໓. ໂກສລສໍຍຸຕ຺ຕໍ

໑. ປຐມວຄ຺ໂຄ

໑. ທຫຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໑໒. ຠຄວຕາ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ໂມທີຕິ ຠຄວໂຕ ຄຸເຓ ອຊານນ຺ໂຕ ໂກສລຣາຊາ ອຕ຺ຕໂນ ຂຕ຺ຕິຍມາເນນ ເກວລໍ ຠຄວຕາ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ໂມທິ. ປຐມາຄເຕ ຫິ ສຕ຺ຖຣິ ຕສ຺ສ ສມ຺ໂມທິຕາກາຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ຂມນີຍາທີນິ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕຕິ ຍຖາ ຠຄວາ ‘‘ກຈ຺ຈິ ເຕ, ມຫາຣາຊ, ຂມນີຍໍ, ກຈ຺ຈິ ຍາປນີຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ເຕນ ຣຎ຺ຎາ ສທ຺ຘິໍ ປຐມໍ ປວຕ຺ຕໂມໂທ ອໂຫສິ ປຸພ຺ພຠາສິຕາຍ, ຕທນຸກຣເຓນ ເອວໍ ໂສປິ ຣາຊາ ຠຄວຕາ ສທ຺ຘິໍ ສມປ຺ປວຕ຺ຕໂມໂທ ອໂຫສີຕິ ໂຍຊນາ. ຕໍ ປນ ສມປ຺ປວຕ຺ຕໂມທນໍ ອຸປມາຍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສີໂຕທກໍ ວິຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ໂມທິຕນ຺ຕິ ສໍສນ຺ທິຕໍ ເອກີຠາວນ຺ຕິ ສມ຺ໂມທນກິຣິຍາຍ ສມານຕໍ ເອກຣູປຕໍ, ຂມນີຍນ຺ຕິ ‘‘ອິທໍ ຈຕຸຈກ຺ກໍ ນວທ຺ວາຣໍ ສຣີຣຍນ຺ຕໍ ທຸກ຺ຂພຫຸລຕາຍ ສຠາວໂຕ ທຸສ຺ສຫໍ, ກຈ຺ຈິ ຂມິຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ຍາປນີຍນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິກໍ ຈິຣປພນ຺ຘສງ຺ຂາຕາຍ ຍາປນາຍ ກຈ຺ຈິ ຍາເປຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍໍ. ສີສໂຣຄາທິອາພາຘາຠາເວນ ກຈ຺ຈິ ອປ຺ປາພາຘໍ. ທຸກ຺ຂຊີວິກາຠາເວນ ກຈ຺ຈິ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ. ຕໍຕໍກິຈ຺ຈກຣເຓ ອຸຏ຺ຐານສຸຂຕາຍ ກຈ຺ຈິ ລຫຸຏ຺ຐານໍ. ຕທນຸຣູປພລໂຍຄໂຕ ກຈ຺ຈິ ພລໍ. ສຸຂວິຫາຣສມ຺ຠເວນ ກຈ຺ຈິ ຜາສຸວິຫາໂຣ ອຕ຺ຖີຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ກຈ຺ຈິ-ສທ຺ທໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ພລວປ຺ປຕ຺ຕາ ປີຕິ ປີຕິເຍວ. ຕຣຸຓປີຕິ ປາໂມຊ຺ຊໍ. ສມ຺ໂມທນໍ ຊເນຕິ ກໂຣຕີຕິ ສມ຺ໂມທນີຍໍ. ສມ຺ໂມທິຕພ຺ພໂຕ ສມ຺ໂມທນີຍນ຺ຕິ ອິມໍ ປນ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສມ຺ໂມທິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕຠາວໂຕ’’ຕິ ອາຫ. ສຣິຕພ຺ພຠາວໂຕຕິ ອນຸສ຺ສຣິຕພ຺ພຠາວໂຕ. ‘‘ສຣຓີຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ທີຆໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ສາຣຓີຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສຸຍ຺ຍມານສຸຂໂຕຕິ ອາປາຖມຘຸຣຕໍ ອາຫ, ອນຸສ຺ສຣິຍມານສຸຂໂຕຕິ ວິມທ຺ທຣມຓີຍຕໍ. ພ຺ຍຎ຺ຊນປຣິສຸທ຺ຘຕາຍາຕິ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິຠາເວນ ຕສ຺ສາ ກຖາຍ ວຈນຈາຕຸຣິຍມາຫ, ອຕ຺ຖປຣິສຸທ຺ຘຕາຍາຕິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ນິຣຸປກ຺ກິເລສຕໍ. ອເນເກຫິ ປຣິຍາເຍຫີຕິ ອເນເກຫິ ກາຣເຓຫິ. ອທິຏ຺ຐຕ຺ຕາຕິ ອຸປສງ຺ກມນວເສນ ອທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ. ຄຸຓາຄຸຓວເສນາຕິ ຄຸຓວເສນ ຄມ຺ຠີຣຠາວໍ ວາ ອຄຸຓວເສນ ອຸຕ຺ຕານຠາວໍ ວາ. ໂອວຏ຺ຏິກສາຣໍ ກຕ຺ວາຕິ ໂອວຏ຺ຏິກາຍ ຄເຫຕພ຺ພສາຣວຕ຺ຖຸໍ ກຕ຺ວາ. ໂລກນິສ຺ສຣຓຠໂວກ຺ກນ຺ຕິປຎ຺ຫນ຺ຕິ ໂລກໂຕ ນິສ຺ສຏຠາວປຎ຺ຫຎ຺ເຈວ ອາທິໂຕ ຠໂວກ຺ກມນປຎ຺ຫຎ຺ຈ. ສຕ຺ຖຸ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຕໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຫິ ‘‘ກິໍ ຠວໍ ໂຄຕໂມ ສພ຺ພໂລກໂຕ ນິສ຺ສໂຏ, ສພ຺ພສຕ຺ເຕຫິ ຈ ເຊຏ຺ໂຐ’’ຕິ? ປຸຈ຺ຉຕິ ນາມ. ຍຖາ ຫິ ສຕ຺ຖຸ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຕາຍ ໂລກໂຕ ນິສ຺ສຏຕາ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ເອວໍ ສພ຺ພສຕ຺ເຕຫິ ເຊຏ຺ຐຠາວໂຕ ເສຏ຺ຐຠາວໂຕ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ອຄ຺ຄປສາທສຸຕ຺ຕາທີຫິ (ອິຕິວຸ. ໙໐; ອ. ນິ. ໔.໓໔) ວິຠາເວຕພ຺ໂພ. ກຖໍ ປນ ສມ຺ພຸທ຺ຘຕາ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ? ອວິປຣີຕຘມ຺ມເທສນໂຕ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄສໍວຓ຺ຓນາທີສຸ (ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໑.໑໒໔) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຣາຊາ ສຕ຺ຖຸ ອວິປຣີຕຘມ຺ມເທສນໍ ອຊານນ຺ໂຕ ຕໂຕ ເອວສ຺ສ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອສທ຺ທຫນ຺ໂຕ ‘‘ວຸຑ຺ຒຕເຣສຸປິ ຈິຣປພ຺ພຊິເຕສຸ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຠາເວ ອລພ຺ຠມາເນ ຕພ຺ພິປຣີເຕ ກຖໍ ລພ຺ເຠຍ຺ຍາ’’ຕິ ມຎ຺ຎມາໂນ ‘‘ກິໍ ປນ ຠວໍ ໂຄຕໂມ’’ຕິອາທິໍ ວກ຺ຂຕິ. ຣາຊາ ອຕ຺ຕໂນ ລທ຺ຘິຍາ ນ ປຸຈ຺ຉຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສມ຺ມຸຂາ ເຕຫິ ອສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຠາວສ຺ເສວ ປຏິຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ. ຍສ຺ມາ ເຕ ມຸສາວາທິຕາຍ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປຏ຺ຐາກາທີນໍ ‘‘ພຸທ຺ຘາ ມຍ’’ນ຺ຕິ ປຏິຊານິໍສຸ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂລເກ ມຫາຊເນນ ຄຫິຕປຏິຎ຺ຎາວເສນ ປຸຈ຺ຉຕີ’’ຕິ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ອາຄມິສ຺ສຕິ. ພຸທ຺ຘສີຫນາທນ຺ຕິ ພຸທ຺ຘານໍ ເອວ ອາເວຓິກໍ ສີຫນາທໍ. ກາມໍ ມຄ຺ຄຎາຓປທຏ຺ຐານໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ, ສມ຺ໂພຘິຎາເຓ ປນ ຄຫິເຕ ຕໍ ອຕ຺ຖໂຕ ຄຫິຕເມວ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສງ຺ຂາຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິ’’ນ຺ຕິ.

ປພ຺ພຊ຺ຊູປຄມເນນາຕິ ຍາຍ ກາຍຈິ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ອຸປຄມນມຕ຺ເຕນ ສມຓາ, ນ ສມິຕປາປຕາຍ. ຊາຕິວເສນາຕິ ຊາຕິມຕ຺ເຕນ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ, ນ ພາຫິຕປາປຕາຍ. ປພ຺ພຊິຕສມູຫສງ຺ຂາໂຕ ສງ຺ໂຆຕິ ປພ຺ພຊິຕສມູຫຕາມຕ຺ເຕນ ສງ຺ໂຆ, ນ ນິຍ຺ຍານິກທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘສີລສາມຎ຺ຎວເສນ ສໍຫຕຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອເຕສໍ ອຕ຺ຖີຕິ ເອເຕສໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸປຏິຎ຺ຎາຕານໍ ປຣິວາຣຠູໂຕ ອຕ຺ຖິ. ສ຺ເວວາຕິ ປພ຺ພຊິຕສມູຫສງ຺ຂາໂຕ ເອວ. ເກຈິ ປນ ‘‘ປພ຺ພຊິຕສມູຫວເສນ. ສງ຺ຆິໂນ, ຄຫຏ຺ຐສມູຫວເສນ ຄຓິໂນ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ເຕສໍ ມຕິມຕ຺ຕໍ ຄເຓ ເອວ ໂລເກ ສງ຺ຆສທ຺ທສ຺ສ ນິຣຸຬ຺ຫຕ຺ຕາ. ອາຈາຣສິກ຺ຂາປນວເສນາຕິ ອເຈລກວຕຈຣິຍາທິ-ອາຈາຣສິກ຺ຂາປນວເສນ. ປາກຏາຕິ ສງ຺ຆີອາທິຠາເວນ ປກາສິຕາ. ‘‘ອປ຺ປິຈ຺ຉາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ລພ຺ຠມານໍ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈ຺ຉຕາຍ ວຕ຺ຖມ຺ປິ ນ ນິວາເສນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ເຕສຸ ສາສນິເກສຸ ວິຍ ສນ຺ຕຄຸຓນິຄຸຫນາ ອປ຺ປິຈ຺ຉາ ລພ຺ຠຕີຕິ. ຍໂສຕິ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ. ຕຣນ຺ຕິ ເອເຕນ ສໍສາໂຣຆນ຺ຕິ ເອວໍ ສມ຺ມຕຕ຺ຕາ ຕິຕ຺ຖໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ລທ຺ຘີຕິ ອາຫ ‘‘ຕິຕ຺ຖກຣາຕິ ລທ຺ຘິກຣາ’’ຕິ. ສາຘຸສມ຺ມຕາຕິ ‘‘ສາຘູ’’ຕິ ສມ຺ມຕາ, ນ ສາຘູຫິ ສມ຺ມຕາຕິ ອາຫ ‘‘ສນ຺ໂຕ…ເປ… ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສາ’’ຕິ.

ກປ຺ປໂກລາຫລນ຺ຕິ ກປ຺ປໂຕ ໂກລາຫລໍ, ‘‘ກປ຺ປຸຏ຺ຐານໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ເທວປຸຕ຺ເຕຫິ ອຸຄ຺ໂຆສິຕມຫາສທ຺ໂທ. ອິເມຕິ ປູຣຓາທໂຍ. ພຸທ຺ຘໂກລາຫລນ຺ຕິ ເທວຕາຫິ ໂຆສິຕໍ ພຸທ຺ຘໂກລາຫລໍ. ປຍິຣຸປາສິຕ຺ວາຕິ ປຸຣິສສຸຕິປຣມ຺ປຣາຍ ສຸຕ຺ວາ. ຈິນ຺ຕາມຓິວິຊ຺ຊາ ນາມ ປຣຈິຕ຺ຕຊານາປນວິຊ຺ຊາ. ສາ ເກວຏ຺ຏສຸຕ຺ເຕ ‘‘ມຓິກາ’’ຕິ ອາຄຕາ, ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຄນ຺ຘາຣິສມ຺ຠວວິຊ຺ຊາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຘາຣິຍາ ວິກຸພ຺ພນໍ ທສ຺ເສຕິ. ອຕ຺ຕຠາເວຕິ ສຣີເຣ. ຣາຊຸສ຺ມາຕິ ຣາຊເຕໂຊ.

ສຸກ຺ກຘມ຺ໂມຕິ ອນວຊ຺ຊຘມ຺ໂມ ນິກ຺ກິເລສຕາ. ອິທໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອິທໍ ປຣມ຺ມຸຂາ ‘‘ມຍໍ ພຸທ຺ຘາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ສມ຺ມຸຂາ ‘‘ນ ມຍໍ ພຸທ຺ຘາ’’ຕິ ເຕຫິ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ຄເຫຕ຺ວາ. ເອວມາຫາຕິ ‘‘ເຍປິ ເຕ, ໂຠ ໂຄຕມ…ເປ… ນໂວ ຈ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ ເອວໍ ອໂວຈ. ອຕ຺ຕໂນ ປຏິຎ຺ຎໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ‘‘ນ ມຍໍ ພຸທ຺ຘາ’’ຕິ ເຕສໍ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຣໂຕ ປວຕ຺ຕິຕໍ ປຏິຎ຺ຎໍ ຄເຫຕ຺ວາ. ອີທິເສ ຐາເນ ກິໍ-ສທ຺ໂທ ປຏິເສຘວາຈໂກ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກິນ຺ຕິ ປຏິກ຺ເຂປວຈນ’’ນ຺ຕິ, ກສ຺ມາ ປຏິຊານາຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ?

ນ ອຸຎ຺ຎາຕພ຺ພາຕິ ນ ຄຣຫິຕພ຺ພາ. ຄຣຫຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ອຸ-ສທ຺ໂທ. ‘‘ທຫໂຣ’’ຕິ ອຘິກຕຕ຺ຕາ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ ຈ ‘‘ຂຕ຺ຕິໂຍຕິ ຣາຊກຸມາໂຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸຣສາ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຸຣໂຄ, ໂຍ ໂກຈິ ສປ຺ໂປ, ອິຘ ປນ ອຘິປ຺ເປຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອາສີວິໂສ’’ຕິ ອາຫ. ສີລວນ຺ຕໍ ປພ຺ພຊິຕໍ ທສ຺ເສຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ‘‘ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕ. ອິຘ ປນ ຍສ຺ມາ ‘‘ຠວມ຺ປິ ໂນ ໂຄຕໂມ’’ຕິອາທິນາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ກຖໍ ສມຸຏ຺ຐາເປສິ, ຕສ຺ມາ ຠຄວາ ອຕ຺ຕານໍ ອພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ອກາສິ. ຍທິປິ ວິເສໂສ ສາມຎ຺ຎໂຊຕນາຍ ວິຠາວິໂຕ ໂຫຕິ, ສໍສຍຸປ຺ປຕ຺ຕິທີປກໍ ໂນຕິ ວຸຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ປນ ຕໍ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊຕີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເທສນາກຸສລຕາຍາ’’ຕິອາທິ. ອິທານິ ອວຎ຺ຎາປຣິຠເວ ປໂຍຄໂຕ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຈິຕ຺ຕີກຕາກາຣວເສນ ອວຎ຺ຎາຍ ປາກຏຠາໂວ, ວມ຺ຠນວເສນ ປຣິຠວສ຺ສາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ກາຍປໂຍຄວເສນ ອວຎ຺ຎາ ທສ຺ສິຕາ, ວຈີປໂຍຄວເສນ ປຣິຠໂວ, ອຸຠຍໍ ປນ ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ ປເຠທໂຕ ຄຫິຕໍ, ອວຎ຺ຎປຣິຠວານໍ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ອຸຠຍຕ຺ຖ ປຣິຄ຺ຄໂຫ. ຕໍ ສພ຺ພມ຺ປີຕິ ຕໍ ອວຎ຺ຎາທິ ສພ຺ພມ຺ປິ. ຈຕູສຸປິ ຕໍ ນ ກາຕພ຺ພເມວ ສມ຺ປຕິ ອາຍຕິຎ຺ຈ ອນຕ຺ຖາວຫຕ຺ຕາ.

ຕທຕ຺ຖທີປນາຕິ ຕສ຺ສ ອາທິໂຕ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ທີປນາ. ວິເສສຕ຺ຖທີປນາຕິ ຕໂຕ ວິສິຏ຺ຐຕ຺ຖທີປນາ. ເຂຕ຺ຕານໍ ອຘິປຕີຕິ ຂຕ຺ຕິໂຍຕິ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ສທ຺ທສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຂຕ຺ຕໂຕ ວິວາທາ ສຕ຺ເຕ ຕາຍຕີຕິ ຂຕ຺ຕິໂຍຕິ ໂລກິຍາ ກຖຍນ຺ຕິ. ‘‘ມຫາສມ຺ມໂຕ, ຂຕ຺ຕິໂຍ, ຣາຊາ’’ຕິ ເອວມາຄເຕສຸ ອິເມສຸ ທຸຕິຍໍ. ອກ຺ຂຣນ຺ຕິ ສມຎ຺ຎາ. ສາ ຫິ ອຸທຍພ຺ພຍາຠາວໂຕ ‘‘ນ ກທາຈິ ຂຣຕີຕິ ອກ຺ຂຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ນາມໂຄຕ຺ຕໍ ນ ຊີຣຕີ’’ຕິ. ຊາຕິສມ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ສມ຺ປນ຺ນຊາຕິໍ ອຕິວິສຸທ຺ຘຊາຕິໍ. ຕີຓິ ກຸລານີຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓເວສ຺ສສຸທ຺ທກຸລານິ. ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຊາຕິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຠິຠວິຕ຺ວາ.

ເກວລໍ ນາມປທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ອາຂ຺ຍາຕປທໍ ອເປກ຺ຂເຕວາຕິ ອາຫ ‘‘ຐານໍ ຫີຕິ ກາຣຓໍ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ອຸທ຺ຘຏທຓ຺ເຑນາຕິ ສມນ຺ຕໂຕ ອຸພ຺ຠເຕນ ທຓ຺ເຑນ ສາສເນນ, ພລວໍ ອຸປກ຺ກມໍ ຄຣຸກໍ ຣາຊານມ຺ປິ. ຕໍ ຂຕ຺ຕິຍໍ ປຣິວຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ຂຕ຺ຕິຍໍ ອວຎ຺ຎາປຣິຠວກຣຓໂຕ ວຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຆຏ຺ເຏຍ຺ຍາ’’ຕິ.

ອຸຣຄສ຺ສ ຈ ນານາວິຘວຓ຺ຓຄ຺ຄຫເຓ ກາຣຓໍ ວທຕິ ‘‘ເຍນ ເຍນ ຫີ’’ຕິອາທິນາ. ພຫຸຠກ຺ຂນ຺ຕິ ມຫາຠກ຺ຂໍ ສພ຺ພຠກ຺ຂຂາທກໍ. ປາວກໍ ໂສຘນຕ຺ເຖນ ອສຸທ຺ຘສ຺ສປິ ທຫເນນ. ໂສຕິ ມຄ຺ໂຄ. ກຓ຺ໂຫ ວຕ຺ຕນີ ອິມສ຺ສາຕິ ກຓ຺ຫວຕ຺ຕນີ. ມຫນ຺ໂຕ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ. ຍາວພ຺ຣຫ຺ມໂລກປ຺ປມາໂຓຕິ ກປ຺ປວຸຏ຺ຐານກາເລ ອຣຎ຺ເຎ ອຄ຺ຄິນາ ຄຫິເຕ ກາລນ຺ຕເຣ ເອວ ກຏ຺ຐຕິຓຣຸກ຺ຂາທິສມ຺ຠໂວຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຊາຍນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖ ປາໂຣຫາ’’ຕິ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຑຫິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ປຈ຺ຈກ຺ໂກສນາທິນາ. ວິນສ຺ສນ຺ຕິ ສມຓເຕຊສາ ວິນາສິຕຕ຺ຕາ. ‘‘ນ ຕສ຺ສາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ນ-ກາຣໍ ‘‘ວິນ຺ທເຣ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ນ ວິນ຺ທນ຺ຕີ’’ຕິ. ວຕ຺ຖຸມຕ຺ຕາວສິຏ຺ໂຐຕິ ຐານເມວ ເນສໍ ອວສິສ຺ສຕິ, ສຍໍ ປນ ສພ຺ພໂສ ສຫ ຘເນນ ວິນສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ສມ຺ມເທວ ສມາຈເຣ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍຖາ ຣາຊາທີສຸ ສມ຺ມາ ສມາຈເຣຍ຺ຍ, ຕໍ ວິຠາເຄນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຂຕ຺ຕິຍໍ ຕາວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ. ຕິສ຺ໂສ ກຸລສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍຕິ ຂຕ຺ຕິຍ-ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິ-ມຫາສາລກຸລານິ ວທຕິ. ປຎ຺ຈ ຣູປິພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຣູປີພ຺ຣຫ຺ມໂລເກຕິ ເອວໍ ນວ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ກມ຺ມຠວວິຠາເຄນ, ເສສານໍ ຄຓນານໍ ອຸປປຕ຺ຕິຠວວິຠາເຄນ.

ອຠິກ຺ກນ຺ຕນ຺ຕິ ອຕິວິຍ ກມນີຍໍ. ສາ ປນສ຺ສາ ກນ຺ຕຕາ ອຕິວິຍ ອິຏ຺ຐຕາຍ ມນວຑ຺ຒນຕາຍ ໂສຠນຕາຍາຕິ ອາຫ ‘‘ອຕິອິຏ຺ຐໍ ອຕິມນາປໍ ອຕິສຸນ຺ທຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຈນໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ, ວຈນໍ ປນ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນາຕິ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຖມຕ຺ຕທສ຺ສນໍ ວາ ເອຕໍ, ຕສ຺ມາ ອຕ຺ຖວເສນ ລິງ຺ຄວິຠຕ຺ຕິວິປຣິຓາໂມ ເວທິຕພ຺ໂພ. ທຸຕິຍປເທປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ອໂຘມຸຂຐປິຕນ຺ຕິ ເກນຈິ ອໂຘມຸຂໍ ຐປິຕໍ. ເຫຏ຺ຐາມຸຂຊາຕນ຺ຕິ ສຠາເວເນວ ເຫຏ຺ຐາມຸຂໍ ຊາຕໍ. ອຸຄ຺ຆາເຏຍ຺ຍາຕິ ວິວຏໍ ກເຣຍ຺ຍ. ຫຕ຺ເຖ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ‘‘ປຸຣຕ຺ຖາຠິມຸໂຂ ອຸຕ຺ຕຣາຠິມຸໂຂ ວາ ຄຈ຺ຉາ’’ຕິອາທີນິ ອວຕ຺ວາ ຫຕ຺ເຖ ຄເຫຕ຺ວາ ນິສ຺ສນ຺ເທຫໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ເອສ ມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ເອວໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ຄຈ຺ຉາ’’ຕິ ວເທຍ຺ຍ. ກາຬປກ຺ຂຈາຕຸທ຺ທສີຕິ ກາຬປກ຺ເຂ ຈາຕຸທ຺ທສີ. ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕໍ ອຸກ຺ກຸຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ອາເຘຍ຺ຍສ຺ສ ອນາຘາຣຠູຕໍ ຠາຊນໍ ຕສ຺ສ ອາຘາຣຠາວາປາທນວເສນ ອຸກ຺ກຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ອຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອຠິມຸຂຕ຺ຕາ ເຫຏ຺ຐາມຸຂຊາຕຕາຍ ສທ຺ຘມ຺ມວິມຸຂໍ, ຕໂຕ ເອວ ອໂຘມຸຂຠາເວນ ອສທ຺ຘມ຺ເມ ປຕິຕນ຺ຕິ ເອວໍ ປທທ຺ວຍໍ ຍຖາຣຫໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ, ນ ຍຖາສງ຺ຂຍໍ. ກາມໍ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທໂຍປິ ປຏິຈ຺ຉາທກາ, ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ປນ ສວິເສສໍ ປຏິຈ຺ຉາທິກາຕິ ອາຫ ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຄຫນປຏິຈ຺ຉນ຺ນ’’ນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິປຣມາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ວຊ຺ຊໍ ວທາມີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໓໑໐). ສພ຺ພາປາຍຄາມິມຄ຺ໂຄ ກຸມ຺ມຄ຺ໂຄ ‘‘ກຸຈ຺ຉິໂຕ ມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີນໍ ອຸຊຸປຏິປກ຺ຂຕາຍ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິອາທໂຍ ອຏ຺ຐ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕຘມ຺ມາ ມິຈ຺ຉາມຄ຺ໂຄ. ເຕເນວ ຫິ ຕທຸຠຍປຏິປກ຺ຂຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສຄ຺ຄໂມກ຺ຂມຄ຺ຄໍ ອາວິກໂຣນ຺ເຕນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສປ຺ປິອາທິສນ຺ນິສ຺ສໂຍ ປທີໂປ ນ ຕຖາ ອຸຊ຺ຊໂລ, ຍຖາ ເຕລສນ຺ນິສ຺ສໂຍຕິ ເຕລປຊ຺ໂຊຕຄ຺ຄຫຓໍ. ເອເຕຫິ ປຣິຍາເຍຫີຕິ ເອເຕຫິ ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕຸກ຺ກຸຊ຺ຊນປຏິຈ຺ຉນ຺ນວິວຣຓາທິອຸປໂມປມິຕພ຺ພປ຺ປກາເຣຫິ.

ປສນ຺ນາກາຣນ຺ຕິ ປສນ຺ເນຫິ ກາຕພ຺ພໍ ສກ຺ກາຣໍ. ສຣຓນ຺ຕິ ປຏິສຣຓໍ ປຣາຍຓໍ. ອຊ຺ຊຕາຕິ ອຊ຺ຊາຕິ ປທສ຺ສ ວຑ຺ຒນມຕ຺ຕໍ ເຫຕ຺ຖ ຕາ-ສທ຺ໂທ ຍຖາ ‘‘ເທວຕາ’’ຕິ. ປາເຓຫິ ອຸເປຕນ຺ຕິ ປາເຓຫິ ສຫ ສຣຓໍ ອຸເປຕໍ. ‘‘ຍາວ ເມ ປາຓາ ຘຣນ຺ຕິ, ຕາວ ສຣຓໍ ຄຕເມວ ມໍ ຘາເຣຕູ’’ຕິ ອາປາຓໂກຏິກໍ ອຕ຺ຕໂນ ສຣຓຄມນໍ ປເວເທຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຍາວ ເມ’’ຕິອາທິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໂຕ ອວິຠຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ທຫຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ປຸຣິສສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໑໓. ປຸຣິມສຸຕ຺ເຕຕິ ປຸຣິມສຸຕ຺ຕເທສນາຍໍ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ອຸປສງ຺ກມນ຺ຕເວລາຍ ສຕ຺ຖຸ ຄຸເຓ ອຊານນ຺ໂຕ ເກວລໍ ສມ຺ໂມທນໍ ກໂຣຕິ. ເທສນໍ ສຸຕ຺ວາ ປນ ສຕ຺ຖຸ ຄຸເຓ ຎຕ຺ວາ ສຣຓງ຺ຄຕຕ຺ຕາ ອິຘ ອິມສ຺ມິໍ ສມາຄເມ ອຠິວາເທສິ ປຎ຺ຈປຕິຏ຺ຐິເຕນ ວນ຺ທິ. ອຕ຺ຕານໍ ອຘິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ, ອວິຊເຫນ ອຕ຺ຕານໍ ອຘິກິຈ຺ຈ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປວຕ຺ຕຘມ຺ມາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ເອກຊ຺ຌໍ ຄຫຓວເສນ, ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ເຈຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ. ກາມຎ຺ຈາຍໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕສທ຺ໂທ ໂຄຈຣຊ຺ຌຕ຺ຕວິສຍຊ຺ຌຕ຺ຕອຊ຺ຌຕ຺ຕຊ຺ຌຕ຺ເຕສຸ ປວຕ຺ຕຕິ. ເຕ ປເນຕ຺ຖ ນ ຍຸຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ, ນິຍກສງ຺ຂາຕອຊ຺ຌຕ຺ຕຘມ຺ເມສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ’’ຕິ. ລຸພ຺ຠນລກ຺ຂໂຓຕິ ຄິຊ຺ຌນລກ຺ຂໂຓ, ອາຣມ຺ມເຓ ທຬ຺ຫຄ຺ຄຫຓສຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸສ຺ສນລກ຺ຂໂຓຕິ ກຸຊ຺ຌນລກ຺ຂໂຓ, ພ຺ຍາປຊ຺ຊນສຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມຸຍ຺ຫນລກ຺ຂໂຓຕິ ອຎ຺ຎາຓລກ຺ຂໂຓ, ອາຣມ຺ມເຓ ສຠາວສມ຺ໂມຫຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິເຫເຐນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຖນາສນອນຕ຺ຖຸປ຺ປາທເນຫິ ວິພາເຘນ຺ຕິ. ຕໂຕ ເອວ ຍຖາ ສຄ຺ຄມຄ຺ເຄສຸ ນ ທິສ຺ສຕິ, ເອວໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ນາເສນ຺ຕິ ວິນາເສນ຺ຕີ’’ຕິ. ອຕ຺ຕນິ ສມ຺ຠູຕາຕິ ສນ຺ຕາເນ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ.

ປຸຣິສສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ຊຣາມຣຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໑໔. ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຊຣາມຣຓາຕິ ຊຣາມຣເຓນ ວິນາ. ຊຣາມຣຓວິຣຫິໂຕ ຊາໂຕ ນາມ ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ປາຬິຍໍ ຊາຕສ຺ສາຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ສາມິວຈນໍ. ມຫາສາລາຕິ ອິມິນາ ຣ-ກາຣສ຺ສ ລ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ມຫາສາລາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ຍຖາ ‘‘ປຸຣຕ຺ຖິໂຍຕິ ປຸລຕ຺ຖິໂຍ’’ຕິ. ມຫາສາຣປ຺ປຕ຺ຕາຕິ ມຫນ຺ຕໍ ວິຠວສາຣໍ ປຕ຺ຕາ. ໂກຏິສຕໍ ຘນໍ, ອຍເມວ ວາ ປາໂຐ. ‘‘ກຸມ຺ຠໍ ນາມ ທສ ອມ຺ພຓານີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອິສ຺ສຣາຕິ ວິຠວິສ຺ສຣິເຍນ ອິສ຺ສຣາ. ສຸວຓ຺ຓຣຊຕຠາຊນາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ວຕ຺ຖເສຍ຺ຍາວສຖາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອສາຘາຣຓຘນານໍ ນິຘານຄຕຕ຺ຕາ ‘‘ອນິຘານຄຕສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຸຏ຺ຐິກຣຓສ຺ສາຕິ ປາສາທສິວິກາທິສຸຂສາຘນສ຺ສ.

ອາຣກາ ກິເລເສຫີຕິ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ສທ຺ທສິທ຺ຘິມາຫ. ອາຣກາຕິ ຈ ສພ຺ພໂສ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ເຕຫິ ທູເຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣາຄາທີນໍ ຫຕຕ຺ຕາ, ປາປກຣເຓ ຣຫາຠາວໂຕ, ອນຸຕ຺ຕຣທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍຕາທິປຈ຺ຈຍາ ຈ ອຣຫໍ. ກາມຎ຺ຈາຍໍ ສໍຍຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ, ອຠິຘມ຺ມນໂຍ ເອວ ປນ ນິປ຺ປຣິຍາໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ອາສວາ’’ຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາສນ຺ຕິ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາສໍ. ວຸຏ຺ຐາຕິ ວຸຏ຺ຐວນ຺ໂຕ. ຈຕູຫິ ມຄ຺ເຄຫິ ກຣຓີຍນ຺ຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ຈຕູຫິ ມຄ຺ເຄຫິ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ປຣິຎ຺ຎາປຫານສຈ຺ຉິກິຣິຍຠາວນາຠິສມຍໍ. ເອວໍ ຄຕໍ ໂສຬສວິຘໍ ໂຫຕິ. ໂອສີທາປນຏ຺ເຐນ ຠາຣາ ວິຍາຕິ ຠາຣາ. ເຕນາຫ ‘‘ຠາຣາ ຫເວ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໓.໒໒). ອຕ຺ຕປຏິພທ຺ຘຕາຍ ອຕ຺ຕໂນ ອວິຊຫນໂຕ ປຣມຕ຺ຖເທສນາຍ ຈ ປຣມຕ຺ໂຖ ອຣຫຕ຺ຕໍ. ກາມຎ຺ຈາຍມຕ຺ໂຖ ສພ຺ພສມິທ຺ຘິສສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ໂນ ອນວຊ຺ຊຘມ຺ໂມ ສມ຺ຠວຕິ ອກຸປ຺ປສຠາວາ, ອປຣິຫານຘມ຺ເມສຸ ປນ ອຄ຺ຄຠູເຕ ອຣຫຕ຺ເຕ ສາຕິສໂຍ, ນ ອິຕເຣສູຕິ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕສງ຺ຂາໂຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂອຣມ຺ຠາຄິຍຸທ຺ຘມ຺ຠາຄິຍວິຠາຄໍ ທສວິຘມ຺ປິ ຠເວສຸ ສໍໂຍຊນໍ ກິເລສກມ຺ມວິປາກວຏ຺ຏປຈ຺ຈໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ນິສ຺ສຣິຕຸໍ ອປ຺ປທານວເສນ ພນ຺ຘຕີຕິ ຠວສໍໂຍຊນໍ. ສຕິປິ ຫິ ອຎ຺ເຎສໍ ຕປ຺ປກ຺ຂິຍຠາເວນ ວິນາ ສໍໂຍຊນານິ ເຕສໍ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ອຕ຺ຖິ, ຠວນິຍາໂມ ໂອຣມ຺ຠາຄິຍຸທ຺ຘມ຺ຠາຄິຍສງ຺ຄຫິໂຕຕິ ຕໍຕໍຠວນິພ຺ພຕ຺ຕກກມ຺ມນິຍາໂມ ຈ ໂຫຕິ, ນ ຈ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ນສໍໂຍຊນສ຺ສ ກຕານິປິ ກມ຺ມານິ ຠວໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ຕີຕິ ເຕສໍເຍວ ສໍໂຍຊນຏ຺ໂຐ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສມ຺ມາ ກາຣເຓຫິ ຊານິຕ຺ວາຕິ ຎາເຍນ ທຸກ຺ຂາທີສຸ ໂສ ຍຖາ ຊານິຕພ຺ໂພ; ຕຖາ ຊານິຕ຺ວາ, ປຸພ຺ພກາລກິຣິຍາວິມຸຕ຺ຕາ ຫິ ອປຣກາລກິຣິຍາ ຈ ຍຖາ ສມ຺ຠວຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຠິຊ຺ຊນສຠາໂວ ຂຓາຍຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ນິກ຺ຂິປິຕພ຺ພສຠາໂວ ມຣຓຘມ຺ມຕ຺ຕາ. ອຍໍ ກາໂຍ ອຸສ຺ມາຍຸວິຎ຺ຎາຓາປຄໂມ ຉຑ຺ຑນີຍຘມ຺ໂມ, ຍສ຺ມິໍ ຍໍ ປຕິຏ຺ຐິຕໍ, ຕໍ ຕສ຺ສ ສນ຺ຕານຄຕວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຂີຓາສວສ຺ສ ຫິ ອຊີຣຓຘມ຺ໂມປິ ອຕ຺ຖີ’’ຕິອາທິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ອິມສ຺ມິໍເຍວ ພ຺ຍາມມຕ຺ເຕ ກເຬວເຣ ສສຎ຺ຎິມ຺ຫິ ສມນເກ ໂລກຎ຺ຈ ປຎ຺ຎເປມິ ໂລກສມຸທຍຎ຺ຈ ໂລກນິໂຣຘຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໐໗; ອ. ນິ. ໔.໔໕). ອສ຺ສ ຂີຓາສວສ຺ສ, ‘‘ຊີຣຓຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ອຊີຣຓຘມ຺ມໍ ຐເປຕ຺ວາ ຊີຣຓຘມ຺ມໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຕສໍປາຍໍ ກາໂຍ ເຠທນຘມ຺ໂມ’’ຕິ ເອວມາຫ. ຊຣໍ ປຕ຺ຕສ຺ເສວ ຫິສ຺ສ ເຠທນນິກ຺ຂິປິຕພ຺ພຕານິຍເຕ ອຕ຺ເຖ ສຸຕ຺ຕເທສນາ ປວຕ຺ຕາ. ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ສາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ. ກິຣ-ສທ຺ໂທ ອນຸສ຺ສວຕ຺ໂຖ, ເຕນ ອນຸສ຺ສວາຄໂຕຍມຕ຺ໂຖ, ນ ອຏ຺ຐກຖາຄໂຕຕິ ທີເປຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ວທນ຺ຕີ’’ຕິ. ເຍນາຍໍ ອຕ຺ໂຖ ເຫຕຸນາ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສິວິກສາລາຍໍ ນິສີທິຕ຺ວາ ກຖິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ວິຫຣຕິ ເຊຕວເນ’’ຕິ ນິທານວຈເນນ ຍຖາ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຕຖາ ເວທິຕພ຺ພໍ. ນນຸ ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ ນິກ຺ເຂໂປຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ສຸຕ຺ເຕກເທສໍ ປນ ສນ຺ຘາຍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິກຕາວຈນໍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຍານໍ ອາຣຸຫິຕ຺ວາ ຣາຊາ ອາຄໂຕ, ຣຎ຺ໂຎ ອາໂຣຫນີຍຣຖໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ.

ສຣີເຣ ເຜຓປິຓ຺ຑສເມ ກິໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ? ສພ຺ຠິ ສທ຺ຘິນ຺ຕິ ສາຘູຫິ ສຫ ປເວທຍນ຺ຕິ. ນ ຫິ ກທາຈິ ສາຘູນໍ ສາຘູຫິ ສຫ ກຕ຺ຕພ຺ພາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ສີທນສຠາວານໍ ກິເລສານໍ ຠິຊ຺ຊນປ຺ປຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນິພ຺ພານໍ ສພ຺ຠີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຸຣິມປທສ຺ສາຕິ ‘‘ສຕຎ຺ຈ ຘມ຺ໂມ ນ ຊຣໍ ອຸເປຕີ’’ຕິ ປທສ຺ສ. ກາຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ພ຺ຍຕິເຣກວເສນ. ສຕໍ ຘມ຺ໂມ ນິພ຺ພານໍ ກິເລເສຫິ ສໍສີທນຠິຊ຺ຊນສຠາໂວ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ອາຄມ຺ມ ຊຣໍ ນ ອຸເປຕິ. ກິເລສາ ປນ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕກາ, ເອວມຍໍ ວຸຕ຺ຕກາຣຓໂຕ ຊຣໍ ນ ອຸເປຕີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິທ’’ນ຺ຕິອາທິ. ສຸນ຺ທຣາຘິວຈນໍ ວາ ເອຕໍ ‘‘ສພ຺ຠີ’’ຕິ ປທໍ ອປາປຕາທີປນໂຕ, ສພ຺ຠິຘມ຺ມຠູຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ວິຣາໂຄ ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕິ (ອິຕິວຸ. ໙໐; ອ. ນິ. ໔.໓໔), ນ ເຕນ ຘມ຺ເມນ ສມຕ຺ຖິ ກິຎ຺ຈີ’’ຕິ (ຂຸ. ປາ. ໖.໔; ສຸ. ນິ. ໒໒໗) ຈ.

ຊຣາມຣຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ປິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໑໕. ຣຫສິ ຄຕສ຺ສາຕິ ຊນສມ຺ພາຘໂຕ ອປກ຺ກນ຺ຕສ຺ສ. ນິລີນສ຺ສ ເຕເນວ ຊນວິເວເກນ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສຊ຺ຊາຍ ເອກີຠາເວນ ປຏິສລ຺ລີນສ຺ສ ວິຍ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກີຠູຕສ຺ສາ’’ຕິ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸຠາສິຕໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອາຫ ຕສ຺ສ ວຈນໍ ‘‘ເອວເມຕ’’ນ຺ຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ວຈນໍ ຕຖາປຈ຺ຈນຸຠາສນ຺ໂຕ. ອນ຺ຕເກນາຘິປນ຺ນຕ຺ຕາ ເອວ ເຂຕ຺ຕວຕ຺ຖຸຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓາທິ ມານຸສໍ ຠວໍ ຊຫໂຕ. ອນຸຄນ຺ຕິ ອນຸຄຕໍ, ຕເມວ ອນຸຄາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິຈຍນ຺ຕິ ອຸປຣູປຣິ ວຑ຺ຒິຍາ ນິຈິຕຠູຕໍ. ສມ຺ປຣາຍິກນ຺ຕິ ສມ຺ປຣາຍ ຫິຕໍ.

ປິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ອຕ຺ຕຣກ຺ຂິຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໑໖. ປີທຫນນ຺ຕິ ສໍຍມນໍ. ກມ຺ມປຖເຠທໍ ອປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ສຸປິນກາໂລ ວິຍ ປວຕ຺ຕິມຕ຺ຕຕາຍ ກມ຺ມປຖວິເສສໍ ອຄຕສ຺ສ. ກມ຺ມສ຺ສາຕິ ອກຸສລກມ຺ມສ຺ສ. ສໍວຣນ຺ຕິ ສໍວຣຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ, ອິຕຣສ຺ສ ປນ ສໍວຣຠາໂວ ປຸຣິເມຫິ ຕີຫິ ປເທຫິ ທສ຺ສິໂຕວາຕິ. ໂອຕ຺ຕປ຺ປມ຺ປິ ຄຫິຕເມວ ຕທວິນາຠາວໂຕ. ນ ຫິ ປາປຊິຄຸຈ຺ຉນໍ ປາປອຸຕ຺ຣາສຣຫິຕໍ, ອຸຕ຺ຣາໂສ ວາ ປາປຊິຄຸຈ຺ຉນຣຫິໂຕ ອຕ຺ຖີຕິ.

ອຕ຺ຕຣກ຺ຂິຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ອປ຺ປກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໑໗. ອຸຬາຣສທ຺ໂທ ເສຏ຺ເຐ ພຫຸເກ ຈ ທິສ຺ສຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຓີເຕ ຈ ພຫຸເກ ຈາ’’ຕິ. ມານມຊ຺ຊເນນາຕິ ມານວເສນ ມທປ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ອຕິກ຺ກມນ຺ຕິ ສາຘຸມຣິຍາທວີຕິກ຺ກມລກ຺ຂຓໍ ໂທສໍ. ກູໂຏ ປາໂສ.

ອປ຺ປກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ອຑ຺ຑກຣຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໑໘. ຍສ຺ມາ ກາມນິມິຕ຺ຕໍ ສຕ຺ໂຕ ສມ຺ປຊານມຸສາ ຠາສຕິ, ຕສ຺ມາ ກາມາ ຕສ຺ສ ປຕິຏ຺ຐາ ປຈ຺ຈໂຍ ກາຣຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ກາມເຫຕູ’’ຕິອາທິ. ຠທ຺ຣມຸຂສີເສນ ວິຏຏຸຠໍ ຠທ຺ໂຣປຈາເຣນ ອຸປຈຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ວິນິຈ຺ຉໂຍ ກຣີຍຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ອຑ຺ຑກຣຓໍ, ວິນິຈ຺ຉຍຏ຺ຐານໍ. ຂິປ຺ປນ຺ຕິ ກູຏໍ, ມຈ຺ຉຂິປ຺ປນ຺ຕິປິ ວຏ຺ຏຕິ. ໂອຑ຺ຑິຕນ຺ຕິ ໂອຑ຺ຑນວເສນ ຜລໍ ປາປິຕໍ.

ອຑ຺ຑກຣຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ມລ຺ລິກາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໑໙. ‘‘ກສ຺ມາ ປຸຈ຺ຉຕີ’’ຕິ? ປຸຈ຺ຉາກາຣຓໍ ໂຈເທຕ຺ວາ ສມຸທຍໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຍໍ ກິຣ ມລ຺ລິກາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມາລາຣາມໍ ຄນ຺ຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປິຕຸ ມາລາຣາມໍ ຣກ຺ຂຓຕ຺ຖຎ຺ເຈວ ອວເສສປຸປ຺ຜຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖຎ຺ຈ ຄນ຺ຕ຺ວາ. ກາສິຄາເມຕິ ກາສິຣຏ຺ຐສ຺ສ ຄາເມ. ໂສ ກິຣ ຄາໂມ ມຫາໂກສລຣາເຊນ ອຕ຺ຕໂນ ຘີຕຸຍາ ປຕິຆຣໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິຍາ ປຸປ຺ຜມູລຕ຺ຖາຍ ທິນ຺ໂນ, ຕໍນິມິຕ຺ຕໍ. ຠາຄິເນຍ຺ເຍນ ອຊາຕສຕ຺ຕຸນາ. ຕສ຺ສາຕິ ຣຎ຺ໂຎ ປເສນທິສ຺ສ. ສາຕິ ມລ຺ລິກາ. ນິວຕ຺ຕິຕຸນ຺ຕິ ຕສ຺ສາ ຘມ຺ມຕາຍ ນິວຕ຺ຕິຕຸໍ ຕສ຺ສາ ວຈນໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕຸໍ. ເນວຊ຺ຌຄາຕິ ວຕ຺ຕມານຕ຺ເຖ ອຕີຕວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ນາຘິຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ. ປຸຖຸ ອຕ຺ຕາຕິ ເຕສໍ ສຕ຺ຕານໍ ອຕ຺ຕາ.

ມລ຺ລິກາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ຍຎ຺ຎສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໒໐. ຖູຓນ຺ຕິ ຍຎ຺ຎູປຕ຺ຖມ຺ຠໍ. ອຸປນີຕານິ ຍຎ຺ຎໍ ຍຊິຕຸໍ ອາຣມ຺ຠາຍ. ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ‘‘ອິຘ, ຠນ຺ເຕ…ເປ… ຣຸທມານາ ປຣິກມ຺ມານິ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຕເກນ ປາເຐນ. ສນ຺ນິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ‘‘ນໍ ອິຕ຺ຖິໍ ລຠິສ຺ສາມິ ນຸ ໂຂ, ນ ນຸ ໂຂ ລຠິສ຺ສາມີ’’ຕິ ນິຈ຺ຉຍໍ ອວິນ຺ທນ຺ໂຕ ນ ຎາຍນ຺ໂຕ. ເຜຓຸທ຺ເທຫກນ຺ຕິ ຍຖາ ຍຕ຺ຖ ກຸຖິເຕ ເຜຓໍ ອຸທ຺ເທຫຕິ ນ ອຸປຘີຍຕິ, ເອວໍ ອເນກວາຣໍ ເຜຓໍ ອຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ. ຕໍ ທິວສນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ຣຎ຺ຎາ ນິທ຺ທໍ ອລຠິຕ຺ວາ ທຸກ຺ຂເສຍ຺ຍທິວເສ. ອາໂລກໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາຕິ ໂລຫກຸມ຺ຠິມຸຂວຏ຺ຏິສີເສ ປຕ຺ເຕ ຕຕ຺ຖ ມຫນ຺ຕໍ ອາໂລກໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ. ອຕ຺ຕາໂນ ວຈນໍ ຣຎ຺ໂຎ ປວຕ຺ຕິຎາປນຕ຺ຖໍ. ມຫາສທ຺ໂທ ອຸທປາທິ ‘‘ເອວຣູປໍ ຍຎ຺ຎໍ ຣາຊາ ກາຣາເປຕີ’’ຕິ. ວຕ຺ຕຸກາໂມ ອໂຫສິ, ວຕ຺ຕຸຎ຺ຈ ປນ ອວິສຫນ຺ໂຕ ‘‘ສ’’ ອິຕິ ວຕ຺ວາ ໂລຫກຸມ຺ຠິຍໍ ນິມຸຄ຺ໂຄ. ອິມໍ ຄາຖໍ ວຕ຺ຕຸກາໂມ ອໂຫສີຕິ ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອສ ນໂຍ ເສສປທທ຺ວເຍປິ. ຘມ຺ມເຠຣິໍ ຈຣາເປສຸໍ ‘‘ໂກຈິ ກຎ຺ຈິ ປາຓໍ ມາ ຫນຕູ’’ຕິ. ໂສ ອິຕ຺ຖິສາມິໂກ ປຸຣິໂສ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐຫິ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສຕ຺ຕຸ ຈ ເທສນາວິລາສສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ຣາຊາ ປນ ມຫາໂພຘິນິຣຸຊ຺ຌນສຠາວຕ຺ຕາ ກິຎ຺ຈິ ວິເສສໍ ນາຘິຄຈ຺ຉິ.

ສງ຺ຄຫວຕ຺ຖູນີຕິ ໂລກສ຺ສ ສງ຺ຄຫກາຣຓານິ. ນິປ຺ຜນ຺ນສສ຺ສໂຕ ນວຠາເຄ ກສ຺ສກສ຺ສ ທຕ຺ວາ ຣຎ຺ຎໍ ເອກຠາຄຄ຺ຄຫຓໍ ທສມຠາຄຄ຺ຄຫຓໍ. ເອວໍ ກສ຺ສກາ ຫຏ຺ຐຕຸຏ຺ຐາ ສສ຺ສານິ ສມ຺ປາເທນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສສ຺ສສມ຺ປາທເນ ເມຘາວິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ຕໂຕ ໂອຣຠາເຄ ກິຣ ຉຠາຄຄ຺ຄຫຓໍ ຊາຕໍ. ຉມາສິກນ຺ຕິ ຉນ຺ນໍ ຉນ຺ນໍ ມາສານໍ ປໂຫນກໍ. ປາເສຕີຕິ ປາສຄເຕ ວິຍ ກໂຣຕິ. ວາຈາຍ ປິຍສ຺ສ ປິຍກຣສ຺ສ ກມ຺ມໍ ວາຈາເປຍ຺ຍໍ. ສພ຺ພໂສ ຣຏ຺ຐສ຺ສ ອິທ຺ຘາທິຠາວໂຕ ເຂມໍ. ນິຣພ຺ພຸທໍ ໂຈຣິຍາຠາວໂຕ. ອິທຎ຺ຫິ ຣຏ຺ຐໍ ອໂຈຣິຍໍ ນິຣຄ຺ຄຬນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ອປາຣຸຕຆຣຠາວໂຕ.

ອຸທ຺ຘໍມູລກໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຸມ຺ມູລໍ ກຕ຺ວາ. ທ຺ວີຫິ ປຣິຍຎ຺ເຎຫີຕິ ມຫາຍຎ຺ຎສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາເຄ ປຈ຺ຉາ ຈ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ເພຫິ ທ຺ວີຫິ ປຣິວາຣຍຎ຺ເຎຫິ. ສຕ຺ຕວີສຕິ…ເປ… ນສ຺ສາຕິ ສຕ຺ຕວີສາຘິການໍ ຕິຓ຺ຓໍ ປສຸສຕານໍ ທ຺ວາວີສຕິຍາ ອສ຺ສາທີຫິ ຈ ສຏ຺ຐິອຘິກທ຺ວິສຕອາຣຎ຺ຎກປສູຫິ ຈ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ປິຓ຺ຑິຕານໍ ປນ ນວາຘິກຉສຕປສູນໍ ມາຣເຓນ ເຠຣວສ຺ສ ປາປຠີຣຸການໍ ຠຍາວຫສ຺ສ. ຕຖາ ຫິ ວທນ຺ຕິ –

‘‘ຉສຕານິ ນິຍຸຊ຺ຊນ຺ຕິ, ປສູນໍ ມຊ຺ຌິເມ ຫນິ,

ອສ຺ສເມຘສ຺ສ ຍຎ຺ຎສ຺ສ, ອຘິການິ ນວາປິ ຈາ’’ຕິ.

ສມ຺ມນ຺ຕິ ຍຸຄຈ຺ຉິທ຺ເທ ປກ຺ຂິປິຕພ຺ພທຓ຺ຑກໍ. ປາເສນ຺ຕີຕິ ຂິປນ຺ຕິ. ສໍຫາຣິເມຫີຕິ ສກເຏຫິ ວຫິຕພ຺ເພຫິ ຍູເປຫິ. ປຸພ຺ເພ ກິຣ ເອໂກ ຣາຊາ ສມ຺ມາປາສໍ ຍຊນ຺ໂຕ ສຣສ຺ສຕິນທີຕີເຣ ປຖວິຍາ ວິວເຣ ທິນ຺ເນ ນິມຸຄ຺ໂຄເຍວ ອໂຫສິ. ອນ຺ຘພາລພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ຄຕານຸຄຕິຄຕາ ‘‘ອຍໍ ຕສ຺ສ ສຄ຺ຄຄມນມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ສຎ຺ຎາຍ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ມາປາສຍຎ຺ຎໍ ປຏ຺ຐເປນ຺ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນິມຸຄ຺ໂຄກາສໂຕ ປຠຸຕີ’’ຕິ. ອຍູໂປ ອປ຺ປກທິວໂສ ຍາໂຄ, ສຍູໂປ ພຫຸທິວສໍ ສາເຘຍ຺ໂຍ ສຕ຺ຣຍາໂຄ. ມນ຺ຕປທາຠິສງ຺ຂຕານໍ ສປ຺ປິມຘູນໍ ວາຊມິຕິ ສມຎ຺ຎາ, ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓໂຄມຫິໍ ສາທິສຕ຺ຕຣສກທກ຺ຂິຓສ຺ສ. ສາຣຄພ຺ຠໂກຏ຺ຐາຄາຣາທີສຸ ນຕ຺ເຖຕ຺ຖ ອຄ຺ຄຬນ຺ຕິ ນິຣຄ຺ຄໂຬ. ຕຕ຺ຖ ກິຣ ຍຎ຺ເຎ ອຕ຺ຕໂນ ສາປເຕຍ຺ຍໍ ອນວເສສໂຕ ອນິຄູຫິຕ຺ວາ ນິຍ຺ຍາຕີຍຕິ. ມຫາຣມ຺ຠາຕິ ພຫຸປສຸຆາຕກມ຺ມາ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ວິວິຘາ ຍຕ຺ຖ ຫຎ຺ຎເຣ’’ຕິ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ ‘‘ມຫາກິຈ຺ຈາ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ອິຘ ‘‘ມຫາຣມ຺ຠາຕິ ປປຎ຺ຈວເສນ ອເຊຬກາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ພຫຸປສຸຆາຕກມ຺ມາ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ນິຣາຣມ຺ຠາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອນຸຄຕໍ ກຸລນ຺ຕິ ອນຸກຸລໍ, ກຸລານຸຄຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫ ‘‘ຍໍ ນິຈ຺ຈຠຕ຺ຕາທິ…ເປ… ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ຍຎ຺ຎສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ພນ຺ຘນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໒໑. ອິທນ຺ຕິ ‘‘ອິຘ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິອາທິກໍ ວຈນໍ. ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອາໂຣເຈສຸນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເຕສູຕິ ເຕສຸ ຣຎ຺ຎາ ພນ຺ຘາປິຕມນຸສ຺ເສສຸ. ສຸກຕກາຣຓນ຺ຕິ ສຸກາຣຓກິຣິຍໍ ອາໂຣເຈສຸໍ, ນ ເກວລໍ ເຕສໍ ມນຸສ຺ສານໍ ພນ຺ຘາປິຕຠາວໍ. ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຣຎ຺ໂຎ ກິຣາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຏ຺ຐວງ຺ໂກຕິ ອຏ຺ຐໍໂສ. ອນ຺ໂຕຆຣຈາຣິໂນຕິ ອນ຺ເຕປຸຣວາສິໂນ.

ອຸກ຺ກຏ຺ເຐຕິ ຍຸທ຺ເຘ. ມນ຺ຕີສູຕິ ຄຸຕ຺ຕມນ຺ຕີສຸ. ອກຸຕູຫລນ຺ຕິ ສຎ຺ຎຕໍ. ປິຍນ຺ຕິ ປິຍາຍິຕພ຺ພໍ. ອນ຺ນປານມ຺ຫິ ມຘຸເຣ ອຠຸຕ຺ເຕ ອຸປ຺ປນ຺ເນ. ອຕ຺ເຖຕິ ອຕ຺ເຖ ກິຈ຺ເຈ ຊາເຕ ຖິຣນ຺ຕິ ນ ກເຖນ຺ຕິ ກາຍພລມຕ຺ເຕນ ອປເນຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ. ສຸຏ຺ຐຸ ຣຕ຺ຕຣຕ຺ຕາຕິ ອຕິວິຍ ຣຕ຺ຕາ ເອວ ຫຸຕ຺ວາ ຣຕ຺ຕາ. ສາຣຕ຺ເຕນາຕິ ສາຣຠາເວນ ສາຣຠາວສຎ຺ຎາຍ. ໂອຫາຣິນນ຺ຕິ ເຫຏ຺ຐາ ຫຣຓສີລນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕູສຸ ອປາເຍສຸ ອາກຑ຺ຒນກ’’ນ຺ຕິ. ສິຖິລນ຺ຕິ ສິຖິລາກາຣໍ, ນ ປນ ສິຖິລໍ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ທຸປ຺ປມຸຎ຺ຈ’’ນ຺ຕິ.

ພນ຺ຘນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຐມວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ທຸຕິຍວຄ຺ໂຄ

໑. ສຕ຺ຕຊຏິລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໒໒. ປຸພ຺ພາຣາມສງ຺ຂາເຕຕິ ສາວຕ຺ຖິນຄຣສ຺ສ ປຸພ຺ພທິສາຍ ກຕຕ຺ຕາ ປຸພ຺ພາຣາເມຕິ ສງ຺ຂໍ ຄເຕ. ຕຕ຺ຣາຕິ ‘‘ມິຄາຣມາຕຸຍາ ປາສາເທ’’ຕິ ຕສ຺ມິໍ ສໍຂິຕ຺ຕວຈເນ. ອຍໍ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມານາ ອນຸປຸພ຺ພິກຖາ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອນຸກ຺ກມກຖາ. ປຕ຺ຖນໍ ອກາສິ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຄ຺ຄຸປຏ຺ຐາຍິກໍ ເອກໍ ອຸປາສິກໍ ທິສ຺ວາ ຕໍ ຐານນ຺ຕຣໍ ອາກງ຺ຂນ຺ຕີ. ເມຓ຺ຑກປຸຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ເມຓ຺ຑກເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ຕສ຺ສ. ມາຕິຏ຺ຐາເນ ຐເປສິ ຕສ຺ສາ ອຸປກາຣໍ ຄຣຸຠາວຎ຺ຈ ທິສ຺ວາ. ຕາຍ ກາຣິເຕ ປາສາເທຕິ ຕາຍ ມຫາອຸປາສິກາຍ ມຫາລຕາປສາຘນໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ນວຫິ ໂກຏີຫິ ກຣີສມຕ຺ເຕ ຠູມິຠາເຄ ກາຣິເຕ ສຫສ຺ສຄພ຺ຠປຏິມຓ຺ຑິເຕ ປາສາເທ.

ປຣູຬ຺ຫກຈ຺ຉາຕິ ປຣູຬ຺ຫກຈ຺ຉໂລມາ. ກມຓ຺ຑລຸຆຏິກາທິໍ ປພ຺ພຊິຕປຣິກ຺ຂາຣໍ. ນຄ຺ຄໂຠຄ຺ຄນິສ຺ສິຣິການນ຺ຕິ ນຄ຺ຄານຎ຺ເຈວ ໂຠຄ຺ຄານຎ຺ຈ ນິສ຺ສິຣິການຎ຺ຈ. ເຕ ຫິ ອນິວຕ຺ຖວຕ຺ຖຕາຍ ນຄ຺ຄາ ເຈວ, ອເຈລກວຕາທິນາ ໂຠຄ຺ຄສຣີຣຕາຍ ໂຠຄ຺ຄາ, ໂສຠາຣຫິຕຕາຍ ນິສ຺ສິຣິກາ ຈ. ອຕ຺ຕນາ ທິຏ຺ຐສຸຕໍ ປຏິຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ນ ກເຖຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ອກາຣຓເມຕໍ ເຕສໍ ຣຎ຺ຎາ ປຍຸຕ຺ຕຈຣປຸຣິສຠາວໂຕ. ເອວໍ ກເຕ ປນ ເຕ ‘‘ອຎ຺ເຎປິ ປພ຺ພຊິຕາ ອຕ຺ຖີຕິ ອຍໍ ຊານາຕີ’’ຕິ ມຎ຺ເຎຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ໂກຫຎ຺ຎຈິຕ຺ໂຕ ເອວໍ ອກາສີຕິ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ. ຕຖາ ຫິ ເຕນຕ຺ເຖນ ອປຣິໂຕສມາໂນ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ກາສິກຈນ຺ທນນ຺ຕິ ອຸຊ຺ຊລຈນ຺ທນໍ. ຕໍ ກິຣ ວຓ຺ຓວເສນ ສມຸຊ຺ຊລໍ ໂຫຕິ ປຠສ຺ສຣໍ, ຕທຕ຺ຖເມວ ນໍ ສຓ຺ຫຕຣໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ກາສິກຈນ຺ທນນ຺ຕິ ສຓ຺ຫຈນ຺ທນ’’ນ຺ຕິ. ວຓ຺ຓຄນ຺ຘຕ຺ຖາຍາຕິ ວຓ຺ຓໂສຠຕ຺ຖຎ຺ເຈວ ສຸຄນ຺ຘຠາວຕ຺ຖຎ຺ຈ. ວຓ຺ຓຄນ຺ຘຕ຺ຖາຍາຕິ ຉວິຣາຄກຣຓຕ຺ຖຎ຺ເຈວ ສຸຄນ຺ຘຕ຺ຖາຍ ຈ. ‘‘ຄິຫິນາ’’ຕິອາທີຫິ ປເທຫິ ເອວໍ ປມາທວິຫາຣິນາ ຕຍາ ອຣຫນ຺ໂຕ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ສໍວາໂສ ນາມ ອິຘ ກາເລນ ອຸປສງ຺ກມນນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຸປສງ຺ກມນ຺ເຕນາ’’ຕິ ອາຫ. ກາຍວາຈາຫິ ອສໍຍເຕນປິ ສໍຍຕາກາໂຣ, ອສໍວຸຕິນ຺ທ຺ຣິເຍນປິ ສໍວຸຕິນ຺ທ຺ຣິຍາກາໂຣ. ປຣິຄ຺ຄເຫສ຺ສາມີຕິ ວີມໍສິສ຺ສາມິ ‘‘ປຣິສຸທ຺ຘໍ ນຸ ໂຂ, ໂນ’’ຕິ. ສປ຺ປຎ຺ເຎນາຕິ ສີລປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນປຎ຺ຎາຍ ສປ຺ປຎ຺ເຎນ. ຊານິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ສຠາວສ຺ສ ສໂຕ ສີລສ຺ສ ອນຸປຘາຣຓໂຕ.

ກຖເນນາຕິ ອປຣາປຣໍ ກຖເນນ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິ. ອຣິຍໂວຫາໂຣຕິ ທິຏ຺ຐາທິລກ຺ຂເຓນ ໂວຫຣິໂຕ ‘‘ທິຏ຺ຐໍ ອທິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປວຸຕ຺ຕສທ຺ທໂວຫາໂຣ. ຕສ຺ສ ປນ ກາຣຓເມວ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ‘‘ເອຕ຺ຖ ເຈຕນາ’’ຕິ ອາຫ. ເອສ ນໂຍ ອນຣິຍໂວຫາເຣປິ. ປຣມຕ຺ຖໂຕ ຫິ ສຈ຺ຈວາຈາທໂຍ ມຸສາວາທາທໂຍ ເຈຕນາລກ຺ຂຓາຕິ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕິໂວຫາໂຣ ຕຖາ ຕຖາ ໂວຫຣິຕພ຺ພໂຕ ເອວມາຫ ‘‘ສໍໂວຫາເຣນ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂສເຈຍ຺ຍໍ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ຎາຓຖາໂມຕິ ຎາຓຄຸຓພລໍ, ເຍນ ຐານຸປ຺ປຕ຺ຕິກປຏິຠານາທິນາ ອຈ຺ຈາຍິກກິຈ຺ຈກຣຓີຍານິ ນິຏ຺ຐາເປຕິ. ສໍກຖາຍາຕິ ອຕ຺ຖວີມໍສນວເສນ ປວຕ຺ຕາຍ ສມ຺ມາກຖາຍ. ອຸປ຺ປິລວຕິ ລຫຸກຠາວໂຕ. ເຫຏ຺ຐາຈຣກາຕິ ອວຈຣກາ. ເຍ ອນຸປວິສິຕ຺ວາ ປເຣສໍ ຣຫສ຺ສວີມໍສນວເສນ ປວຕ຺ຕາ, ເຕສຸ ໂອຈຣກໂວຫາໂຣຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈຣາ ຫີ’’ຕິອາທິ.

ວຓ຺ຓສຓ຺ຐາເນນາຕິ ວຓ຺ເຓນ ວາ ສຓ຺ຐາເນນ ວາ ວຓ຺ຓໂປກ຺ຂຣຕາຍ ວາ ສຓ຺ຐານສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວາ. ສຸຊາໂນ ເປສໂລ ວິສ຺ສເສຕິ ໂຍຊນາ. ລຫຸກທສ຺ສເນນາຕິ ປຣິຕ຺ຕທສ຺ສເນນ ວິຊ຺ຊຸເກນ ວິຍ. ປຣິກ຺ຂາຣຠຓ຺ຑເກນາຕິ ປພ຺ພຊິຕປຣິກ຺ຂາຣຠູເຕນ ຠຓ຺ຑເກນ. ໂລຫຑ຺ຒມາໂສຕິ ໂລຫມໂຍ ອຸປຑ຺ຒຄ຺ຆນກມາໂສ.

ສຕ຺ຕຊຏິລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ປຎ຺ຈຣາຊສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໒໓. ຣູປາຕິ ຣູປສງ຺ຂາຕາ ກາມຄຸຓາ. ເຕ ປນ ນີລາທິວເສນ ອເນກເຠທຠິນ຺ນາປິ ຣູປາຍຕນຕ຺ຕາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕໍ ນາຕິວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ນີລປີຕາທິເຠທໍ ຣູປາຣມ຺ມຓ’’ນ຺ຕິ. ໂຕ-ສທ຺ໂທປິ ທາ-ສທ຺ໂທ ວິຍ ກາລຕ຺ໂຖ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຍໂຕຕິ ຍທາ’’ຕິ. ມນໍ ອາປຍຕິ ວຑ຺ເຒຕີຕິ ມນາປໍ, ມໂນຣມໍ. ມນາປນິປ຺ຜຕ຺ຕິຕນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ມນສາ ປິຍາຍິຕໍ, ຕສ຺ສ ອຄ຺ຄຠາເວນ ປຣິຍນ຺ຕໍ ປຣມໍ ໂກຏິໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸຄ຺ຄລມນາປນ຺ຕິ ອາຣມ຺ມຓສຠາວໍ ອຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວເສນ ມນາປຠາເວເນວ ອິຏ຺ຐຕາຍ ອິຏ຺ຐນ຺ຕິ. ສມ຺ມຸຕີຕິ ສມຎ຺ຎາ. ປຸຄ຺ຄລມນາປໍ ນາມ ສຎ຺ຎາວິປລ຺ລາສວເສນ ວິປຣີຕມ຺ປິ ຄຓ຺ຫາຕິ ອິຕຣສຠາວໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຍໍ ເອກສ຺ສ…ເປ… ອິຏ຺ຐໍ ກນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອິທານິ ຕໍ ຊິວ຺ຫາວິຎ຺ເຎຍ຺ຍວເສນ ໂຍເຊຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຈ຺ຈນ຺ຕວາສີນ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ອິທໍ ປຸຄ຺ຄລມນາປນ຺ຕິ ອິທໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ຊິວ຺ຫາວິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ ວິຍ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ເອວໍຊາຕິກໍ ເຕນ ເຕນ ປຸຄ຺ຄເລນ ມນາປນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພາຣມ຺ມຓໍ ປຸຄ຺ຄລມນາປໍ ນາມ.

ໂລເກ ປຏິວິຠຕ຺ຕໍ ນຕ຺ຖິ, ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ສເນນ ໂລເກນ ມຘຸຣຊາເຕນປິ ປຏິວິຠຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ຄເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ວິຠຊິຕ຺ວາ ປນ ທສ຺ເສຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ທິພ຺ພກປ຺ປມ຺ປີຕິ ເທວໂລກປຣິຍາປນ຺ນສທິສມ຺ປິ ອມນາປໍ ອຸປຏ຺ຐາຕິ ອຸຬາຣປຓີຕາຣມ຺ມຓປຣິຈຍໂຕ. ມຊ຺ຌິມານໍ ປນ…ເປ… ວິຠຊິຕພ຺ພໍ ເຕສໍ ມນາປສ຺ສ ມນາປໂຕ, ອມນາປສ຺ສ ອມນາປໂຕ ອຸປຏ຺ຐານໂຕ. ຕຕ຺ຖປິ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉໂທ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຕຎ຺ຈ ປເນຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຎ຺ຈ ປເນຕໍ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐຠູຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກາມາວຈຣຊວເນສຸ ອກຸສລສ຺ສ ວເສນ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ກຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ‘‘ຣຊ຺ຊຕິ ທຸສ຺ສຕີ’’ຕິ ອກຸສລສ຺ເສວ ປວຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ. ເສສກາມາວຈຣສ຺ສປິ ວເສນ ປວຕ຺ຕິ ລພ຺ຠເຕວ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ອປ຺ປຏິກູເລປິ ປຏິກູລາກາຣໂຕ, ປຏິກູເລປິ ອປ຺ປຏິກູລາກາຣໂຕ ປວຕ຺ຕຕີຕິ. ວິປາກຈິຕ຺ຕໍ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕິ, ນ ສກ຺ກາ ວິປາກໍ ວຎ຺ເຈຕຸນ຺ຕິ. ກຸສລກມ຺ມໍ ຫິ ເອກນ຺ຕໂຕ ອິຏ຺ຐເມວ, ອກຸສລກມ຺ມຎ຺ຈ ອນິຏ຺ຐເມວ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ວິປາກຈິຕ຺ຕໍ ຍຖາສຠາວໂຕ ປວຕ຺ຕຕີຕິ.

ຍໍ ປນ ສມ຺ໂມຫວິໂນທນິຍໍ ‘‘ກຸສລກມ຺ມຊໍ ອນິຏ຺ຐໍ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປນ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕນ ໂສຠນໍ ອກຸສລກມ຺ມຊມ຺ປິ ເອກຈ຺ຈານໍ ສຕ຺ຕານໍ ອິຏ຺ຐນ຺ຕິ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ສິຍາ. ກຸສລກມ຺ມຊໍ ປນ ສພ຺ເພສໍ ອິຏ຺ຐເມວາຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕິຣຈ຺ຉານຄຕານໍ ເກສຎ຺ຈິ ມນຸສ຺ສຣູປໍ ອມນາປໍ, ຍໂຕ ເຕ ທິສ຺ວາວ ປລາຍນ຺ຕິ. ມນຸສ຺ສາ ຈ ເທວຕານໍ ຣູປໍ ທິສ຺ວາ ຠາຍນ຺ຕິ, ເຕສມ຺ປິ ວິປາກວິຎ຺ຎາຓໍ ຕໍ ຣູປໍ ອາຣພ຺ຠ ກຸສລວິປາກເມວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕາທິສສ຺ສ ປນ ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ອຠາວາ ນ ເຕສໍ ຕຕ຺ຖ ອຠິຣຕິ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກຸສລກມ຺ມຊສ຺ສ ປນ ອນິຏ຺ຐສ຺ສ ອຠາໂວ ວິຍ ອກຸສລກມ຺ມຊສ຺ສ ໂສຠນສ຺ສ ອິຏ຺ຐສ຺ສ ອຠາໂວ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ຫຕ຺ຖິອາທີນມ຺ປິ ຫິ ອກຸສລກມ຺ມຊໍ ມນຸສ຺ສານໍ ອກຸສລວິປາກສ຺ເສວ ອາຣມ຺ມຓໍ, ກຸສລກມ຺ມຊໍ ປນ ປວຕ຺ເຕ ສມຸຏ຺ຐິຕໍ ກຸສລວິປາກສ຺ສ, ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓນ ໂວມິສ຺ສກຕ຺ຕາ ອປ຺ປກໍ ອກຸສລກມ຺ມຊໍ ພຫຸລໍ ອກຸສລວິປາກຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ກາຣຓໍ ນ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ອິທານິ ຕເມວ ວິປາກວເສນ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓວວຕ຺ຖານໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ກິຎ຺ຈາປິ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຍິທໍ ສມ຺ມຸຕິມນາປສໍວິຠາຄຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິຘ ປນ ນ ຕຖາ ວິຠຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຠຄວາ ປນາ’’ຕິອາທິ.

ໂສ ອຸປາສໂກ ຈນ຺ທນງ຺ຄລຄາເມ ຊາຕຕ຺ຕາ ‘‘ຈນ຺ທນງ຺ຄລິໂກ’’ຕິ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ‘‘ຈນ຺ທນວິລາໂສ’’ຕິ ເກຈິ. ຕສ຺ສ ອຸປາສກສ຺ສ ປຏິຠານໍ ອຸທປາທີຕິ ໂຍຊນາ. ເຕ ຣາຊາໂນ ຫຕປ຺ປເຠ ຫຕໂສເຠ ທິສ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຸທກາຠິສິຕ຺ເຕຕິ ອຸທເກນ ອຠິສິຎ຺ຈິເຕ. ອງ຺ຄາເຣ ວິຍາຕິ ອງ຺ຄາຣກ຺ຂເຓ ວິຍ.

ກາລສ຺ເສວາຕິ ປເຄວ. ອວິຄຕຄນ຺ຘໍ ຕງ຺ຂຓວິກສິຕຕາຍ. ອີທິສໍ ວຈນນ຺ຕິ ‘‘ອຈ຺ຉາເທສີ’’ຕິ ເອວຣູປໍ ວຈນນ຺ຕິ.

ປຎ຺ຈຣາຊສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ໂທຓປາກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໒໔. ‘‘ໂທຓປາກກຸຣ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຠຕ຺ຕິໂລປໍ ກຕ຺ວາ ນິທ຺ເທໂສຕິ ອາຫ ‘‘ໂທຓປາກໍ ກຸຣ’’ນ຺ຕິ. ໂທຓສ຺ສາຕິ ຈຕຸນ຺ນໍ ອາຬ຺ຫການໍ, ໂສຬສນາຬີນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕທຸປິຍນ຺ຕິ ຕທນຸຣູປໍ, ຕສ຺ສ ວຸຕ຺ຕປຣິມາຓສ຺ສ ອນຸຈ຺ຉວິກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸພ຺ເພຕິ ຕໍທິວສໂຕ ປຸຣິມຕຣທິວເສສຸ. ພລວາຕິ ມຫາ. ຠຕ຺ຕປຣິຬາໂຫຕິ ຠຕ຺ຕສມ຺ມທເຫຕຸໂກ. ອສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ອຸໂຠສຸ ປສ຺ເສສຸ ຄຫິຕຕາລວຓ຺ຏາ ພີຊນ຺ຕິ ຍມກຕາລວຓ຺ເຏຫິ. ຜາສຸວິຫາຣນ຺ຕິ ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາຍ ລທ຺ຘພ຺ພສຸຂວິຫາຣໍ. ໂຠຊນມຕ຺ຕຎ຺ຎູ ຫິ ສຸຂວິຫາໂຣ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຕນຸກສ຺ສ ຠວນ຺ຕິ ເວທນາ, ສຓິກໍ ຊີຣຕິ ອາຍຸ ປາລຍ’’ນ຺ຕິ.

ຕນຸກສ຺ສາຕິ ຕນຸກາ ອສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ, ຠຸຕ຺ຕປຈ຺ຈຍາ ວິສຠາຄເວທນາ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຓິກນ຺ຕິ ມນ຺ທໍ ມຸທຸກໍ, ອປຣິສ຺ສຍເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຊີຣຕີຕິ ປຣິຠຸຕ຺ຕາຫາໂຣ ປຈ຺ຈຕິ. ອາຍຸປາລຍນ຺ຕິ ນິໂຣໂຘ ອເວທໂນ ຊີວິຕໍ ຣກ຺ຂນ຺ໂຕ. ອຖ ວາ ສຓິກໍ ຊີຣຕີຕິ ໂສ ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎູ ປຸຄ຺ຄໂລ ປຣິມິຕາຫາຣຕາຍ ສຓິກໍ ຈິເຣນ ຊີຣຕິ ຊຣໍ ປາປຸຓາຕິ ຊີວິຕໍ ປາເລນ຺ໂຕ.

ປຣິຍາປຸຓິຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ຍຖາ ສພ຺ພໍ ໂສ ປຣິຍາປຸຓິ, ຕໂຕ ປຣຎ຺ຈ ຍຖາ ປຏິປຊ຺ຊິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຣຎ຺ຎາ ສທ຺ຘິ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕາວຕເກ ຕຓ຺ຑຸເລ ຫາເຣຍ຺ຍາສິ ຕທຸປິຍຎ຺ຈ ພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ປຸຣິສຠາໂຄ ເອສາຕິ ມຊ຺ຌິເມນ ປຸຣິເສນ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພຠາໂຄ ເອໂສ, ຍທິທໍ ນາຬິໂກທນມຕ຺ຕໍ. ສລ຺ລິຂິຕສຣີຣຕາຕິ ຠມໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ອຸລ຺ລິຂິຕສ຺ສ ວິຍ ສພ຺ພປຣິຬາຫວູປສມສ຺ສ ປຸຖຸລຕາປຄຕສຣີຣສ຺ສ. ສີລໍ ສມ຺ປຣາຍິກຕ຺ໂຖຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ກຸໂຕ ປເນຕ຺ຖ ສີລນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ໂຠຊເນ’’ຕິອາທິ. ສີລງ຺ຄໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລສ຺ສ ອວຍໂວ ເອໂກ ຠາໂຄ ໂຫຕິ.

ໂທຓປາກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ປຐມສງ຺ຄາມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໒໕. ເວເທນ ຎາເຓນ ອີຫຕິ ອິຣິຍຕີຕິ ເວເທຫີ, ໂກສລຣາຊຠຄິນີ ອຊາຕສຕ຺ຕຸໂນ ມາຕາ, ສາ ກິຣ ສມ຺ປຊຎ຺ຎຊາຕິກາ. ເຕນາຫ ‘‘ປຓ຺ຑິຕາຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ, ຈຕ຺ຕາຣິ ອງ຺ຄານິ ເອຕິສ຺ສນ຺ຕິ ຈຕຸຣງ຺ຄິນີ. ທ຺ວິນ຺ນໍ ຣຊ຺ຊານນ຺ຕິ ກາສິກຣຊ຺ຊມຄຘຣຊ຺ຊານໍ ອນ຺ຕເຣ, ໂສ ປນ ຄາໂມ ກາສິກຣຊ຺ໂຊ.

ປາປາຕິ ລາມກາ ນິຫີນາຈາຣາ. ເມຊ຺ຊຕິ ສິນິຍ຺ຫຕີຕິ ເມຕ຺ຕິ, ສາ ເອເຕສຸ ອຕ຺ຖີຕິ ມິຕ຺ຕາ. ສຫ ອຍນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ສຫາຍາ. ສມ຺ປວງ຺ກນ຺ຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ໂອນຕໍ. ຊຍກາຣຓໍ ທິສ຺ວາ ອາຫ, ຕຖາ ຫິ ‘‘ອຊ຺ຊ ອິມໍ ຣຕ຺ຕິໍ ທຸກ຺ຂໍ ເສຕີ’’ຕິ ກາລປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເວຣິຆາໂຕ ນາມ ເວຣິປຸຄ຺ຄເລ ສຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເວຣິປຸຄ຺ຄລໍ ລຠຕີ’’ຕິ.

ປຐມສງ຺ຄາມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ທຸຕິຍສງ຺ຄາມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໒໖. ສຸຓາຖາຕິ ‘‘ວຕ຺ວາ’’ຕິ ວຈນເສໂສ. ອຸປກປ຺ປຕີຕິ ສມ຺ຠວຕິ. ສຍ຺ຫໍ ໂຫຕີຕິ ກາຕຸໍ ສກ຺ກາ ໂຫຕິ. ‘‘ຍທາ ຈຎ຺ເຎ’’ຕິ ຈ-ກາໂຣ ນິປາຕມຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຍທາ ອຎ຺ເຎ’’ຕິ. ວິລຸມ຺ປນ຺ຕີຕິ ວິນາສໍ ອຈ຺ຉິນ຺ທນໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ວິລຸມ຺ປີຍຕີຕິ ວິລຸຕ຺ຕປຣສນ຺ຕກສ຺ສ ອສກຕ຺ຕາ ປຸຄ຺ຄໂລ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກໍ ກມ຺ມຜລໍ ປຏິສໍເວເທນ຺ໂຕ ວິຍ ສຍມ຺ປິ ປເຣນ ວິລຸມ຺ປີຍຕິ, ຘນຊານິໍ ປາປຸຓາຕິ. ‘‘ກາຣຓ’’ນ຺ຕິ ຫິ ມຎ຺ຎຕີຕິ ປາປກິຣິຍໍ ອຕ຺ຕໂນ ຫິຕາວຫໍ ກາຣຓໍ ກຕ຺ວາ ມຎ຺ຎຕິ. ຊຍນ຺ໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ‘‘ອິທໍ ນາມ ຊິນາມີ’’ຕິ ມຎ຺ຎມາໂນ ສຍມ຺ປິ ຕໂຕ ປຣາຊຍໍ ປາປຸຓາຕິ. ຆຏ຺ເຏຕາຣນ຺ຕິ ປາປກມ຺ມວິປາກໍ. ກມ຺ມວິວຏ຺ເຏນາຕິ ກມ຺ມສ຺ສ ວິວຏ຺ຏເນນ, ປຈ຺ຈຍລາເຠນ ລທ຺ຘາວສເຣນ ວິວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ວິຄມິເຕນ ກມ຺ເມນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ທຸຕິຍສງ຺ຄາມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ມລ຺ລິກາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໒໗. ເອກຈ຺ຈາຕິ ປຓ຺ຑິຕາ ສປຎ຺ຎາ. ເສຍ຺ຍາຕິ ວຣາ. ຄາຖາສຸຂຕ຺ຖໍ ສສຸຣສທ຺ທໂລປໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ສສ຺ສຸເທວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສສ຺ສຸສສຸຣເທວຕາ’’ຕິ. ທິສາເຊຏ຺ຐກາຕິ ຈຕູສຸປິ ທິສາສຸ ເຊຏ຺ຐກສີເສນ ຫິ ໂລກໍ ວທຕິ. ຕາທິສາຍາຕິ ຕຖາຣູປາຍ ເມຘາວິຕາທິຄຸຓວຸຕ຺ຕິຍາ. ສຸຠຣິຍາຍາຕິ ສຸເຂຕ຺ຕຠູຕາຍ ສຸນ຺ທຣິຕ຺ຖິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ມລ຺ລິກາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ອປ຺ປມາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໒໘. ສມຘິຄ຺ຄຍ຺ຫາຕິ ສມ຺ມາ ອຕິວິຍ ຄເຫຕ຺ວາ, ຎາເຍນ ວິເສສໂຕ ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ. ກາຣາປກອປ຺ປມາໂທຕິ ຕິຓ຺ຓໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນໍ ປວຕ຺ຕກອປ຺ປມາໂທ. ສມວຘານນ຺ຕິ ສມວໂຣຘໍ ອນ຺ໂຕຄຘໍ. ອຸປກ຺ເຂປນ຺ຕິ ພຫິ ອຫຸຕ຺ວາ ປກ຺ຂິປິຕພ຺ພຕໍ. ເສສປທຊາຕານິ ວິຍ ອວ…ເປ… ຘມ຺ມາ ສປ຺ປເທສຕ຺ຕາ. ອປ຺ປມາເທ ສໂມຘານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ນິປ຺ປເທສຕ຺ຕາ. ອຄ຺ຄໍ ເສຏ຺ຐໍ ມຫນ຺ຕໍ ເສສຘມ຺ມານໍ ອປ຺ປມາໂທ. ປຏິລາຠກຏ຺ເຐນາຕິ ອຘິຄມເຫຕຸຕາຍ. ໂລກິໂຍປິ ສມາໂນຕິ ກາມາວຈໂຣປິ ສມາໂນ. ມຫຄ຺ຄຕານຸຕ຺ຕຣານໍ ປຸພ຺ພຠາເຄ ປວຕ຺ຕອປ຺ປມາໂທ ຫິ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕ.

ປສໍສນ຺ຕິ ປຓ຺ຑິຕາຕິ ໂຍຊນາ. ອປ຺ປມາທສ຺ສ ປາສໍສຠາເວ ເອກນ຺ຕໂຕ ກຕ຺ຕພ຺ພຕາຍ ປນ ‘‘ເອຕານີ’’ຕິອາທິນາ ກາຣຓໍ ອາຫ. ອິມິສ຺ສາ ໂຍຊນາຍ ‘‘ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາສູ’’ຕິ ປທສ຺ສ ‘‘ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຍສ຺ມາ ປຓ຺ຑິຕາ ອປ຺ປມາທໍ ປສໍສນ຺ຕິ, ຍສ຺ມາ ຈ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາສຸ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ອຸໂຠ ອຕ຺ເຖ ອຘິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ຕສ຺ມາ ອາຍຸອາທີນິ ປຕ຺ຖຍນ຺ເຕນ ອປ຺ປມາໂທວ ກາຕພ຺ໂພຕິ. ທຸຕິຍໂຍຊນາຍ ປນ ປຓ຺ຑິຕາ ອປ຺ປມາທໍ ປສໍສນ຺ຕິ. ກຕ຺ຖ? ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາສຸ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ອປ຺ປມຕ຺ໂຕຕິອາທິ. ເຕນາຫ ‘‘ຍສ຺ມາ…ເປ… ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອຕ຺ຖປຏິລາຠາຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາທິຫິຕປຏິລາຠາ.

ອປ຺ປມາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໒໙. ສີລາທິຄຸຓສມນ຺ນາຄໂຕ ກລ຺ຍາໂຓ ຠທ຺ທໂກ ມິຕ຺ໂຕ ເອຕສ຺ສາຕິ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ສ ຘມ຺ໂມ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕສ຺ເສວ ສ຺ວາຂາໂຕ ນາມ ໂຫຕິ ສຸຕ຺ວາ ກຕ຺ຕພ຺ພກິຈ຺ຈສ຺ສ ສາຘນໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕ຺ຖໍ ປູເຣຕີ’’ຕິ. ອິຕຣສ຺ສາຕິ ປາປມິຕ຺ຕສ຺ສ. ເຕນາຕິ ອຕ຺ຖປູຣເຓນ. ເອຕນ຺ຕິ ‘‘ໂສ ຈ ໂຂ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ເອຕໍ ວຈນໍ. ເທສນາຘມ຺ໂມຕິ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມ. ໂສ ຫິ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕໂຕ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ລທ຺ຘພ຺ໂພ, ອິຕເຣ ຕທຸປນິສ຺ສຍາ ປຈ຺ຈຕ຺ຕປຸຣິສກາເຣຫິ, ເຕນ ລທ຺ຘພ຺ໂພ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ໂຕຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ສາວກໂພຘິສຕ຺ຕວເສນ ເຫສາ ເທສນາ ອາຄຕາ. ນ ຫິ ເສສໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ປໂຣປເທເສນ ປໂຍຊນໍ ອຕ຺ຖິ.

ອຸປຑ຺ຒໍ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕໂຕຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣນ຺ຕສ຺ສ ອຸປຑ຺ຒຄຸໂຓ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕໂຕ ລທ຺ຘພ຺ໂພ. ອຸປຑ຺ຒໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕປຸຣິສກາຣໂຕຕິ ອິຕຣໍ ອຸປຑ຺ຒໍ ຎາຓໍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຣິສກາຣໂຕ. ໂລເກປິ ປາກໂຏຍມຕ຺ໂຖ ‘‘ອາຈຣິຍໂຕ ອຸປຑ຺ຒໍ, ປຈ຺ຈຕ຺ຕປຸຣິສກາຣໂຕ ອຸປຑ຺ຒໍ ລທ຺ຘພ຺ພາ ເຕວິຊ຺ຊຕາ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຖໂຣ ຕຖາ ຈິນ຺ເຕສິ. ນິປ຺ປເທສນ຺ຕິ ອນວເສສໂຕ. ຕໂຕຕິ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕໂຕ. ອຸປຑ຺ຒໍ ອາຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຸປຑ຺ຒຄຸໂຓ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕໍ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ. ພຫູຫິ ປຸຣິເສຫິ. ວິນິພ຺ໂຠໂຄ ວິເວຈນໍ ນຕ຺ຖິ ເອກຊ຺ຌໍ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິເວເຈຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ. ເອສາຕິ ປຣໂຕໂຆສປຈ຺ຈຕ຺ຕປຸຣິສກາຣໂຕ ຈ ສິຊ຺ຌມາໂນ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຕກນ຺ຕິ ເອຕ຺ຕໂກ ຠາໂຄ. ຍທິ ນ ສກ຺ກາ ລທ຺ຘຸໍ, ອຖ ກສ຺ມາ ອຸປຑ຺ຒນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາຍາ’’ຕິອາທິ. ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີສຸ ນ ສກ຺ກາ ລທ຺ຘຸໍ. ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ເຍ ສກລມ຺ປິ ນ ສມ຺ຠວຕິ ປຣໂຕໂຆສມຕ຺ເຕນ ເຕສໍ ອສິຊ຺ຌນໂຕ, ປຘານເຫຕຸຠາວທີປນຕ຺ຖໍ ປນ ‘‘ສກລເມວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸພ຺ພຠາຄປຏິລາຠງ຺ຄນ຺ຕິ ປຸພ຺ພຠາເຄ ປຏິລທ຺ຘພ຺ພກາຣຓໍ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປເທເສນ ວິນາ ເຕນ ອຸຕ຺ຕຣິ ວິເສສໂຕ ອລທ຺ຘພ຺ພໂຕ. ອຕ຺ຖໂຕຕິ ປຣມຕ຺ຖໂຕ. ‘‘ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕໍ…ເປ… ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ຘາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ສຸຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕ ປນ ສີລາທໂຍ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘປຣິຍາປນ຺ນາຕິ ອາຫ ‘‘ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ໂຘຕິປິ ວທນ຺ຕິເຍວາ’’ຕິ.

ມາເຫວນ຺ຕິ ມາ ອຫ ເອວນ຺ຕິ ເຉໂທ, ອຫາຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ, ມາຕິ ປຏິເສເຘ ນິປາໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ມາ ເອວໍ ອຠຓີ’’ຕິ. ‘‘ມາເຫວໍ ອານນ຺ທາ’’ຕິ ວທໂຕ ຠຄວໂຕ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ຕາທິສສ຺ສ ນາມ ເຕ, ອານນ຺ທ, ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຄຸເຓ ເສວໂຕ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕໍ ອຍາຖາວໂຕຕິ ຘມ຺ມຠຓ຺ຑາຄາຣິກສ຺ສ ຍຖາຠູຕຄຸຓກິຕ຺ຕນມຸເຂນ ປຏິກ຺ເຂໂປ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ພຫຸສ຺ສຸໂຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ອິທນ຺ຕິ ອິທໍ ວຈນໍ ຠຄວາ ອາຫາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສກລເມວ ຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ຫິ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ‘‘ມາເຫວ’’ນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ປຏິກ຺ເຂປສ຺ສ ກາຣຓໍ ໂຊຕິຕໍ, ນ ສຣູປໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕສ຺ເສຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປນ ຕໍ ສຣູປໂຕ ທສ຺ສິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອິທານິ…ເປ… ອາທິມາຫາ’’ຕິ. ປາຏິກງ຺ຂິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອິຈ຺ຉນຏ຺ເຐນ ປາຏິກງ຺ຂິຕພ຺ພໍ, ນ ປຏິກງ຺ຂານິມິຕ຺ເຕນາຕິ ອາຫ ‘‘ອວສ຺ສໍຠາວີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ອິຘາຕິ ອນ຺ໂຕຄຘາວຘາຣຓປທໍ, ອິເຘວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມສ຺ມິໍເຍວ ຫິ ສາສເນ ອຣິຍມຄ຺ຄຠາວນາ, ນ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ. ອາທິປທານໍເຍວາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ວາກ຺ເຍ ອາທິໂຕ ເອວ ວຸຕ຺ຕສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທິປທານໍເຍວ. ສມ຺ມາທສ຺ສນລກ຺ຂຓາຕິ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍສຈ຺ຈານໍ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍາທິວເສນ ສມ຺ມເທວ ທສ຺ສນສຠາວາ. ສມ຺ມາອຠິໂຣປນລກ຺ຂໂຓຕິ ນິພ຺ພານສງ຺ຂາເຕ ອາຣມ຺ມເຓ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ສມ຺ມເທວ ອາໂຣປນສຠາໂວ. ສມ຺ມາປຣິຄ຺ຄຫຓລກ຺ຂຓາຕິ ມຸສາວາທາທີນໍ ວິສໍວາທນາທິກິຈ຺ຈຕາຍ ລູຂານໍ ອປຣິຄ຺ຄາຫການໍ ປຏິປກ຺ຂຠາວໂຕ ປຣິຄ຺ຄາຫກສຠາວາ ສມ຺ມາວາຈາ ສິນິທ຺ຘຠາເວນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ສມ຺ມາວາຈາປຈ຺ຈຍໍ ສຸຠາສິຕໂສຕາຣຎ຺ຈ ປຸຄ຺ຄລໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ສມ຺ມາປຣິຄ຺ຄຫຓລກ຺ຂຓາ. ຍຖາ ກາຍິກກິຣິຍາ ກິຎ຺ຈິ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ, ສຍຎ຺ຈ ສມຸຏ຺ຐຫນໍ ຆຏນໍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ສມ຺ມາກມ຺ມນ຺ຕ ສງ຺ຂາຕາ ວິຣຕິປີຕິ ສມຸຏ຺ຐາປນລກ຺ຂຓາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ວາ ອຸກ຺ຂິປນໍ ສມຸຏ຺ຐາປນໍ ກາຍິກກິຣິຍາຍ ຠາຣຸກ຺ຂິປນໍ ວິຍ. ຊີວມານສ຺ສ ສຕ຺ຕສ຺ສ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ວາ, ຊີວິຕປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອາຊີວສ຺ເສວ ວາ ສຸທ຺ຘິ ໂວທານໍ. ຍຖາ ອຸປ຺ປນ຺ນຸປ຺ປນ຺ນານໍ ວຊ຺ຊານໍ ຘມ຺ເມນ ປຫານານຸປ຺ປາທອຕ຺ຖລາຠາທິປຣິວຸຑ຺ຒິ ໂຫຕິ, ເອວໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ປຄ຺ຄຫຓສຠາໂວຕິ ສມ຺ມາປຄ຺ຄຫລກ຺ຂໂຓ ສມ຺ມາວາຍາໂມ. ກາຍເວທນາຈິຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ສຸຠສຸຂນິຈ຺ຈອຕ຺ຕຄາຫານຎ຺ຈ ວິຘມນວເສນ ສມ຺ມາປຕິຏ຺ຐານສຠາວາຕິ ສມ຺ມາອຸປຏ຺ຐານລກ຺ຂຓາ ສມ຺ມາສຕິ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ສມ຺ມາ ສມາທຫນໍ ເອກຄ຺ຄຕາກຣຓໍ ສຠາໂວ ເອຕສ຺ສາຕິ ສມ຺ມາສມາຘານລກ຺ຂໂຓ ສມ຺ມາສມາຘິ. ຕີຓິ ກິຈ຺ຈານິ ໂຫນ຺ຕິ ປຏິປກ຺ຂຘມ຺ເມສຸ, ອາຣມ຺ມຓຘມ຺ເມສຸ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ຈ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ຂເຓ ປວຕ຺ຕິວິເສສຠູຕານິ. ອິທານິ ຕານິ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເສຍ຺ຍຖິທ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສທ຺ຘິນ຺ຕິ ອິມິນາ ‘‘ອຎ຺ເຎຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕກິເລສາ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຍາ ສຫ ເອກຏ຺ຐາ ວາ ອເນກຏ຺ຐາ ວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປຊຫຕິ ປຫາຍ ນໍ ປຏິວິຊ຺ຌຕິ. ນິໂຣຘນ຺ຕິ ນິພ຺ພານໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກໂຣຕິ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາປຏິເວເຘນ ປຏິວິຊ຺ຌຕິ.

ນ ເກວລໍ ມຄ຺ຄຘມ຺ມາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ, ອຖ ໂຂ ອປເຣນປິ ນເຍນ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ນານາຂຓາ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ນານາຣມ຺ມຓາ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາທິຠາວໂຕ. ເອກກ຺ຂຓາ ສກິເທວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ເອກາຣມ຺ມຓາ ນິພ຺ພານວິສຍຕ຺ຕາ. ຈຕ຺ຕາຣິ ນາມານິ ລຠຕິ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍາທິວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ. ຕີຓິ ນາມານິ ລຠຕິ ກາມສງ຺ກປ຺ປາທີນໍ ປຫານວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ. ປຏິປກ຺ຂປຫານວເສນ ຫິສ຺ສ ນາມຕ຺ຕຍລາໂຠ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ວິຣຕິໂຍປິ ໂຫນ຺ຕິ ເຈຕນາໂຍປິ ປຸພ຺ພຠາເຄປິ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ປນ ວິຣຕິໂຍວ ປຏິປກ຺ຂສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນສ຺ສ ມຄ຺ຄກິຈ຺ຈຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ເຈຕນາ ມຄ຺ຄສຠາວາ. ສມ຺ມປ຺ປຘານສຕິປຏ຺ຐານວເສນາຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘສມ຺ມປ຺ປຘານຈຕຸພ຺ພິຘສຕິປຏ຺ຐານວເສນ ຈຕ຺ຕາຣິ ນາມານິ ລຠຕິ ອນຸປ຺ປນ຺ນາກຸສລານຸປ຺ປາທນາທີນໍ ກຸສລານຎ຺ຈ ວຑ຺ຒນໂຕ. ປຸພ຺ພຠາເຄປິ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓປີຕິ ຍຖາ ປຸພ຺ພຠາເຄ ປຐມຊ຺ຌານາທິວເສນ ນານາ. ເອວໍ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓປິ. ນ ຫິ ເອໂກປິ ຈ ມຄ຺ຄສມາຘິ ປຐມຊ຺ຌານສມາຘິອາທິນາມານິ ລຠຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີນໍ ວິຍ ກິຈ຺ຈວເສນ ເຠທາຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓປິ ສມ຺ມາສມາຘິເຍວາ’’ຕິ.

ຎຕ຺ວາ ຎາຕພ຺ພາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ວຸທ຺ຘິ ນາມ ເວປຸລ຺ລໍ ຠິຍ຺ໂຍຠາໂວ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປາໂທ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ປຸນປ຺ປຸນໍ ຊເນຕີ’’ຕິ. ອຠິນິພ຺ພຕ຺ເຕຕີຕິ ອຠິວຑ຺ຒໍ ປາເປນ຺ໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ. ວິວິຕ຺ຕຕາຕິ ວິວິຕ຺ຕຠາໂວ. ໂສ ຫິ ວິເວຈນີຍໂຕ ວິວິຈ຺ຈຕິ, ຍໍ ວິວິຈ຺ຈິຕ຺ວາ ຐິຕໍ, ຕທຸຠຍມ຺ປິ ອິຘ ວິວິຕ຺ຕຠາວສາມຎ຺ເຎນ ‘‘ວິວິຕ຺ຕຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕສຸ ປຸຣິໂມ ວິເວຈນີຍໂຕ ວິວິຈ຺ຈມານຕາຍ ວິວິຈ຺ຈນກິຣິຍາຍ ສມງ຺ຄີ ຘມ຺ມສມູໂຫ ຕາຍ ເອວ ວິວິຈ຺ຈນກິຣິຍາຍ ວເສນ ວິເວໂກຕິ ຄຫິໂຕ. ອິຕໂຣ ສພ຺ພໂສ ຕໂຕ ວິວິຕ຺ຕສຠາວຕາຍ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມິໍ ຘມ຺ມປຸຎ຺ເຊ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍ ວິວິຈ຺ຈມານຕາຍ ວິເວກສງ຺ຂາຕໍ ນິສ຺ສາເຍວ ປວຕ຺ຕຕິ, ອິຕຣໍ ປນ ຕໍນິນ຺ນຕາຕໍອາຣມ຺ມຓຕາຫີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິເວກໍ ນິສ຺ສິຕໍ, ວິເວເກ ວາ ນິສ຺ສິຕ’’ນ຺ຕິ.

ຍຖາ ວາ ວິເວກວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ຌານໍ ‘‘ວິເວກຊ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ວິເວກວເສນ ປວຕ຺ຕາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ‘‘ວິເວກນິສ຺ສິຕາ’’ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ນິສ຺ສໂຍ ຈ ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄານໍ ວເສນ ມຄ຺ຄຜລານໍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອສຕິປິ ຕາສໍ ປຸພ຺ພາປຣຠາເວ ‘‘ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຍານໍ ສມຸປ຺ປາທນໍ ວິຍ ອຠິນ຺ນຘມ຺ມາຘາຣາ ນິສ຺ສຍຠາວນາ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ. ຕສ຺ສ ຕທງ຺ຄ-ສມຸຈ຺ເຉທນິສ຺ສຣຓວິເວກນິສ຺ສິຕຕໍ ວຕ຺ວາ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວິເວກນິສ຺ສິຕຕາຍ ອວຈນໍ ອຣິຍມຄ຺ຄຠາວນາຍ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ. ຠາວິຕມຄ຺ຄສ຺ສ ຫິ ເຍ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພາ ຘມ຺ມາ. ເຕສໍ ກິຈ຺ຈໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວິເວໂກ. ອຊ຺ຌາສຍໂຕຕິ ‘‘ນິພ຺ພານໍ ສຈ຺ຉິກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ມຫນ຺ຕອຊ຺ຌາສຍໂຕ. ຍທິປິ ຫິ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ສງ຺ຂາຣາຣມ຺ມຓໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ສງ຺ຂາເຣສຸ ປນ ອາທີນວໍ ສຸຏ຺ຐຸ, ທິສ຺ວາ ຕປ຺ປຏິປກ຺ເຂ ນິພ຺ພາເນ ນິນ຺ນຕາຍ ອຊ຺ຌາສຍໂຕ ນິສ຺ສຣຓວິເວກນິສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ, ອຸຓ຺ຫາຠິຠູຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສີຕນິນ຺ນຈິຕ຺ຕຕາ ວິຍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຍຖາ ສຠາວໂຕ, ຍຖາ ອຊ຺ຌາສຍໂຕ ນິສ຺ສຣຓວິເວກນິສ຺ສິຕຕາ, ເອວໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວິເວກນິສ຺ສິຕຕາປິ ສິຍາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຍທຄ຺ເຄນ ຫິ ນິພ຺ພານນິນ຺ນຕາ ສິຍາ, ຕທຄ຺ເຄນ ຜລນິນ຺ນຕາປິ ສິຍາ ‘‘ກຸທາສ຺ສຸ ນາມາຫໍ ຕທາຍຕນໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ອຊ຺ຌາສຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຠາວໂຕ. ຍສ຺ມາ ປຫານວິນໂຍ ວິຍ ຣາຄນິໂຣໂຘປິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕວິເວເກນ ອຕ຺ຖໂຕ ນິພ຺ພິສິຏ຺ໂຐ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ເອສ ນໂຍ ວິຣາຄນິສ຺ສິຕາທີສູຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ວິເວກຕ຺ຖາ ເອວ ຫິ ວິຣາຄາທໂຍ’’ຕິ.

ໂວສ຺ສຄ຺ຄສທ຺ໂທ ປຣິຈ຺ຈາຄຕ຺ໂຖ ປກ຺ຂນ຺ທນຕ຺ໂຖ ຈາຕິ ໂວສ຺ສຄ຺ຄສ຺ສ ທຸວິຘຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ໂວສ຺ສຊ຺ຊນຎ຺ຫິ ປຫານໍ, ວິສ຺ສຏ຺ຐຠາເວນ ນິຣາສງ຺ກປວຕ຺ຕິ ຈ, ຕສ຺ມາ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ຕທງ຺ຄວເສນ, ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ປຏິປກ຺ຂສ຺ສ ປຫານໍ ໂວສ຺ສຄ຺ໂຄ, ຕຖາ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ຕໍນິນ຺ນຠາເວນ, ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ອາຣມ຺ມຓກຣເຓນ ວິສ຺ສຏ຺ຐສຠາວຕາ ໂວສ຺ສຄ຺ໂຄຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖ ປຣິຈ຺ຈາຄໂວສ຺ສຄ຺ໂຄ’’ຕິອາທິ. ອຍໍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີຕິ ອຍໍ ມິສ຺ສກວເສນ ວຸຕ຺ຕາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ. ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ປກາເຣນາຕິ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານປກາເຣນ ຕໍນິນ຺ນຕທາຣມ຺ມຓກຣຓປ຺ປກາເຣນ ຈ.

ປຸພ຺ເພ ໂວສ຺ສຄ຺ຄວຈນສ຺ເສວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ສກເລນ ວຈເນນາ’’ຕິ. ປຣິຓມນ຺ຕໍ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ, ປຣິຓຕໍ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ. ປຣິຓາໂມ ນາມ ອິຘ ປຣິປາໂກຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິປຈ຺ຈນ຺ຕໍ ປຣິປກ຺ກຎ຺ຈາ’’ຕິ. ປຣິປາໂກ ຈ ອາເສວນລາເຠນ ລທ຺ຘສາມຕ຺ຖິຍສ຺ສ ກິເລເສ ປຣິຈ຺ຈຊິຕຸໍ ນິພ຺ພານໍ ປກ຺ຂນ຺ທິຕຸໍ ຕິກ຺ຂວິສທຠາໂວ. ເຕນາຫ ‘‘ອຍ’’ນ຺ຕິອາທິ. ເອສ ນໂຍຕິ ຍ຺ວາຍໍ ນໂຍ ‘‘ວິເວກນິສ຺ສິຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍໍ ວຸຕ຺ໂຕ, ເສເສສຸ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ, ເອວໍ ຕຕ຺ຖ ເນຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຏິຈ຺ຈາຕິ ນິສ຺ສາຍ. ຊາຕິສຠາວາຕິ ຊາຍນສຠາວາ. ສກໂລຕິ ອນວເສໂສ, ສພ຺ໂພຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ໂກຈິ ມຄ຺ໂຄ ສາວເສໂສ ຫຸຕ຺ວາ ສມ຺ຠວຕິ. ເຫຏ຺ຐິເມ ມຄ຺ເຄ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ອຸປຣິໂມ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ເອວ ນາມ ອນນ຺ຕຣາເຍນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ວວສ຺ສຄ຺ຄຕ຺ເຖຕິ ວຈສາຍຕ຺ເຖ. ວຓ຺ຓຍນ຺ຕີຕິ ຄຸຓວຓ຺ຓນວເສນ ວິຕ຺ຖາເຣນ຺ຕິ.

ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ປຐມອປຸຕ຺ຕກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໓໐. ທິວ-ສທ຺ໂທ ທິວາ-ສທ຺ໂທ ວິຍ ທິວສປຣິຍາໂຍ, ຕສ຺ມາ ວິເສສນຠາເວນ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ທິວສທ຺ໂທ ອຕ຺ຖວິເສສໍ ທີເປຕີຕິ ອາຫ ‘‘ທິວສສ຺ສ ທິວາ’’ຕິອາທິ. ສໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຘນໍ, ຕສ຺ສ ປຕີຕິ ສມ຺ປຕິ, ຘນສາມິໂກ, ຕສ຺ສ ຫິຕາວຫຕ຺ຕາ ສາປເຕຍ຺ຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສາປເຕຍ຺ຍນ຺ຕິ ຘນ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ສ ເຄເຫ ກຕາກຕຠຓ຺ຑສ຺ສ ອຕິພຫຸຠາວໂຕ ວິມ຺ຫຍປ຺ປຕ຺ໂຕ ຣາຊາ ‘‘ໂກ ປນ ວາໂທ’’ຕິ ອາຫ. ກາຬໂລຫໍ ນາມ ອໂຍຜລໍ. ກຈ຺ຉປາທິຣູເປຫິປິ ໂສວຓ຺ຓາທີນິ ຐເປນ຺ຕິ. ສກຸຓ຺ຑກຠຕ຺ຕນ຺ຕິ ສກຸຓ຺ເຑຫິ ວາ ສຖຸເສຫິ ວາ ປກ຺ກຠຕ຺ຕໍ. ພິລງ຺ຄໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຘຎ຺ຎພິລງ຺ຄໍ, ອາຣນາລນ຺ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ທຸຕິຍໍ ອສ຺ສາຕິ ພິລງ຺ຄທຸຕິຍໍ. ຕຎ຺ຫິ ກຎ຺ຊິໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ ກຎ຺ຊິກໍ ນາມ. ຕີຫິ ປກ຺ເຂຫິ ວຕ຺ຖຂຓ຺ເຑຫິ ກຕນິວາສນໍ ຕິປກ຺ຂວສນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕີຓິ…ເປ… ນິວາສນ’’ນ຺ຕິ.

ອສນ຺ໂຕ ນີໂຈ ປຸຣິໂສຕິ ອສປ຺ປຸຣິໂສຕິ ອາຫ ‘‘ລາມກປຸຣິໂສ’’ຕິ. ກມ຺ມສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕຠາເວນ ໂອຕຣຓຕາຍ ຜລໍ ອຄ຺ຄໍ ນາມ, ອຸປຣິຠູມິຄຕຕ຺ຕາ ອຸທ຺ຘໍ ອຄ຺ຄໍ ອສ຺ສາຕິ ອຸທ຺ຘຄ຺ຄິກໍ. ທກ຺ຂິຓນ຺ຕິ ທານມາຫ. ສຄ຺ໂຄ ນາມ ກາມຠວູປປຕ຺ຕິຠໂວ, ຕສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ ‘‘ສຄ຺ຄສ຺ສ ຫິຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣຸປປຕ຺ຕິຊນນໂຕຕິ ຕຕ຺ຣ ອຸປປຕ຺ຕິຍາ ຊນນໂຕ, ອຸປ຺ປາທນໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເສຕໍ ອຸທກໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ເສໂຕທກາ. ໂສ ເຍນ ຠາເວນ ຍຕ຺ຖ ປາກຏຕໂຣ ຫຸຕ຺ວາ ທິສ຺ສຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວີຈີນໍ ຠິນ຺ນຏ຺ຐາເນ’’ຕິ ອາຫ. ສຸໂຂຕຣຓຏ຺ຐານຕາຍ ກທ຺ທມາທິໂທສວິຣຫໂຕ ຈ ສຸນ຺ທຣຕິຕ຺ຖາ. ຕໍ ອເປຍ຺ຍມານນ຺ຕິ ຕໍ ອຸທກໍ ເກນຈິ ອປຣິຠຸຎ຺ຊິຍມານໍ. ອຕ຺ຕນາ ກຕ຺ຕພ຺ພກິຈ຺ຈກໂຣຕິ ອຕ຺ຕນາ ກາຕພ຺ພກມ຺ມສງ຺ຂາຕກິຈ຺ຈກໂຣ, ປຣິໂຠຄວເສນ ເຈວ ສງ຺ຄເຫຕພ຺ພສງ຺ຄຓ຺ຫນວເສນ ຈ ນິໂຍຊໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຸສລກິຈ຺ຈກໂຣຕິ ອຕ຺ຕນາ ກາຕພ຺ພປຸຎ຺ຎກໂຣ.

ປຐມອປຸຕ຺ຕກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ທຸຕິຍອປຸຕ຺ຕກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໓໑. ປິຓ຺ຑປາເຕນາຕິ ສຫໂຍເຄ ກຣຓວຈນໍ. ປຏິປາທນໍ ເຕນ ສຫ ໂຍຊນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປິຓ຺ຑປາເຕນ ສທ຺ຘິໍ ສໍໂຍເຊສິ, ປິຓ຺ຑປາຕໍ ອທາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ‘‘ປຓີຕໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ປາຬິຍໍ ປນ ‘‘ກຓາຊກໍ ຠຸຎ຺ຊຕິ ພິລງ຺ຄທຸຕິຍ’’ນ຺ຕິ. ຕໍ ຕໍ ປວຕ຺ຕິຕໍ ເຍຠຸຍ຺ຍວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອິທານິ ‘‘ອິມສ຺ສ ເສຏ຺ຐິສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ສມຓສ຺ສ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ວາ ເທຖາ’’ຕິ ວຈນໍ ນ ສຸຕປຸພ຺ພໍ, ຍສ຺ມາ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ນາມ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸຓານຸຠາເວຫິ ໂລເກ ປາກຏາ ສຎ຺ຊາຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາຍ ‘‘ນ ຍສ຺ສ ວາ ຕສ຺ສ ວາ’’ຕິອາທິ ຈິນ຺ຕິຕໍ. ຕຖາ ຫິ ເຕສໍ ເທນ຺ຕາປິ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປຓີຕເມວ ເທນ຺ຕິ. ນາສາປຸຏໍ ປຫຣິ ອຕ຺ຕໂນ ອານຸຠາເວນ. ໂສ ລຸທ຺ຘຕາຍ ‘‘ພຫຸ ວຕ ຘຎ຺ຎໍ ມມສ຺ສາ’’ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ສໍຍເມຕຸໍ ສນ຺ຘາເຣຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ.

ວິປ຺ປຏິສາຣຸປ຺ປນ຺ນາກາຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວຣເມຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອິມສ຺ສ ສມຓສ຺ສ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ເທຫີ’’ຕິ ວທໂຕ ນ ເອກາຍ ເອວ ຊວນວີຖິຍາ ວເສນ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິ. ອຖ ໂຂ ຕຕ຺ຖ ອາທິໂຕ ປວຕ຺ຕຊວນວາໂຣປິ ອຕ຺ຖິ ມຊ຺ເຌ ປວຕ຺ຕຊວນວາໂຣປິ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ປຸພ຺ພປຈ຺ຉິມເຈຕນາວເສນາ’’ຕິ. ເອກາ ເຈຕນາ ທ຺ເວ ປຏິສນ຺ຘິໂຍ ນ ເທຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ສາເກຕປຎ຺ຫວເສນ ນິຈ຺ຉໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຈຸທ຺ທສນ຺ນໍ ເຈຕນານໍ ປຸພ຺ເພ ປຸເຣຕຣໍ ກຕຕ຺ຕາ ປຸຣາຓໍ.

ປຣິຄຍ຺ຫຕີຕິ ປຣິຄ຺ຄໂຫຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ ວຕ຺ຖຸ’’ນ຺ຕິ. ອນ຺ວາຍ ອຸປນິສ຺ສາຍ ຊີວນ຺ຕີຕິ ອນຸຊີວິໂນ. ສພ຺ພເມຕນ຺ຕິ ຘນຘຎ຺ຎາທິສພ຺ພໍ ເອຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕປຣິຄ຺ຄຫວຕ຺ຖຸໍ. ນິກ຺ຂິປ຺ປຄາມິນນ຺ຕິ ນິກ຺ຂິປິຕພ຺ພຕາຄາມິນໍ. ນິກ຺ຂິປິຕພ຺ພສຠາວໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ນິກ຺ຂິປ຺ປສຠາວ’’ນ຺ຕິ. ປຫາຍ ຄມນີຍນ຺ຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິຈ຺ຈຊິຕພ຺ພສຠາວເມວາ’’ຕິ.

ທຸຕິຍອປຸຕ຺ຕກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ທຸຕິຍວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ຕຕິຍວຄ຺ໂຄ

໑. ປຸຄ຺ຄລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໓໒. ‘‘ນີເຈ ກຸເລ ປຈ຺ຈາຊາໂຕ’’ຕິອາທິ ອປ຺ປກາສນຠາເວນ ຕມຕີຕິ ຕໂມ, ເຕນ ຕເມນ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ຕໂມ ປຸຄ຺ຄໂລ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍໂຍຄໂຕ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ຕພ຺ໂພຫາໂຣ ຍຖາ ‘‘ມຈ຺ເຉຣໂຍຄໂຕ ມຈ຺ເຉໂຣ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ຕໂມຕິ ອປ຺ປກາສນຠາເວນ ຕໂມ ຕມຠູໂຕ ອນ຺ຘກາໂຣ ວິຍ ຊາໂຕ, ອນ຺ຘກາຣຕ຺ຕໍ ວາ ປຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ ຕມເມວ ປຣມ຺ປຣໂຕ ອຍນໍ ຄຕິ ນິຏ຺ຐາ ເອຕສ຺ສາຕິ ຕມປຣາຍໂຓ, ຕມປຣາຍຓຕໍ ວາ ປຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຎາເຍນປິ ຕມຄ຺ຄຫເຓນ ຂນ຺ຘຕໂມວ ກຖິໂຕ, ນ ອນ຺ຘກາຣຕໂມ. ຂນ຺ຘຕໂມຕິ ຈ ສມ຺ປຕ຺ຕິຣຫິຕາ ຂນ຺ຘປວຕ຺ຕິເຍວ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ‘‘ອຸຈ຺ເຈ ກຸເລ ປຈ຺ຈາຊາໂຕ’’ຕິອາທິ ປກາສນຠາເວນ ໂຊເຕຕີຕິ ໂຊຕິ, ເຕນ ໂຊຕິນາ ຍຸຕ຺ໂຕຕິອາທິ ສພ຺ພໍ ຕເມ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອິຕເຣ ທ຺ເວຕິ ໂຊຕິຕມປຣາຍໂຓ ໂຊຕິໂຊຕິປຣາຍໂຓຕິ ອິຕເຣ ທ຺ເວ ປຸຄ຺ຄເລ.

ເວຓຸເວຕ຺ຕາທິເກຫິ ເປຬາທິກາຣກາ ວິລີວກາຣກາ. ມິຄມຈ຺ຉາທີນໍ ນິສາທນໂຕ ເນສາທາ, ມາຄວິກມຈ຺ຉພນ຺ຘາທໂຍ. ຣເຖສຸ ຈມ຺ເມນ ຫນນກຣຓໂຕ ຣຖກາຣາ ຈມ຺ມກາຣາ ວຸຕ຺ຕາ. ‘‘ປຸ’’ ອິຕິ ກຣີສສ຺ສ ນາມໍ, ຕໍ ກຸເສນ຺ຕິ ອປເນນ຺ຕີຕິ ປຸກ຺ກຸສາ, ປຸປ຺ຜຉຑ຺ຑກາ. ທຸພ຺ພຓ຺ໂຓຕິ ວິຣູໂປ. ໂອໂກຏິມໂກຕິ ອາໂຣຫາຠາເວນ ເຫຏ຺ຐິມໂກຏິໂກ, ຣສ຺ສກາໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ລກຸຓ຺ຑໂກ’’ຕິ. ລກຸ ວິຍ ຆຏິກາ ວິຍ ເຑຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ຫິ ລກຸຓ຺ຑໂກ, ຣສ຺ໂສ. ກຓຕິ ນິມີລຕີຕິ ກາໂຓ. ຕໍ ປນສ຺ສ ນິມີລນໍ ເອເກນ ອກ຺ຂິນາ ທ຺ວີຫິປິ ວາຕິ ອາຫ ‘‘ເອກກ຺ຂິກາໂຓ ວາ ອຸຠຍກ຺ຂິກາໂຓ ວາ’’ຕິ. ກຸຓນໍ ກຸໂຓ, ຫຕ຺ຖເວກລ຺ລໍ, ໂສ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ກຸຓີ. ຂຎ຺ໂຊ ວຸຈ຺ຈຕິ ປາທວິກໂລ. ເຫຏ຺ຐິມກາຍສງ຺ຂາໂຕ ສຣີຣສ຺ສ ປກ຺ໂຂ ປເທໂສ ຫໂຕ ອສ຺ສາຕິ ປກ຺ຂຫໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ປີຐສມ຺ປີ’’ຕິ. ປທີເປ ປທີປເນ ເອຕພ຺ພໍ ເນຕພ຺ພນ຺ຕິ ປທີເປຍ຺ຍໍ, ເຕລກປລ຺ລາທິອຸປກຣຓໍ. ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອາຄມນວິປຕ຺ຕີຕິ ອາຄມນຏ຺ຐານວເສນ ວິປຕ຺ຕິ ອາຄໂມ ເອຕ຺ຖາຕິ ກຕ຺ວາ. ປຸພ຺ພຸປ຺ປນ຺ນປຈ຺ຈຍວິປຕ຺ຕີຕິ ປຐມຸປ຺ປນ຺ນປຈ຺ຈຍວເສນ ວິປຕ຺ຕິ. ຈຓ຺ຑາລາທິສຠາວາ ຫິສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ປຐມຸປ຺ປນ຺ນປຈ຺ຈຍາ, ປຐມຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວາ ປຈ຺ຈຍາ, ເຕເຫວສ຺ສ ວິປຕ຺ຕິ ເອວ, ນ ສມ຺ປຕ຺ຕິ. ປວຕ຺ຕປຈ຺ຈຍວິປຕ຺ຕີຕິ ປວຕ຺ເຕ ສຸຂປຈ຺ຈຍວິປຕ຺ຕິ. ຕາທິເສ ນິຫີນກຸເລ ອຸປ຺ປນ຺ໂນປິ ໂກຈິ ວິຠວສມ຺ປນ຺ໂນ ສິຍາ, ອຍໍ ປນ ທຸຄ຺ຄໂຕ ທຸຣູໂປ ໂຫຕິ. ອາຊີວຸປາຍວິປຕ຺ຕີຕິ ອາຊີວນຸປາຍວເສນ ວິປຕ຺ຕິ. ສຸເຂນ ຫິ ຊີວິກໍ ປວຕ຺ເຕຕຸໍ ອຸປາຍຠູຕາ ຫຕ຺ຖິສິປ຺ປາທໂຍ ອິມສ຺ສ ນຕ຺ຖິ, ປຸປ຺ຜຉຑ຺ຑກສິລາໂກຏ຺ຏນາທິກມ຺ມໍ ປນ ກຕ຺ວາ ຊີວິກໍ ປວຕ຺ເຕຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ກສິຣວຸຕ຺ຕິເກ’’ຕິ. ອຕ຺ຕຠາວວິປຕ຺ຕີຕິ ອຸປຘິວິປຕ຺ຕິ. ທຸກ຺ຂກາຣຓສມາໂຍໂຄຕິ ກາຍິກເຈຕສິກທຸກ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈຍສໂມຘານໍ. ສຸຂກາຣຓວິປຕ຺ຕີຕິ ສຸຂປຈ຺ຈຍປຣິຫານິ. ອຸປໂຠຄວິປຕ຺ຕີຕິ ອຸປໂຠຄສຸຂສ຺ສ ວິນາໂສ ອນຸປລທ຺ຘິ. ໂຊຕິ ເຈວ ໂຊຕິປຣາຍຓຠາໂວ ຈ ສຸກ຺ກປກ຺ໂຂ.

ທສຫິ ອກ຺ໂກສວຕ຺ຖູຫີຕິ ລກ຺ຂຓວຈນໍ ເອຕໍ ຍຖາ ‘‘ຍທິ ເມ ພ຺ຍາຘິຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ທາຕພ຺ພມິທໂມສຘ’’ນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ທສຫິ ອກ຺ໂກສວຕ຺ຖູຫິ, ຕຕ຺ຖ ວາ ເຍນ ເກນຈິ ປຣິຠາສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກຄ຺ຄຈິຕ຺ໂຕຕິ ທານໍ ທາຕຸໍ ອເປກ຺ຂິຕຕາຍ ສມາຫິຕຈິຕ຺ໂຕ.

ປຸຄ຺ຄລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ອຍ຺ຍິກາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໓໓. ຊຣາຊິຓ຺ຓາຕິ ຊຣາຍ ຊິຓ຺ຓາ. ເຕນ ປາກຏຊຣາຍ ມຕ຺ຖກປ຺ປຕ຺ຕິມາຫ. ວໂຍວຸຑ຺ຒາຕິ ວຍສາ ວຸຑ຺ຒາ. ເຕນ ປຈ຺ຉິມວຍສ຺ສ ໂອສກ຺ກສມ຺ປວຕ຺ຕິໍ ວທຕິ. ຊາຕິມຫລ຺ລິກາຕິ ຊາຕິມຫຕ຺ຕຄຕາ. ຈິຣກາລໍ ອຕິກ຺ກນ຺ຕາຕິ ທ຺ເວ ຕໂຍ ຣາຊປຣິວຏ຺ເຏ ວີຕິວຕ຺ຕາ. ວໂຍ-ສທ຺ໂທ ສາຘາຣຓວຈໂນປິ ຊິຓ຺ຓສທ຺ທສນ຺ນິຘານໂຕ ໂອສານວຍໍ ເອວ ວທຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຈ຺ຉິມວຍໍ ສມ຺ປຕ຺ຕາ’’ຕິ. ອຍ຺ຍິກາຕິ ມາຕາມຫິໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ຫຕ຺ຖີ ເອວ ຣຕນຠູໂຕ ຫຕ຺ຖິຣຕນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສຕສຫສ຺ສຄ຺ຆນເກນາ’’ຕິອາທິ. ສພ຺ພານິ ຕານີຕິ ກຸມ຺ຠກາຣຠາຊນານິ, ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ປມາຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຕສຸ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ, ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ອຍ຺ຍິກາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ອິສ຺ສຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໓໕. ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກຕິ ເອຕ຺ຖ ກາ ອສ຺ສ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ຕິຕ຺ຖິຍານໍ ຠຄວໂຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ອລາຠາຍ ອຍສາຍ ປຣິສກ຺ກນໍ. ຕໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຠຄວໂຕ ກິຣາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ຕໍ ສພ຺ພທິສາສຸ ຍມກມຫາເມໂຆ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ມຫາໂອຆໍ ວິຍ ສພ຺ພາ ປາຣມິໂຍ ‘‘ອິມສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ ວິປາກໍ ທສ຺ສາມາ’’ຕິ ສມ຺ປິຓ຺ຑິຕາ ວິຍ ລາຠສກ຺ກາຣມໂຫຆໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕຍິໍສຸ. ຕໂຕ ຕໂຕ ອນ຺ນປານຍານວຕ຺ຖມາລາຄນ຺ຘວິເລປນາທິຫຕ຺ຖາ ຂຕ຺ຕິຍພ຺ຣາຫ຺ມຓາທໂຍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ – ‘‘ກຫໍ ຠຄວາ, ກຫໍ ເທວເທໂວ ນຣາສໂຠ ໂລກນາໂຖ’’ຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ປຣິເຍສນ຺ຕິ, ສກຏສເຕຫິປິ ປຈ຺ຈເຍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ໂອກາສໍ ອລຠມານາ ສມນ຺ຕາ ຄາວຸຕປ຺ປມາຓມ຺ປິ ສກຏຘຸເຣນ ສກຏຘຸຣໍ ອາຫຈ຺ຈ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ ເຈວ ອນຸວຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈ ອນ຺ຘກວິນ຺ທພ຺ຣາຫ຺ມຓາທໂຍ ວິຍ. ສພ຺ພໍ ຂນ຺ຘເກ (ມຫາວ. ໒໘໒) ເຕສຸ ເຕສຸ ສຸຕ຺ເຕສຸ ຈ ອາຄຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ຈ ຠຄວໂຕ, ເອວໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສປິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ – ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠຄວາ ສກ຺ກໂຕ ໂຫຕິ ຄຣຸກໂຕ ມານິໂຕ ປູຊິໂຕ ອປຈິໂຕ ລາຠີ ຈີວຣ…ເປ… ປຣິກ຺ຂາຣານໍ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆປິ ໂຂ’’ຕິອາທິ (ອຸທາ. ໓໘), ຕຖາ ‘‘ຍາວຕາ ໂຂ, ຈຸນ຺ທ, ເອຕຣຫິ ສງ຺ໂຆ ວາ ຄໂຓ ວາ ໂລເກ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ນາຫໍ, ຈຸນ຺ທ, ອຎ຺ຎໍ ເອກໍ ສງ຺ຆມ຺ປິ ເອກໍ ຄຓມ຺ປິ ສມນຸປສ຺ສາມິ ເອວໍ ລາຠຄ຺ຄຍສຄ຺ຄປ຺ປຕ຺ຕໍ, ຍຖຣິວາຍໍ, ຈຸນ຺ທ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໑໗໖). ເອວນ຺ຕິ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມານາກາເຣນ. ນິຊ຺ຌຕ຺ຕິນ຺ຕິ ສຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ. ນນ຺ຕິ ກຖໍ.

ເອວໍ ປຸຈ຺ຉິຕຸໍ ອຍຸຕ຺ຕໍ ຕິຕ຺ຖິຍານໍ ກຖາ ມຫາຊນສນ຺ນິປາເຕ ນິຍ຺ຍາຕິຕາ ໂຫຕີຕິ. ຕສ຺ມິໍ ທາຕພ຺ພໍ, ຈິຕ຺ຕປ຺ປສາທມຕ຺ເຕນ ເທນ຺ເຕປິ ຫິ ປຸຎ຺ຎໍ ປວຑ຺ຒຕິ. ອາໂຣຈິຕໍ ອຕ຺ຕໂນຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຠຄວາຕິ ສຕ຺ຖຸ ອາມນ຺ຕນໍ. ຈິຕ຺ຕໍ ນາມ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ປວຕ຺ຕມານໍ ນິຄຓ຺ຐາ…ເປ… ປສີທຕິ ປສນ຺ນສ຺ສາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປຸພ຺ເພ ອວິເສສໂຕ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມສ຺ສ ທາຕພ຺ພຏ຺ຐານໍ ນາມ ປຸຈ຺ຉິຕໍ, ອິທານິ ຕສ຺ສ ມຫປ຺ຜລຠາວກໂຣ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍວິເສໂສຕິ ອາຫ ‘‘ອຎ຺ຎໍ ຕຍາ ປຐມໍ ປຸຈ຺ຉິຕໍ, ອຎ຺ຎໍ ປຈ຺ຉາ’’ຕິ. ສລ຺ລກ຺ເຂຫິ ເອຕໍ. ປຈ຺ຉິມໍ ປຸຣິເມນ ສທ຺ຘິໍ ອາເນຫີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປຸຈ຺ຉິຕສ຺ສ ນາມ ປຎ຺ຫສ຺ສ ກຖນໍ ມຍ຺ຫເມວ ຠາໂຣ. ສມຸປພ຺ຍູຬ຺ໂຫຕິ ເອກໂຕ ເສນາຍ ຣາສິວເສນ ສມ຺ປິຓ຺ຑິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຣາສິຠູໂຕ’’ຕິ. ອສິກ຺ຂິໂຕຕິ ສຕ຺ຕຏ຺ຐສໍວຈ຺ຉຣານິ ຘນຸສິປ຺ເປນ ສິກ຺ຂິໂຕ. ຘນຸສິປ຺ປໍ ສິກ຺ຂິຕ຺ວາປິ ໂກຈິ ກຕຫຕ຺ໂຖ ນ ໂຫຕິ, ອຍໍ ປນ ອສິກ຺ຂິໂຕ ນ ກຕຫຕ຺ໂຖ, ໂປງ຺ຂານຸໂປງ຺ຂຠາໂວເຍວ ພ຺ຍາມມຸຏ຺ຐິພນ຺ໂຘ. ຕິຓປຸຎ຺ຊມຕ຺ຕິກາປຸຎ຺ຊາທີສູຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປໍສຸປຸຎ຺ຊວາລຸກປຸຎ຺ຊສາຣຜລກອໂຍຆນາທິເກ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອກຕປຣິຈໂຍຕິ ເຕສໍ ສນ຺ຕິກາ ວິຊ຺ຌນຏ຺ເຐນ ອກຕປຣິຈໂຍ. ຣາຊຣາຊມຫາມຕ຺ຕາທິເກ ອຸເປຈ຺ຈ ອສນໍ ອຸປາສນໍ, ນ ກຕໍ ອຸປາສນໍ ເອເຕນາຕິ ອກຕູປາສໂນ. ອສິກ຺ຂິຕຕາທິນາ ຠີຣຸຠາເວນ ວາ ກາຍສ຺ສ ຉມ຺ຠນໍ ສງ຺ກມ຺ປນໍ ອຸຕ຺ຕາໂສ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຉມ຺ຠີຕິ ອາຫ ‘‘ປເວຘິຕກາໂຍ’’ຕິ.

ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍຕາຍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ປຫີໂນ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຫ. ອຈ຺ຈນ຺ຕປ຺ປຫານສ຺ສ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ ຕຕິເຍເນວ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ປຫີນໍ ໂຫຕິ ປຏິຆສມ຺ປໂຍຄໍ. ອເສກ຺ຂສ຺ສ ອຍນ຺ຕິ ອເສກ຺ຂໍ, ສີລກ຺ຂນ຺ໂຘ. ຕຍິທໍ ນ ອຄ຺ຄຜລໍ ສີລເມວ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ອຖ ໂຂ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອເສກ຺ຂສນ຺ຕາເນ ປວຕ຺ຕໍ ສີລໍ, ໂລກຸຕ຺ຕໂຣ ເອວ ນ ອຘິປ຺ເປໂຕ ສິກ຺ຂາຍ ຊາຕຕ຺ຕາ, ເອວໍ ວິມຸຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ໂຘປີຕິ. ເສກ຺ຂສ຺ສ ເອໂສຕິ ວາ, ອປຣິໂຍສິຕສິກ຺ຂຕ຺ຕາ ສຍເມວ ສິກ຺ຂຕີຕິ ວາ ເສກ຺ໂຂ, ຈຕູສຸ ມຄ຺ເຄສຸ ເຫຏ຺ຐິເມສຸ ຈ ຕີສຸ ຜເລສຸ ສີລກ຺ຂນ຺ໂຘ. ອຸປຣິ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພາຠາວໂຕ ອເສກ຺ໂຂ. ວຸຑ຺ຒິປ຺ປຕ຺ໂຕ ເສກ຺ໂຂຕິ ອເສກ຺ໂຂ. ອຄ຺ຄຜລຠູໂຕ ສີລກ຺ຂນ຺ໂຘ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ວິປສ຺ສກສ຺ສ ສີລສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ຕຖາ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ‘‘ອເສກ຺ເຂນາ’’ຕິອາທີສຸ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍຖາ ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘາ ມິສ຺ສກາ ອຘິປ຺ເປຕາ, ເອວໍ ວິມຸຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາປີຕິ ຕທງ຺ຄວິມຸຕ຺ຕິອາທໂຍປິ ເວທິຕພ຺ພາ, ນ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວິມຸຕ຺ຕິ ເອວ.

ເຍນ ສິປ຺ເປນ ອິສ຺ສາໂສ ໂຫຕິ, ຕໍ ອິສ຺ສຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຸສຸສິປ຺ປ’’ນ຺ຕິ. ຍສ຺ສາ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ວເສນ ສຣີຣໍ ສຎ຺ຊາຕຖາມໍ ໂຫຕິ, ຕໍ ພລປຈ຺ຈຍໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ພລໍ ນາມ ວາໂຍຘາຕູ’’ຕິ. ສມປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ ຫິ ວິສມປ຺ປວຕ຺ຕິນິວາຣກຘາຕຸ ພລໍ ນາມ, ເຕນ ຕໂຕ ອຎ຺ຎໍ ພລຣູປໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ.

ຍສ຺ມາ ອຣຫາ ເອວ ເອກນ຺ຕໂຕ ໂສຣໂຕ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ໂສຣຈ຺ຈນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ໂສຣຈ຺ຈນ຺ຕິ ອຣຫຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ເອເຕ ທ຺ເວຕິ ຂນ຺ຕິ ໂສຣຈ຺ຈນ຺ຕິ ເອເຕ ທ຺ເວ ຘມ຺ມາ. ປານີຍໍ ປິວນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ປປາ, ໂຍ ໂກຈິ ຊລາສໂຍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປານີຍຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕຸຣສ຺ສໂປກ຺ຂຣຓີອາທີນີ’’ຕິ. ອຸທກວິກູລາທີສຸ ກມນ຺ຕິ ອຕິກ຺ກມນ຺ຕິ ເອເຕຫີຕິ ສງ຺ກມນານິ, ເສຕຸອາທີນິ. ເສຕຸກຣຓຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ເສຕຸໍ, ຈງ຺ກມນກຣຓຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ຈງ຺ກມນໍ, ມຄ຺ຄກຣຓຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ມຄ຺ຄໍ ກເຣຍ຺ຍາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຓ຺ຓາສາ’’ຕິອາທິ.

ຠິກ຺ຂາຈາຣວຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຣິຍານໍ ຫິຕໍ ວຕ຺ຕປຏິປຕ຺ຕິໍ. ເທນ຺ໂຕປີຕິ ປິ-ສທ຺ເທນ ອຂີຓາສວສ຺ສ ເທນ຺ໂຕປີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິປິ ເທນ຺ເຕນປິ ກມ຺ມຜລໍ ສທ຺ທຫິຕ຺ວາ ວິປ຺ປສນ຺ນຈິຕ຺ເຕເນວ ທາຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ຖນຍນ຺ຕິ ອິທໍ ຕສ຺ສ ມຫາເມຆຠາວທສ຺ສນໍ, ໂຍ ຫິ ມຫາວສ຺ສໍ ວສ຺ສຕິ, ໂສ ຄຊ຺ຊນ຺ໂຕ ວິຊ຺ຊຸມ຺ມາລໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ປວສ຺ສຕິ. ອຠິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາ ສໂມຘາເນຕ຺ວາຕິ ຂາທນີຍສ຺ສ ວິວິຘຊາຕິຍານິ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ. ເຕນາຫ ‘‘ຣາສິໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ.

ປກິຣຓໍ ນາມ ວິກິຣຓມ຺ປິ ໂຫຕິ ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຘາຕູນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວິກິຣຕີ’’ຕິ. ປກິຣນ຺ໂຕ ວິຍ ວາ ທານໍ ເທຕີຕິ ອິມິນາ ຄຸຓເຂຕ຺ຕເມວ ອປຣິເຍສິຕ຺ວາ ກຣຸຓາເຂຕ຺ເຕປິ ມຫາທານໍ ປວຕ຺ເຕຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນ ‘‘ປກິເຣຕີ’’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ຠຄວຕາ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ອາຄຕຕິຕ຺ຖິຍວາເທນ ອປ຺ປຏິເສຘິຕຕາປິ ທີປິຕາ ໂຫຕິ. ປຸຎ຺ຎຘາຣາຕິ ປຸຎ຺ຎມຍຘາຣາ ປຸຎ຺ຎາຠິສນ຺ທາ. ສິເນຫຍນ຺ຕີຕິ ຖູລຘາເຣນປິ ສິເນເຫນ ສິນິທ຺ຘໍ ກໂຣນ຺ຕີ. ກິເລທຍນ຺ຕີຕິ ອລ຺ລຠາວໍ ປາປຍນ຺ຕີ. ຍຖາຍໍ ປຸຎ຺ຎຘາຣາ ທາຕາຣໍ ອນ຺ໂຕ ສິເນເຫຕິ ປູເຣຕິ ອຠິສນ຺ເທຕິ, ເອວໍ ປຏິຄ຺ຄາຫການມ຺ປິ ອນ຺ໂຕ ສິເນເຫຕິ ປູເຣຕິ ອຠິສນ຺ເທຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ທທໍ ປິໂຍ ໂຫຕິ ຠຊນ຺ຕິ ນໍ ພຫູ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໕.໓໔) ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ‘‘ທາຕາຣໍ ອຠິວສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ທາຍກວເສເນວ ‘‘ສິເນເຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຍສ຺ມາ ວາ ປຏິຄ຺ຄາຫກສ຺ສ ສິເນຫຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອາມິສນິສ຺ສິຕາຕິ ທາຍກວເສເນວ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອິສ຺ສຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ປພ຺ພຕູປມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໓໖. ຂຕ຺ຕິຍາຕິ ອຠິເສກປ຺ປຕ຺ຕາ. ອິສ຺ສຣິຍມໂທ ກາມເຄໂຘ. ປຖວິມຓ຺ຑລສ຺ສ ມຫນ຺ຕຕາ ຕໍນິວາສິນໍ ອນຸຍນ຺ຕຕາຕິ ສພ຺ພມິທໍ ຍຖິຈ຺ຉິຕສ຺ສ ຣາຊກິຈ຺ຈສ຺ສ ສຸເຂນ ສມິຊ຺ຌນສ຺ສ ກາຣຓກິຕ຺ຕນໍ. ຍາທິເສ ຣາຊກິຈ຺ເຈ ອຸສ຺ສຸກ຺ກໍ ອາປນ຺ໂນ, ຕໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອສ ກິຣາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນ຺ຕຣຄມນານີຕິ ຕິຓ຺ຓໍ ນິຣນ຺ຕຣຄມນານໍ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ຄມນານິ. ໂຈຣາ ຈິນ຺ຕຍິໍສູຕິ ເອໂກ ອນ຺ຕຣໂຠຄິໂກ ຣາຊາປຣາຘິໂກ ປຎ຺ຈສຕມນຸສ຺ສປຣິວາໂຣ ໂຈຣິຍໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ວິຈຣຕິ, ເຕ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ.

‘‘ອຍຸຕ຺ຕໍ ເຕ ກຕ’’ນ຺ຕິ ສຈາຫໍ ວກ຺ຂາມີຕິ ໂຍຊນາ. ຘຸຣວິຫາເຣຕິ ຣຖສ຺ສ ຘຸຣໍ ວິຍ ນຄຣສ຺ສ ຘຸຣຠູເຕ ວິຫາເຣ. ສນ຺ຖມ຺ຠິຕຸນ຺ຕິ ວິສ຺ສາສຠາເວນ ອຸປຏ຺ຐາຕຸໍ. ສທ຺ຘາຍິໂກຕິ ສທ຺ຘາຍ ອຍິຕພ຺ໂພ, ສທ຺ເຘຍ຺ໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ສທ຺ຘາຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ປຈ຺ຈຍິໂກຕິ ປຕ຺ຕິຍາຍິຕພ຺ໂພ. ອພ຺ຠສມໍ ປຸຖຸລຠາເວນ. ນິປ຺ໂປເຖນ຺ໂຕຕິ ນິມ຺ມທ຺ເທນ຺ໂຕ. ສຓ຺ຫກຣຓີຍໍ ອຕິສຓ຺ຫໍ ປິສນ຺ໂຕ ນິສທໂປໂຕ ວິຍ ປິສນ຺ໂຕ.

ຘມ຺ມຈຣິຍາຕິອາທິຕ຺ຕມ຺ປິ ສີສໍ ເຈລຎ຺ຈ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິ ເອວ ກາຕພ຺ພາ ຕສ຺ສາ ເອວ ປຣໂລເກ ປຕິຏ຺ຐາຠາວໂຕ. ອາຈິກ຺ຂາມີຕິ ກເຖມິ, ກເຖນ຺ໂຕ ຈ ຍຖາ ຕມຕ຺ຖໍ ສມ຺ມເທວ ຣາຊາ ຊານາຕິ, ເອວໍ ຊານາເປມີຕິ. ນິປ຺ຜຕ຺ຕິ ຍຸທ຺ເຘນ ກາຕພ຺ພອຕ຺ຖສິທ຺ຘິ. ວິສິໂນຕິ ພນ຺ຘຕິ ຍຖາຘິປ຺ເປຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ເອເຕນາຕິ ວິສໂຍ, ສມຕ຺ຖຠາໂວ. ມນ຺ຕສມ຺ປນ຺ນາຕິ ສມ຺ປນ຺ນຣາຊມນ຺ຕາ. ມຫາອມຈ຺ຈາຕິ ມໂຫສຘາທິສທິສາ ນີຕິສຕ຺ຖເຉກາ ອມຈ຺ຈປຸຣິສາ. ອຸປລາເປຕຸນ຺ຕິ ປເຣສໍ ອນ຺ຕເຣ ວິໂຣຘຕ຺ຖໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫິຕຸໍ.

ທ຺ເວເຍວ ປພ຺ພຕາຕິ ປພ຺ພຕສທິສາ ທ຺ເວເຍວ ຄຫິຕາ. ຣາໂຊວາເທຕິ ຣາໂຊວາທສຸຕ຺ເຕ. ອາຄຕາວ ຕຕ຺ຕນ຺ຕິຍາ ອນຸຣູປຕ຺ຖໍ. ວິລຸມ຺ປມານາຕິ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ. ວິປຕ຺ຕີຕິ ໂຠຄປຣິຫານາທິວິນາໂສ. ຫຕ຺ຖິຍຸທ຺ຘາທີຫິ ຊຣາມຣຓໍ ຊິນິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ ສຕ຺ຕສ຺ສ ອວິສຍຠາວໂຕ. ເຍນ ປນ ຊິນິຕຸໍ ສກ຺ກາ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຠຄວາ ‘‘ພຸທ຺ເຘ…ເປ… ນິເວສເຍ’’ຕິ ອາຫ. ຣຕນຕ຺ຕເຍ ຫິ ສທ຺ຘາ ນິວິຏ຺ຐາ ມູລຊາຕາ ປຕິຏ຺ຐິຕາ ເອກນ຺ຕໂຕ ຊຣາມຣຓວິຊຍາຍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ ສທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ.

ປພ຺ພຕູປມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຕຕິຍວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສາຣຕ຺ຖປ຺ປກາສິນິຍາ ສໍຍຸຕ຺ຕນິກາຍ-ອຏ຺ຐກຖາຍ

ໂກສລສໍຍຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.