺ຕຫາກາເຣຫິ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ ໂຫຕິ, ສຕ຺ຕຫາກາເຣຫິ ອປຕ຺ຕກລ຺ລໍ. ກຕເມຫິ ສຕ຺ຕຫາກາເຣຫິ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ, ກຕເມຫິ ສຕ຺ຕຫາກາເຣຫິ ອປຕ຺ຕກລ຺ລໍ ໂຫຕິ? ກລຫຊາຕາປຕ຺ຕິ ນ ສໍວິຊ຺ຊຕິ, ໂສ ວາ ປຸຄ຺ຄໂລ ອສມ຺ມຸຂີຠູໂຕ ໂຫຕິ, ສງ຺ໂຆ ວາ ວຄ຺ໂຄ ໂຫຕິ, ອສໍວາສິໂກ ວາ ປຸຄ຺ຄໂລ ຕສ຺ສໍ ປຣິສາຍໍ ສໍວິຊ຺ຊຕິ, ອໂຈທິໂຕ ວາ ໂຫຕິ ອສາຣິໂຕ ວາ, ອາປຕ຺ຕິໍ ວາ ອນາໂຣປິໂຕ. ອິເມຫິ ສຕ຺ຕຫາກາເຣຫິ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມສ຺ສ ອປຕ຺ຕກລ຺ລໍ ໂຫຕິ, ອິຕເຣຫິ ສຕ຺ຕຫາກາເຣຫິ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ ໂຫຕິ. ເອວໍ ເສສກມ຺ເມສູຕິ.

ກມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ປາຣິວາສິກກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາ

ປາຣິວາສິກວຕ຺ຕກຖາວຓ຺ຓນາ

໗໕. ປາຣິວາສິກກ຺ຂນ຺ຘເກ ‘‘ມາ ມໍ ຄາມປ຺ປເວສນໍ ອາປຸຈ຺ຉຖາຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອນາປຸຈ຺ຉາປິ ຄາມໍ ປວິສິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ສງ຺ໂຆ ອຕ຺ຕໂນ ປຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ໂອໂຓຊນໍ ນາມ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ. ‘‘ຕໍ ປນ ປາຣິວາສິເກນ ປາປິຕສ຺ສ ອຕ຺ຕນາ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕສ຺ເສວ ປຸນທິວສາທິອຕ຺ຖາຍ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ກາຕພ຺ພໍ, ອສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ວາເຍວ ເຈ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕິ, ນ ລຠຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໗໖. ປກຕິຍາວ ນິສ຺ສໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອນ຺ເຕວາສິການໍ ອາລຍສພ຺ຠາເວ ຍາວ ວສ຺ສູປນາຍິກທິວໂສ, ຕາວ ກປ຺ປຕິ, ຕສ຺ສ ອາລຍສ຺ສ ສພ຺ຠາເວ ນິສ຺ສໂຍ ນ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠຕີຕິ ເຈ? ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຕຕ຺ຖ ອິທານິ ຂມາເປຍ຺ຍາມີຕິອາທິນາ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ເອກນ຺ເຕນ ວິສ຺ສຏ຺ຐຕ຺ຕາ, ອິຘ ປນ ເອກນ຺ເຕເນວ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ສມຠາໂວ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ ເອວາຕິ ເອເກ. ປຏິພລສ຺ສ ວາ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ລທ຺ຘສມ຺ມຸຕິເກນ ອາຓຕ຺ໂຕປິ ຄຣຸຘມ຺ເມຫິ, ອຎ຺ເຎຫິ ວາ ໂອວທິຕຸໍ ນ ລຠຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ຕໂຕ ວາ ປາປິຏ຺ຐຕຣາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ອາປນ຺ນສຎ຺ຈຣິຕ຺ຕໂຕ ສຸກ຺ກວິສ຺ສຏ຺ຐິ ປາປິຏ຺ຐຕຣາຕິ ອຍມ຺ປິ ນໂຍ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ວສ຺ສາວາສິກໍ. ເສນາສນໍ ນ ລຠຕິ ເສຍ຺ຍປຣິຍນ຺ຕຠາຄິຕາຍ. ‘‘ອຸທ຺ເທສາທີນິ ທາຕຸມ຺ປິ ນ ລຠຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ສເຈ ທ຺ເວ ປາຣິວາສິກາ ຄຕຏ຺ຐາເນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ປສ຺ສນ຺ຕິ, ອຸໂຠຫິປິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ອາໂຣເຈຕພ຺ພໍ ອວິເສເສນ ‘ອາຄນ຺ຕຸເກນ ອາໂຣເຈຕພ຺ພໍ, ອາຄນ຺ຕຸກສ຺ສ ອາໂຣເຈຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ຎວິຫາຣຄເຕນາປິ ຕຕ຺ຖ ປຸພ຺ເພ ອາໂຣຈິຕສ຺ສ ປຸນາໂຣຈນກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ. ‘‘ອນິກ຺ຂິຕ຺ຕວຕ຺ຕສ຺ສ ພຫິ ອາໂຣຈິຕສ຺ສ ຍຖາ ປຸນ ວິຫາເຣ ອາໂຣຈນກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ, ເອວໍ ‘ອາຄນ຺ຕຸກໂສຘນຕ຺ຖໍ ອຸໂປສຖທິວເສ ອາໂຣເຈຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ ວຈນຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສາຘກ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ.

໘໑. ເອກຈ຺ຉນ຺ເນ ນິສິນ຺ນສ຺ສາປິ ຣຕ຺ຕິຈ຺ເຉທທຸກ຺ກຏາປຕ຺ຕິໂຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເອເກ. ອວິເສເສນາຕິ ປາຣິວາສິກສ຺ສ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕກສ຺ສາຕິ ອິມໍ ເຠທໍ ອກຕ຺ວາ. ‘‘ຕທຫຸປສມ຺ປນ຺ເນປິ ປກຕຕ຺ເຕ’’ຕິ ວຈນໂຕ ອນຸປສມ຺ປນ຺ເນຫິ ວສິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ສມວສ຺ສາຕິ ເອເຕນ ອປຈ຺ຉາ ອປຸຣິມໍ ນິປຊ຺ຊເນ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ວຕ຺ຕເຠທາປຕ຺ຕິຠາວໍ ທີເປຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ.

ປາຣິວາສິກວຕ຺ຕກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ມູລາຍປຏິກສ຺ສນາຣຫວຕ຺ຕກຖາວຓ຺ຓນາ

໘໖. ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ນວກຕຣນ຺ຕິ ປາຣິວາສິກາທິນວກຕຣໍ. ປຐມໍ ສງ຺ຆມຊ຺ເຌ ປຣິວາສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕວຕ຺ເຕນ ປຸນ ເອກສ຺ສປິ ສນ຺ຕິເກ ສມາທິຍິຕຸໍ, ນິກ຺ຂິປິຕຸຎ຺ຈ ວຏ຺ຏຕິ. ມານຕ຺ເຕ ປນ ນິກ຺ຂິປິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອູເນ ຄເຓ ຈຣຓໂທສຕ຺ຕາ ນ ຄເຫຕຸນ຺ຕິ ເອເກ. ປຐມໍ ອາທິນ຺ນວຕ຺ຕໍ ເອກສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ຍຖາ ນິກ຺ຂິປິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ຕຖາ ສມາທິຍິຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ໂປຣາຓຄຓ຺ຐິປເທ.

ປາຣິວາສິກກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ສມຸຈ຺ຈຍກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາ

ສຸກ຺ກວິສ຺ສຏ຺ຐິກຖາວຓ຺ຓນາ

໙໗. ‘‘ເວທຍາມີຕິ ຊານາມິ, ຈິຕ຺ເຕນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ວາ ສຸຂໍ ອນຸຠວາມິ, ນ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍາ ອຫໍ ທຸກ຺ຂິໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ຍສ຺ສ ມາຬເກ ນາໂຣຈິຕໍ, ຕສ຺ສ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ນິກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ. ຍສ຺ສ ອາໂຣຈິຕໍ, ຕສ຺ສ ປຸນ ອາໂຣຈນກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ, ເກວລໍ ນິກ຺ຂິປິຕພ຺ພເມວ. ວຕ຺ຕໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ວສນ຺ຕສ຺ສ ອຸປຈາຣສີມາຄຕານໍ ສພ຺ເພສໍ ອາໂຣຈນກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ. ທິຏ຺ຐຣູປານໍ ສຸຕສທ຺ທານໍ ອາໂຣເຈຕພ຺ພໍ, ອທິຏ຺ຐອສ຺ສຸຕານມ຺ປິ ອນ຺ໂຕທ຺ວາທສຫຕ຺ຖຄຕານໍ ອາໂຣເຈຕພ຺ພໍ. ‘‘ອິທໍ ວຕ຺ຕໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ວສນ຺ຕສ຺ສ ລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ວິຫາຣສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂປໂຕ’ຕິອາທິ ກິຎ຺ຈາປິ ປາຬິຍໍ ນຕ຺ຖິ, ອຖ ໂຂ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍານໍ ວຈເນນ ຕຖາ ເອວ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຕ຺ຖິຠາວໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາຕິ ທ຺ວາທສຫຕ຺ເຖ ອຸປຈາເຣ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ, ອນິກ຺ຂິຕ຺ຕວຕ຺ຕານໍ ອຸປຈາຣສີມາຍ ອາຄຕຠາວໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ສຫວາສາທິກໍ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ນິກ຺ຂິປນ຺ເຕນ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ນິກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ, ປໂຍຊນໍ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ຕໍ ປໂຍຊນໍ ທສ຺ສິຕໍ. ຈິຓ຺ຓມານຕ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ອພ຺ເຠຕພ຺ໂພຕິ ຈິຓ຺ຓມານຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ອພ຺ຠານາຣຫສ຺ສ ຈ ນິນ຺ນານາກາຣຓຕ຺ຕາ ອຎ຺ຎຖາ ‘‘ອພ຺ຠານາຣໂຫ ອພ຺ເຠຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ອຸກ຺ເຂປນີຍກມ຺ມກໂຕປິ ອຕ຺ຕໂນ ລທ຺ຘິຄ຺ຄຫຓວເສນ ສຠາຄຠິກ຺ຂຸມ຺ຫິ ສຕິ ຕສ຺ສ ອນາໂຣຈາເປຕຸໍ ນ ລຠຕິ.

ປຣິວາສກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໐໒. ‘‘ອນນ຺ຕຣາຍິກສ຺ສ ປນ ອນ຺ຕຣາຍິກສຎ຺ຎາຍ ຉາທຍໂຕ ອຈ຺ຉນ຺ນາວາ’’ຕິ ປາໂຐ. ອເວຣິຠາເວນ ສຠາໂຄ ອເວຣິສຠາໂຄ. ‘‘ສຠາຄສງ຺ຆາທິເສສໍ ອາປນ຺ນສ຺ສ ປນ ສນ຺ຕິເກ ອາວິ ກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ປສງ຺ຄໂຕ ອິເຘວ ປກາສິຕໍ. ລຫຸເກສຸ ປຏິກ຺ເຂໂປ ນຕ຺ຖິ. ຕຕ຺ຖ ຎຕ຺ຕິຍາ ອາວິ ກຕ຺ວາ ອຸໂປສຖໍ ກາຕຸໍ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ລຫຸກສຠາຄໍ ອາວິ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ. ສຠາຄສງ຺ຆາທິເສສໍ ປນ ຎຕ຺ຕິຍາ ອາໂຣຈນໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ກິຣ. ‘‘ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ຕໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ປຏິກຣິສ຺ສຕີ’ຕິ (ມຫາວ. ໑໗໑) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ລຫຸກສ຺ເສວາຍມນຸຎ຺ຎາຕາ. ນ ຫິ ສກ຺ກາ ສຸທ຺ຘສ຺ສ ເອກສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ສງ຺ຆາທິເສສສ຺ສ ປຏິກຣຓໍ ກາຕຸ’’ນ຺ຕິ ລິຂິຕໍ. ລຫຸເກສຸປິ ສຠາຄໍ ອາວິ ກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ, ຕສ຺ມາ ເອວ ຫິ ຎຕ຺ຕິຍາ ອາວິກຣຓໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ອິຕຣຖາ ຕໍ ນິຣຕ຺ຖກໍ ສິຍາ. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎາໂຣຈນສ຺ສ ວຏ຺ຏຕິ, ຕໂຕ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ທີປນຕ຺ຖເມວ ຎຕ຺ຕິຍາ ອາວິກຣຓມນຸຎ຺ຎາຕໍ, ເຕເນວ ອິຘ ‘‘ສຠາຄສງ຺ຆາທິເສສໍ ອາປນ຺ນສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍມຕ຺ໂຖ ‘‘ເອຕ຺ຕາວຕາ ເຕ ທ຺ເວ ນິຣາປຕ຺ຕິກາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕສໍ ສນ຺ຕິເກ ເສເສຫິ ສຠາຄາປຕ຺ຕິໂຍ ເທເສຕພ຺ພາ’’ຕິ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ນິທານວຓ຺ຓນາ) ວຈເນນ ກງ຺ຂາວິຕຣຓິຍໍ ປກາສິໂຕວ. ສງ຺ຆາທິເສສໍ ປນ ຎຕ຺ຕິຍາ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ອຸໂປສຖໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຕສ຺ສາ ຎຕ຺ຕິຍາ ອຍມຕ຺ໂຖ ຍທາ ສຸທ຺ຘໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ປສ຺ສິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ອາໂຣຈນວເສນ ປຏິກຣິສ຺ສຕິ. ເອວໍ ປຏິກເຕ ‘‘ນ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ສາປຕ຺ຕິເກນ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ ໂສຕພ຺ພໍ, ໂຍ ສຸເຓຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໘໖) ວຸຕ຺ຕາປຕ຺ຕິໂຕ ໂມກ຺ໂຂ ໂຫຕີຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຄຣຸກໍ ວາ ໂຫຕຸ ລຫຸກໍ ວາ, ຎຕ຺ຕິຍາ ອາວິ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຸໂຠສຸ ນເຍສຸ ຍຸຕ຺ຕຕຣໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

ນາມຎ຺ເຈວ ອາປຕ຺ຕິ ຈາຕິ ‘‘ເຕນ ເຕນ ວີຕິກ຺ກເມນາປນ຺ນາປຕ຺ຕິ ອາປຕ຺ຕິ. ນາມນ຺ຕິ ຕສ຺ສາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ນາມ’’ນ຺ຕິ ລິຂິຕໍ. ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ນິກ຺ຂິປິຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາໂຣຈນໍ ວຕ຺ຕເຠທທຸກ຺ກຏປອຫຣຓປ຺ປໂຍຊນນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອກາຣຓເມຕນ຺ຕິ ‘‘ສມ຺ພຫຸລາ ສງ຺ຆາທິເສສາ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ອາປຊ຺ຊິ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ວຸຏ຺ຐານໂຕ.

ທສສຕໍ ຣຕ຺ຕິສຕນ຺ຕິ ທສສຕໍ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ຣຕ຺ຕິສຕໍ ຉາເທຕ຺ວາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອຄ຺ຆສໂມຘາໂນ ນາມ ສຠາຄວຕ຺ຖຸກາໂຍ ສມ຺ພຫຸລາ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ອາປນ຺ນສ຺ສ ພຫຸຣຕ຺ຕິໍ ປຏິຈ຺ຉາທິຕາປຕ຺ຕິຍໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ທາຕພ຺ໂພ, ອິຕໂຣ ນານາວຕ຺ຖຸການໍ ວເສນາຕິ ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສຕິ.

ປຣິວາສກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

‘‘ຄາມສ຺ສາຕິ ນ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ກິຣ ຄາມູປຈາເຣປິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍຕິ ລິຂິຕໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ‘‘ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ’’ຕິ. ‘‘ເອຕ຺ຖ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາວ ປມາຓໍ. ຍຸຕ຺ຕໍ ນ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ອນຸຄຓ຺ຐິປເທ ປນ ‘‘ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ, ອາຄນ຺ຕຸກສ຺ສ…ເປ… ໂອກ຺ກມິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ, ຣຕ຺ຕິຈ຺ເຉໂທ ໂຫຕິເຍວາ’’ຕິ ວຈເນ ເຫຏ຺ຐາ ‘‘ອນ຺ໂຕອຣຸເຓ ເອວ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຄາມູປຈາຣໂຕ ທ຺ເວ ເລຑ຺ຑຸປາເຕ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຄຣຸໍ ກຕ຺ວາ ວຈນໂຕ, ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ຄຣຸກວເສເນວ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສິກ຺ຂາປທານໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ຕທນຸຣູປວເສເນວ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິເຍນ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ຄຣຸໍ ກຕ຺ວາ ມານຕ຺ຕຈຣຓວິຘິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຍຕ຺ຕກາ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກຸຣຸນ຺ທິອາທີສຸ ວຸຕ຺ຕວຈເນນ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສປິ ໂທໂສ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ເກວລໍ ລກ຺ຂຓມຕ຺ຕເມວ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕທຸຠຍມ຺ປິ ເຕນ ເຕນ ປຣິຍາເຍນ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ວິນິຈ຺ຉເຍ ປຕ຺ເຕ ລກ຺ຂເຓ ເອວ ຐາຕພ຺ພໂຕ ກຸຣຸນ຺ທິອາທີສຸ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ປຈ຺ຉາ ວຸຕ຺ຕໍ. ປໂຍໂຄ ປນ ປຸຣິໂມວ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ, ຕຖາ ສເຈ ກາຈິ ຠິກ຺ຂຸນີ ທ຺ເວ ເລຑ຺ຑຸປາເຕ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ອຣຸຓໍ ອຸຏ຺ຐເປຕິ, ໂທໂສ ນຕ຺ຖິ, ຕຖາປິ ສພ຺ພຏ຺ຐກຖາສຸ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ປຸຣິມເມວ ອາຈິຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິວາສວຕ຺ຕາທີນນ຺ຕິ ‘‘ປຣິວາສນິສ຺ສຍປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິອາທີນໍ ອຸປຈາຣສີມາຍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂຸນຸປສ຺ສຍສ຺ສ ອຸປຈາຣສີມາວ ຄເຫຕພ຺ພາ, ນ ຄາໂມ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ‘‘ຕສ຺ມິໍ ຄາເມ ຠິກ຺ຂາຈາໂຣ ສມ຺ປຊ຺ຊຕີ’ຕິອາທິ ປວາຣິຕວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ຕຕ຺ຖ ອນ຺ໂຕຄາເມ ວິຫາໂຣ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ຈ ລິຂິຕໍ, ‘‘ຕມ຺ປິ ເຕນ ປຣິຍາເຍນ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ນ ອຕ຺ຖໂຕ’’ຕິ ຈ.

ປຏິຈ຺ຉນ຺ນປຣິວາສາທິກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໐໘. ‘‘ວິສຸໍ ມານຕ຺ຖໍ ຈຣິຕພ຺ພນ຺ຕິ ມູລາຍ ປຏິກສ຺ສນໍ ອກຕ຺ວາ ວິສຸໍ ກມ຺ມວາຈາຍາ’’ຕິ ຈ ລິຂິຕໍ. ‘‘ສງ຺ຆາທິເສສາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອໂກວ, ເອກວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ອາປນ຺ນາ ສງ຺ຆາທິເສສາ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍທຸກ຺ກຏມິສ຺ສກາ ນາມ. ມກ຺ຂຘມ຺ໂມ ນາມ ຉາເທຕຸກາມຕາ.

໑໔໓. ຘມ຺ມຕາຕິ ຘມ຺ມຕາຍ, ຕຖາຕາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ ‘‘ອລຊ຺ຊິຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຍ.

໑໔໘. ປຸຣິມໍ ອຸປາທາຍ ທ຺ເວ ມາສາ ປຣິວສິຕພ຺ພາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ປຣິວສິຕທິວສາປິ ຄຓນູປຄາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ.

໑໘໔. ຕສ຺ມິໍ ຠູມິຍນ຺ຕິ ຕສ຺ສໍ ຠູມິຍໍ. ສມ຺ພຫຸລາ ສງ຺ຆາທິເສສາ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ອາປຊ຺ຊຕິ ປຣິມາຓມ຺ປີຕິອາທິ ຊາຕິວເສເນກວຈນໍ.

ສມຸຈ຺ຈຍກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ສມຖກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາ

ສມ຺ມຸຂາວິນຍກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໘໖-໑໘໗. ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ກມ຺ມວາຈາຍ ‘‘ອຍ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ອິເມ’’ຕິ ວາ ສມ຺ມຸຂານິທ຺ເທສນິຍໂມ ອຕ຺ຖິ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ກມ຺ມໍ ສມ຺ມຸຂາກຣຓີຍເມວ, ນ ເກວລໍ ຕຊ຺ຊນີຍາທິປຎ຺ຈວິຘເມວ. ປຎ຺ຈວິຘສ຺ເສວ ປນ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ທສ຺ສນໍ ກມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘເກ ຕາວ ຕສ຺ເສວ ປາຬິອາຣຸຬ຺ຫຕ຺ຕາ, ຈຕຸວີສຕິຍາ ປາຣາຊິເກສຸ ວິຊ຺ຊມາເນສຸ ປາຣາຊິກກຓ຺ເຑ ອາຄຕານໍເຍວ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ທສ຺ສນໍ ວິຍາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສມ຺ມຸຂຕາ ຫຕ຺ຖປາສູປຄມນເມວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ກາຣຓໍ ສມ຺ມຸຂາກຣຓີຍສ຺ສປິ ສມ຺ມຸຂານິທ຺ເທສນິຍມາຠາວໂຕ. ກາມໍ ອຍມຕ຺ໂຖ ກມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘເກເຍວ ‘‘ຕີຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມໍ ອຘມ຺ມກມ຺ມຎ຺ຈ ໂຫຕິ…ເປ… ອສມ຺ມຸຂາກຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔) ວຈເນເນວ ສິທ຺ໂຘ, ຕຕ຺ຖ ປນ ອາປຕ຺ຕິ ນ ທສ຺ສິຕາ. ອິຘ ‘‘ໂຍ ກເຣຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ຠວິຕພ຺ພາປຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອິທໍ ອາຣທ຺ຘນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ສມ຺ມຸຂາວິນຍປຕິຣູປເກນ ວູປສນ຺ຕມ຺ປິ ສມ຺ມຸຂາວິນເຍເນວ ວູປສນ຺ຕຄຓນໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘ອຘມ຺ມວາທີ ປຸຄ຺ຄໂລ’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ລິຂິຕຎ຺ຈ. ເອວໍ ວູປສນ຺ຕໍ ສມ຺ມຸຂາວິນຍປຕິຣູປເກນ ວູປສນ຺ຕໍ ນາມ ໂຫຕິ, ນ ສມ຺ມຸຂາວິນເຍນ ຈ ອຎ຺ເຎນ ເກນຈີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ອິທມາຣທ຺ຘນ຺ຕິ ອາຈຣິໂຍ.

ສຕິວິນຍກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໙໕. ທພ຺ພສ຺ສ ກມ຺ມວາຈາຍ ‘‘ສງ຺ໂຆ ອິມໍ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ທພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ສມ຺ມຸຂານິທ຺ເທໂສ ນຕ຺ຖິ, ຕຖາປິ ‘‘ປຐມໍ ທພ຺ໂພ ຍາຈິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຈເນນ ສມ຺ມຸຂາກຣຓີຍຕາ ຕສ຺ສ ສິທ຺ຘາ. ຕຖາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ເລໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສຕິເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ທາຕພ຺ໂພ ວິນໂຍ ສຕິວິນໂຍ.

ອມູຬ຺ຫວິນຍກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໙໖-໗. ‘‘ຍສ຺ສ ອຸມ຺ມຕ຺ຕກສ຺ສ ຕໍຕໍວີຕິກ຺ກມໂຕ ອນາປຕ຺ຕິ, ຕາທິສສ຺ເສວ ອມູຬ຺ຫວິນຍໍ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອມູຬ຺ຫສ຺ສ ກຕ຺ຕພ຺ພວິນໂຍ ອມູຬ຺ຫວິນໂຍ’’ຕິ ລິຂິຕໍ, ຕໍ ຍຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສງ຺ໂຆ ຄຄ຺ຄສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອມູຬ຺ຫສ຺ສ ອມູຬ຺ຫວິນຍໍ ເທຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ. ‘‘ຕີຓິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຘມ຺ມິການິ ອມູຬ຺ຫວິນຍສ຺ສ ທານານີ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ວິຠງ຺ເຄ ‘‘ນ ສຣາມີ’’ຕິ ວຈນໍ ວີຕິກ຺ກມກາລໍ ສນ຺ຘາຍ ຕສ຺ສ ວິຠງ຺ຄສ຺ສ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອມູຬ຺ຫວິນຍທານກາເລ ປນສ຺ສ ອມູຬ຺ຫຕາ ວິນິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ.

ປຏິຎ຺ຎາຕກຣຓກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໐໐. ‘‘ອປ຺ປຏິຎ຺ຎາຍ ຠິກ຺ຂູນໍ ກມ຺ມານິ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ ອາຣຠນ຺ຕສ຺ສ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕເມວ. ປຏິຎ຺ຎາເຕນ ກຣຓໍ ປຏິຎ຺ຎາຕກຣຓໍ.

ຕສ຺ສປາປິຍສິກາກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໐໗. ‘‘ຕີຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ ຕສ຺ສປາປິຍສິກາກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ອາຣຠິຕ຺ວາ ປຎ຺ຈ ອງ຺ຄານິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປາຬິ ຄຕາ, ‘‘ສາ ເປຍ຺ຍາເລນ ສງ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຄຕາຕິ ຎາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ລິຂິຕໍ. ຕຖາ ສຸກ຺ກປກ຺ເຂປິ.

ຕິຓວຕ຺ຖາຣກາທິກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໑໔. ‘‘ສພ຺ເພເຫວ ເອກຊ຺ຌໍ ສນ຺ນິປຕິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຉນ຺ທທານສ຺ສ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປວາຣຓກ຺ຂນ຺ຘກຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ‘‘ຠິນ຺ນສ຺ສ ຫິ ສງ຺ຆສ຺ສ ສມຄ຺ຄກຣຓກາເລ, ຕິຓວຕ຺ຖາຣກສມເຖ, ອິມສ຺ມິຎ຺ຈ ປວາຣຓສງ຺ຄເຫຕິ ອິເມສຸ ຕີສຸ ຐາເນສຸ ຉນ຺ທໍ ທາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໒໔໑) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິຘ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ວາ ຉນ຺ທໍ ທຕ຺ວາ ປຣິເວຓາທີສຸ ນິສິນ຺ນາຕິ ອິທໍ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ ວິຍ ຂາຍຕີຕິ ເຈ? ນ ຂາຍຕິ ອຘິປ຺ປາຍຎ຺ຎູນໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ວິສຸຊ຺ຌິຕຸກາເມຫິ ສພ຺ເພເຫວ ສນ຺ນິປຕິຕພ຺ພໍ, ອສນ຺ນິປຕິຕສ຺ສ ນຕ຺ຖິ ສຸທ຺ຘິ ຉນ຺ທທາຍກສ຺ສ. ເກວລໍ ຕໍ ກມ຺ມໍ ສນ຺ນິປຕິຕານໍ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວິສຸຊ຺ຌິຕຸກາມານໍ ຉນ຺ທໍ ທາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິຕຣຖາ ປາຬິຍາ ຈ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ເຍ ນ ຕຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ ຫິ ອຍໍ ປາຬິ ສນ຺ນິປາຕໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຉນ຺ທໍ ທຕ຺ວາ ຐິຕານໍ ອຕ຺ຖິຕໍ ທີເປຕິ. ນິສ຺ສີມຄເຕ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ສິຍາຕິ ເຈ? ນິສ຺ສີມຄເຕ ຐເປຕ຺ວາ ອິຘ ກິໍ, ຕສ຺ມາ ໂຍ ສາມຄ຺ຄີອຸໂປສເຖ ຉນ຺ທໍ ທຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ ເຈ, ນານາສໍວາສກຠູມິຍໍເຍວ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕສ຺ສ ຉນ຺ທທາຍກສ຺ສ ປວາຣຓສງ຺ຄໂຫປິ ນຕ຺ຖິ. ໂຍ ຈ ຕິຓວຕ຺ຖາຣກກມ຺ເມ ນາຄຈ຺ຉຕິ, ໂສ ຕາຫິ ອາປຕ຺ຕີຫິ ນ ສຸຊ຺ຌຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍສ຺ສ ເອຕໍ ນ ຣຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ສ ປຣິວາເຣ ວຸຕ຺ຕປຣິສໂຕ ກມ຺ມວິປຕ຺ຕິລກ຺ຂຓໍ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຕຕ຺ຖ ຫິ ເກວລໍ ຉນ຺ທາຣຫານໍ ຉນ຺ໂທ ອນາຫໂຏ ໂຫຕິ ສເຈ, ອກຕໍ ຕພ຺ພິປຣີເຕນ ສມ຺ປຕ຺ຕິທີປນໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຖາ ປຕ຺ຕກລ຺ລລກ຺ຂຓມ຺ປິ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ເຕສຸ ຕີສຸ ຐາເນສຸ ກມ຺ມປ຺ປຕ຺ຕາເຍວ ສພ຺ເພ, ນ ຕຕ຺ຖ ຉນ຺ທາຣໂຫ ອຕ຺ຖີຕິ ເຈ? ນ, ຈຕຸວຄ຺ຄາທິກຣຓວິຠາຊເນ ອວິເສເສຕ຺ວາ ຉນ຺ທາຣຫສ຺ສ ອາຄຕຕ຺ຕາ, ຕໍ ສາມຎ຺ຎໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທຎ຺ຈ ອາເວຓິກລກ຺ຂຓໍ, ເຕເນວ ສຕິປິ ທິຏ຺ຐາວິກມ຺ເມ ອິທໍ ປຏິກຸຏ຺ຐກຕໍ ນ ໂຫຕີຕິ ເຈ? ນ, ນານຕ຺ຕສຠາວໂຕ. ອິຘ ຫິ ເຍ ປນ ‘‘ນ ເມຕໍ ຂມຕີ’ຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ທິຏ຺ຐາວິກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໒໑໔) ວຈນໂຕ ນ ສງ຺ຆສ຺ສ ທິຏ຺ຐາວິກມ຺ມໍ ກຕໍ. ຕສ຺ມິໍ ສຕິ ປຏິກຸຏ຺ຐກຕເມວ ໂຫຕິ. ອຎ຺ຎຖາ ປຸພ຺ພຠາຄາ ຕາ ຎຕ຺ຕິໂຍ ນິຣຕ຺ຖິກາ ສິຍຸໍ, ນ ຈ ປຣິວາຣຏ຺ຐກຖາຍໍ ຉນ຺ທາຣຫາຘິກາເຣ ນໂຍ ທິນ຺ໂນ. ປວາຣຓກ຺ຂນ຺ຘກຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຕີສຸ ຐາເນສຸ ຉນ຺ທໍ ທາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໒໔໑) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ເຈ? ນ, ອຏ຺ຐກຖາຍ ປມາຓຠາເວ ສຕິ ‘‘ອິຘ ຉນ຺ທໍ ທຕ຺ວາ ປຣິເວຓາທີສຸ ນິສິນ຺ນາ’’ຕິອາທິ ວຈເນ ສຸທ຺ຘິກາມໂຕ ເອວ ຄຫິເຕ ສພ຺ພໍ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ເອເກ. ‘‘ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ວາ ຉນ຺ທໍ ທຕ຺ວາ ປຣິເວຓາທີສຸ ນິສິນ຺ນາ, ເຕ ອາປຕ຺ຕີຫິ ນ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕີ’’ຕິ ອິທໍ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ກສ຺ມາ? ເຫຏ຺ຐາ ‘‘ສພ຺ເພເຫວ ເອກຊ຺ຌໍ ສນ຺ນິປຕິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຉນ຺ທທານສ຺ສ ປຏິກ຺ເຂປວຈນໂຕ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຕີສຸ ຐາເນສຸ ຉນ຺ທໍ ທາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ອນ຺ຘກຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ຕເຖວ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈາຕິ? ນ, ເອກຊ຺ຌເມວ ກມ຺ເມ ກຣີຍມາເນ ໂຍ ອິຘ ‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ, ອມ຺ຫາກໍ…ເປ… ຄິຫິປຏິສໍຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ສາຘາຣຓຎຕ຺ຕິໍ ຐເປຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ສຸຓນ຺ຕຸ ເມ, ອາຍສ຺ມນ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ ອສາຘາຣຓຎຕ຺ຕິໂຍ ຐເປຕ຺ວາ ‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ ສງ຺ໂຆ, ອມ຺ຫາກໍ…ເປ… ເອວເມຕໍ ຘາຣຍາມີ’’ຕິ ເອກໂຕປກ຺ຂິການໍ ສນ຺ຘິຍາ ກຕາຍ ຕທນນ຺ຕເຣ ເກນຈິ ກຣຓີເຍນ ຉນ຺ທໍ ທຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕີຫິ ວຸຏ຺ຐານໍ ນຕ຺ຖິ. ອປເຣສມ຺ປິ ເອກໂຕປກ຺ຂິການໍ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ຐິຕຕ຺ຕາ ວິຠູຕຕ຺ຕາ ກຣຓສ຺ສ ອຍມຕ຺ໂຖວ ວຸຕ຺ໂຕ. ສາຘາຣຓວເສນ ທຸຕິຍາຍ ຎຕ຺ຕິຍາ ຐປິຕາຍ ເຍ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ຎຕ຺ຕິທຸຕິຍກມ຺ມວາຈາສຸ ອນາຣທ຺ຘາສຸ, ອປຣິໂຍສິຕາສຸ ວາ ຉນ຺ທໍ ທຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕສມ຺ປິ ນ ວຸຏ຺ຐາຕິ ເອວ. ເຍ ນ ຕຕ຺ຖ ໂຫນ຺ຕີຕິ ປທສ຺ສ ຈ ເຍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ນເຍນ ຕຕ຺ຖ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣຕ຺ຖທີປນຕ຺ຖຎ຺ຈ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຉນ຺ທໍ ທຕ຺ວາ ປຣິເວຓາທີສຸ ນິສິນ຺ນາ’’ຕິ ອິທເມວ ອວຕ຺ວາ ‘‘ເຍ ປນ ເຕຫິ ວາ ສທ຺ຘິໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາປິ ຕຕ຺ຖ ອນາຄຕາ, ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ວາ ຉນ຺ທໍ ທຕ຺ວາ ປຣິເວຓາທີສຸ ນິສິນ຺ນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ປຸພ຺ເພນາປຣໍ ສນ຺ຘີຍຕິ. ‘‘ປາຬິຍາ ຈ ຕຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐາວິກມ຺ເມນ ກມ຺ມສ຺ສ ອກຸປ຺ປຕາ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອຘິກຣຓກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໒໐. ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ວິວາໂທ. ວິວາທສທ຺ໂທປິ ກາຣຓູປຈາເຣນ ກຸສລາທິສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສມເຖຫິ ຈ ອຘິກຣຓີຍຕາຍ ອຘິກຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ວາ ວິວາທເຫຕຸຠູຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ສ ວູປສເມນ ສມ຺ຠວສ຺ສ ສທ຺ທສ຺ສປິ ວູປສໂມ ໂຫຕີຕິ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ສປິ ສມເຖຫິ ອຘິກຣຓີຍຕາ ປຣິຍາໂຍ ສມ຺ຠວຕິ. ‘‘ກຸສລຈິຕ຺ຕາ ວິວທນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕວິວາເທປິ ‘‘ວິປຈ຺ຈຕາຍ ໂວຫາໂຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ວຸຕ຺ຕວຈນເຫຕຸວເສນາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໒໒໒. ‘‘ອາປຕ຺ຕິຎ຺ຫິ ອາປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ກຸສລຈິຕ຺ໂຕ ວາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ກຸສລມ຺ປິ ສິຍາຕິ ເຈ? ນ ຕໍ ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ໂຍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ໂສ ຕີສຸ ຈິຕ຺ເຕສຸ ອຎ຺ຎຕຣຈິຕ຺ຕສມງ຺ຄີ ຫຸຕ຺ວາ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຍໍ ກຸສລຈິຕ຺ໂຕ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂຍ ‘‘ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຕ຺ຕໍ ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓ’’ນ຺ຕິ ວເທຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ອກຸສລາທິຠາໂວປິ ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓສ຺ສ ນ ຍຸຊ຺ຊເຕວ ວິວາທາຘິກຣຓາທີນໍ ວິຍາຕິ ເຈ? ນ, ‘‘ນຕ຺ຖາປຕ຺ຕາຘິກຣຓໍ ກຸສລ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ວິໂຣຘສມ຺ຠວໂຕ. ອນຸຄຓ຺ຐິປເທ ປນ ‘‘ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓໍ ນາມ ຕຖາປວຕ຺ຕມານອກອຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທຣູປກ຺ຂນ຺ຘານເມຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອວສິຏ຺ເຐສຸ ກຸສລາພ຺ຍາກຕປຎ຺ຎຕ຺ຕີສຸ ‘ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓໍ ສິຍາ ອກຸສລໍ ສິຍາ ອພ຺ຍາກຕ’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຕາວ ປຏິສິທ຺ຘາ ກຸສລຕ຺ຕິເກ ອປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ. ກຸສລປຏິເສເຘເນວ ເຕນ ສມານຄຕິກຕ຺ຕາ ກິຣິຍາພ຺ຍາກຕານມ຺ປິ ປຏິເສໂຘ ເວທິຕພ຺ໂພ, ກິຣິຍາພ຺ຍາກຕານໍ ວິຍ ອນຸຄມນໂຕ ວິປາກາພ຺ຍາກຕານມ຺ປິ ປຏິເສໂຘ ກໂຕວ ໂຫຕິ, ຕຖາປິ ອພ຺ຍາກຕສາມຎ຺ຎໂຕ ຣູປກ຺ຂນ຺ເຘນ ສທ຺ຘິໍ ວິປາກກິຣິຍາພ຺ຍາກຕານມ຺ປິ ອຘິວຈນນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ອງ຺ຄໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວິນເຍ ອປກຕຎ຺ຎຸໂນ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ອປ຺ປຫຣິຕກຣຓາທິເກ ສຕິ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ‘‘ນຕ຺ຖິ ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓໍ ກຸສລ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ຕສ຺ມາ ກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ອງ຺ຄໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍທິ ເອວໍ ກສ຺ມາ ‘‘ຕິຈິຕ຺ຕໍ ຕິເວທນ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ເຈ? ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນຍິທ’’ນ຺ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘນ຺ຕິ ເອເກ. ອາປຕ຺ຕິສມຸຏ຺ຐາປກຈິຕ຺ຕໍ ອງ຺ຄປ຺ປໂຫນກຈິຕ຺ຕໍ ນາມ. ‘‘ເອກນ຺ຕໂຕຕິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອິຕຣຖາ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ກສ຺ມາ? ‘ຍສ຺ສາ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ ໂຫຕີ’ຕິ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ປຐມປາຣາຊິກວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເຕນ ກິໍ? ວິປາໂກ ນຕ຺ຖິ, ກສ຺ມາ? ເອກນ຺ຕາກຸສລຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ກຖາວ ຕຕ຺ຖ ນຕ຺ຖິ. ຍຕ຺ຖ ປນ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍໍ ປນ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ອສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ປນ ກິຎ຺ຈິ ອຊານນ຺ຕສ຺ສ…ເປ… ອພ຺ຍາກຕໍ ໂຫຕີຕິ ຠິກ຺ຂຸມ຺ຫິ ກມ຺ມຏ຺ຐານຄຕຈິຕ຺ເຕນ ນິປນ຺ເນ, ນິທ຺ທາຍນ຺ເຕ ວາ ມາຕຸຄາໂມ ເຈ ເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປຕິ, ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ວິຊ຺ຊມານມ຺ປິ ກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອງ຺ຄໍ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ເສຍ຺ຍາກາເຣນ ວຕ຺ຕມານຣູປເມວ ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓໍ ນາມ. ຠວງ຺ຄຈິຕ຺ເຕ ວິຊ຺ຊມາເນປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ຂເຓ ອຸຏ຺ຐາຕພ຺ເພ ຊາເຕ ອນຸຏ຺ຐານໂຕ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘວ ອາປຕ຺ຕິ ນາມ, ນ ວິປາເກນ ສທ຺ຘິໍ. ສເຈ ປນ ວເທຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ເອວໍວາທິໂນ ອຈິຕ຺ຕການໍ ກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ເອຬກໂລມໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐານມນສິກາເຣນ ຕິໂຍຊນໍ ອຕິກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສ, ປຓ຺ຓຕ຺ຕິໍ ອຊານິຕ຺ວາ ປທໂສ ຘມ຺ມໍ ວາເຈນ຺ຕສ຺ສ ຈ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພາປຕ຺ຕິຍາ ກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ. ອາປຊ຺ຊຕິເຍວາຕິ ເຈ? ນາປຊ຺ຊຕິ. ກສ຺ມາ? ‘‘ນຕ຺ຖິ ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓໍ ກຸສລ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ.

ຈລິໂຕ ກາໂຍ, ປວຕ຺ຕາ ວາຈາ, ອຎ຺ຎຕຣເມວ ອງ຺ຄນ຺ຕິ ອຎ຺ຎຕຣເມວ ອາປຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເກວລໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອກຸສລາທິຠາວາສມ຺ຠວໂຕ ອາປຕ຺ຕິຕາ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ຕີສຸ ອຎ຺ຎຕຣສມງ຺ຄີ ຫຸຕ຺ວາ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຍໍ ກຸສລຈິຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ປຖວີຂຓນາທີສຸ ກຸສລຈິຕ຺ຕກ຺ຂເຓ ວີຕິກ຺ກມວເສນ ປວຕ຺ຕຣູປສມ຺ຠວໂຕ ກຸສລຈິຕ຺ໂຕ ວາ ອພ຺ຍາກຕາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຕຖາ ອພ຺ຍາກຕຈິຕ຺ໂຕ ວາ ອພ຺ຍາກຕຣູປສງ຺ຂາຕໍ ອພ຺ຍາກຕາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ປາຓາຕິປາຕາທີສຸ ອກຸສລຈິຕ຺ໂຕ ວາ ອກຸສລາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຣູປໍ ປເນຕ຺ຖ ອພ຺ໂພຫາຣິກໍ. ສຸປິນປສ຺ສນກາລາທີສຸ ປາຓາຕິປາຕາທິໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ສຫເສຍ຺ຍາທິວເສນ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ອກຸສລຈິຕ຺ໂຕ ອພ຺ຍາກຕາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓໍ ອກຸສລນ຺ຕິ ອກຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ. ໂປຣາຓຄຓ຺ຐິປເທສຸ ປນ ‘‘ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ເສກ຺ໂຂ ອຣຫາຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຸຄ຺ຄເລ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ເຕສຸ ອຣຫໂຕ ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓໍ ອພ຺ຍາກຕເມວ, ຕຖາ ເສກ຺ຂານໍ, ຕຖາ ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ອສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ວີຕິກ຺ກມກາເລ ອພ຺ຍາກຕເມວ. ອິຕຣສ຺ສ ອກຸສລມ຺ປິ ໂຫຕິ ອພ຺ຍາກຕມ຺ປິ. ຍສ຺ມາ ຈສ຺ສ ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ວີຕິກ຺ກມກາເລ ອກຸສລເມວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘ນຕ຺ຖິ ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓໍ ກຸສລ’ນ຺ຕິ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ອພ຺ຍາກຕໍ ນາມ ຕສ຺ສ ວິປາກາຠາວມຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ເອວໍນາມກໍ ຊາຕ’’ນ຺ຕິ ລິຂິຕໍ, ວິຈາເຣຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

໒໒໔. ວິວາໂທ ວິວາທາຘິກຣຓນ຺ຕິ ໂຍ ໂກຈິ ວິວາໂທ, ໂສ ສພ຺ໂພ ກິໍ ວິວາທາຘິກຣຓໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ເອກປຸຈ຺ຉາ. ‘‘ວິວາໂທ ອຘິກຣຓນ຺ຕິ ວິວາທາຘິກຣຓເມວ ວິວາໂທ ຈ ອຘິກຣຓຎ຺ຈາຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ຕທຸຠຍໍ ວິວາທາຘິກຣຓເມວາຕິ ປຸຈ຺ຉຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ໂປຣາຓຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ. ເກສຸຈິ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ອຍໍ ປຸຈ຺ຉາ ນຕ຺ຖິ. ຍທິ ເອວໍ ອິມາຍ ນ ຠວິຕພ຺ພໍ ວິວາໂທ ວິວາທາຘິກຣຓໍ, ວິວາທາຘິກຣຓໍ ວິວາໂທ, ວິວາທາຘິກຣຓໍ ວິວາໂທ ເຈວ ອຘິກຣຓຎ຺ຈາຕິ ປຎ຺ຈປຎ຺ຫາຫິ ຠວິຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ເກສຸຈິ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ຕິສ຺ໂສ, ເກສຸຈິ ຈຕສ຺ໂສ, ປຎ຺ຈ ນຕ຺ຖິ. ຕຕ຺ຖ ທ຺ເວ ວິຠຕ຺ຕາ. ອິຕຣາສຸ ອຘິກຣຓໍ ວິວາໂທຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຘິກຣຓໍ, ວິວາທສງ຺ຂ຺ຍເມວ ຄຈ຺ຉຕິ, ວິວາໂທ ອຘິກຣຓນ຺ຕິ ໂຍ ໂກຈິ ວິວາໂທ, ໂສ ສພ຺ໂພ ອຘິກຣຓສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ເອສ ນໂຍ ສພ຺ພຕ຺ຖ.

໒໒໘. ສມ຺ມຸຂາວິນຍສ຺ມິນ຺ຕິ ສມ຺ມຸຂາວິນຍຠາເວ.

໒໓໐. ‘‘ອນ຺ຕເຣນາຕິ ກາຣເຓນາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ.

໒໓໓. ອຸພ຺ພາຫິກາຍ ຂິຍ຺ຍນເກ ປາຈິຕ຺ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ຉນ຺ທທານສ຺ສ ນຕ຺ຖິຕາຍ.

໒໓໖. ຕສ຺ສ ໂຂ ເອຕນ຺ຕິ ເອໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ ‘‘ເອຕທຄ຺ຄ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຍ.

໒໓໘. ‘‘ກາ ຈ ຕສ຺ສ ປາປິຍສິກາ’’ຕິ ກິຣ ປາໂຐ.

໒໔໒. ‘‘ກິຈ຺ຈເມວ ກິຈ຺ຈາຘິກຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ອປໂລກນກມ຺ມາທີນເມຕໍ ອຘິວຈນໍ, ຕໍ ວິວາທາຘິກຣຓາທີນິ ວິຍ ສມເຖຫິ ສເມຕພ຺ພໍ ນ ໂຫຕິ, ກິນ຺ຕຸ ສມ຺ມຸຂາວິນເຍນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສມຖກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ຂຸທ຺ທກວຕ຺ຖຸກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາ

ຂຸທ຺ທກວຕ຺ຖຸກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໔໔. ປຸຖຸປາຓິນາ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ກມ຺ມໍ ປຸຖຸປາຓິກໍ.

໒໔໕. ‘‘ກຓ຺ຓໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕມຸຕ຺ໂຕລມ຺ພກາທີນໍ ກຸຓ຺ຑລາທີນ’’ນ຺ຕິ ລິຂິຕໍ. ‘‘ກາຍູຣ’’ນ຺ຕິ ປາຬິປາໂຐ. ‘‘ເກຍູຣາທີນີ’’ຕິ ອາຈຣິເຍນຸທ຺ຘຏໍ.

໒໔໘. ‘‘ສາຘຸຄີຕໍ ນາມ ປຣິນິພ຺ພຸຕຏ຺ຐາເນ ຄີຕ’’ນ຺ຕິ ລິຂິຕໍ. ທນ຺ຕຄີຕໍ ຄາຍິຕຸກາມານໍ ວາກ຺ກກຣຓີຍໍ. ທນ຺ຕຄີຕສ຺ສ ວິຠາວນຕ຺ຖໍ ‘‘ຍໍ ຄາຍິສ຺ສາມາ’’ຕິອາທິມາຫ.

໒໔໙. ຈຕຸຣສ຺ສວຕ຺ຕໍ ນາມ ຈຕຸປ຺ປາທຄາຖາວຕ຺ຕໍ. ‘‘ຕຣງ຺ຄວຕ຺ຕາທີນິ ອຸຈ຺ຈາຣຓວິຘານານິ ນຏ຺ຐປໂຍຄານີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ພາຫິຣໂລມິນ຺ຕິ ຠາວນປຸໍສກໍ, ຍຖາ ຕສ຺ສ ອຸຓ຺ຓປາວາຣສ຺ສ ພຫິທ຺ຘາ ໂລມານິ ທິສ຺ສນ຺ຕິ, ຕຖາ ຘາເຣນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

໒໕໑. ວິຣູປກ຺ເຂຫີຕິອາທິ ສຫໂຍຄກຣຓວຈນໍ. ສຣພູຕິ ເຄຫໂຄຬິກາ. ສາ ກິຣ ເສຕາ ສວິສາ ໂຫຕິ. ໂສຫນ຺ຕິ ຍສ຺ສ ເມ ເອເຕຫິ ເມຕ຺ຕໍ, ໂສຫໍ ນໂມ ກໂຣມິ ຠຄວໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຎ຺ຎມ຺ຫິ…ເປ… ເຉຕພ຺ພມ຺ຫີຕິ ຣາຄານຸສເຍ.

໒໕໒. ອຸຏ຺ຏິຕ຺ວາຕິ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ. ໂອຕຣຕູຕິ ອິທ຺ຘິຍາ ໂອຕາເຣຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫາຕຸ. ອນຸປຣິຍາຍີຕິ ອນຸປຣິພ຺ຠມິ.

໒໕໓. ນ ອຈ຺ຉຸປິຍນ຺ຕີຕິ ນ ລຄ຺ຄນ຺ຕິ. ຣູປກາກິຓ຺ຓານີຕິ ອິຕ຺ຖິຣູປາທີຫິ ໂວກິຓ຺ຓານິ.

໒໕໔. ອາລິນ຺ທກມິຑ຺ຒິກາທີນນ຺ຕິ ປມຸຂມິຑ຺ຒິກາທີນໍ. ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຕຕ຺ເຖວາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຕຕິຍວາເຣ ຕຕ຺ເຖວ ມິຑ຺ຒິຍາ ປຕິຏ຺ຐາຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ປຣິຠຓ຺ຑໍ ນາມ ເຄຫສ຺ສ ພຫິ ກຸຏ຺ຏປາທສ຺ສ ຖິຣຠາວຕ຺ຖໍ ກຕາ ຕນຸກມິຑ຺ຒິກາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອຕ຺ຖ ‘‘ປຣິວຏ຺ຏິຕ຺ວາ ປຕ຺ໂຕ ຠິຊ຺ຊຕີຕິ ອຘິກຣຓເຠທາສງ຺ກາຍ ອຠາເວ ຐາເນ ຐເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ປຕ຺ຕມາຬໂກ ວຏ຺ຏິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕານໍ ອປຕນຕ຺ຖໍ ວຏ຺ຏໍ ວາ ຈຕຸຣສ຺ສໍ ວາ ອິຏ຺ຐກາທີຫິ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ມາຬກຈ຺ຉນ຺ເນນ ກໂຕ. ‘‘ປຕ຺ຕມຓ຺ຑລິກາ ປຕ຺ຕປຈ຺ຉິກາ ຕາລປຕ຺ຕາທີຫິ ກຕາ’’ຕິ ຈ ລິຂິຕໍ. ມິຑ຺ຒນ຺ເຕ ອາຘາຣເກ ຐເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ ປຕ຺ຕສນ຺ຘາຣຓຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ມຎ຺ເຈ ອາຘາຣເກປິ ນ ວຏ຺ຏຕິ ນິສີທນປຈ຺ຈຍາ ວາຣິຕຕ຺ຕາ. ອາສນ຺ນຠູມິກຕ຺ຕາ ໂອລມ຺ເພຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

໒໕໕. ‘‘ອໍສກູເຏ ລຄ຺ເຄຕ຺ວາຕິ ວຈນໂຕ ອຄ຺ຄຫຕ຺ເຖ ລຄ຺ເຄຕ຺ວາ ອງ຺ເກ ຐເປຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ເກຈິ ວທນ຺ຕິ, ນ ສຸນ຺ທຣໍ, ‘‘ນ ເກວລໍ ຍສ຺ສ ປຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິ ຍທິ ຫຕ຺ເຖນ ຄຫິຕປຕ຺ເຕ ເຠທສຎ຺ຎາ, ປເຄວ ອຎ຺ເຎນ ສຣີຣາວຍເວນາຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ປາຬິຍໍ ປນ ປຈຸຣໂວຫາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຆຏິກປາລມຍໍ ຆຏິກຏາຫໍ. ຉວສີສສ຺ສ ປຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ສິລາປຸຕ຺ຕກສ຺ສ ສຣີຣໍ, ຂີຣສ຺ສ ຘາຣາຕິອາທິໂວຫາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຎ຺ເຈ ນິສີທິຕຸໍ ອາຄໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ປິສາຈິລ຺ລິກາຕິ ປິສາຈທາຣກາ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ທິນ຺ນກເມວ ປຏິຄ຺ຄຫິຕເມວ. ຈພ຺ເພຕ຺ວາຕິ ຂາທິຕ຺ວາ. ອຏ຺ຐິການິ ຈ ກຓ຺ຏການິ ຈ ອຏ຺ຐິກກຓ຺ຏການິ. ‘‘ເອເຕສຸ ສພ຺ເພສຸ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິໍ ຊານາຕຸ ວາ, ມາ ວາ, ອາປຕ຺ຕິເຍວາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ.

໒໕໖. ວິປ຺ຜາເຬຕ຺ວາຕິ ຜາເຬຕ຺ວາ. ກິຓ຺ເຓນ ປູເຣຕຸນ຺ຕິ ສຸຣາກິຓ຺ເຓນ ປູເຣຕຸໍ. ພິທລກໍ ນາມ ທິຄຸຓກຣຓສງ຺ຂາຕສ຺ສ ກິຣິຍາວິເສສສ຺ສ ອຘິວຈນໍ. ກສ຺ສ ທິຄຸຓກຣຓໍ? ເຍນ ກິລຎ຺ຊາທິນາ ມຫນ຺ຕໍ ກຖິນມຕ຺ຖຕໍ, ຕສ຺ສ. ຕຎ຺ຫິ ທຓ຺ຑກຖິນປ຺ປມາເຓນ ປຣິຍນ຺ເຕ ສໍຫຣິຕ຺ວາ ທິຄຸຓໍ ກາຕພ຺ພໍ. ອຎ຺ຎຖາ ຂຸທ຺ທກຈີວຣສ຺ສ ອນຸວາຕປຣິຠຓ຺ຑາທິວິຘານກຣເຓ ຫຕ຺ຖສ຺ສ ໂອກາໂສ ນ ໂຫຕິ. ສລາກາຍ ສຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຈີວຣານໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຎຕ຺ວາ ສິພ຺ພິຕາສິພ຺ພິຕໍ ສຸຂໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ທຓ຺ຑກຖິເນ ກເຕ ນ ພຫູຫິ ສຫາເຍຫິ ປໂຍຊນໍ. ‘‘ອສໍກຸຏິຕ຺ວາ ຈີວຣໍ ສມໍ ໂຫຕິ. ໂກຓາປິ ສມາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ, ‘‘ຫລິທ຺ທິສຸຕ຺ເຕນ ສຎ຺ຎາກຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຫລິທ຺ທິສຸຕ຺ເຕນ ຈີວຣໍ ສິພ຺ເພຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ສິທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ເກຈິ ອກປ຺ປິຍສຎ຺ຎິໂນ. ປຏິຄ຺ຄໂຫ ນາມ ອງ຺ຄຸລິໂກໂສ.

໒໕໗-໘. ປາຕີຕິ ປຏິຄ຺ຄຫສຓ຺ຐານໍ. ປຏິຄ຺ຄຫຕ຺ຖວິກນ຺ຕິ ອງ຺ຄຸລິໂກສຕ຺ຖວິກໍ. ສູຈິສຕ຺ຖການໍ ປຸພ຺ເພ ອາເວສນຕ຺ຖວິກາຍ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ເຠສຊ຺ຊຕ຺ຖວິກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ສູຈິສຕ຺ຖກາທີນິປິ ຐເປຕພ຺ພານີຕິ ນິທານໍ ສູເຈຕິ. ສເຈປິ ອຸປນນ຺ໂທ ຠິກ຺ຂຸ ອລຊ຺ຊີ, ຕຖາປິ ສນ຺ຕກເມຕໍ ອມູລຈ຺ເຉທກຕຠິກ຺ຂຸໂນ ລຊ຺ຊິໂນປິ ສມານສ຺ສ ກປ຺ປຕີຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ນ ສມ຺ມຕີຕິ ນ ປໂຫຕິ.

໒໖໐-໑. ພຫິ ກຸຏ຺ຏສ຺ສ ສມນ຺ຕໂຕ ນີຈວຕ຺ຖຸກໍ ກຕ຺ວາ ຐິຕໍ ‘‘ມຓ຺ຑລິກ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຊນ຺ຕາຆຣປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິນາ ຉນ຺ນສ຺ສ ນຄ຺ຄິຍໍ ຍສ຺ສ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ຕສ຺ເສວ ປຣິກມ຺ມໍ ກາຕພ຺ພໍ. ເອສ ນໂຍ ອຸທກວຕ຺ຖປຏິຈ຺ຉາທີສຸປິ.

໒໖໒-໓. ປຓິຍາ ນາມ ປຓິຍກາຣກາ. ອາກຑ຺ຒນຍນ຺ຕໍ ອາກຑ຺ຒິຍມານໍ ກູປສ຺ສ ອຸປຣິຠາເຄ ປຣິພ຺ຠມຕິ. ອຣຫຏຆຏິຍນ຺ຕໍ ສກຏຈກ຺ກສຓ຺ຐານຍນ຺ຕໍ. ຕສ຺ສ ອເຣ ອເຣ ຆຏິການິ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ເອເກນ, ທ຺ວີຫິ ວາ ປຣິພ຺ຠມິຍມານສ຺ສ ອຸທກນິພ຺ພາຫນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອາວິທ຺ຘປກ຺ຂປາສໍ ນາມ ຍຕ຺ຖ ມຓ຺ຑລາກາເຣນ ປກ຺ຂປາສາ ພຊ຺ຌນ຺ຕິ ອາວິທ຺ຘວຕ຺ຖຕາ ວິຍ ອາວິທ຺ຘປກ຺ຂປາສກາ. ປຸພ຺ເພ ປຕ຺ຕສງ຺ໂຄປນຕ຺ຖໍ, ອິທານິ ຐເປຕພ຺ພໍ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ອາຘາຣໂກ ອນຸຎ຺ຎາໂຕ.

໒໗໓. ປຣຄລໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອິມສ຺ສ ປໂຍຄາຠາວາ ວຏ຺ຏຕິ. ກມ຺ມສເຕນາຕິ ມຫຕາ ອຸສ຺ສາເຫນ.

໒໗໗-໘. ໂລຫຠຓ຺ຑໍ ນາມ ກໍສໂຕ ເສສໂລຫຠຓ຺ຑໍ. ມຸທ຺ທິກກາຍພນ຺ຘນໍ ນາມ ຈຕຸຣສ຺ສໍ ອກຕ຺ວາ ສຊ຺ຊິຕໍ. ປາມງ຺ຄທສາ ຈຕຸຣສ຺ສາ. ມຸທິງ຺ຄສຓ຺ຐາເນນາຕິ ສງ຺ຆາຏິຍາ ມຸທິງ຺ຄສິພ຺ພນາກາເຣນ ວຣກສີສາກາເຣນ. ປວນນ຺ໂຕຕິ ປາສນ຺ໂຕ. ‘‘ທສາມູລ’’ນ຺ຕິ ຈ ລິຂິຕໍ. ອກາຍພນ຺ຘເນນ ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ວາ ອສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ວາ ຄາມປ຺ປເວສເນ ອາປຕ຺ຕິ. ‘‘ສຣິຕຏ຺ຐານໂຕ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ປວິສິຕພ຺ພໍ, ນິວຕ຺ຕິຕພ຺ພໍ ວາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ.

໒໗໙. ສຕ຺ຕງ຺ຄຸລໍ ວາ ອຏ຺ຐງ຺ຄຸລໍ ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ສຸຄຕງ຺ຄຸເລນາ’’ຕິ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປກຕິອງ຺ຄຸເລນ ສາຣຸປ຺ປຕ຺ຖາຍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາປິ ກໂຣນ຺ຕິ ເຈ, ນ ໂທໂສ.

໒໘໐. ຕາລວຓ຺ຏາກາເຣນ ສີຫຬິຕ຺ຖີນໍ ວິຍ.

ຂຸທ຺ທກວຕ຺ຖຸກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ເສນາສນກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາ

ວິຫາຣານຸຊານນກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໙໔. ນິລີຍນ຺ຕິ ຠິກ຺ຂູ ເອຕ຺ຖາຕິ ວິຫາຣາທໂຍ ເລຓານິ ນາມ. ອາຄຕ-ວຈເນນ ຕສ຺ສາຄຕສງ຺ໂຆວ ສາມີ, ນ ອນາຄໂຕຕິ ເກຈິ, ຕໍ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ ສມານລາຠກຕິກາຍ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາ.

໒໙໖-໗. ທີປິນງ຺ຄຸຏ຺ເຐນາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ທີປິນາ ອກປ຺ປິຍຈມ຺ມໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ຖມ຺ຠກວາຕປານໍ ນາມ ຕິຣິຍໍ ທາຣູນິ ອທຕ຺ວາ ອຸຊຸກໍ ຐິເຕເຫວ ທາຣູຫິ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ. ຠິສີນໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ພິມ຺ໂພຫເນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕູລປູຣິຕໍ ຠິສິໍ ອປສ຺ສຍິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ ອຸຓ຺ຓາທີນໍເຍວ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ. ນິສີທນນິປຊ຺ຊນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອປສ຺ສຍິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເຈ? ອກປ຺ປິຍນ຺ຕິ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເກຈິ. ຍທິ ເອວໍ ອກປ຺ປິຍມຎ຺ຈຎ຺ຈ ອປສ຺ສຍິຕຸໍ ນ ວຏ຺ເຏຍ຺ຍ. ຍສ຺ມາ ວຏ຺ຏຕິ, ຕສ຺ມາ ໂທໂສ ນຕ຺ຖິ. ອປິຈ ຄິລານສ຺ສ ພິມ຺ໂພຫນໍ ນິປຊ຺ຊິຕຸມ຺ປິ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ຕສ຺ມາ ຠິສິປິ ວຏ຺ຏຕິ ອປສ຺ສຍິຕຸໍ. ອາຈຣິຍາ ຈ ອນຸຊານນ຺ຕິ, ວຬຎ຺ເຊນ຺ຕິ ຈາຕິ ເອເກ. ສິມ຺ພລິຕູລສຸຕ຺ເຕນ ສິພ຺ພິຕໍ ຈີວຣໍ ວຏ຺ຏຕິ. ກສ຺ມາ? ກປ຺ປາສສ຺ສ ອນຸໂລມໂຕ. ‘‘ອກ຺ກຜລສຸຕ຺ຕມຍມ຺ປິ ອກ຺ກວາກມຍເມວ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເຕ ເອວ ວທນ຺ຕິ.

໒໙໘. ອນິພນ຺ຘນີໂຍ ອລຄ຺ໂຄ. ປຏິພາເຫຕ຺ວາຕິ ມຏ຺ຐໍ ກຕ຺ວາ. ‘‘ເສຕວຓ຺ຓາທີນໍ ຍຖາສງ຺ຂ຺ຍໍ ອິກ຺ກາສາທໂຍ ພນ຺ຘນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ.

໓໐໐. ປກຸຏ຺ຏໍ ສມນ຺ຕໂຕ ອາວິທ຺ຘປມຸຂໍ.

໓໐໓. ສຸຘາເລໂປຕິ ສຸຘາມຕ຺ຕິກາເລໂປ.

໓໐໕. ອາສຕ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາ. ສນ຺ຕິໍ ອທຣໍ.

໓໐໗. ເກຕຸນ຺ຕິ ກເຍນ ຄເຫຕຸໍ.

໓໐໘. ຈິຕາຕິ ອິຏ຺ຐກາໂຍ ກພເຬນ ນິທ຺ຘມນວເສນ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ກຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໑໐. ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອນ຺ເຕວາສິກາຕິ ເອຕ຺ຖ ວີສຕິວສ຺ສໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ‘‘ອາຣາຘຍິໍສຸ ເມ ຠິກ຺ຂູ ຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໒໕) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ກາເລ ສາວຕ຺ຖິຄມເນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ວຕ຺ຖຸໍ ອິຘ ອາປຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ ວິຍ, ວິຈາເຣຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ວຸທ຺ຘນ຺ຕິ ວຸທ຺ຘຕຣໍ.

໓໑໓. ສນ຺ຖເຣຕິ ຕິຓສນ຺ຖຣາທໂຍ.

ເສນາສນຄ຺ຄາຫກຖາວຓ຺ຓນາ

໓໑໘. ‘‘ເສຍ຺ຍຄ຺ເຄນາຕິ ມຎ຺ຈຏ຺ຐານປຣິຈ຺ເຉເທນ. ວິຫາຣຄ຺ເຄນາຕິ ໂອວຣກຄ຺ເຄນາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ຖາວຣາຕິ ນິຍຕາ. ປຈ຺ຈເຍເນວ ຫິ ຕນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ເສນາສເນ ມຫາເຖຣາ ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍສ຺ສ ກາຣຓາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອຄນ຺ຕ຺ວາ ວສນ຺ຕາເຍວ ນໍ ປຏິຊຄ຺ຄິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຆຏ຺ຏນກມ຺ມໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນ ຕຕ຺ຖ ມນຸສ຺ສາ’’ຕິອາທິມາຫ. ‘‘ວິຕກ຺ກໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ສຸທ຺ຘຈິຕ຺ເຕນ ຄມນວຕ຺ເຕເນວ ຄນ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ປາໂຐ. ມຸທ຺ທເວທິກາ ນາມ ເຈຕິຍສ຺ສ ຫມ຺ມິຍເວທິກາ. ປຏິກ຺ກມ຺ມາຕິ ອປສກ຺ກິຕ຺ວາ. ສມານລາຠກຕິກາ ມູລາວາເສ ສຕິ ສິຍາ, ມູລາວາສວິນາເສນ ກຕິກາປິ ວິນສ຺ສຕິ. ສມານລາຠ-ວຈນໍ ສຕິ ທ຺ວີສຸ, ພຫູສຸ ວາ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ເຕເນວ ເອກສ຺ມິໍ ອວສິຏ຺ເຐຕິ ໂນ ມຕິ. ຕາວກາລິກໍ ກາເລນ ມູລຈ຺ເຉທນວເສນ ວາ ອຎ຺ເຎສໍ ວາ ກມ຺ມໍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ສິຍາ ນາວາຍໍ ສງ຺ຄໂມຕິ ອາຈຣິໂຍ. ປຸຄ຺ຄລວເສເນວ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອປໂລກນກາເລ ສງ຺ໂຆ ວສ຺ສໍວຸຕ຺ຖຠິກ຺ຂູນໍ ປາເຏກ຺ກໍ ‘‘ເອຕ຺ຕກໍ ວສ຺ສາວາສິກໍ ວຕ຺ຖໍ ເທຕິ, ຣຸຈ຺ຈຕິ ສງ຺ຆສ຺ສາ’’ຕິ ປຸຄ຺ຄລເມວ ປຣາມສິຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ, ນ ສງ຺ຆວເສນ ກາຕພ຺ພໍ. ນ ສງ຺ໂຆ ສງ຺ຆສ຺ສ ເອຕ຺ຕກໍ ເທຕີຕິ. ‘‘ເອກສ຺ມິໍ ອາວາເສ ສງ຺ຆສ຺ສ ກມ຺ມໍ ກໂຣຕີ’ຕິ ວຈນໂຕ ສງ຺ຆວເສນ ກາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ລິຂິຕໍ. ນ ຫິ ຕຖາ ວຸຕ຺ເຕ ສງ຺ຆສ຺ສ ກິຎ຺ຈິ ກມ຺ມໍ ກຕໍ ນາມ ໂຫຕິ. ‘‘ສມ຺ມຕເສນາສນຄ຺ຄາຫາປກໂຕ ອຎ຺ເຎນ ຄາຫິເຕປິ ຄາໂຫ ຣຸຫຕິ ອຄ຺ຄຫິຕຸປຊ຺ຌາຍສ຺ສ ອຸປສມ຺ປທາ ວິຍາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ‘‘ກມ຺ມວາຈາຍປິ ສມ຺ມຸຕິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ.

ອຏ຺ຐປິ ໂສຬສປິ ຊເນຕິ ເອຕ຺ຖ ກິໍ ວິສຸໍ ວິສຸໍ, ອຸທາຫຸ ເອກໂຕຕິ? ເອກໂຕປິ ວຏ຺ຏຕິ. ນ ຫິ ເຕ ຕຖາ ສມ຺ມຕາ ສງ຺ເຆນ ກມ຺ມກຕາ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕເນວ ສຕ຺ຕສຕິກກ຺ຂນ຺ຘເກ ເອກໂຕ ອຏ຺ຐ ຊນາ ສມ຺ມຕາຕິ. ເຕສໍ ສມ຺ມຸຕິ ກມ຺ມວາຈາຍປີຕິ ຎຕ຺ຕິທຸຕິຍກມ຺ມວາຈາຍປິ. ອປໂລກນກມ຺ມສ຺ສ ວຕ຺ຖູຫິ ສາ ເອວ ກມ຺ມວາຈາ ລພ຺ຠມານາ ລພ຺ຠຕິ, ຕສ຺ສາ ຈ ວຕ຺ຖູຫິ ອປໂລກນກມ຺ມເມວ ລພ຺ຠມານໍ ລພ຺ຠຕິ, ນ ອຎ຺ຎນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອິມໍ ນຍໍ ມິຈ຺ຉາ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ‘‘ອປໂລກນກມ຺ມໍ ຎຕ຺ຕິທຸຕິຍກມ຺ມໍ ກາຕຸໍ, ຎຕ຺ຕິທຸຕິຍກມ຺ມຎ຺ຈ ອປໂລກນກມ຺ມໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ຄຓ຺ຫາຕິ, ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ກມ຺ມສງ຺ກຣໂທໂສ ອາປຊ຺ຊຕິ. ມຄ຺ໂຄ ໂປກ຺ຂຣຓີຕິ ເອຕ຺ຖ ມຄ຺ໂຄ ນາມ ມຄ຺ເຄ ກຕທີຆສາລາ, ໂປກ຺ຂຣຓີຕິ ນຫາຍິຕຸໍ ກຕໂປກ຺ຂຣຓີ. ເອຕານິ ຫິ ອເສນາສນານີຕິ ເອຕ຺ຖ ຠຕ຺ຕສາລາ ນ ອາຄຕາ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ເສນາສນນ຺ຕິ ເຈ? ສາປິ ເອຕ຺ເຖວ ປວິຏ຺ຐາ ວາສຕ຺ຖາຍ ອກຕຕ຺ຕາ. ໂຠຊນສາລາ ປນ ອຸຠຍຕ຺ຖ ນາຄຕາ. ກິຎ຺ຈາປິ ນາຄຕາ, ອຸປຣິ ‘‘ໂຠຊນສາລາ ປນ ເສນາສນເມວາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໓໑໘) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເສນາສນໍ. ‘‘ກປ຺ປິຍກຸຏິ ຈ ເອຕ຺ຖ ກາຕພ຺ພາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ເນຕິ ເອເກ. ຣຸກ຺ຂມູລເວຬຸຄຸມ຺ພາ ຉນ຺ນາ ກວາຏພທ຺ຘາວ ເສນາສນໍ. ‘‘ອລາຠເກສຸ ອາວາເສສູຕິ ອລາຠເກສຸ ເສນາສເນສູ’’ຕິ ລິຂິຕໍ, ຕໍ ຍຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ປາເຏກ຺ກໍ ເສນາສນໍ ໂຫຕິ. ຕໍ ສຎ຺ຎາເປຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ອຄຈ຺ຉນ຺ເຕ ພລກ຺ກາເຣນປິ ວຏ຺ຏຕິ. ອຍມ຺ປີຕິ ປຈ຺ຈໂຍປິ.

ອຸປນິພນ຺ຘິຕ຺ວາຕິ ຕສ຺ສ ສມີເປ ຣຸກ຺ຂມູລາທີສຸ ວສິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ວຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປຣິຍຕ຺ຕິປຏິປຕ຺ຕິປຏິເວຘວເສນ ຕິວິຘມ຺ປິ. ‘‘ທສກຖາວຕ຺ຖຸກໍ ທສອສຸຠໍ ທສອນຸສ຺ສຕິ’’ນ຺ຕິ ປາໂຐ. ‘‘ປຐມຠາຄໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາຕິ ອິທໍ ເຈ ປຐມຄາຫິຕວຕ຺ຖຸໂຕ ມຫຄ຺ຆໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ຉິນ຺ນວສ຺ສານໍ ວສ຺ສາວາສິກໍ ນາມ ປຸພ຺ເພ ຄຫິຕວສ຺ສາວາສິການໍ ປຈ຺ຉາ ຉິນ຺ນວສ຺ສານໍ. ຠຕິນິວິຏ຺ຐນ຺ຕິ ຠຕິໍ ກຕ຺ວາ ວິຍ ນິວິຏ຺ຐໍ ປຣິຍິຏ຺ຐໍ. ‘‘ສງ຺ຆິກໍ ປນ…ເປ… ວິພ຺ຠນ຺ໂຕປິ ລຠເຕວາ’’ຕິ ອິທໍ ຕຕ຺ຣຸປ຺ປາທໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມິນາ ອປໂລກນເມວ ປມາຓໍ, ນ ຄາຫາປນນ຺ຕິ ເກຈິ. ວິນຍຘຣາ ປນ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ວິຫາເຣ ວສ຺ສໍ ອຸປຄຕານໍ ເອເກກສ຺ສ ຕິຈີວຣໍ ສງ຺ໂຆ ທສ຺ສຕີ’ຕິອາທິນາ ອປໂລກິເຕປິ ອຠາຊິຕໍ ວິພ຺ຠນ຺ຕໂກ ນ ລຠຕິ. ‘ອປໂລກນກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ຄາຫິຕ’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ‘ອຠາຊິເຕ ວິພ຺ຠມຕີ’ຕິ ເອວໍ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ປຈ຺ຈຍວເສນາຕິ ຄຫປຕິກໍ ວາ ອຎ຺ຎໍ ວາ ວສ຺ສາວາສິກໍ ປຈ຺ຈຍວເສນ ຄາຫິຕ’’ນ຺ຕິ ລິຂິຕໍ. ‘‘ເອກເມວ ວຕ຺ຖໍ ທາຕພ຺ພນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖ ນິສິນ຺ນານໍ ເອກເມກໍ ວຕ຺ຖໍ ປາປຸຓາຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ທຸຕິໂຍ ເຖຣາສເນຕິ ອນຸຠາໂຄ. ປຐມຠາໂຄ ອຎ຺ຎຖາ ເຖເຣນ ຄຫິໂຕຕິ ຊານິຕພ຺ພໍ.

ອຸປນນ຺ທວຕ຺ຖຸກຖາວຓ຺ຓນາ

໓໒໐. ຕິວສ຺ສນ຺ຕເຣນາຕິ ຕິຓ຺ຓໍ ວສ຺ສານໍ ອນ຺ໂຕ ຐິເຕນ. ຫຕ຺ຖິມ຺ຫິ ນໂຂ ອສ຺ສາຕິ ຫຕ຺ຖິນໂຂ. ປາສາທສ຺ສ ນໂຂ ນາມ ເຫຏ຺ຐິມປຣິຈ຺ເຉໂທ. ຄິຫິວິກຏນີຫາເຣນາຕິ ຄິຫີຫິ ກຕນີຫາເຣເນວ. ‘‘ເຕຫິ ອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ທິນ຺ນາເນວ ນິສີທິຕຸໍ ລພ຺ຠນ຺ຕິ, ນ ຠິກ຺ຂຸນາ ສຍໍ ອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ ສງ຺ເຆນ ອຕ຺ຖຣາເປຕ຺ວາ ວາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ.

ອວິສ຺ສຊ຺ຊິຍວຕ຺ຖຸກຖາວຓ຺ຓນາ

໓໒໑. ‘‘ນ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕພ຺ພໍ ສງ຺ເຆນ ວາ ຄເຓນ ວາ ປຸຄ຺ຄເລນ ວາ’’ຕິ ວຈນໍ ‘‘ຍໍ ອຄຣຸຠຓ຺ຑໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຍໍ ເວຠງ຺ຄິຍໍ ສງ຺ຆິກໍ, ຕໍ ຄໂຓ ເຈ ຕສ຺ມິໍ ອາວາເສ ວສຕິ ປຸຄ຺ຄໂລປິ ວາ, ຄເຓນ ວາ ປຸຄ຺ຄເລນ ວາ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕໍ ສງ຺ເຆນ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕສທິສເມວ ໂຫຕີ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ສາເຘຕິ, ອຎ຺ຎຖາ ເອຕ຺ຖ ຄຓປຸຄ຺ຄລຄ຺ຄຫຓໍ ນິຣຕ຺ຖກໍ. ອຣຎ຺ຊໂຣ ອຸທກຈາຏິ, ອລຎ຺ຊໂລ, ພຫຸອຸທກຄຓ຺ຫນໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ວຏ຺ຏຈາຏິ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ໂຖກໍ ທີຆມຸໂຂ ມຊ຺ເຌ ປຣິຈ຺ເຉທໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ກໂຕ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ມໍສທິພ຺ພຘມ຺ມພຸທ຺ຘສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸວເສນ ປຎ຺ຈ.

ຄຣຸຠຓ຺ເຑນ ຈ ຄຣຸຠຓ຺ຑນ຺ຕິ ສໍຫາຣິມໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕຸນ຺ຕິ ອຏ຺ຏກຈ຺ຉນ຺ເນນ ກເຕ ມຎ຺ເຈ. ວຏ຺ຏໂລຫໍ ນາມ ປີຕວຓ຺ຓໍ. ປາຣິຫາຣິຍໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອາຄນ຺ຕຸກສ຺ສ ອທຕ຺ວາ ປຣິຈາຣິກຫຕ຺ຖໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ນາມໍ ລິຂາເປຕ຺ວາ ຄເຫຕ຺ວາ ຍຖາສຸຂໍ ປຣິຫຣິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ຄິຫິວິກຏນີຫາເຣເນວາຕິ ຍາວ ອຕ຺ຕໂນ ກມ຺ມນິພ຺ພຕ຺ຕິ, ຕາວ ຄເຫຕ຺ວາ ເທຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ສິຂຣໍ ນາມ ເຍນ ປຣິພ຺ຠມນ຺ຕາ ຉິນ຺ທນ຺ຕິ. ປຕ຺ຕພນ຺ຘໂກ ນາມ ປຕ຺ຕສ຺ສ ຄຓ຺ຐິອາທິກາຣໂກ. ‘‘ປຏິມານໍ ສຸວຓ຺ຓາທິປຕ຺ຕກາຣໂກ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ອຑ຺ຒພາຫູຕິ ກປ຺ປຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອໍສກູຏ’’ນ຺ຕິ ລິຂິຕໍ. ອິໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ອິມໍ ປາຬິໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ. ທຓ຺ຑມຸຄ຺ຄໂຣ ນາມ ເຍນ ຣຊິຕຈີວຣໍ ໂປເຖນ຺ຕິ. ‘ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓຄຕິກ’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ‘‘ຕມ຺ປິ ຄຣຸຠຓ຺ຑເມວາຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ອປິ-ສທ຺ເທນ ປາວາຣາທິປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓໍ ສພ຺ພໍ ຄຣຸຠຓ຺ຑເມວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເອເຕເນວ ສຸຕ຺ເຕນ ອຎ຺ຎຖາ ອຕ຺ຖໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ປາວາຣາທິປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓໍ ນ ຄຣຸຠຓ຺ຑໍ, ຠາຊນີຍເມວ, ເສນາສນຕ຺ຖາຍ ທິນ຺ນປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓເມວ ຄຣຸຠຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ອຸປປຣິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ຄຓ຺ຐິກາຕິ ຈີວຣຄຓ຺ຐິກາ. ຠຎ຺ຈໂກ ນາມ ສຣໂກ.

ນວກມ຺ມທານກຖາວຓ຺ຓນາ

໓໒໓-໔. ອຄ຺ຄຬພນ຺ຘສູຈິທ຺ວາຣກຣຓມຕ຺ເຕນປິ. ‘‘ກໂປຕຠຓ຺ຑິກາ ນາມ ວຬຠິຍາ ອຸປຣິ ຐເປຕພ຺ພວລຍໍ ວາ ຕິຓຈ຺ຉທນເຄຫສ຺ສ ປິຏ຺ຐິວໍສສ຺ສ ເຫຏ຺ຐາ ຐເປຕພ຺ພໍ ວາ ອຸຠຍມສ຺ສ ຄຕາ ທາຣູ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ກາຣນ຺ຕຣາຕິ ຕທາ ປຸນ ປວິສຏ຺ຐໍ ປຸພ຺ພປໂຍຊິຕານານໍ ວຈນປາຕເສນາສນວາໂສ. ນ ປນ ປຕິສຏ຺ຐໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ວິນຏ຺ຐວາໂສ ນ ຈ ປຏິເສຘໂກ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ທ຺ວາຣວາຕປານາທີນິ ອປຫຣິຕ຺ວາ ທາຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍໂຕ ‘‘ປຏິທາຕພ຺ພານິເຍວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂຄປານສິອາທໂຍ ເທນ຺ຕສ຺ສ ວິຫາໂຣ ປລຸຊ຺ຊຕີຕິ ‘‘ມູລໍ ວາ ທາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອເກ. ‘‘ເນວາສິກາ ປກຕິຍາ ອນຕ຺ຖຕາຍ ຠູມິຍາ ຐເປນ຺ຕິ ເຈ, ເຕສມ຺ປິ ອນາປຕ຺ຕິເຍວາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ‘‘ທ຺ວາຣວາຕປານາທໂຍ ອປຣິກມ຺ມກຕາປິ ອປຏິຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ນ ອປສ຺ສຍິຕພ຺ພາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ.

ສງ຺ຆຠຕ຺ຕາທິອນຸຊານນກຖາວຓ຺ຓນາ

ອຸທ຺ເທສຠຕ຺ຕກຖາວຓ຺ຓນາ

໓໒໕. ຍາ ຠຕ຺ຕຸທ຺ເທສຏ຺ຐານຠູຕາຍ ໂຠຊນສາລາຍ ປກຕິຐິຕິກາ. ທິນ຺ນໍ ປນາຕິ ຍຖາ ໂສ ທາຍໂກ ເທຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສງ຺ຆໂຕ ຠນ຺ເຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອກວຬຎ຺ຊນ຺ຕິ ເອກທ຺ວາເຣນ ວຬຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ຕິຈີວຣປຣິວາຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອຸທກມຕ຺ຕລາຠີ ວິຍ ອຎ຺ໂຎປິ ອຸທ຺ເທສຠຕ຺ຕໍ ອລຠິຕ຺ວາ ວຕ຺ຖາທິມເນກປ຺ປກາຣໍ ລຠຕິ ເຈ, ຕສ຺ເສວ ຕ’’ນ຺ຕິ ລິຂິຕໍ. ‘‘ອຸທ຺ເທສປຕ຺ເຕ ເທຖາ’ຕິ ວຕ຺ວາ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຕຠາເວນ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ນ ໂຫຕິເຍວ ຕສ຺ເສວ ຫຕ຺ເຖ ຄຕຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ເຕຫິ ວຸຕ຺ຕກ຺ກເມນ ສພ຺ເພຫິ ຠາເຊຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຏິປາຏິປຕ຺ຕໍ ວາ ຐິຕິກາຍ ຐິຕປຕ຺ຕໍ ວາ. ‘‘ກູຏຏ຺ຐິຕິກາ ນາມ ອຄ຺ຄເຫຕພ຺ພານມ຺ປິ ຄາຫິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ, ‘‘ປຓີຕຠຕ຺ຕຏ຺ຐິຕິກຎ຺ຈ ອຊານິຕ຺ວາ ມິສ຺ເສຕ຺ວາ ຄາຫິເຕປິ ເອວເມວ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຈ ລິຂິຕໍ. ຕຎ຺ເຈ ເຖຍ຺ຍາຍ ຫຣນ຺ຕິ ປຕ຺ຕຫາຣກາ, ອາຓາປກສ຺ສ ຄີວາ ໂຫຕິ. ອຕິກ຺ກນ຺ຕມ຺ປິ ຐິຕິກໍ ຐເປຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຕໍທິວສເມວ ເຈ ຠິກ຺ຂາ ລພ຺ຠຕິ, ອປຣທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ນ ລພ຺ຠຕິ ກິຣາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ປຈ຺ຉາ ‘‘ສພ຺ໂພ ສງ຺ໂຆ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕູ’’ຕິ ອວຸຕ຺ເຕປິ ຠາເຊຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ‘‘ເອຕ຺ຕເກ ຠິກ຺ຂູ ສງ຺ຆໂຕ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ເທຖາ’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘ເອຕ຺ຕການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຠຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫຖາ’ຕິ ທິນ຺ນໍ ສງ຺ຆິກນິມນ຺ຕນໍ ນາມາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ.

ນິມນ຺ຕນຠຕ຺ຕກຖາວຓ຺ຓນາ

ປຏິປາຏິຍາຕິ ຍຖາລທ຺ຘປຏິປາຏິຍາ. ວິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ຠຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫຖາຕິ ປທໍ ອວຕ຺ວາ. ອາໂລປສງ຺ເຂເປນາຕິ ອຍໍ ນໂຍ ນິມນ຺ຕນາຍເມວ, ອຸທ຺ເທສຠຕ຺ເຕ ປນ ເອກສ຺ສ ປໂຫນກປ຺ປມາເຓ ເອວ ຐິຕິກາ ຕິຏ຺ຐຕິ. ‘‘ເອກວາຣນ຺ຕິ ຍາວ ຕສ຺ມິໍ ອາວາເສ ວສນ຺ຕິ ຠິກ຺ຂູ, ສພ຺ເພວ ລຠນ຺ຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ.

ສລາກຠຕ຺ຕກຖາວຓ຺ຓນາ

ນ ຫິ ພຫິສີມາຍ ສງ຺ຆລາໂຠຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອຸທ຺ເທສຠຕ຺ຕາທີສຸ ພຫິສີມາຍ ຐິຕສ຺ສປິ ເຈ ອຸປາສກາ ເທນ຺ຕິ, ຄເຫຕຸໍ ລຠນ຺ຕິ, ອຕ຺ຕໂນປິ ປາເປຕ຺ວາ ຄຫຓໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ຕຖາ ອິຘ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ປາປຸຓນ຺ຕີຕິ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາປິ. ວາຣຄາມນ຺ຕິ ທູຣຕ຺ຕາ ວາເຣນ ນິຄ຺ຄເຫນ ຄນ຺ຕພ຺ພຄາເມ. ຜາຕິກມ຺ມເມວາຕິ ອຕິເຣກລາຠາ ຈ ຠວນ຺ຕິ. ສມ຺ມຸຂີຠູຕສ຺ສາຕິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ເຈ ຠິກ຺ຂູ ພຫິສີມໍ ຄຕາ, ສມ຺ມຸຂີຠູຕສ຺ສ ປາເປຕພ຺ພໍ. ສຠາຄຕ຺ຕາ ຫິ ເອເກນ ລທ຺ຘໍ ສພ຺ເພສໍ ປໂຫຕິ, ຕສ຺ມິມ຺ປິ ອສຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປາເປຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ. ‘‘ລທ຺ຘາ ວາ ອລທ຺ຘາ ວາ’’ຕິ ວຈນສິລິຏ຺ຐວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິຫາເຣ ອປາປິຕໍ ປນ…ເປ… ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ສລາກຠຕ຺ຕໍ ວິຫາເຣ ອຸທ຺ທິສິຍຕິ. ເຕນ ປນ ທິນ຺ນສລາເກນ. ຕສ຺ສາຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຕສ຺ສ. ສລາກາ ຄເຫຕພ຺ພາຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ ວິຍ. ສພ຺ພໂປຕ຺ຖເກສຸ ‘‘ຄາເຫຕພ຺ພາ’’ຕິ ປາໂຐ, ຕສ຺ມາ ເຕນາຕິ ສລາກຄ຺ຄາຫາປເກນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ໂຈຣິກາຍ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ນ ປາປຸຓາຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ‘‘ກຸຏິໂສຘນໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ຈ ທີປວາສິໂນ ວທນ຺ຕິ ກິຣ. ເອກໍ ມຫາເຖຣສ຺ສາຕິ ມຫາເຖໂຣ ວິຫາຣໂຕ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ນ ຄຈ຺ຉຕິ, ອິຕເຣ ກທາຈິ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ມາ ສຠາຄາ ເຈ, ອຕ຺ຕໂນ ປາເປຕ຺ວາ ປຸນ ອິຕເຣສໍ ທິຍ຺ຍຕິ. ວິຫາເຣ ເຖຣສ຺ສ ປຕ຺ຕສລາກຠຕ຺ຕນ຺ຕິ ມຫາເຖໂຣ ເອກໂກວ ວິຫາເຣ ໂອຫີໂນ, ‘‘ອວສ຺ສໍ ສພ຺ພສລາກາ ອຕ຺ຕໂນ ປາເປຕ຺ວາ ຐິໂຕ’’ຕິ ປຏິສ຺ສຍໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອາຄນ຺ຕຸກຠິກ຺ຂູນມ຺ປິ ອທສ຺ສນໂຕ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ອກຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ.

ປກ຺ຂິກຠຕ຺ຕກຖາວຓ຺ຓນາ

ອຸໂປສຖທິວເສ ອາປຕ຺ຕິເທສນໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ປຣິສຸທ຺ຘສີລານ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ເລຂໍ ກຕ຺ວາ ນິພທ຺ຘາປິຕໍ. ‘‘ອາຄນ຺ຕຸກຠຕ຺ຕມ຺ປິ ຄມິກຠຕ຺ຕມ຺ປີ’’ຕິ ອາຄນ຺ຕຸໂກວ ຫຸຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນາຖຄິລານຸປຏ຺ຐາໂກປິ ເຕນ ທິນ຺ນໍ ຠຸຎ຺ຊຕິ ເຈ, ຕສ຺ສປິ ປາເປຕພ຺ພເມວ. ຄຸຬປິຓ຺ຑໍ ຕາລປກ຺ກມຕ຺ຕໍ.

ເສນາສນກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ສງ຺ຆເຠທກກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາ

ຉສກ຺ຍປພ຺ພຊ຺ຊາກຖາວຓ຺ຓນາ

໓໓໐. ‘‘ອນຸປິຍໍ ນາມາ’’ຕິ ເອກວຈເນນ ທິສ຺ສຕິ, ສຕ຺ຕມິຍໍ ປນ ‘‘ອນຸປິຍາຍ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ກາຬຸທາຍິປ຺ປຠຸຕໂຍ ທສ ທູຕາ’’ຕິ ປາໂຐ. ‘‘ນ ເຫຏ຺ຐາປາສາທາ ນ ເຫຏ຺ຐາປາສາທໍ ວາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ.

໓໓໒. ປຸພ຺ເພ ປຸພ຺ພກາເລ. ‘‘ຣຎ຺ໂຎ ສໂຕ’’ຕິ ຈ ‘‘ຣຎ຺ໂຎວສໂຕ’’ຕິ ຈ ປາໂຐ.

໓໓໓. ນ ລາຠຕຓ຺ຫາ ອິຘ ກາມຕຓ຺ຫາ, ຌານສ຺ສ ເນສາ ປຣິຫານິ ເຫຕຸ. ພຸທ຺ຘຕ຺ຕສີລໍ ປນ ປຕ຺ຖຍນ຺ໂຕ ຌານາປິ ນຏ຺ໂຐຕິ. ນນຸ ປຕ຺ຕຠາວນາ. ມໂນມຍນ຺ຕິ ຌານມໂນມຍໍ.

໓໓໔. ສຕ຺ຖາໂຣຕິ ຄຓສຕ຺ຖາໂຣ.

໓໓໙. ໂປຕ຺ຖນິກນ຺ຕິ ຉຸຣິກໍ.

໓໔໐. ມນຸສ຺ເສຕິ ປຸຣິເສ.

໓໔໑. ເອກຣຕ຺ຕາຘິກາເຣນ ຣກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈາສີສນ຺ຕາ ອີທິສາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ປຎ຺ຈິເມ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ປຸພ຺ເພ ຣກ຺ຂສ຺ເສຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ມຍ຺ຫໍ ປນ ຣກ຺ຂເຓ ກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣູປກ຺ກເມນ ຕຖາຄຕໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຍ຺ຍາຕິ ອິທໍ ອາຓຕ຺ຕິຍາ ອາຄຕຕ຺ຕາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໔໒. ມາ ອາສໂທຕິ ມາ ວຘກຈິຕ຺ເຕນ ອຸປຄຈ຺ຉ. ອິໂຕຕິ ອິມມ຺ຫາ ຊີວິຕມ຺ຫາ. ‘‘ຍໂຕຕິ ຍສ຺ມາ, ຍໂຕຕິ ວາ ຄຕສ຺ສາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ‘‘ປຏິກຸຏິໂຕຕິ ອປສກ຺ກິຕ຺ວາ ສງ຺ກຸຈິໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ວາ ປຏິສກ຺ກຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ.

໓໔໓. ຕິກໂຠຊນນ຺ຕິ ຕີຫິ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໂຠຊນໍ. ‘‘ຕິກໂຠຊນີຍ’’ນ຺ຕິປິ ປາໂຐ. ປຣິກປ຺ປໂຕ ຫິ ຕິຓ຺ຓໍ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ອນຸຊານາມິ, ຕໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ຄຓໂຠຊນເມວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສາປິ ອິທເມວ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘ ອປຸພ຺ພໍ ນຕ຺ຖິ. ‘‘ອກຕວິຎ຺ຎຕ຺ຕິລທ຺ຘໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕານໍ ກິຎ຺ຈາປິ ຕໍ ຄຓໂຠຊນໍ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິວເສນ ປນ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ຕໂຍ ອຕ຺ຖວເສ ປຏິຈ຺ຈາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ມາ ປາປິຈ຺ຉາປກ຺ຂໍ ນິສ຺ສາຍ ສງ຺ຆໍ ຠິນ຺ເທຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ ເປສລານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຜາສຸວິຫາຣາຍາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ກຸລານຸທ຺ທຍຕາຍ ຈາຕິ ກຸລານໍ ປສາທຣກ຺ຂຓຕ຺ຖໍ. ວຊ຺ຊນ຺ຕິ ວຊ຺ຊເມວ. ‘‘ວຊ຺ຊມິມໍ ຜຸເສຍ຺ຍາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ‘‘ວຊ຺ຊນີຍໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ຜຸເສຍ຺ຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອິມສ຺ສ ມໂນ ນ ຜຸເສຍ຺ຍາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພມ຺ປິ ສິຍາ. ຈກ຺ກເຠທນ຺ຕິ ສາສນເຠທໍ. ອາຍຸກປ຺ປນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປິ ອວີຈິມ຺ຫິ ອາຍຸປຣິມາຓໍ ນຕ຺ຖິ, ເຍນ ປນ ກມ຺ເມນ ຍຕ຺ຕກໍ ອນຸຠວິຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ສ ອາຍຸກປ຺ປນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໓໔໕. ‘‘ອຎ຺ຎຕຣໍ ອາສນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ນິສີທີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ວິສຠາຄຏ຺ຐານໍ ຄຕສ຺ສ ເປສລສ຺ສປິ ຠິກ຺ຂຸໂນ ເຕສໍ ອາສເນ ນິສີທິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ສິທ຺ຘໍ. ອາຄິລາຍຕີຕິ ຣຸຊ຺ຊຕິ. ອາເທສນາປາຏິຫາຣິຍານຸສາສນິຍາຕິ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕາຈາຣໍ ອາທິສ຺ສ ອາທິສ຺ສ ເທສນາ, ອາເທສນາປາຏິຫາຣິຍານຸສາສນີ. ອິທ຺ຘິ ເອວ ປາຏິຫາຣິຍໍ ອິທ຺ຘິປາຏິຫາຣິຍໍ, ອິທ຺ຘິປາຏິຫາຣິຍສໍຍຸຕ຺ຕາຍ ອນຸສາສນິຍາ ໂອວທຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນນຸ ຕໍ ອາວຸໂສຕິ ເອຕ຺ຖ ຕໍ ວຈນໍ ນນຸ ມຍາ ວຸຕ຺ໂຕສີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໔໖-໙. ສຸວິກ຺ຂາລິຕນ຺ຕິ ສຸໂຘຕໍ. ສໍຂາທິຕ຺ວາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ຂາທິຕ຺ວາ. ‘‘ມຫິໍ ວິກຸພ຺ພໂຕຕິ ມຫາວິສາໂລ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ຕສ຺ສ ຠິສໍ ຆສມານສ຺ສ. ຕຕ຺ຖ ນທີສຸ ຊຄ຺ຄໂຕຕິ ປາເລນ຺ຕສ຺ສ. ‘‘ກິໍ? ຫຕ຺ຖິຍູຖໍ ຄນ຺ຕຸ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ອສໍປາໂຕ’ຕິ ປາໂຐ, ອປຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ‘‘ອປາຍພຫຸຕ຺ຕາ ປຸນ ທສ຺ສິໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ເອວໍສເຕຕິ ເອວໍ ອສ຺ສ ເຕ ອາສວາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ.

໓໕໐. ‘‘ໂວສານໍ ປຣິນິຏ຺ຐານໍ ວາ’’ຕິ ຈ ລິຂິຕໍ. ຊາຕູຕິ ທຬ຺ຫຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ມາ ອຸທປຊ຺ຊຖາຕິ ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ‘‘ໂສ ປມາທມນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ’’ຕິ ປາໂຐ. ອນາທຣໍ ກຸສເລສຸ. ອຸທຘິ ມຫາຕິ ກິຕ຺ຕໂກ ມຫາ? ເຠສ຺ມາ ຍາວ ຠຍານໂກ, ຕາວ ມຫາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

໓໕໑. ນ ໂຂ, ອຸປາລິ, ຠິກ຺ຂຸນີ ສງ຺ຆໍ ຠິນ຺ທຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂຸ ສງ຺ຆໍ ນ ຠິນ຺ທຕິ, ຠິກ຺ຂຸນີ ສງ຺ຆໍ ຠິນ຺ທຕີຕິ ເກຈິ, ເນຕໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ເກວລໍ ‘‘ສງ຺ໂຆ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆວ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ‘‘ສງ຺ຆສ຺ສ ເທຕິ, ອຸຠໂຕສງ຺ຆສ຺ສ ເທຕິ ຈາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໗໙) ມາຕິກາວຈນມ຺ປິ ສາເຘຕິ. ຕສ຺ມິໍ ອຘມ຺ມທິຏ຺ຐິເຠເທ ຘມ຺ມທິຏ຺ຐິ ສິຍາ. ‘‘ສີລສຕິເຠເທສຸປິ ສມາໂນ ຘມ຺ມໍ ກາຕຸນ຺ຕິ ສງ຺ຆເຠເທ ເວມຕິໂກປິ ຕາທິໂສ ວາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ວິນິຘາຍາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວຎ຺ຈນາຘິປ຺ປາຍຕໍ ຉາເທຕ຺ວາ.

ສງ຺ຆເຠທກກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ວຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາ

ອາຄນ຺ຕຸກວຕ຺ຕກຖາວຓ຺ຓນາ

໓໕໗. ເອກສ຺ມິໍ ຄາເມ ອຎ຺ຎວິຫາຣໂຕ ອາຄໂຕປິ ອາຄນ຺ຕຸໂກວ. ຕຕ຺ຖ ເກຈິ ເອວໍ ວທນ຺ຕິ ‘‘ອາວາສິໂກ ກຕ຺ຖຈິ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສເຈ ອາຄໂຕ, ‘ເຕນາປິ ອາຄນ຺ຕຸກຠຕ຺ຕໍ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ທູຣາຄມນໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ນ ຄາເມ, ຕສ຺ມາ ນ ຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ເຕ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ‘‘ອາຄນ຺ຕຸກຠຕ຺ຕໍ ນາມ ຄຫຏ຺ເຐຫິ ຐປິຕໍ. ຍສ຺ມິໍ ນິພທ຺ຘໍ, ຕໂຕ ອຎ຺ຎຄາມໂຕຕິ ອາປນ຺ນໍ. ຕຖາ ວິຫາຣາຘິກາຣຕ຺ຕາ ອຎ຺ຎວິຫາຣໂຕ ອາຄໂຕປິ ອາຄນ຺ຕຸໂກ ວາ’’ຕິ ອາຈຣິຍານໍ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ. ປານີຍໍ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ປຣິໂຠຊນີຍໍ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ຆຏສຣາວາທິຄຕໍ ສນ຺ຘາຍ ປຐມໍ, ທຸຕິຍໍ ກູປຕຬາກາທິຄຕນ຺ຕິ ອາຈຣິໂຍ. ທຸຕິຍວາເຣ ອຕ຺ຕໂນ ວສນຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ວິສຸໍ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພເມວ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ເອຕໍ ‘‘ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຠິກ຺ໂຂ ວາ ຄາໂມ’’ຕິ. ພຫູສຸ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ທຸວິຘາປິ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ອນຸໂມທນວຕ຺ຕກຖາວຓ຺ຓນາ

໓໖໒-໔. ປຎ຺ຈເມ ອນຸໂມທນຕ຺ຖາຍ ນິສິນ຺ເນ. ‘‘ມນຸສ຺ສານໍ ປຣິວິສນຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຍຕ຺ຖ ມນຸສ຺ສາ ສປຸຕ຺ຕທາຣາ ອາວສິຕ຺ວາ ເທນ຺ຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ອິມສ຺ມິໍ ຂນ຺ຘເກ ອາຄນ຺ຕຸກາວາສິກຄມິການຸໂມທນຠຕ຺ຕຄ຺ຄປິຓ຺ຑຈາຣິກາຣຎ຺ຎກເສນາສນຊນ຺ຕາຆຣວຈ຺ຈກຸຏິອຸປຊ຺ຌາຈຣິຍສທ຺ຘິວິຫາຣິກນ຺ເຕວາສິກວຕ຺ຕານິ ຈຸທ຺ທສ ມຫາວຕ຺ຕານິ ນາມ. ອຄ຺ຄຫິຕຄ຺ຄຫເຓນ ຄຓິຍມານານິ ອສີຕິ ຂນ຺ຘກວຕ຺ຕານິ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ.

ວຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ປາຕິໂມກ຺ຂຏ຺ຐປນກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາ

ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສຍາຈນກຖາວຓ຺ຓນາ

໓໘໓-໔. ‘‘ນນ຺ທິມຸຂີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ອາຍຕເກເນວາຕິ ອາທິມ຺ຫິ ເອວ. ຍນ຺ຕິ ຍສ຺ມາ. ສວນ຺ຕິໂຍ ມຫານທິໂຍ. ‘‘ມຫນ຺ຕຠູຕານ’’ນ຺ຕິ ປາໂຐ. ປຕ຺ຕາຕິ ປຕ຺ວາ. ‘‘ສມູລິກາຍ ຐເປຕິ ອກຕາຍາ’’ຕິ ຐປນກສ຺ສ ສຎ຺ຎາມູລວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ ອວິນິຈ຺ຉິນິຕ຺ວາວ ປຣິສາ ວຸຏ຺ຐາຕິ.

ອຕ຺ຕາທານອງ຺ຄກຖາວຓ຺ຓນາ

໓໙໘-໙. ‘‘ອຕ຺ຕາທານນ຺ຕິ ສຍໍ ປເຣຫິ ໂຈທິໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ໂສເຘຕຸໍ ອນາທິຍິຕ຺ວາ ປເຣສໍ ວິປ຺ປຏິປຕ຺ຕິໍ ທິສ຺ວາ ສາສນໍ ໂສເຘຕຸໍ ອຕ຺ຕນາ ອາທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ລິຂິຕໍ. ວສ຺ສາຣຕ຺ໂຕຕິ ວສ຺ສກາໂລ. ສປ຺ປຏິມາໂສຕິ ອາກຑ຺ຒນຍຸຕ຺ໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໔໐໑. ອຸປທຫາຕພ຺ໂພຕິ ອຸປ຺ປາເທຕພ຺ໂພ, ວິປ຺ປຏິສາຣມຸເຂນ ຘາເຣຕພ຺ໂພຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ປາຕິໂມກ຺ຂຏ຺ຐປນກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ຠິກ຺ຂຸນິກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາ

ມຫາປຊາປຕິໂຄຕມີວຕ຺ຖຸກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໐໒-໓. ສູເນຫີຕິ ສຸເຕຫິ. ‘‘ເສຕຏ຺ຏິກາ ນາມ ໂຣຄຊາຕີ’’ຕິ ປາຬິ. ‘‘ເສຕຏ຺ຐິກາ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາ. ‘‘ປຏິສມ຺ຠິທາປຕ຺ຕຂີຓາສວຄ຺ຄຫເຓນ ຌານານິປິ ຄຫິຕາເນວ ໂຫນ຺ຕິ. ນ ຫິ ນິຊ຺ຌານິການໍ ສພ຺ພປ຺ປກາຣາ ສມ຺ປຕ຺ຕິ ອິຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ລິຂິຕໍ.

ຠິກ຺ຂຸນີອຸປສມ຺ປທານຸຊານນກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໐໔. ຍທຄ຺ເຄນ ຍໍ ທິວສໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ. ຕເທວາຕິ ຕສ຺ມິໍ ເອວ ທິວເສ. ‘‘ອນຸຎຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ ປາໂຐ. ‘‘ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ ນ ສຸນ຺ທຣໍ.

໔໐໕. ‘‘ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາມິ ຍາວຊີວໍ ອນຕິກ຺ກມນີໂຍ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ກິໍ ກາຣຓາ ວຣໍ ຍາຈຕີຕິ ເຈ? ປຣູປວາທວິວຊ຺ຊນຕ຺ຖໍ. ທຸພ຺ພຸທ຺ຘິໂນ ຫິ ເກຈິ ວເທຍ຺ຍຸໍ ‘‘ມຫາປຊາປຕິຍາ ປຐມໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ ອຸຠໂຕສງ຺ຆສ຺ສ ຍຖາວຸຑ຺ຒອຠິວາທນໍ ນ ຊາຕໍ. ໂຄຕມີ ເຈ ວຣໍ ຍາເຈຍ຺ຍ, ຠຄວາ ອນຸຊາເນຍ຺ຍາ’’ຕິ.

໔໐໘. ວິມາເນຕ຺ວາຕິ ອປຣຊ຺ຌິຕ຺ວາ.

໔໑໐-໓. ກມ຺ມປ຺ປຕ຺ຕາໂຍປີຕິ ກມ຺ມາຣຫາປິ. ອາປຕ຺ຕິຄາມິນິໂຍປີຕິ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ນາໂຍປິ. ທ຺ເວ ຕິສ຺ໂສ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍຕິ ທ຺ວີຫິ ຕີຫິ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ. ‘‘ມໂນສິລິກາຍາ’’ຕິ ປາໂຐ.