໑໐. ຍກ຺ຂສໍຍຸຕ຺ຕໍ

໑. ອິນ຺ທກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໓໕. ອຕ຺ຕໂນ ປຣິຓາຍກຕ຺ເຕນ ອິນ຺ໂທ ນາມ ມເຫສກ຺ໂຂ, ອິນ຺ໂທຕິ ສມຎ຺ຎາ ອສ຺ສາຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ອິນ຺ທໂກ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ສ ອິນ຺ທກສ຺ສ. ອິນ຺ທກູເຏ ປພ຺ພເຕ ນິວສຕີຕິ ອິນ຺ທກູຏນິວາສີ, ຕສ຺ສ ອິນ຺ທກູຏນິວາສິໂນ. ພລິກມ຺ເມຫິ ຍຊິຕພ຺ພໂຕ ປູຊິຕພ຺ພໂຕ ຍກ຺ໂຂ, ຕສ຺ສ ຍກ຺ຂສ຺ສ. ອິນ຺ທສ຺ສ ນິວາສຏ຺ຐານຠູຕໍ ກູຏໍ ອິນ຺ທກູຏນ຺ຕິ ຍກ຺ຂໂຕ ກູເຏນ ນາມໍ ລທ຺ຘໍ. ອິນ຺ທກູໂຏ ອິນ຺ໂທ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ຍຖາ ‘‘ເກລາສກູໂຏ ເກລາໂສ’’ຕິ. ອິນ຺ໂທ ຍກ຺ໂຂຕິ ກູຏໂຕ ຍກ຺ເຂນ ນາມໍ ລທ຺ຘໍ. ນ ເຈຕ຺ຖ ອິຕຣີຕຣນິສ຺ສຍໂທໂສ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎູປລກ຺ຂຓຠາວໂຕ ຍຖາ ຕໍ ‘‘ກາຍກມ຺ມຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ. ຣູປນ຺ຕິ ສກລໍ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘມາຫ, ນ ຣູປາຍຕນນ຺ຕິ. ອິມໍ ສຣີຣໍ ເປຈ຺ຈ ອຍໍ ກິນ຺ຕິ ປຏິລຠຕີຕິ ໂຈເທຕິ.

ກຸໂຕ ອາຄຈ຺ຉຕີຕິ ປຣາຘາຣຣູເປ ຊີເວ ອຕ຺ຕນິ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິໂມກ຺ກນ຺ເຕ ຣູປສ຺ສ ສມ຺ຠໂວຕິ ກຸໂຕ ນາມ ຐານໂຕ ອາຄຈ຺ຉຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິມານິ ຈ ອຏ຺ຐີນິ ອິມາ ຈ ມໍສເປສິໂຍ’’ຕິອາທິ. ກຖໍ ນ຺ວຍນ຺ຕິ ອຍໍ ກຸຈ຺ຉິສງ຺ຂາເຕ ຄພ຺ຠເຣ ກຖໍ ສຊ຺ຊຕີຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ‘‘ສີຫານໍວ ນທນ຺ຕານໍ, ທາຐີນໍ ຄິຣິຄພ຺ຠເຣ’’ຕິອາທິນາ (ເຖຣຄາ. ນິທານຄາຖາ) ຄພ຺ຠໂຣ ຈ ກຸຈ຺ຉິວາຈໂກ ອາຄໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຄພ຺ຠຣສ຺ມິນ຺ຕິ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ. ປຸຄ຺ຄລວາທີຕິ ອຕ຺ຕວາທຸປາທາໂນ. ຍຖາ ຫິ ມຈ຺ຉມໍສໍ ຠຸຕ຺ຕໍ ເຜຓໍ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ວິລີຍຕິ, ນ ຈ ປຎ຺ຎາຍຕິ ສຕ຺ຕຠາເວນ ອປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ, ເອວເມວໍ ຍທິ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິສ຺ມິໍ ຄພ຺ຠຠາເວນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຣູປໍ ສຕ຺ໂຕ ນ ຠເວຍ຺ຍ ໂນ ວຑ຺ເຒຍ຺ຍ, ວິລີຍິຕ຺ວາ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ປຎ຺ຎາຍຕິ ຈ ຕໍ ຣູປໍ, ຕສ຺ມາ ຊີໂວຕິ ອິມາຍ ລທ຺ຘິຍາ. ເອວມາຫາຕິ ‘‘ຣູປໍ…ເປ… ຄພ຺ຠຣສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ ເອວມໂວຈ. ປຐມນ຺ຕິ ເອເຕສໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ປຐມໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຐເມນ ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາເຓນ ສທ຺ຘິ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຊາຕິອຸຓ຺ຓໍສູຫີຕິ ຊາຕິເອຬກາຍ ອຸຓ຺ຓໍສູຫີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ຄພ຺ຠໍ ຜາເລຕ຺ວາ ຄຫິຕອຸຓ຺ຓາ ຊາຕິອຸຓ຺ຓາ. ຕສ຺ສາ ອໍສູຫິ ຕີຫິ ກຕສຸຕ຺ຕຄ຺ເຄ’’ຕິ ສໍຍຸຕ຺ຕຠາຓການໍ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອນາວິໂລຕິ ອຈ຺ໂຉ, ສຸປ຺ປສນ຺ໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍວຓ຺ຓປ຺ປຏິຠາຄນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາຓສຓ຺ຐານສມ຺ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນໍ. ກລລໍ ສມ຺ປວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຕ຺ຕຠາໂວ ຠູຕຸປາທາຣູປສງ຺ຂາໂຕ ສນ຺ຕານວເສນ ປວຕ຺ຕມາໂນ ກລລໍ ນາມາຕິ ກຖີຍຕິ.

ກລລາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕກລລຣູປເຫຕຸ ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ປຈ຺ຈຍໍ ກຕ຺ວາ. ມໍສໂຘວນອຸທກວຓ຺ຓນ຺ຕິ ວຓ຺ຓໂຕ ມໍສໂຘວນອຸທກວຓ຺ຓໍ, ສຓ຺ຐານໂຕ ປນ ວິລີນຕິປຸສທິສໍ.

ປຣິປກ຺ກນ຺ຕິ ປຣິປາກກລລຠາວໂຕ ປຣິປາກໍ ຄຕໍ ສຸປຣິປາກໍ ຄຕໍ. ສມູຫຕນ຺ຕິ ສມູຫຠູຕໍ ສງ຺ຄຕໍ. ວິວຏ຺ຏມານນ຺ຕິ ປຣິຓມນ຺ຕໍ. ຕພ຺ຠາວນ຺ຕິ ກຣເຓ ເອຕໍ ອຸປໂຍຄວຈນໍ, ຕພ຺ຠາເວນ ປຣິຓມນ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິສ຺ສກ຺ເກ ວາ ອຸປໂຍຄວຈນໍ, ຕພ຺ຠາວໂຕ ກລລຠາວໂຕ ກລລໍ ວິປຣິຓມນ຺ຕໍ. ອພ຺ພຸທໍ ນາມ ຊາຍຕິ, ອພ຺ພຸທໍ ນາມ ສມ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ວິລີນຕິປຸສທິສາ ສຓ຺ຐານວເສນ, ວຓ຺ຓວເສນ ປນ ສິຕາ ອຣຕ຺ຕາວ ໂຫຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ມຓ຺ຑນ຺ຕິ ທາຣິການໍ ຕຖາ ປີຬນໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ຕມຣິຈປກ຺ກສ຺ສ ສາຣຠູຕໍ ຣສໍ. ສພ຺ພຠາເຄຫິ ມຸຈ຺ຈຕີຕິ ໂສ ມຓ຺ໂຑ ກປາເລ ອລຄ຺ໂຄ ຫຸຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ສພ຺ພຠາເຄຫິ ມຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ປິຓ຺ຑິໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ. ເອວຣູປາ ເປສິ ໂຫຕີຕິ ສາ ເປສິ ຄພ຺ຠາສເຍ ກຕ຺ຖຈິ ອລຄ຺ຄາ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຓ຺ໂຑ ວິຍ ປິຓ຺ຑິໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ວິລີນຕິປຸສທິສາ’’ຕິ.

ເປສິ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ເປສີຕິ ນິສ຺ສກ຺ເກ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຕໂຕ ເປສິໂຕ’’ຕິ.

ຆນສ຺ສ ສຓ຺ຐານໍ. ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ກມ຺ມປຈ຺ຈຍາຕິ ຕໍສຓ຺ຐານໍ ຣູປຘມ຺ມນິພ຺ພຕ຺ຕິຍາ ຊາຍຕິ. ‘‘ຊຣາມຣຓໍ ອນິຈ຺ຈໍ ສງ຺ຂຕໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໒໐) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປີຬກາຕິ ປີຬກສທິສາ ມໍສປິຓ຺ຑາ ຊາຍນ຺ຕິ.

ສຕ຺ຕມາທີນີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອຏ຺ຐມສຕ຺ຕາຫໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ເອກຈຕ຺ຕາລີສາ ຈຕຸຕ຺ຕິໍສ ສຕ຺ຕາຫານິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ປຣິຓຕກາລນ຺ຕິ ຄພ຺ຠສ຺ສ ປຣິຓຕກາລໍ. ນວມາສໂຕ ພຫິ ປຣິປກ຺ໂກ ນາມ ໂຫຕິ ເກສໂລມາທິນິພ຺ພຕ຺ຕິໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ທ຺ວາຈຕ຺ຕາລີເສ ສຕ຺ຕາເຫ ເອຕານິ ຊາຍນ຺ຕີ’’ຕິ.

ຕສ຺ສາຕິ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍກສຕ຺ຕສ຺ສ. ມາຕຸອຸທຣປຏເລນ ເອກາພທ຺ໂຘ ໂຫຕິ ຍໂຕ ມາຕຣາ ປຣິຠຸຕ຺ຕອາຫາໂຣ ອາມາສເຍ ປຕິຏ຺ຐິເຕ ຄພ຺ຠສ຺ສ ນາຠິນາຬານຸສາເຣນ ຄພ຺ຠຄຕສ຺ສ ສຣີຣໍ ສມ຺ປຕ຺ວາ ອາຫາຣກິຈ຺ຈໍ ກໂຣຕິ. ອາຫາຣສມຸຏ຺ຐານຣູປໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕີຕິ ຄພ຺ຠຄຕສ຺ສ ກາເຍ ໂອຊາຍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ສາ ຈ ຕໍ ປຈ຺ຈຍໍ ລຠິຕ຺ວາ ໂອຊຏ຺ຐມກໍ ຣູປໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ. ເອວໍ ມາຕຣາ ປຣິຠຸຕ຺ຕອາຫາຣປຈ຺ຈເຍນ ຄພ຺ຠຄໂຕ ທສ ມາເສ ຍາເປຕິ ອຕ຺ຕໂນ ນາຠິນາຬານຸສາຣຄເຕເນວ ເຕນ ຍາວ ອາຫາຣສມຸຏ຺ຐານສຕ຺ຕາໂຫ, ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອາຫຣຓໂຕ. ເກຈິ ປນ ‘‘ມາຕຣາ ປຣິຠຸຕ຺ຕອາຫາໂຣ ພາຫິຣວຄ຺ໂຄ ວິຍ ຕສ຺ສ ກາຍໍ ອຠິສນ຺ເນຕິ ປຣິສນ຺ເນຕິ, ເຕນ ໂສ ຍາເປຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ກຸຈ຺ຉິຄຕໍ ອຸທຣປຏເລນ ຕິໂຣຫິຕຕ຺ຕາ ພຫິ ຐິຕນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ນ ອຣຫຕີຕິ ‘‘ກຸຈ຺ຉິຍາ ອພ຺ຠນ຺ຕຣຄໂຕ’’ຕິ ອາຫ. ມາຕຸກຸຈ຺ຉິຄໂຕ ນໂຣຕິ ມາຕຸ ຕິໂຣກຸຈ຺ຉິຄໂຕ. ເອວໍ ໂຂຕິ ອິມິນາ ຍຖາວຸຕ຺ຕາກາເຣນ ອຍໍ ສຕ຺ໂຕ…ເປ… ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ຣູປໍ ນ ຊີໂວ. ນ ຫິ ທິຏ຺ຐິຄຕສ຺ສ ສຕ຺ຕາຫກ຺ກເມນ ວຸຑ຺ຒິປ຺ປຕ຺ໂຕ ອິຈ຺ຉິໂຕ ອນິຈ຺ຈຕາປຕ຺ຕິໂຕ.

ອິນ຺ທກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ສກ຺ກນາມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໓໖. ສກ຺ກນາມໂກຕິ ພລິປຸຕ຺ໂຕ ວິຍ ສກ຺ກສ຺ສ ວເສນ ຄຫິຕນາໂມ. ‘‘ເອໂສ ກິຣາ’’ຕິ ປາໂຐ. ‘‘ເອໂກ ກິຣາ’’ຕິປິ ລິຂນ຺ຕິ. ມາຣສ຺ສ ປກ຺ເຂ ຄໂຕ ມາຣປກ຺ຂິໂກ. ຍທຎ຺ຎນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍນ຺ຕິ ກິຣິຍາປຣາມສນໍ, ຕສ຺ມາ ຍໍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອນຸສາສນໍ, ຕໍ ສມຓສ຺ສ ນ ສາຘູຕິ ໂຍຊນາ. ກາຣເຓນາຕິ ກາຣຓມຕ຺ເຕນ ສໍວາໂສ ຊາຍຕິ. ເຍນ ເກນຈິ ຄຫຏ຺ເຐນ ວາ ປພ຺ພຊິເຕນ ວາ. ຕໍ ກາຣຓນ຺ຕຣໍ ສມາຄຕໍ ປຸຣິສໍ ສປ຺ປຎ຺ໂຎ ສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ອນຸກມ຺ປິຕຸໍ ນາຣຫຕິ ວິເສສາຘິຄມາຠາວາ, ສຕິ ປນ ຕສ຺ມິໍ ສວິເສສໍ ປສາໂທ ໂຫຕີຕິ. ມນສາ ເຈ…ເປ… ນ ເຕນ ໂຫຕິ ສໍຍຸຕ຺ໂຕ ສິເນຫວເສນ ອນຸກມ຺ປາ ອນຸທ຺ທຍາ ຕສ຺ສາ ອສໍກິລິຏ຺ຐສຠາວຕ຺ຕາ.

ສກ຺ກນາມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ສູຈິໂລມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໓໗. ຄຍາຍ ອວິທູເຣ ຠໂວ ຄາໂມ ‘‘ຄຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຄຍາຍ’’ນ຺ຕິ, ເຕນາຫ ‘‘ຄຍາຍ ອວິທູເຣ ນິວິຏ຺ຐຄາມໍ ອຸປນິສາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ໂຄຈຣຄາມນິທສ຺ສນໍ ເຫຕໍ. ອິທໍ ອຸປຣິ ອິທໍ ເຫຏ຺ຐາຕິ ນຕ຺ຖິ ອຸປ຺ປຏິປາຏິໂຍ ມຎ຺ຈປາທານໍ ທ຺ວີສຸ ປສ຺ເສສຸ ທີຆຠາເວນ. ພລິກມ຺ມຕ຺ຖາຍ ກຕໍ ເທວຕາຘິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ເທວຏ຺ຐາເນ ຐເປນ຺ຕິ. ອຏ຺ຐປາທມຎ຺ຈສທິໂສ ກິຣ ໂສ ເຫຏ຺ຐຸປຣິປຣິວຕ຺ເຕຕພ຺ພໂຕ. ກຖິນສິພ຺ພນສູຈິ ກຖິນສູຈິ. ອປຈ຺ຈຕ຺ຖຣິຕ຺ວາຕິ ກິຎ຺ຈິ ສງ຺ຆິກເສນາສນສ຺ສ ອຸປຣິ ປຏິຈ຺ຉທນໍ ອປຈ຺ຈຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ. ຄວຈ຺ຉິວິຊ຺ຌິຕໍ ວິຍາຕິ ເຕຫິ ສູຈິໂລເມຫິ ຄວຈ຺ຉິຊາລໍ ວິຍ ຄຕໍ ສພ຺ພໂສ ສໂມຫຕໍ.

ອິຘາປິ ‘‘ຂຣສຣີໂຣ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຂຣສຣີຣໍ ກຖິນສູຈິສທິສຕາຍ ໂລມສ຺ສາຕິ ຕສ຺ສ ຕຖາຠາວສ຺ສ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂສ ກິຣາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອຕ຺ຕໂນ ຫຕ຺ເຖຫີຕິ ສງ຺ຆິກເຕລສມ຺ມກ຺ຂິເຕຫິ ອຕ຺ຕໂນ ສຣີຣໍ ມກ຺ເຂສິ. ອິຕີຕິ ວຸຕ຺ຕາກາເຣນ.

ສມາຄມຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຍກ຺ຂສນ຺ນິປາຕຏ຺ຐານໍ. ໂສຕິ ສູຈິໂລໂມ ຍກ຺ໂຂ. ມນ຺ຕິ ຈ ຕເມວ ວທຕິ.

ອຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາຕິ ອຸທ຺ຘຄ຺ຄາ ກຕ຺ວາ. ອປນາເມສີຕິ ຍຖາ ໂສ ອຕ຺ຕໂນ ກາຍໍ ອຸປເນຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ຕຖາ ກໂຣນ຺ໂຕ ໂຖກໍ ອປນາເມສິ. ອມນຸຎ຺ໂຎຕິ ຜຣຸສຕິກ຺ຂຕາຍ ນ ມນຸຎ຺ໂຎ. ຈິຕ຺ຕໍ ວາ ເຕ ຂິປິສ຺ສາມີຕິ ມຍ຺ຫໍ ອານຸຠາເວນ ຕວ ຈິຕ຺ຕວິກ຺ເຂປໍ ວາ ກຣິສ຺ສາມິ. ຍຖາ ປນ ໂສ ຈິຕ຺ຕວິກ຺ເຂປໍ ກເຣຍ຺ຍ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຍສຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຠຣວໍ ວາຕິ ວຸຕ຺ຕາກາເຣນ ອຎ຺ຎຖາ ວາ ຠຍານກໍ ທສ຺ສນມຕ຺ເຕເນວ ສຕ຺ຕານໍ ຠຍໍ ຉມ຺ຠິຕຕ຺ຕໍ ໂລມຫໍສໍ ອຸປ຺ປາເທຕຸໍ ສມຕ຺ຖໍ. ‘‘ກເຖນ຺ຕານໍເຍວາ’’ຕິ ວາ ປາໂຐ. ຕໍ ທ຺ວີສຸ ປາເທສຸ ຄເຫຕ຺ວາ ປາຣໍ ຄງ຺ຄາຍ ຂິປິສ຺ສາມີຕິ ໂຍຊນາ.

ກຸໂຕນິທານາຕິ ກສ຺ມາ ກາຣຓາ? ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ສມາສປທເມຕໍ, ວິຠຕ຺ຕິອໂລເປນ ນິທ຺ເທໂສຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກິໍນິທານາ ກິໍປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ? ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ຈິຕ຺ຕໍ ໂອສ຺ສຊນ຺ຕີຕິ ກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ປວຕ຺ຕິຕຸໍ ອປ຺ປທານວເສນ ປຸຣໂຕ ຂິປນ຺ຕິ. ກຸໂຕ ສມຸຏ຺ຐາຍາຕິ ມິຈ຺ຉາວິຕກ຺ການໍ ສມຸຏ຺ຐານໍ ປຸຈ຺ຉຕິ?

ກາມຣາຄາທໂຍ ສຸຠນິມິຕ຺ຕາທີສຸ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣເຫຕູ. ກາໂມ ປນ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ຈ ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕປຣິຍາປນ຺ໂນຕິ ອາຫ ‘‘ອຍໍ ອຕ຺ຕຠາໂວ ນິທານໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ອິໂຕນິທານາ’’ຕິອາທິ. ເອວເມວາຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ກີຬາປສຸຕກຸມາຣກາ ວິຍ ມິຈ຺ຉາວິຕກ຺ກາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ, ເຕສໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານຠູໂຕ ໂລໂກ ວິຍ ອຍໍ ອຕ຺ຕຠາວໂລໂກ. ເຕຫິ ໂອສ຺ສຊິຍມານໍ ຘງ຺ກໍ ວິຍ ຈິຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ປາເທ ພທ຺ຘທີຆສຸຕ຺ຕກໍ ວິຍ ຕໍ ທູຣານຸພນ຺ຘໍ ສໍໂຍຊນນ຺ຕິ ເອວໍ ອຸປມາຍ ສໍສນ຺ທນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ປາປວິຕກ຺ການໍ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕກິເລສານຎ຺ຈ ຕຓ຺ຫາ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ ຕທຠາເວນ ເຕສໍ ອຠາວໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຕຓ຺ຫາສິເນຫໂຕ ຊາຕາ’’ຕິ. ອຕ຺ຕຠາວປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ‘‘ອຕ຺ຕນິ ສມ຺ຠູຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ເນສໍ ອນຎ຺ຎເຫຕຸກຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ນິຄ຺ໂຣຘສ຺ເສວ ຂນ຺ຘຊາຕີຕິ ອິມິນາ ປນ ປຸຖຸຠາວຎ຺ຈ, ວິສຕ຺ຕາຕິອາທິນາ ທຸພ຺ພິນິສ຺ສຏຕຎ຺ຈ. ວຕ຺ຖຸກາເມສຸ ຣູປາຣມ຺ມຓາທີສຸ ປຸຖູສຸ. ປຸຖູ ກິເລສກາມາ ກາມຣູປຕຓ຺ຫາທໂຍ. ເຕຫິ ກິເລສກາເມຫິ ກຣຓຠູເຕຫິ. ອຕ຺ຕຠາວໍ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ. ເຍ ວິປສ຺ສນາຍ ຍຸຕ຺ຕປຍຸຕ຺ຕາ ຍາຖາວໂຕ ຊານນ຺ຕິ.

ຍໂຕຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຍໍ ນິທານມສ຺ສາ’’ຕິ. ‘‘ວິໂນເທນ຺ຕີ’’ຕິ ກຕ຺ຕຸນິທ຺ເທເສນ ເຍນ ນ ວິໂນເທນ຺ຕິ, ຕໍ ກາຣຓໍ ພາຘິຕເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ມຄ຺ຄສຈ຺ເຈນ ວິໂນເທນ຺ຕີ’’ຕິ. ວິໂນທນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ສນ຺ຕານໂຕ ນີຫຣຓໍ ພຫິກຣຓໍ ສພ຺ພໂສ ປຫານໍ, ປຫີເນ ຈ ຕສ຺ມິໍ ກິເລເສ ໂອຆໍ ຕຣນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ທຸຕ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ເອຕສ຺ມິໍ ອຘິຄເຕ ນ ປຸນ ຠໂວຕິ ອປຸນພ຺ຠໂວ, ນິພ຺ພານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອປຸນພ຺ຠວສງ຺ຂາຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ຍສ຺ມາ ເອຕ຺ຖ ‘‘ເຍ ນໍ ປຊານນ຺ຕິ, ຍໂຕນິທານ’’ນ຺ຕິ ປທທ຺ວເຍນ ທຸກ຺ຂສມຸທຍສຈ຺ຈານິ, ວິໂນທນຄ຺ຄຫເຓນ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈໍ, ອປຸນພ຺ຠວຄ຺ຄຫເຓນ ນິໂຣຘສຈ຺ຈໍ ປກາສິຕໍ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ ປກາເສນ຺ໂຕ’’ຕິ.

ຕສ຺ມິໍເຍວາຕິ ຍຕ຺ຖ ຐິໂຕ ‘‘ຣາໂຄ ຈ ໂທໂສ ຈາ’’ຕິອາທິນາ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉິ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ປເທເສ ຐິໂຕ. ເທສນານຸສາເຣນາຕິ ສຕ຺ຖຸ ສາມຸກ຺ກໍສິກຘມ຺ມເທສນາຍ ອນຸສ຺ສຣເຓນ. ຎາຓໍ ເປເສຕ຺ວາຕິ ວິປສ຺ສນາປຏິປາຏິຍາ ນິພ຺ພານໍ ປຕິ ອນຸໂພຘຎາຓໍ ເປເສຕ຺ວາ ປວຕ຺ເຕຕ຺ວາ. ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐິໂຕຕິ ສຫສ຺ສນຍປຏິມຓ຺ຑິຕສ຺ສ ປຐມມຄ຺ຄສ຺ສ ອຘິຄເມນ ປຐມຜເລ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ ປຏິລຠຕີຕິ ໂຍຊນາ. ນ ກິລິຏ຺ຐຕ຺ຕຠາເວ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ ມຫານຸຠາວຕ຺ຕາ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ. ເສຕກຓ຺ຑຸປີຬກສູຈິໂຍຕິ ເສຕຠາວໍ ປຕ຺ວາ ກຓ຺ຑຸປີຬກາ ໂລມສູຈິໂຍ ສພ຺ພາ ອນວເສສາ ປຕິຕາ ປຣິຠຏ຺ຐາ ອປຄຕາ. ຠຸມ຺ມເທວຕາປຣິຫາຣນ຺ຕິ ຠຸມ຺ມເທວຕ຺ຕຠາວນ຺ຕິ.

ສູຈິໂລມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ມຓິຠທ຺ທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໓໘. ສຸຂໍ ປຏິລຠຕີຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາທິເຠທໍ ສຸຂໍ ອຘິຄຈ຺ຉຕິ. ນິຈ຺ຈເມວ ເສຍ຺ໂຍ ສຕິມໂຕ ອາຍຕິໍ ຫິຕຈຣຓໂຕ. ມຓິຠທ຺ໂທ ‘‘ສຕິມາປຸຄ຺ຄໂລ ສໂຕກາຣີ ສມ຺ປຕິ ເວຣໍ ນປ຺ປສວຕີ’’ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ເວຣາ ຈ ປຣິມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຠຄວາ ປນ ສຕິມນ຺ຕຕາສິທ຺ຘິຍາ ເວຣປຣິມຸຈ຺ຈນໍ ນ ອຈ຺ຈນ຺ຕິກໍ, ນາປິ ເອກນ຺ຕິກໍ ປຏິປກ຺ເຂນ ປຣໂຕ ຈ ອປ຺ປຫີນຕ຺ຕາຕິ ຕໍ ນິເສເຘນ຺ໂຕ ‘‘ເວຣາ ຈ ນ ປຣິມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ, ຍໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕິກໍ ເອກນ຺ຕິກຎ຺ຈ ປຣສ຺ສ ວເສນ ເວຣປຣິມຸຈ຺ຈນໍ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍສ຺ສາ’’ຕິ ຄາຖມາຫ. ກຣຸຓາຍາຕິ ອປ຺ປນາປ຺ປຕ຺ຕາຍ ກຣຸຓາຍ. ກຣຸຓາປຸພ຺ພຠາເຄຕິ ກຣຸຓາຠາວນາຍ ວເສນ ອຸປ຺ປາທິຕປຐມຊ຺ຌານູປຈາເຣ. ໂສຕິ ກຣຸຓາຠາວນໍ ຠາເວນ຺ໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ. ເມຕ຺ຕໍໂສຕິ ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ ອໍໂສ ເອໂກ ກຸສລໂກຏ຺ຐາໂສ ເອຕສ຺ສາຕິ ເມຕ຺ຕໍໂສ. ຕສ຺ສ ເກນຈີຕິ ຕສ຺ສ ອຣຫໂຕ ກຣຸຓາຍ ເມຕ຺ຕາຠາວນາຍ ຈ ສາຕິສຍຕ຺ຕາ ຕທຠາເວນ ເກນຈິ ປຸຄ຺ຄເລນ ສທ຺ຘິໍ ເວຣປ຺ປສງ຺ໂຄ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ອິມິນາ ຂີຓາສເວປິ ເມຕ຺ຕາກຣຸຓາຠາວນາຣຫິເຕ ໂກຈິ ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ຕໂທເສນ ເວຣໍ ກເຣຍ຺ຍ, ນ ປນ ຕສ຺ມິໍ ເມຕ຺ຕາກຣຸຓາເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິສມນ຺ນາຄເຕ ໂກຈິ ເວຣໍ ກເຣຍ຺ຍ. ເອວໍ ມຫິທ຺ຘິກາ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຠາວນາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ມຓິຠທ຺ທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ສານຸສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໓໙. ຍກ຺ເຂນ ຄຫິໂຕ ໂຫຕີຕິ ຍກ຺ເຂນ ອນຸປວິຏ຺ໂຐ ໂຫຕິ. ຕສ຺ສ ຍກ຺ຂຄຫຓສ຺ສ ກາຣຓໍ ມູລໂຕ ປຠຸຕິ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂສ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕສ຺ສ ອນ຺ຕິມຠວິກຕ຺ຕາ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຘິສີລສິກ຺ຂາຍ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ປູຣຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ໂສ ປພ຺ພຊິຕກາລໂຕ’’ຕິອາທິນາ. ປຈ຺ຈາຫາຣນ຺ຕິ ປຏິກ຺ເຂປໍ. ອິມສ຺ມິໍ ສຣຠຎ຺ເຎຕິ ອິມສ຺ມິໍ ມມ ຘມ຺ມຠຓເນ. ປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ປຕ຺ຕິທານໍ. ປິຍາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ອາກງ຺ເຂຍ຺ຍ ເຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ‘ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ປິໂຍ ຈ ອສ຺ສໍ ມນາໂປ ຈ ຄຣຸ ຈ ຠາວນີໂຍ ຈາ’ຕິ, ສີເລສ຺ເວວສ຺ສ ປຣິປູຣກາຣີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໖໕). ຕຖາ ຈາຫ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ສາມເຓເຣ’’ຕິອາທິ.

ວຸຑ຺ຒິມນ຺ວາຍາຕິ ໂຍພ຺ພນປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄານໍ ປຣິວຸຑ຺ຒິມາຄມ຺ມ. ກາມສມ຺ໂຠຄສມຕ຺ຖຕາວເສນ ປຣິປກ຺ກິນ຺ທ຺ຣິໂຍ. ອນຸໂຍເຊຕ຺ວາວາຕິ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາວ, ຄິຫິຠາເວ ວາ ອນຸໂຍເຊຕ຺ວາວ. ‘‘ປຸພ຺ເພ ຕຸຍ຺ຫໍ ປຸຕ຺ໂຕ ສີລວາ ກລ຺ຍາຓຘມ຺ໂມ ລຊ຺ຊີ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໂກ ສິກ຺ຂາກາໂມຕິ ສມ຺ຠາວິໂຕ, ອິທານິ ຕໂຕ ອຎ຺ຎຖາ ຊາໂຕ’’ຕິ ໂຆສນາວເສນ ເທວຕານໍ ອນ຺ຕເຣ ມາເຫວ ເມ ລຊ຺ຊໍ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍ.

ປາຏິຫາຣິຍປກ຺ຂຎ຺ຈາຕິ ຈາຕຸທ຺ທສີປຎ຺ຈທສີອຏ຺ຐມີນໍ ຍຖາກ຺ກມໍ ອາທິໂຕ ອນ຺ຕໂຕ ອາທິອນ຺ຕໂຕ ຈ ປເວສນນິກ຺ຂມນວເສນ ອຸໂປສຖສີລສ຺ສ ປຏິ ປຏິ ອຠິມຸຂໍ ປຈ຺ຈາວຫິຕພ຺ພປກ຺ຂຎ຺ຈ. ເຕຣສິຍາປີຕິ ປຣໍ ສຕ຺ຕມີນວມີສຸປີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປເວສຠູຕຎ຺ຫິ ອຸໂປສຖສີລສ຺ສ ສຕ຺ຕມີສຸ ສມາທິນ຺ນໍ ສີລໍ ປຏິປທໍ, ນວມີສຸ ນິກ຺ຂມຠູຕນ຺ຕິ ອາຈຣິຍາ. ໂປຣາຓຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄມນານຸຄມນປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ມນຸສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ອຑ຺ຒມາສນ຺ຕິ ສກລກາລປກ຺ຂໍ. ເອວຎ຺ຫິ ວສ຺ສວາສສ຺ສ ອນຸຄມນໍ ຄຕໍ ໂຫຕິ. ສຸຏ຺ຐຸ ສມາຄຕນ຺ຕິ ສຸປຣິສຸທ຺ຘໍ ສມ຺ປນ຺ນໍ ກຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕານໍ ອາຄຕໍ. ຕໍ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ເຕນ ສມໍ ປກາເຣຫິ ຍຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຣຫນ຺ຕານໍ ອນຸກຣເຓນ ເສຏ຺ຐຈຣິຍໍ. ‘‘ນ ເຕ ຫິ ຍກ຺ຂາ ກີຬນ຺ຕີ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ກາເຍ ອຘິມຸຈ຺ຈນໍ ອຕ຺ຕໂນ ກີຬນໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ອາຫ.

ອຸປາສິກາ ຍຖາວຸຕ຺ຕອຸໂປສຖສີເລນ ສີລວຕີ, ສາມເຓໂຣ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ສາມເຓຣສີເລນ ສີລວາ. ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາຕິ ອາກາເສ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ. ໂມກ຺ໂຂ ນຕ຺ຖິ ທຸກ຺ຂາວຫສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ກຕູປຈິຕຕ຺ຕາ.

ທຸວິເຘປິ ກາເມຕິ ວຕ຺ຖຸກາມກິເລສກາເມ. ກິເລສກາມໍ ປຣິຈ຺ຈຊນ຺ໂຕ ເອວ ຫິ ວຕ຺ຖຸກາເມ ປຣິຈ຺ຈຊຕິ ນາມ. ວິພ຺ຠມນວເສນ ອາຄຈ຺ຉຕິ ຠິກ຺ຂາຍ ອາຫິຓ຺ຑນາທິປພ຺ພຊິຕກິຈ຺ຈໂຕ. ອຸປ຺ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ວິຄຕສີລສ຺ສ ຊີວໂຕ ອານາປານມຕ຺ເຕນ ຊີວນ຺ໂຕປິ ໂສ ມຕໂກວ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ມຣຓຎ຺ເຫຕໍ, ສຸນກ຺ຂຕ຺ຕ, ອຣິຍສ຺ສ ວິນເຍ, ໂຍ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຫີນາຍາວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໔໕).

ອຸຓ຺ຫຏ຺ເຐນາຕິ ສປຣິຬາຫຏ຺ເຐນ. ອຠິຘາວຖາຕິ ອຠິຘາວຕີຕິ ອິມສ຺ມິໍ ອຠິຘາວນກິຈ຺ເຈ ຠທ຺ທໍ ເຕ ໂຫຕູຕິ ວຕ຺ວາ ຄິຫິຠາວາຍ ອຠິຘາວຖ. ນີຫຣິຕ຺ວາຕິ ນິກ຺ຂາເມຕ຺ວາ. ເອກາທສຫິ ອຄ຺ຄີຫິ ອາທິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ມຫາຑາຫສທິເສ. ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາຕິ ຄິຫິຠາເວ ອາທີນວໍ, ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ອານິສໍສຎ຺ຈ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ. ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປໍ ປຏິລຠິຕ຺ວາ ‘‘ມມ ອຸປ຺ປພ຺ພຊິຕຸກາມຕໍ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣິໂນ ຊານິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ. ຈຕຸນ຺ນໍ ປຣິສານໍ ຈິຕ຺ຕສງ຺ໂຂຠວເສນ ສກລຊມ຺ພຸທີປໍ ໂຂເຠຕ຺ວາ.

ສານຸສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ປິຍງ຺ກຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໔໐. ປຈ຺ຈນ຺ເຕຕິ ປຣິຍນ຺ເຕ. ປາຏິເຍກ຺ກນ຺ຕິ ສງ຺ຄີຕິກາເລ ວິສຸໍ. ຍມກວຄ຺ຄາທິກາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓວຄ຺ຄປຣິໂຍສານາ ຉພ຺ພີສຕິ ວຄ຺ຄາ ເອຕິສ຺ສາຕິ ຉພ຺ພີສຕິວຄ຺ຄາ, ຕນ຺ຕີຕິ ປາຬິ. ອຸຈ຺ຈາຣປສ຺ສາວາທິ ເອວຣູປໍ ທຸພ຺ໂຠຊນໍ, ‘‘ອສຸຈິເຊຄຸຈ຺ຉຠາເວນ ທຸຏ຺ຐຸ ໂຠຊນ’’ນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ, ທຸພ຺ໂຠຊນຄ຺ຄຫເຓນ ວາ ວນ຺ຕຄພ຺ຠມລາທີນິ ອຕິທິສຕິ. ຉວິອາທີນິ ເຉຕ຺ວາຕິ ຉວິອາທີນິ ອຕິວິຊ຺ຌ ອຕິວິຍ ປວິສິຕ຺ວາ. ອຏ຺ຐິມິຎ຺ຊໍ ອາຫຈ຺ຈ ອຏ຺ຐາສິ ປີຕິສມຸຏ຺ຐານອຸຬາໂຣຬາຣຣູປປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ. ເຕນາຫ ‘‘ຫທຍງ຺ຄມນີໂຍ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິ.

ຘມ຺ມຕາຍ ສມາທິຓ຺ຓນ຺ຕິ ກສ຺ສຈິ ສນ຺ຕິເກ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສຍເມວ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ສໍຍຕາ ໂຫມາຕິ ຍຖາສໍຍຕາ. ຕຕິຍປເທນາຕິ ‘‘ສິກ຺ເຂມ ສຸສີລ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ປເທນ. ເສສາຕິ ວຸຕ຺ຕາວເສສາ. ຕິສ຺ໂສ ອທິນ຺ນາທານມິຈ຺ຉາຈາຣສຸຣາປານວິຣຕິໂຍ. ຄຫິຕາ ໂຄພລີພທ຺ທຎາເຍນ. ຉາຕກໍ ທຸພ຺ຠິກ຺ຂຎ຺ຈ ເອຕ຺ຖາຕິ ຉາຕກທຸພ຺ຠິກ຺ຂາ, ຊິຆຈ຺ຉາທຸພ຺ຠິກ຺ຂາພຫຸລາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປິສາຈຍກ຺ຂໂຍນິຍາຕິ ເປຕ຺ຕິວິສຍສທິສຍກ຺ຂໂຍນິຍາ ອປິ ນາມ ມຸຈ຺ເຈມາຕິ ໂຍຊນາ.

ປິຍງ຺ກຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ປຸນພ຺ພສຸສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໔໑. ວສນຏ຺ຐານຄ຺ຄຫເຓນ ຣຕ຺ຕິຏ຺ຐານທິວາຏ຺ຐານາທໂຍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ທ຺ວາທສຫຕ຺ຖມຕ຺ຕເມວ ຄຓ຺ຫາຕິ ປກຕິສຎ຺ຈຣຓູປຈາຣມຕ຺ຕພ຺ຍາປນໂຕ. ຍຖາປຣິສນ຺ຕິ ປຣິສານຸຣູປໍ, ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ປຣິສາ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕໍ ຕໍ ຐານໍ ຄຈ຺ຉຕິ ປຣິສປຣິຍນ຺ຕິກຕ຺ຕາ. ສຕ຺ຖຸ ມຸຂວິກາຣາຠາວໂຕ ປເວສານຸຎ຺ຎໍ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ຕີ ‘‘ນູນ ອຍໍ ກຕາຘິກາຣາ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອນຸມານສິທ຺ຘໍ ອຸປນິສ຺ສຍໍ ທິສ຺ວາ. ເອກີຠາວຄມເນນາຕິ ຫຕ຺ຖປາສູປຄມເນນ ປຣິສາຍ ມິສ຺ສີຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ປຸຕ຺ຕກາຕິ ປຸຕ຺ຕປຸຕ຺ຕິໂຍ. ອນຸກມ຺ປາຍຎ຺ຫິ ກ-ສທ຺ໂທ.

ນິພ຺ພານາຣມ຺ມເຓນ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ມຸຎ຺ຈິຍມານາ ຄນ຺ຖາ ‘‘ນິພ຺ພານໍ ອາຄມ຺ມ ປມຸຈ຺ຈນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເວລາຕິກ຺ກນ຺ຕາຕິ ປມາຓໂຕ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ອາຫ ‘‘ປມາຓາຕິກ຺ກນ຺ຕາ’’ຕິ. ປິຍາຍນາຕິ ອາສີສນາ. ອາສີສນໍ ເປມວເສນ ເປມວຕ຺ຖຸໂນ ເອສນາ ປຕ຺ຖນາວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ມຄ຺ຄນາ ປຕ຺ຖນາ’’ຕິ. ຕໂຕຕິ ປິຍປຸຕ຺ຕາທິໂຕ. ປາຓີນນ຺ຕິ ສາມິອຕ຺ເຖ ປຸຖຸວຈນໍ ທຸກ຺ຂສທ຺ທາເປກ຺ຂໍ. ເກ ໂມເຈຕີຕິ ໂມຈນກິຣິຍາຍ ກມ຺ມໍ ປຸຈ຺ຉຕິ? ອິຠໂຣ ປນ ອຕ຺ຖວເສນ ວິຠຕ຺ຕິວິປຣິຓາໂມຕິ ‘‘ປາຓິເນຕິ ອາຫຣິຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ອຠິສມ຺ພຸຘນ຺ຕິ ອຠິສມ຺ພຸຘນ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ. ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ສາມິວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສທ຺ຘມ຺ມເມວ ອຊານິຕ຺ວາ’’ຕິ.

ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ອນຸໂມທນໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຏິປຕ຺ຕິອນຸໂມທນໍ ກໂຣນ຺ຕີ. ອຸຄ຺ຄຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ກລເລ ວຏ຺ຏທຸກ຺ເຂ ນິມຸຊ຺ຊມານາ ຕໂຕ ສີສໍ ອຸກ຺ຂິປິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕິ ອຊ຺ຊ ພຸທ຺ຘານຸຠາເວນ ປຎ຺ຎາສີສໍ ອຸກ຺ຂິປິຕາ ອຸຄ຺ຄຕາ. ປຸນ ວິນິປາຕາຠາວໂຕ ສມ຺ມເທວ ອຸຄ຺ຄຕຕ຺ຕາ ສມຸຄ຺ຄຕາ. ຕຖາຠູຕາ ສາສເນປິ ອຸຄ຺ຄຕາ ສມຸຄ຺ຄຕາ ຊາຕາ. ຈຕຸສຈ຺ຈປຏິເວຘຠາວນ຺ຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈປຏິເວຘສ຺ສ ອຕ຺ຖິຠາວໍ. ກຓ຺ຑຸກຈ຺ຉຸອາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ເຊຄຸຈ຺ຉອສາຕາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ທິພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ປຏິລຠຕິ ປວຕ຺ຕິຍໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິທາຍິໂນ ກມ຺ມສ຺ສ ກໂຕກາສຕ຺ຕາ. ຕຸຓ຺ຫີ ອຸຕ຺ຕຣິເກ ໂຫຫີຕິ ມາຕຸ-ວຈນໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ວິເສສາຘິຄມສ຺ສ ອວິພນ຺ຘກຣຓສມ຺ມາປໂຍເຄນ ຍຖາລທ຺ຘວິເສສາຍ ມາຕຸຍາ ວເສນ ຍສ຺ມາ ຘີຕາ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຕ຺ຕິລາຠີ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມາຕຸ ອານຸຠາເວເນວາ’’ຕິ.

ປຸນພ຺ພສຸສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ສຸທຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໔໒. ກຣຓີເຍນາຕິ ເອຕ຺ຖ ກຣຓີຍນ຺ຕິ ວາຓິຊ຺ຊກມ຺ມໍ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ຕໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ‘‘ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ວິກ຺ກີຍຕີຕິ ວິກ຺ກຍໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ຕເຖວ ກໂຣຕີຕິ ຍຖາ ຣາຊຄຫເສຏ຺ຐິນາ ສາວຕ຺ຖິໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກຕໍ, ຕເຖວ ຣາຊຄຫໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກໂຣຕິ. ສ຺ວາຍນ຺ຕິ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ.

ຕໍ ທິວສນ຺ຕິ ຍໍ ທິວສໍ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ, ຄຫປຕິ, ຣາຊຄຫສມີປໍ ອຸປຄໂຕ, ຕໍ ທິວສໍ. ປຓ຺ຓນ຺ຕິ ສາສນໍ. ນ ສຸຓີຕິ ອສຸຓນ຺ໂຕ ‘‘ປຓ຺ຓໍ ນ ສຸຓີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຘມ຺ມຄາຣເວນ ຫິ ໂສ ເສຏ຺ຐິ ອຎ຺ຎໍ ກິຈ຺ຈໍ ຕິຓາຍປິ ນ ມຎ຺ຎິ. ເຕນາຫ ‘‘ຘມ຺ມສ຺ສວນຕ຺ຖາຍາ’’ຕິອາທິ. ທາຣກຣູປານນ຺ຕິ ທາຣການໍ. ອນຕ຺ຖນ຺ຕຣກໂຣ ຫິ ຣູປ-ສທ຺ໂທ ຍຖາ ‘‘ໂຄຣູປານ’’ນ຺ຕິ. ປຎ຺ຈວຓ຺ຓນ຺ຕິ ຂຸທ຺ທິກາທິເຠທໍ ປຎ຺ຈປ຺ປກາຣໍ ປີຕິໍ ປຏິລຠິ. ອນຸກ຺ກເມນ ຫິ ຕາ ເອຕສ຺ສ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ. ‘‘ສີເສນ ອຸຏ຺ຐາຍ…ເປ… ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ປທໍ ປີຕິສມຸຏ຺ຐານຣູປວເສນ ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສິວຖິກາຍ ວສຕີຕິ ສິວຖິກາຍ ສມີເປ ວສຕິ. ສຸສານສ຺ສາສນ຺ນຏ຺ຐາເນ ຫິ ໂສ ວິຫາໂຣ. ອຖສ຺ສາຕິ ອຖສ຺ສ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ‘‘ອກາໂລ…ເປ… ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອຕໍ ອໂຫສິ. ພຸທ຺ຘຄຕາຍ ສຕິຍາຕິ ອຎ຺ຎໍ ກິຎ຺ຈິ ອຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘຄຕາຍ ເອວ ສຕິຍາ ສຍນວຣຄໂຕ ນິປຊ຺ຊິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕໍ ທິວສ’’ນ຺ຕິອາທິ.

ພລວປ຺ປສາໂທຕິ ພຸທ຺ຘາຣມ຺ມຓາ ພລວຕີ ສທ຺ຘາ. ປີຕິອາໂລໂກຕິ ປຸຣິມພຸທ຺ເຘສຸ ຈິຣກາລໍ ປຣິຈຍໍ ຄຕສ຺ສ ພລວໂຕ ປສາທສ຺ສ ວເສນ ‘‘ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ນາມໍ ສວນມຕ຺ເຕນ ອຸປ຺ປນ຺ນາຍ ອຸຬາຣາຍ ປີຕິຍາ ສມຸຏ຺ຐາປິໂຕ ວິປສ຺ສໂນຠາສສທິໂສ ສາຕິສໂຍ ອາໂລໂກ ໂຫຕິ ຈິຕ຺ຕປຈ຺ຈຍອຸຕຸສມຸຏ຺ຐາໂນ. ເຕນາຫ ‘‘ສພ຺ພຕມໍ ວິຄຈ຺ຉີ’’ຕິອາທິ. ‘‘ເທວຕາ ຫິ ກຕາ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ, ປຸຣິໂມ ເອເວຕ຺ຖ ຍຸຕ຺ໂຕ.

ອມນຸສ຺ສາຕິ ອຘິຄຕວິເສສາ ເທວຕາ. ຕາ ຫິ ເສຏ຺ຐິສ຺ສ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ປສ຺ສິໍສຸ. ເຕນາຫ ‘‘ອຍໍ ມຫາເສຏ຺ຐີ’’ຕິອາທິ. ອລ຺ລສຣີຣນ຺ຕິ ຕາວເທວ ຉຑ຺ຑິຕໍ ອຈ຺ຉິນ຺ນໍ ວາ ກເຬວຣໍ. ອປຣມ຺ປີຕິ ມຕໍ ກຸຖິຕກຸຓປໍ. ປຣິກິຣິໍສູຕິ ສມນ຺ຕໂຕ ໂອສຣິຕາ ອເຫສຸໍ. ອາໂລໂກ ອນ຺ຕຣຘາຍິປີຕິເວຄສ຺ສ ມນ຺ທຠາເວນ ຕໍສມຸຏ຺ຐານຣູປານໍ ທຸພ຺ພລຠາວໂຕ.

ອິມິນາວາຕິ ອຘິກາເຣນ ສຫສ຺ສປເທນ ເອວ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພານິ. ປທໍ ວີຕິຫຣຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ປທວີຕິຫາໂຣ, ປທວີຕິຫາຣຏ຺ຐານໍ. ສມຄມເນຕິ ທຸຕວິລມ຺ພິຕໍ ອກຕ຺ວາ ສມຄມເນ. ຕໂຕຕິ ເຕສຸ ໂສຬສຠາເຄສຸ. ເອໂກ ໂກຏ຺ຐາໂສຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ປທວີຕິຫາຣປເທສໍ ໂສຬສຘາ ຠິນ຺ນສ຺ສ ເອໂກ ຠາໂຄ. ປວຕ຺ຕເຈຕນາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕກລາສງ຺ຂາຕສ຺ສ ປເທສສ຺ສ ລງ຺ຆນຘາວນປວຕ຺ຕເຈຕນາ. ປທໍ ວາ ວີຕິຫຣຕິ ເອເຕນາຕິ ປທວີຕິຫາໂຣ, ຕຖາປວຕ຺ຕາ ກຸສລເຈຕນາ. ‘‘ຕສ຺ສາ ຜລໍ ໂສຬສຘາ ກຕ຺ວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ປຕິຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສ ວເສນ ຄຫິຕນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ວິວຏ຺ຏນິສ຺ສິຕາຍ ເອວ ຣຕນຕ຺ຕຍປູຊາຍ ຘມ຺ມສ຺ສວນສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສມາທານສ຺ສ ສຣຓຄມນສ຺ສ ຈ ອຕ຺ຖາຍ ຄຈ຺ຉໂຕປິ ວເສນ ວຏ຺ຏຕິ. ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕຄມນໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣວິເສສາຘິຄມສ຺ສ ເອກນ຺ຕິກໍ, ທຸຕິຍໍ ອເນກນ຺ຕິກນ຺ຕິ ‘‘ວຏ຺ຏຕິເຍວາ’’ຕິ ສາສງ຺ກວຈນໍ.

ໂສຕິ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ເສຏ຺ຐິ. ອນຸຍຸຕ຺ຕາຕິ ອນຸຄາມິໂນ ສຫາຍາ. ເຕວ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ‘‘ສິວໂກ ອມນຸສ຺ໂສ’’ຕິ ອປເຣ. ນ ເກວລໍ ‘‘ອນຸຍຸຕ຺ຕາປິ ເມ ອຕ຺ຖິ, ກສ຺ມາ ຠາຍາມີ’’ຕິ ເອວໍ ສູໂຣ ອໂຫສິ? ອຖ ໂຂ ພຸທ຺ຘຄຕາຍ ຕິກ຺ຂວິສທສຠາເວນ ສພ຺ພໍ ປຣິສ຺ສຍໍ ມທ຺ທິຕ຺ວາປິ ອຄມາສີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປກ຺ຂນ຺ທນລກ຺ຂຓາ ຫິ ສທ຺ຘາ, ຕາຍ ຍຸຕ຺ຕໂກ ສປ຺ປຸຣິໂສປິ ສທ຺ຘມ຺ມຄຸຓວເສນ ສພ຺ພໍ ປຣິສ຺ສຍໍ ມທ຺ທິຕ຺ວາ ປກ຺ຂນ຺ທຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ສພ຺ພກາມສມິທ຺ຘຕາ ປຣິຈ຺ຈາຄສີລຕາ ອຸຬາຣຊ຺ຌາສຍຕາ ປຣທຸກ຺ຂາປນຍກາມຕາ ປເຣສໍ ຫິເຕສິຕາ ປຣສມ຺ປຕ຺ຕິປໂມທນາຕິ ເອວມາທີນໍ ມຫາຄຸຓານໍ ວເສນ ນິຈ຺ຈກາລໍ ອນາຖານໍ ປິຓ຺ຑທາຍກຕ຺ຕາ ‘‘ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ’’ຕິ ເອວໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມໍ. ເອວມາຫາຕິ ‘‘ເອຫິ ສຸທຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອວໍ ອາຫ.

ກິເລສປຣິນິພ຺ພາເນນາຕິ ສພ຺ພໂສ ຣາຄາທິກິເລສວູປສເມນ. ກິເລສວູປສມນ຺ຕິ ສພ຺ພໂສ ສພ຺ເພສໍ ກິເລສານໍ ວູປສມໍ ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ປຕ຺ວາ. ອນຸປຸພ຺ພິກຖນ຺ຕິ ທານາທິກຖໍ. ສາ ຫິ ອນຸປຸພ຺ເພນ ກເຖຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ອນຸປຸພ຺ພິກຖາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອນຸປຸພ຺ພິໍ ກຖໍ ກເຖສິ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ທານກຖໍ ສີລກຖໍ ສຄ຺ຄກຖໍ ກາມານໍ ອາທີນວໍ ໂອກາຣໍ ສໍກິເລສໍ ເນກ຺ຂມ຺ເມ ອານິສໍສໍ ປກາເສສີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໐໕). ມຕ຺ຖເກຕິ ອນຸປຸພ຺ພິກຖາຍ ອຸປຣິ ປຣໂຕ. ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ ປກາເສສີຕິ ຍຖາ ມຫາເສຏ຺ຐິ ສຫສ຺ສນຍປຏິມຓ຺ຑິເຕ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐາຕິ, ເອວໍ ປວຕ຺ຕິນິວຕ຺ຕິໂຍ ສຫ ເຫຕຸນາ ວິຠຊນ຺ໂຕ ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣິຍສຈ຺ຈານິ ປກາເສສີຕິ.

ສຸທຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ປຐມສຸກ຺ກາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໔໓. ຣຖິກນ຺ຕິ ຣຈ຺ຉໍ. ຄເຫຕ຺ວາຕິ ຄນ຺ຕ຺ວາ. ສິງ຺ຆາຏກນ຺ຕິ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຕິໂກຓາ ຣຈ຺ຉາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິຘ ປນ ‘‘ຈຕຸກ຺ກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ມຘຸປີກາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ມຘຸ-ສທ຺ເທນ ມຘຸວິເສໂສ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຄນ຺ຘມຘຸປານໍ ປີຕາ ວິຍາ’’ຕິ. ສາມຎ຺ຎໂຊຕນາ ຫິ ວິເສເສ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ຄນ຺ຘມຘູຕິ ຈ ອຕິວິຍ ມຘຸໂຣ ມທນິໂຍ ເອໂກ ມຘຸວິເສໂສ. ເຕນາຫ ‘‘ອສຎ຺ຎີ ຫຸຕ຺ວາ ສຍເຕວາ’’ຕິ.

ນ ປຏິວານີຍໍ ນ ອປເນຕພ຺ພນ຺ຕິ ອປ຺ປຏິວານີຍໍ. ເຕນາຫ ‘‘ພາຫິຣກຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ. ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ສນ຺ຕປຓີຕຠາວາວຫໍ ນ ເສຈນນ຺ຕິ ອເສຈນກໍ. ຕໂຕ ເອວ ອນາສິຕ຺ຕກໍ. ໂອຊວນ຺ຕນ຺ຕິ ພຫຸສມ຺ມຕໂອຊວນ຺ຕສທິສຕາຍ ໂອຊວນ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຘມ຺ມຕາຍາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວເນວ. ມຘຸໂຣ ອິຏ຺ໂຐ. ປິວນ຺ຕີ ວິຍາຕິ ສຸກ຺ກາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ອຸປນີຍມານໍ ສທ຺ຘມ຺ມາມຕຣສໍ ອຕ຺ຕໂນ ໂສຕຎ຺ຊລິໍ ປູເຣຕ຺ວາ ໂອທຫນ຺ຕີວ. ວລາຫກໂຕ ອາຄຕໍ ວລາຫກໍ.

ປຐມສຸກ຺ກາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ທຸຕິຍສຸກ຺ກາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໔໔. ພຫຸໍ ວຕ ປຸຎ຺ຎໍ ປສວຕິ ສພ຺ພຄນ຺ຖວິມຸຕ຺ຕິຍາ ສີລສມນ຺ນາຄເຕນ ອຄ຺ຄທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍາຍ ສຸກ຺ກາຍ ເຖຣິຍາ ໂຠຊນສ຺ສ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ.

ທຸຕິຍສຸກ຺ກາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໑. ຈີຣາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໔໕. ເອກາທສມໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ ທສເມນ ສທິສຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ໂຠຊນໍ ອຸປາສກສ຺ສ ອາຠຕໍ, ອິຘ ຈີວຣທານນ຺ຕິ ອຍເມວ ວິເສໂສ.

ຈີຣາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໒. ອາຬວກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໔໖. ອາຬວິຍນ຺ຕິ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄວເສນ ຕໍ ຣຏ຺ຐມ຺ປິ ນຄຣມ຺ປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຣຏ຺ເຐ ອຘິປ຺ເປເຕປິ ນ ເອຕ຺ຖ ພຫຸວຈນໍ ຕຖາຣຸຬ຺ຫິຍາ ອຠາວໂຕ. ຕຎ຺ຈ ຠວນນ຺ຕິ ຕຎ຺ຈ ອາຬວກສ຺ສ ຍກ຺ຂສ຺ສ ຠວນໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ອາຬວກສ຺ສ ຠວເນ. ‘‘ອຖ ໂຂ ອາຬວໂກ ຍກ຺ໂຂ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຕສ຺ມິໍ ປາຐປເທເສ. ອຍມນຸປຸພ຺ພິກຖາຕິ ອຍໍ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມານາ ອນຸປຸພ຺ພໂຕ ອາຄຕາ ກຖາ. ອາຬວິຍາ ອິສ຺ສໂຣຕິ ອາຬໂວ, ອາຬວໂກຕິ ຈ ຣາຊາ ວຸຕ຺ໂຕ. ກທາຈິ ໂຈຣປຏິພາຫນຕ຺ຖໍ, ກທາຈິ ອຸສ຺ສາຫສຕ຺ຕິວິຠາວນວເສນ ປຏິຣາຊນິເສຘນຕ຺ຖໍ, ກທາຈິ ລກ຺ຂໂຍຄ຺ຍວິນິໂຍຄວເສນ ພ຺ຍາຍາມກຣຓຕ຺ຖຎ຺ຈ. ມິຄານໍ ວນນໂຕ ວສນໂຕ ວານໂຕ ວາ ‘‘ມິຄວາ’’ຕິ ລທ຺ຘສມຎ຺ຎໍ ມິຄວໍ. ຕສ຺ເສວາຕິ ຣຎ຺ໂຎ ເອວ. ມິໂຄຕິ ເອໂກ ເອຓິມິໂຄ. ຕິໂຍຊນນ຺ຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍເຄ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ອຸທກໍ ວິຍ ປວິສິຕ຺ວາ ຐິຕນ຺ຕິ ຍຖາ ປຣິສ຺ສມປ຺ປຕ຺ໂຕ ອຸທກໍ ປວິສິຕ຺ວາ ຐິໂຕ ນິຣສ຺ສາໂສ ໂຫຕິ, ເອວໍ ວິຍ ຐິຕໍ. ມູລນ຺ຕິ ສມີປໍ. ຍກ຺ຂໍ ທິສ຺ວາວ ຣຎ຺ໂຎ ຠຍໍ ຉມ຺ຠິຕຕ຺ຕໍ ອູຣຸຕ຺ຖມ຺ຠໍ ອໂຫສິ, ຕສ຺ມາ ຣາຊາ ປລາຍິຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຂາທິຕຸໍ ອຸປຄໂຕ’’ຕິ. ອຖ ຣາຊາ ທ຺ວິຘາ ຉິນ຺ນໍ ມິຄໍ ທຕ຺ວາ ອຕ຺ຕານໍ ໂມເຈຕຸກາໂມ ອໂຫສິ. ຍກ຺ໂຂ ‘‘ນນຸ ມມ ຫຕ຺ຖຄຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ມິໂຄປິ ມມ ສນ຺ຕໂກ, ຕຕ຺ຖ ກິນ຺ນາມ ເຕ ເກຣາຏິຍມິທໍ ທຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ໂມຈນ’’ນ຺ຕິ ຣາຊານໍ ນ ມຸຎ຺ຈິ. ອຖ ຣາຊາ ຕສ຺ສ ຕາທິສໍ ປຏິຎ຺ຎາຕໍ ອກາສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຣາຊາ ເຕນ ສທ຺ຘິ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຠວນໍ ອນຸປຄຕນ຺ຕິ ອິທໍ ມມ ຠວນໍ ອນຸປຄຕໍ. ອນນຸຎ຺ຎາຕນ຺ຕິ ອຸປຄເຕນ ສາມິຠູເຕນ ອນນຸຎ຺ຎາຕຎ຺ຈ. ເອເຕນ ອຸປຄຕໍ ຕໍ, ອິທານິ ຕາທິເສນ ອນຸຎ຺ຎາຕຎ຺ຈ ຂາທິຕຸໍ ລຠາມີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ມຈ຺ຈຸປເຖຕິ ມຈ຺ຈຸໂຄຈເຣ. ອາສນ຺ນມຣຓຕາຍ ເອວມາຫໍສຸ.

ຕໍ ອາຬວກກຸມາຣໍ ອາທາຍ ປກ຺ກມິໍສູຕິ ໂຍຊນາ. ຕສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ມເຫສີ ອາຬວກກຸມາຣສ຺ສ ມາຕາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເທວິສຫສ຺ສານໍ ວິປ຺ປລປນ຺ຕີນນ຺ຕິ ວຈນໍ ປຣິຓາເມຕພ຺ພໍ.

ເທສນາປຣິໂຍສາເນຕິ ຍກ຺ຂໍ ທເມຕ຺ວາ ປຈ຺ຈາຄນ຺ຕ຺ວາ ນຄຣທ຺ວາຣສມີເປ ຣຸກ຺ຂມູເລ ນິສິນ຺ເນນ ຠຄວຕາ ສຣາຊິກາຍ ມຫຕິຍາ ປຣິສາຍ ເທສິຕເທສນາຍ ປຣິໂຍສາເນ. ໂສຕິ ຠຄວາ. ຠວເນ ເອວາຕິ ວິມາເນ ເອວ. ຠຄວາປິ ປສ຺ສຕິ ປກຕິຈກ຺ຂຸນາວ ນິຄ຺ໂຣຘສ຺ສ ອຸປຣິ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ‘‘ໂຣເສຕຸກາມຕາຍາ’’ຕິ ວຈເນ. ເຕສນ຺ຕິ ສາຕາຄິຣິເຫມວຕານໍ. ກາລທີປເທສກຸລຊເນຕ຺ຕິອາຍຸປ຺ປມາຓວິສຍໍ ປຎ຺ຈມຫາວິໂລກິຕໍ. ‘‘ສີຕໍ ພ຺ຍປຄຕໍ ໂຫຕິ, ອຸຓ຺ຫຎ຺ຈ ອຸປສມ຺ມຕີ’’ຕິອາທິນາ (ພຸ. ວໍ. ໒.໘໓) ອາຄຕານິ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສ ປຸພ຺ພນິມິຕ຺ຕານິ. ກຏິປ຺ປເທສວຕ຺ຖິໂກສກຓ຺ຓໂຕ ຕິຘາ. ສທ຺ໂທຕິ ອາຬວກສ຺ສ ອຸຄ຺ໂຆສິຕສທ຺ໂທ.

ອິມິນາ ປສງ຺ເຄນ ສກລຊມ຺ພຸທີປໍ ພ຺ຍາເປຕ຺ວາ ປວຕ຺ເຕ ອປເຣປິ ຕໂຍ ສທ຺ເທ ຍຖາ ເອເຕ, ເອວໍ ອາຬວກສ຺ສ ອຸຄ຺ໂຆສິຕສທ຺ໂທປີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂອສກ຺ກນ຺ເຕຕິ ປຣິຫາຍມາເນ.

ຈຸຓ຺ເຓນ຺ຕາຕິ ຈຸຓ຺ເຓຕຸໍ ສມຕ຺ຖຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ຈຸຓ຺ຓນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ມາ ກສ຺ສຈີ’’ຕິອາທິ. ອຸສ຺ສາວພິນ຺ທຸມຕ຺ຕມ຺ປີຕິ ອຸສ຺ສາວປຕນມຕ຺ຕມ຺ປິ. ຂຸຣປ຺ປໍ ສລ຺ລໍ.

ເສຏ຺ຐານີຕິ ອເຊຍ຺ເຍນ ອປ຺ປຏິຫຕຠາເວນ ອຸຕ຺ຕມານິ. ທຸສ຺ສາວຸຘນ຺ຕິ ອາວຸຘກິຈ຺ຈກຣໍ ອຸຕ຺ຕຣິຍໍ ທຸສ຺ສໍ. ອິມານິ ກິຣ ສກ຺ກາທີນໍ ປຸຎ຺ຎານຸຠາເວນ ນິພ຺ພຕ຺ຕານິ ອປ຺ປຏິຫຕປ຺ປຠາວານິ ປຏິປກ຺ຂວິຘມນຍຸຕ຺ຕານິ ອວຊ຺ຌານິ ອາວຸຘານິ. ເຕນາຫ ‘‘ຍທິ ຫີ’’ຕິອາທິ.

ອສນິວິຈກ຺ກໍ ວິຍາຕິ ອສນິມຓ຺ຑລໍ ວິຍ.

ປິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອລຄທ຺ທປິຕ຺ຕໍ. ຠິນ຺ເທຍ຺ຍາຕິ ອາສິຎ຺ເຈຍ຺ຍ. ສຸຂນ຺ຕິ ສຸກຣໍ. ມຸທຸຠູຕຈິຕ຺ຕວວຕ຺ຖານກຣຓຕ຺ຖນ຺ຕິ ມຸທຸຠູຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ເຕ ວວຕ຺ຖານສ຺ສ ກຣຓຕ຺ຖໍ.

ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕຕິ ‘‘ນ ຂ຺ວາຫ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ. ຠຄວໂຕ ສາສເນ ຐິເຕ ປຍິຣຸປາສິຕ຺ວາ ອຸຄ຺ຄຫິຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ປຍິຣູປາສິຕ຺ວາ ອຸຄ຺ຄຫິຕເມວ ນາມາຕິ ອາຫ ‘‘ກສ຺ສປໍ…ເປ... ອຸຄ຺ຄເຫສຸ’’ນ຺ຕິ. ປຸຏ຺ຐປຎ຺ຫາຕິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ປຸຏ຺ຐປຎ຺ຫາ. ຍສ຺ມາ ພຸທ຺ຘວິສເຍ ປຸຏ຺ຐປຎ຺ຫາ, ຕສ຺ມາ ພຸທ຺ຘວິສຍາວ ໂຫນ຺ຕິ.

ປຏິເສເຘຕ຺ວາຕິ ວາຈາຍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຠາເວເນວ ປຏິເສເຘຕ຺ວາ. ‘‘ຍທາກງ຺ຂສີ’’ຕິ ປທສນ຺ຘິວເສນ ນິທ຺ເທໂສຕິ ອາຫ ‘‘ຍທິ ອາກງ຺ຂສີ’’ຕິ. ເຕນ ຕຸຍ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉໍ ຕາວ ສຸຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສ຺ສນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ເມ’’ຕິອາທິ. ທຸຕິຍວິກປ຺ເປ ທ-ກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ຍໍ ອາກງ຺ຂສີ’’ຕິ. ‘‘ປຸຈ຺ຉ, ອາວຸໂສ, ສຸຕ຺ວາ ຊານິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸພຸທ຺ຘສ຺ສ ອນິຍເມຕ຺ວາ ວຈນໍ ສພ຺ພວິສຍໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ພໍ ເຕ’’ຕິອາທິ.

ກິໍ ສູຕິ ເອຕ຺ຖ ກິນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉາຍໍ, ສູຕິ ສໍສເຍ, ກິໍ ນູຕິ ອຕ຺ໂຖ? ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ໂລເກ. ຕສ຺ມາ ວິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍສ຺ມາ ວິຕ຺ຕິກຣຓໂຕ ວິຕ຺ຕໍ. ສຸກຕນ຺ຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ກຕໍ. ສຸຂນ຺ຕິ ອິຏ຺ຐຜລໍ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ປຘານໍ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກາຍິກເຈຕສິກໍ ສາຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິສ຺ສນ຺ທຜລຎ຺ຫິ ຕຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕເມວ ໂຫຕິ. ອປ຺ເປຕີຕິ ປາເປຕິ. ອຕິສຍຕ຺ຖໂຊຕໂນ ຕຣ-ສທ຺ໂທຕິ ອາຫ ‘‘ອຕິສເຍນ ສາທູ’’ຕິ. ຣສສຎ຺ຎິຕາຍ ອິຏ຺ຐານໍ ຣາຄາທິຘມ຺ມານໍ. ເກນ ປກາເຣນາຕິ ກຖໍ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖມາຫ. ກຖໍຊີວິນ຺ຕິ ຍທິ ສມາສປທເມຕໍ, ‘‘ກຖ’’ນ຺ຕິ ສານຸນາສິກາ ກຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຄາຖາພນ຺ຘສຸຂຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິອາທິ.

ສທ຺ຘີຘ ວິຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອກເທເສນ ສມຸທາຍທສ຺ສນໍ ສມຸທ຺ທປພ຺ພຕນິທສ຺ສນໍ ວິຍ. ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ‘‘ວິຕ຺ຕິກຣຓໂຕ ວິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ເຫຕູປມາຫິ ໂຍເຊຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ສຸຂາວຫນໂຕ, ທຸກ຺ຂປຏິພາຫນໂຕ, ທາລິທ຺ທິຍູປສມນໂຕ, ຣຕນປຏິລາຠເຫຕຸໂຕ, ໂລກສນ຺ຕຕິອາວຫນໂຕ ຈ ສທ຺ຘາ ວິຕ຺ຕໍ ຍຖາ ຕໍ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓາທີນິ. ເຕນາຫ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິ. ນນຸ ເຈຕນາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທໂຍ ຈ ສາຕິສຍໍ ວິປາກສຸຂໍ ອາວຫນ຺ຕິ, ຕໍ ກຖໍ ສທ຺ຘາ ອາວຫຕີຕິ? ສທ຺ຘາຘຸຣຠາວສຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ສທ຺ຘາຘຸເຣນ ປຏິປນ຺ນານ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ສ ຈ ເສສປເທສຸປິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ອິທານິ ຍໍ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓາທິ ສທ຺ຘາວິຕ຺ຕສ຺ສ ໂອປມ຺ມໍ, ຕໍ ຫີນໍ, ສທ຺ຘາວິຕ຺ຕເມວ ອຸຕ຺ຕມນ຺ຕິ ປາຬິຍໍ ເສຏ຺ຐຄ຺ຄຫຓໍ ກຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍສ຺ມາ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣໂລກໍ ຄຕໍ ອນຸຄຈ຺ຉຕີຕິ ອນຸຄາມິກໍ. ອຎ຺ເຎຫິ ນ ສາຘາຣຓນ຺ຕິ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓໍ. ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິເຫຕູຕິ ສພ຺ພາສໍ ສີລສມ຺ປທາທີນໍ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣານໍ ສມ຺ປຕ຺ຕີນໍ ເຫຕຸ. ອນຕ຺ຖາຍ ໂຫຕິ ອນຸປາຍປຏິປຕ຺ຕິໂຕ. ຕສ຺ມາ ອນຸຄາມິກຕ຺ຕາ. ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາວໂຕ ຫິຣຎ຺ຎາທິວິຕ຺ຕນິທານຕ຺ຕາ ຈ ສທ຺ຘາວິຕ຺ຕເມວ ເສຏ຺ຐໍ. ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉທເທສນາ ຍຖາ ‘‘ສຕ຺ຖາ ເທວມນຸສ຺ສານ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ທສກຸສລຘມ຺ໂມ’’ຕິ ອິມິນາ ເອກຈ຺ຈານໍເຍວ ທານາທິຘມ຺ມານໍ ສງ຺ຄໂຫ, ນ ສພ຺ເພສນ຺ຕິ ອສງ຺ຄຫິຕສງ຺ຄຓ຺ຫນຕ຺ຖໍ ‘‘ທານສີລຠາວນາຘມ຺ໂມ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ຕິວິຘສ຺ສປິ ສຸຂສ຺ສ ສາຘາຣຓຄ຺ຄຫຓເມຕນ຺ຕິ ຕໍ ສວິເສສລທ຺ຘໍ ປຸຄ຺ຄລວເສນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂສຓເສຏ຺ຐິ…ເປ… ອາວຫຕີ’’ຕິ ອາຫ. ໂຍ ໂສ ປທຸມວຕິຍາ ເທວິຍາ ປຸຕ຺ໂຕ ມຫາປທຸໂມ ນາມ ຣາຊາ ທິພ຺ພສຸຂສທິສໍ ຣຊ຺ຊສຸຂມນຸຠວິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພານສຸຂມນຸຠວິ, ຕໍ ນິທສ຺ສນຠາເວນ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ມຫາປທຸມາທີນໍ ວິຍ ນິພ຺ພານສຸຂຎ຺ຈ ອາວຫຕີ’’ຕິ.

ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣນເຍນ ສຈ຺ຈສທ຺ທໍ ສໍວຓ຺ເຓນ຺ໂຕ ‘‘ອເນເກສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອາຫ. ວາຈາສຈ຺ເຈ ທິສ຺ສຕິ ສຈ຺ຈສທ຺ໂທ ‘‘ຠເຓ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ວິຣຕິສຈ຺ເຈ ທິສ຺ສຕິ. ເວຣມຓີສຸ ຫິ ປຕິຏ຺ຐິຕາ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ‘‘ສຈ຺ເຈ ຐິຕາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອຕ຺ຕາກາຣມ຺ປິ ວຕ຺ຖຸໍ ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ ໂມຆມຎ຺ຎນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕິຍາກາຣໍ ອຸປາທາຍ ທິຏ຺ຐິ ເອວ ສຈ຺ຈນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິສຈ຺ຈໍ, ຕສ຺ມິໍ ທິຏ຺ຐິສຈ຺ເຈ ທິສ຺ສຕີຕິ ໂຍຊນາ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓສຈ຺ຈານີຕິ ປຣມຕ຺ຖພ຺ຣຫ຺ມານໍ ສຈ຺ຈານິ, ຍານິ ‘‘ສພ຺ເພ ປາຓາ ອວຊ຺ຌາ, ສພ຺ເພ ກາມາ ອນິຈ຺ຈາ, ສພ຺ເພ ຠວາ ອນິຈ຺ຈາ, ນາຫໍ ກ຺ວຈນິ ກສ຺ສຈິ ກິຎ຺ຈນຕສ຺ມິ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ອ. ນິ. ໔.໑໘໕) ຈຕຸກ຺ກນິປາເຕ ອາຄຕານິ. ປຣມຕ຺ຖຠູຕໍ ສຈ຺ຈໍ ນິພ຺ພານໍ. ອພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ກຕ຺ວາຕິ ອນ຺ໂຕຄຘເມວ ກຕ຺ວາ, ເຕຫິ ສທ຺ຘິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈານມ຺ປິ ສາທຸຕຣຕ຺ຕາ. ຍສ຺ສານຸຠາເວນາຕິ ຍສ຺ສ ວາຈາສຈ຺ຈສ຺ສ ອານຸຠາເວນ.

ອຸທກມ຺ຫິ ຘາວຕີຕິ ອຸທກປິຏ຺ຐິຍໍ ອຠິຊ຺ຊມານາຍໍ ປຖວິຍາ ວິຍ ຘາວຕິ ຄຈ຺ຉຕິ ມຫາກປ຺ປິນຣາຊາ ວິຍ. ວິສມ຺ປິ ສຈ຺ເຈນ ຫນນ຺ຕິ ປຓ຺ຑິຕາຕິ ກຓ຺ຫທີປາຍນາທໂຍ ວິຍ. ສຈ຺ເຈນາຕິ ມຈ຺ຉຊາຕເກ ໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສ ວິຍ ສຈ຺ເຈນ ເທໂວ ຖນຍໍ ປວສ຺ສຕິ. ສຈ຺ເຈ ຐິຕາຕິ ວິຣຕິສຈ຺ເຈ ວາຈາສຈ຺ເຈ ຈ ຐິຕາ ຕໂຍປິ ໂພຘິສຕ຺ຕາ. ນິພ຺ພຸຕິນ຺ຕິ ນິພ຺ພານໍ ປຕ຺ຖຍນ຺ຕິ. ສາທຸຕຣນ຺ຕິ ສາຕຕຣໍ ອິຏ຺ຐຕຣວິປາກທານໂຕ.

ຣສານນ຺ຕິ ນິທ຺ຘາຣຓຕ຺ເຖ ສາມິວຈນໍ. ນິທ຺ຘາຣຓຎ຺ຈ ໂກຈິ ກຸໂຕຈິ ເກນຈິ ອິມນ຺ຕິ ກສ຺ສຈິ ວຈນໍ ນ ສາເຘຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຍ ອິເມ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຕນ ຫິ ນິພ຺ພານໍ ຣສສມຸທາຍໂຕ ສາທຸຕຣຕາວິເສເສນ ນິທ຺ຘາຣີຍຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຍ ອິເມ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ໂຍຊນາ. ສາຍນີຍຘມ຺ມາຕິ ຊິວ຺ຫາຍ ສາຍິຕພ຺ພາ ຘມ຺ມາ. ຣສາຍຕນໍ ຣໂສຕິ ອາຫ ‘‘ມູລຣໂສ ຂນ຺ຘຣໂສ’’ຕິອາທິ. ຜລຣສນ຺ຕິ ຜລສ຺ສ ຣສໍ, ຜລໍ ປີເຬຕ຺ວາ ຕາເປຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພຣສນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຣສຣູໂປຕິ ອາຈາຣຣຫິຕສຠາໂວ. ຣູປສ຺ສ ອສ຺ສາທນວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສຸຂຘມ຺ມາ ຣູປຣສາ. ເອສ ນໂຍ ສທ຺ທຣສາທີສຸ. ສທ຺ທຣໂສຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ຠູໂຕ ຣໂສ. ວິມຸຕ຺ຕິຣໂສຕິ ວິມຸຕ຺ຕິສມ຺ປຕ຺ຕິໂກ ຣໂສ. ອຕ຺ຖຣໂສຕິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຏິວິຊ຺ຌນວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສຸຂໍ ອຕ຺ຖຣໂສ, ຕຖາ ຘມ຺ມຣໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຣູປາຈາຣາຕິອາທີສຸ ຣສຄ຺ຄຫເຓນ ຜລຣສໍ ວທຕິ. ໂສ ຫິ ຜລສ຺ສ ຣູໂປ ຈ, ຣສິຕພ຺ພໂຕ ອາສາເທຕພ຺ພໂຕ ຣໂສ ຈາຕິ ‘‘ຣູປຣໂສ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອາຈາໂຣ ປນ ສາມຄ຺ຄີຣສເຫຕຸຕາຍ ‘‘ຣໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ສຈ຺ຈໍ ຫເວຕິ ເອຕ຺ຖ ຫເວຕິ ເອກໍສຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ, ເອກໍສຕ຺ໂຖ ຈ ອວຘາຣຓເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ສຈ຺ຈເມວ ສາທຸຕຣ’’ນ຺ຕິອາທິ. ສຣີຣມຸປພ຺ຣູເຫນ຺ຕິ, ນ ຈິຕ຺ຕໍ. ນນຸ ຈ ສຸຂຸປ຺ປຕ຺ຕິປໂຍຊນຕ຺ຕາ ຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ອຸປພ຺ຣູເຫນ຺ຕີຕິ? ນ, ສຸຂສ຺ສ ສຣີຣພ຺ຣູຫນໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ. ວິຣຕິສຈ຺ຈວາຈາຕິ ສຈ຺ຈວິເສເສນ ສມ຺ປຊ຺ຊນໍ ວທຕິ. ຈິຕ຺ຕມຸປພ຺ຣູເຫຕິ ປທາລິກາຍ ວິຣຕິວາຈາຍ ສຈ຺ຈຣເສ ສຕິ ສມຖວິປສ຺ສນາທີຫິ ຈິຕ຺ຕປຣິພ຺ຣູຫນສ຺ສ ສມ຺ຠວໂຕ ມຄ຺ຄຜລານິສໍສໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ອສໍກິເລສິກຎ຺ຈ ສຸຂມາວຫຕິ ວິວຏ຺ຏສນ຺ນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ. ວິມຸຕ຺ຕິຣໂສຕິ ຜລສຸຂໍ ວທຕິ ນິພ຺ພານສຸຂມ຺ປິ ວາ. ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈຣໂສ ນາມ ນິພ຺ພານຣໂສ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ‘‘ອຈ຺ຈຸຕິຣສໍ ອສ຺ສາສກຣຓຣສ’’ນ຺ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕນ ປຣິຠາວິຕຕ຺ຕາຕິ ວິມຸຕ຺ຕິຣສສ຺ສ ສາທຸຕຣຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ‘‘ວິມຸຕ຺ຕິຣສປຣິຠາວິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອເຕນ ກາມໍ ວິມຸຕ຺ຕິຣໂສ ວາ ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈຣໂສ ວາ ສາທຸຕຣຣສາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕທຘິຄມູປາຍຠູຕນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈສ຺ສ ອຘິຄມູປາຍຠູຕໍ. ອຕ຺ຖຎ຺ຈ ຘມ຺ມຎ຺ຈາຕິ ຜລຎ຺ຈ ກາຣຓຎ຺ຈ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ຕິໂຕ ອຕ຺ຖຣສາ ຘມ຺ມຣສາ ຈ ສາທູ, ຕໂຕປິ ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈເມວ ສາທຸຣສນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ໂລກິຍຎ຺ຈ ອຕ຺ຖໍ ອຊານນ຺ໂຕ ອນ຺ໂຘ, ໂລກິຍຕ຺ຖເມວ ຊານນ຺ໂຕ ເອກຈກ຺ຂຸ, ອຸຠຍໍ ຊານນ຺ໂຕ ທ຺ວິຈກ຺ຂຸ. ປຣຫິຕໍ ອຕ຺ຕຫິຕຎ຺ຈ ອຊານນ຺ໂຕ ອນ຺ໂຘ, ອຕ຺ຕຫິຕເມວ ຊານນ຺ໂຕ ເອກຈກ຺ຂຸ, ອຸຠຍຕ຺ຖໍ ຊານນ຺ໂຕ ທ຺ວິຈກ຺ຂຸ. ໂສ ທ຺ວິຈກ຺ຂຸປຸຄ຺ຄໂລ ປຎ຺ຎາຊີວີ. ຕໍ ປນ ຄຫຏ຺ຐປພ຺ພຊິຕວເສນ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຄຫຏ຺ໂຐ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄຫຏ຺ຐປຏິປທໍ ອາຣາເຘຕ຺ວາ ຈາຕິ ໂຍຊນາ. ອາຣາເຘຕ຺ວາຕິ ຈ ສາເຘຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປຸຣິມນເຍເນວາຕິ ກສ຺ສປສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘວິສ຺ສຊ຺ຊິຕນເຍເນວ. ກິຎ຺ຈາປີຕິ ອນຸຊານນສນ຺ທສ຺ສນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ກິໍ ອນຸຊານາຕີຕິ? ຄາຖາຍ ຈຕູຫິ ປເທຫິ ວຸຕ຺ເຕສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ເອກສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສິທ຺ຘິຍໍ ອິຕເຣສມ຺ປິ ສິທ຺ຘິໍ ອນຸຊານາຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ໂຍ ຈຕຸພ຺ພິຘໂມຆໍ…ເປ… ປຣິສຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ. ກິໍ ສນ຺ທສ຺ເສຕີຕິ? ເຍສໍ ປາປຘມ຺ມານໍ ພລວຠາເວນ ໂອຆຕຣຓາທິ ນ ສິຊ຺ຌຕິ, ເຕສໍ ປຏິປກ຺ຂານໍ ນິສ຺ສນ຺ເທຫວເສນ ສນ຺ທສ຺ສນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເອວໍ ສນ຺ເຕປີ’’ຕິອາທິ. ໂອຆຕຣຓນ຺ຕິ ໂອຆຕຣຓປຏິປຕ຺ຕິໍ. ອສທ຺ທຫນ຺ໂຕຕິ ເອວໍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ອິມາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ໂອຆໍ ຕຣຕີຕິ ນ ສທ຺ທຫນ຺ໂຕ. ນ ປກ຺ຂນ຺ທຕີຕິ ປກ຺ຂນ຺ທນລກ຺ຂຓາຍ ສທ຺ຘາຍ ນ ອຸຄ຺ຆາຏີຍຕີຕິ ນ ໂອຕຣຕິ. ຈິຕ຺ຕໂວສ຺ສຄ຺ເຄນາຕິ ຍຖາກາມາຈາຣວເສນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ໂວສ຺ສຊ຺ຊເນນ. ປມຕ຺ໂຕ ປມາທໍ ອາປນ຺ໂນ. ຕຕ຺ເຖວາຕິ ກາເມສຸ ເອວ. ວິສຕ຺ຕຕ຺ຕາ ລຄ຺ຄຕ຺ຕາ. ໂວກິຓ຺ໂຓຕິ ວິເສວິໂຕ. ຕສ຺ມາຕິ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສປິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ເຫຕຸຠາເວນ ປຈ຺ຈາມສນໍ. ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂນ຺ຕິ ອສ຺ສທ຺ຘິຍາທີນໍ ປຏິປກ຺ຂໍ ສທ຺ຘາທີນໍ ໂອກາສຕ຺ຕາ.

ເອຕາຍາຕິ ຄາຖາຍໍ ອິມິນາ ປເທນາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສປ຺ປຸຣິສສໍເສໂວ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນໍ ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ຘມ຺ມານຸຘມ຺ມປຏິປຕ຺ຕີຕິ ອິເມສໍ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄາຘິຄມສ຺ສ ອງ຺ຄານໍ ອາສນ຺ນກາຣຓໍ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ໂສຕາປຕ຺ຕິຍງ຺ຄປທຏ຺ຐານໍ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍ’’ນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ສທ຺ຘາຊາໂຕ ອຸປສງ຺ກມຕິ, ອຸປສງ຺ກມນ຺ໂຕ ປຍິຣຸປາສຕິ, ປຍິຣຸປາສນ຺ໂຕ ໂສຕໍ ໂອທຫຕິ, ໂອຫິຕໂສໂຕ ຘມ຺ມໍ ສຸຓາຕີ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໒.໑໘໓, ໔໓໒). ທິຏ຺ໂຐຆໍ ຕຣຕິ ເອເຕນາຕິ ທິຏ຺ໂຐຆຕຣຓໍ, ທິຏ຺ໂຐຆສ຺ສ ຕຣຓໍ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ‘‘ຕຣຕິ ໂອຆ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ວຕ຺ຕມານສມີເປປິ ປນ ວຕ຺ຕມານໍ ວິຍ ໂວຫຣຓໍ ຍຸຕ຺ຕໍ ທິຏ຺ໂຐຆສ຺ສ ຕິຓ຺ຓຠາວສ຺ສ ເອກນ຺ຕິກຕ຺ຕາຕິ ‘‘ໂສຕາປນ຺ນຎ຺ຈ ປກາເສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ທິຏ຺ຐິວິຈິກິຈ຺ຉາທິປຏິປຕ຺ຕນ຺ຕຣາຍກຣານໍ ປາປຘມ຺ມານໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ໂສຕາປນ຺ໂນ…ເປ… ອປ຺ປມາເທນ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ‘‘ໂສຕາປຕ຺ຕິ…ເປ… ຕຣຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຕເກ ວຸຕ຺ເຕ ສກິເທວ ອິມສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ອາຄມນມ຺ປິ ຄຫິຕໍ ສິຍາຕິ ຕນ຺ນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ‘‘ອາຣາເຘຕ຺ວາ…ເປ… ອວເສສ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນນຸ ‘‘ອວເສສ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ເຄນ ອຕິຓ຺ຓໍ ອນວເສສໍ ຠໂວຆວຕ຺ຖຸ ຄຫິຕເມວ ສິຍາຕິ? ນ, ອຸປຣິ ທ຺ວີຫິ ມຄ຺ເຄຫິ ຕຣິຕພ຺ພານໍ ເຕສໍ ປຣໂຕ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປຫານວເສນ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ. ອປວາທວິສຍມ຺ປິ ປຣິຫຣຕິ – ‘‘ເອວໍ ເອສາ ໂຈທນາ ອຕ຺ຕໂນ ວິສເຍ ນ ປຕິຏ຺ຐາຕີ’’ຕິ. ອນາທິກາລຠາວຕ຺ຕາ ກາມສຎ຺ຎາຍ ກາໂມຆຕຣຓໍ ມຫຕາ ເອວ ວີຣິເຍນ ສາເຘຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວີຣິເຍນາ’’ຕິ. ຕຕິຍໍ ມຄ຺ຄໍ ອາຣາເຘຕ຺ວາ. ກາໂມຆສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ກາໂມຆວຕ຺ຖຸ, ກາມຄຸເຓຫິ ສທ຺ຘິໍ ສພ຺ໂພ ກາມຠໂວ. ກາໂມຆສຎ຺ຎິຕນ຺ຕິ ກາໂມຆສງ຺ຂາຕໍ. ກາມນຏ຺ເຐນ ກາໂມ ຈ ໂສ ທຸກ຺ໂຂ ຈາຕິ ກາມທຸກ຺ຂໍ. ອສ຺ສາທນຏ຺ເຐນ ກາໂມ ເອວ ສຎ຺ຎາຕິ ກາມສຎ຺ຎາ, ສພ຺ພໂສ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ວິຄຕາ ກາມສຎ຺ຎາ ເອຕິສ຺ສາຕິ ວິຄຕກາມສຎ຺ຎາ. ສພ຺ເພສໍ ຣາຄາທິມລານໍ ມູລຠູຕຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ວິເສສໂຕ ມລີນສຠາວາປາທນໂຕ ປຣມໍ ອຸກ຺ກໍສຄຕໍ ມລນ຺ຕິ ປຣມມລໍ, ອວິຊ຺ຊາ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຣມໍ ມລ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ປ. ໒໔໓).

ປຎ຺ຎາປທໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎາປທໍ ຫທເຍ ຐເປຕ຺ວາ. ຕປ຺ປສງ຺ເຄນ ອຕ຺ຕໂນ ປຏິຠາເນນ ສພ຺ເພຫິ ວິຍ ອຸຄ຺ຄຫິຕນິຍາເມນ. ສພ຺ພຕ຺ເຖວາຕິ ປຎ຺ຈສຸປິ ຐາເນສຸ. ອຕ຺ຖຍຸຕ຺ຕິປຸຈ຺ຉາຕິ ປຎ຺ຎາທິອຕ຺ຖສມຘິຄມສ຺ສ ຍຸຕ຺ຕິຍາ ກາຣຓສ຺ສ ປຸຈ຺ຉາ. ເຕນາຫ ‘‘ອຍໍ ຫີ’’ຕິອາທິ. ປຎ຺ຎາທິອຕ຺ຖໍ ຎຕ຺ວາຕິ ປຎ຺ຎາຘນ-ກິຕ຺ຕິ-ມິຕ຺ຕ-ອຠິສມ຺ປຣາຍສງ຺ຂາຕໍ ອຕ຺ຖໍ ສຣູປໂຕ ສຈ຺ຈປຏິເວຘນິປ຺ຜາທເນນ ຎາເຓນ ຊານິຕ຺ວາ. ນນຸ ເອສ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄຜລປຎ຺ຎໍ ຕທຘິຄມູປາຍໍ ໂລກິຍປຎ຺ຎຎ຺ຈ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ຐິໂຕ, ໂສ ກສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຖຍຸຕ຺ຕິໍ ປຸຈ຺ຉຕີຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ອຸປຣິ ປນ ສມາຘິສ຺ສ ຍຸຕ຺ຕິໍ ປຸຈ຺ຉິຕຸກາໂມ ປຎ຺ຎາຍ ເສຏ຺ຐຠາວໂຕ, ຕສ຺ສ ຈ ເອກເທເສເນວ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ ຕເມວ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉຕິ. ‘‘ກາຍ ຍຸຕ຺ຕິຍາ’’ຕິອາທິ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ ອຕິທິສ຺ສຕິ ‘‘ເອສ ນໂຍ ຘນາທີສູ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖາປິ ອຕ຺ຖຍຸຕ຺ຕິປຸຈ຺ຉາຠາໂວ ປນ ‘‘ສພ຺ພຕ຺ເຖວາ’’ຕິ ອິມິນາ ວິຠາວິໂຕຕິ.

ສທ຺ຘາສຸສ຺ສູສາອປ຺ປມາທອຸຏ຺ຐານສງ຺ຂາເຕຫິ ຈຕູຫິ ກາຣເຓຫິ. ກາຍສຸຈຣິຕາທິເຠເທນ ອາຊີວຏ຺ຐມກສີລຠູເຕນ. ສມຖວິປສ຺ສນາຠູເຕນ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ໂພຘິປກ຺ຂິເຍ ເອວ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ‘‘ອປຣຠາເຄ’’ຕິ ອາຫ. ປຣິຍາຍໂພຘິປກ຺ຂິຍາ ປນ ວິເສສໂຕ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິວິປສ຺ສນາກາເລປິ ລພ຺ຠນ຺ຕິ. ປຸພ຺ພຠາເຄຕິ ວາ ຕຣຸຓວິປສ຺ສນາກາລໍ. ຕໂຕ ປຸພ຺ພສາຘນຎ຺ຈ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອປຣຠາເຄ’’ຕິ ປຸນາຫ, ຕໂຕ ປຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘມ຺ມນ຺ຕິ ປຏິປຕ຺ຕິຘມ຺ມໍ. ນ ສທ຺ຘາມຕ຺ຕເກເນວ ປຎ຺ຎໍ ລຠຕີຕິ ໂຍຊນາ. ຍທິ ເອວໍ ກສ຺ມາ ‘‘ສທ຺ທຫາໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຍສ຺ມາ ປນາ’’ຕິອາທິ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕເມວ ອຕ຺ຖໍ ວິວຣຕິ. ນ ເກວລໍ ສຸສ຺ສູສາມຕ຺ເຕນ ປຎ຺ຎາປຏິລາໂຠ, ອຖ ໂຂ ອປ຺ປມາເທນ ປຎ຺ຎໍ ລຠຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ປາຬິຍໍ ‘‘ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ວິຈກ຺ຂໂຓ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕທຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ.

ອິທານິ ສທ຺ຘາທີນໍ ປຎ຺ຎາປຏິລາຠສ຺ສ ຕໍຕໍວິເສສປຈ຺ຈຍານິ ນີຫຣິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸສ຺ສູສາຍາຕິ ໂສຕຸກາມຕາຍ. ສາ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸປສງ຺ກມນາທິ. ປຎ຺ຎາຘິຄມູປາຍນ຺ຕິ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມມາຫ. ເຕນາຫ ‘‘ສຸຓາຕີ’’ຕິ. ຄຫິຕໍ ນ ປມຸສ຺ສຕິ, ສຕິອວິປ຺ປວາສລກ຺ຂໂຓ ຫິ ອປ຺ປມາໂທຕິ. ນ ເກວລໍ ຍາຖາວໂຕ ຄຫຓໂກສລ຺ລເມວ ວິຈກ຺ຂຓຕາ, ອຖ ໂຂ ຍາຖາວໂຕ ປຎ຺ຎາສມ຺ປເວຘນຎ຺ຈາຕິ ອາຫ ‘‘ວິຕ຺ຖາຣິກໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ. ອິທານິ ປຎ຺ຎາປຏິລາຠເຫຕຸໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຸສ຺ສູສາຍ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຖມຸປປຣິກ຺ຂຕີຕິ ສຸຕກຕານໍ ຘມ຺ມານໍ ປາຬິອຕ຺ຖູປປຣິກ຺ຂາປຸພ຺ພກໍ ຣູປາຣູປວິຠາຄໍ ປຣມຕ຺ຖໍ ສລກ຺ຂຓໂຕ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓໂຕ ຈ ອຸປປຣິກ຺ຂຕິ ວີມໍສຕິ. ອນຸປຸພ຺ເພນາຕິ ເອວໍ ຎາຕປຣິຎ຺ຎໍ ປຕ຺ວາ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາຍ ຕໂຕ ອນຸກ຺ກເມນ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎໍ ປຫານປຣິຎ຺ຎຎ຺ຈ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປນ຺ໂຕ ມຄ຺ຄປ຺ປຏິປາຏິຍາ ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈຠູຕໍ ນິພ຺ພານໍ ສຈ຺ຉິກໂຣຕິ.

ອິມານິ ສທ຺ຘາທີນິ ຈຕ຺ຕາຣິ ກາຣຓານິ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ເທສກາລາທີນິ ອຫາເປຕ຺ວາ’’ຕິ. ຍສ຺ມິໍ ເທເສ ຍສ຺ມິໍ ກາເລ ເຍ ຈ ສຫາຍເກ ນິສ຺ສາຍ ຍໍ ກິຈ຺ຈໍ ຕິເຣຕພ຺ພໍ, ຕານິ ເທສກາລາທີນິ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ອຠິວຸຑ຺ຒິໍ ອິຈ຺ຉນ຺ເຕນ ‘‘ອຍໍ ນາມ ເທໂສ, ຍຕ຺ຖາຫໍ ເອຕຣຫິ ວສາມິ, ອຍໍ ກາໂລ, ອິເມ ມິຕ຺ຕາ, ອິເມ ອມິຕ຺ຕາ, ອິເມ ອາຍວຍາ, ອຫຎ຺ຈ ເອທິໂສ ຊາຕິ-ກຸລ-ປເທສ-ພລໂຠຄ-ປຣິວາຣາທີຫິ, ຕໍ ກິຈ຺ຈໍ ອິທານິ ອາຣທ຺ຘພ຺ພໍ, ອິທານິ ນາຣທ຺ຘພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ສພ຺ພໍ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕ຺ວາ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ຫິ ໂລກິຍສ຺ສ ຘນສ຺ສ ປຏິຣູປາຘິຄມູປາຍໍ ກໂຣຕິ ນາມ. ໂລກຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ປນ ສີລວິໂສຘນາທິວເສນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວຫິຕພ຺ພຠາເວນ ຘຸໂຣ ວິຍາຕິ ຘຸໂຣ, ຠາໂຣ. ອິຘ ປນ ຘຸຣສມ຺ປຄ຺ຄໂຫ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ຘຸໂຣ, ວີຣິຍໍ. ໂສ ສາຕິສໂຍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຘຸຣວາ. ‘‘ອຸຏ຺ຐາຕາ’’ຕິ ປເທນ ກາຍິກວີຣິຍສ຺ສ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ ‘‘ເຈຕສິກວີຣິຍວເສນາ’’ຕິ ວິເສສິຕໍ. ອນິກ຺ຂິຕ຺ຕຘຸໂຣ ໂຘຣຍ຺ຫຠາວໂຕ. ຕິຓາ ຠິຍ຺ໂຍ ນ ມຎ຺ຎຕີຕິ ຕິຓໍ ວິຍ ປຣິຠວນ຺ໂຕ ອຕິຠຸຍ຺ຍ ວຕ຺ຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາທິນາ ນເຍນາຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ –

‘‘ກຣໍ ປຸຣິສກິຈ຺ຈານິ, ໂສ ສຸຂາ ນ ວິຫາຍຕິ; (ທີ. ນິ. ໓.໒໕໓);

‘‘ນ ທິວາ ໂສປ຺ປສີເລນ, ຣຕ຺ຕິມຸຏ຺ຐານເທສ຺ສິນາ;

ນິຈ຺ຈໍ ມຕ຺ເຕນ ໂສຓ຺ເຑນ, ສກ຺ກາ ອາວສິຕຸໍ ຆຣ’’ນ຺ຕິ ຈ. (ທີ. ນິ. ໓.໒໕໓); –

ເອວມາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ອສິຖິລປຣກ຺ກໂມ ອນລສຠາວໂຕ. ເອກມູສິກາຍາຕິ ເອກາຍ ມຕມູສິກາຍ. ນຈິຣສ຺ເສວາຕິ ຈຕຸມາສພ຺ຠນ຺ຕເຣເຍວ. ຈຕຸສຕສຫສ຺ສສງ຺ຂໍ ຈູຬນ຺ເຕວາສີ ວິຍາຕິ ກາກຓິກຑ຺ຒກຫາປຓ-ໂສຬສ-ກຫາປຓ-ຈຕຸວີສຕິ-ກຫາປຓ-ສຕຫຣຓກ຺ກເມນ ທ຺ເວ ສຕສຫສ຺ສານິ, ຈູຬກມຫາເສຏ຺ຐິໂນ ຘີຕຸລາຠວເສນ ທ຺ເວ ສຕສຫສ຺ສານີຕິ ເອວໍ ຈຕຸສຕສຫສ຺ສສງ຺ຂໍ ຘນໍ ເອກມູເລນ ຍຖາ ຈູຬນ຺ເຕວາສີ ວິນ຺ທິ, ເອວໍ ອຎ຺ໂຎປິ ປຕິຣູປກາຣີ ຘຸຣວາ ອຸຏ຺ຐາຕາ ວິນ຺ທເຕ ຘນໍ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ຈູຬກເສຏ຺ຐິຊາຕເກນ ທີເປຕພ຺ໂພ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ອປ຺ປເກນປິ ເມຘາວີ, ປາຠເຕນ ວິຈກ຺ຂໂຓ;

ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ ອຕ຺ຕານໍ, ອຓຸໍ ອຄ຺ຄິໍວ ສນ຺ຘມ’’ນ຺ຕິ. (ຊາ. ໑.໑.໔);

ວຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຘິຏ຺ຐານວຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ. ‘‘ສຈ຺ຈວາທີ ຠູຕວາທີ’’ຕິ ກິຕ຺ຕິໍ ປປ຺ໂປຕີຕິ ໂຍຊນາ. ອິຈ຺ຉິຕປຕ຺ຖິຕນ຺ຕິ ເຍຫິ ມິຕ຺ຕໍ ອິຈ຺ຉຕິ, ເຕຫິ ອິຕຣໍ ປຕ຺ຖິຕໍ. ມິຕ຺ຕານິ ຄນ຺ຖຕີຕິ ມິຕ຺ຕຠາວໍ ຆເຏຕິ. ທານສ຺ສ ປິຍຠາວກຣຓໂຕ ‘‘ທທໍ ປິໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍໍ ທານໍ ເອກນ຺ຕໂຕ ມິຕ຺ຕຠາວາວຫໍ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ທຸທ຺ທທໍ ວາ ທທໍ ຕໍ ຄນ຺ຖຕີ’’ຕິ ອາຫ. ທທນ຺ຕິ ຈ ລກ຺ຂຓວຈນເມຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທານມຸເຂນ ວາ’’ຕິອາທິ.

ອາຬວກສ຺ສ ອຊ຺ຌາສຍານຸຣູປໍ ຄຫຏ຺ຐວເສນ ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ໂຕ. ສທ຺ຘາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສທ຺ໂຘ, ຕສ຺ສ ສທ຺ຘສ຺ສ. ຆຣເມສິໂນຕິ ຆຣາວາສສງ຺ຂາຕໍ ຆຣໍ ເອສນ຺ຕສ຺ສ. ຆຣາວາສສນ຺ນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ‘‘ຆຣ’’ນ຺ຕິ ກາມຄຸຓາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຎ຺ຈ ກາມຄຸເຓ’’ຕິ. ‘‘ເອເຕ ຈຕຸໂຣ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ ຄຫິຕາ ອນນ຺ຕຣຄາຖາຍ ວຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ ເອວາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ສຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອິເມ ກຸສລາ, ອິເມ ອກຸສລາ’’ຕິອາທິນາ ເຕ ອຕ຺ເຖ ຍາຖາວໂຕ ຘາຣຓໂຕ ອຸປຘາຣຓໂຕ ຘມ຺ໂມ. ສຎ຺ຎາ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການໍ ຘາຣຓໍ, ອວິຈ຺ເຉທໂຕ ສນ຺ຘາຣຓໂຕ ກຸສລສນ຺ຕານໍ ຘາເຣຕີຕິ ຘິຕິ, ວີຣິຍໍ. ຈຊຕິ ເອເຕນາຕິ ຈາໂຄ, ທານໍ. ປຈ຺ຈຍເວກລ຺ລໂຕ ຜລຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖຕາວເສນ ສນ຺ຕິ.

ອຎ຺ເຎປີຕິ ອິໂຕ ຍຖາວຸຕ຺ຕຘມ຺ມສມຸທາຍໂຕ ອຎ຺ເຎປິ ຘມ຺ມາ ຍທິ ສນ຺ຕິ, ເຕ ຘມ຺ເມ ປຸຈ຺ຉສ຺ສູຕິ. ກິເລເສ, ກາຍວາຈາທິເກ ວາ ທເມຕີຕິ ທໂມ, ປຎ຺ຎາ. ອຸຏ຺ຐຫຕິ ອຸສ຺ສຫຕິ ເອເຕນາຕິ ອຸຏ຺ຐານໍ, ວີຣິຍໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕິສ຺ສາ ປຸຈ຺ຉາຍ. ສທ຺ຘິນ຺ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ຠາວຕ຺ຖປທານໍ ພນ຺ຘເນນ ສຫ. ເອກເມກໍ ປທນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາທິກເມເກກໍ ປທໍ. ‘‘ປຎ຺ຎາ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ປຎ຺ຎາຕິ ຘມ຺ໂມຕິ ຈ ອາຄຕາ’’ຕິອາທິນາ ປຎ຺ຎາທິອຕ຺ຖສ຺ສ ອຸທ຺ຘຣຓໍ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາໂຣ. ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ‘‘ປຎ຺ຎາ ປຊານນາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໖) ເວວຈນປທານໍ ອຸທ຺ຘຣຓໍ ປທຸທ຺ຘາໂຣ. ປຊານາຕີຕິ ປຎ຺ຎາ, ຘາເຣຕີຕິ ຘມ຺ໂມ, ທເມຕີຕິ ທໂມຕິ ເອວໍ ປທສ຺ສ ກຖນໍ ປທວຓ຺ຓນາ.

ອຊ຺ຊາຕິ ວາ ເອຕຣຫິ. ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ປກາເຣນາຕິ ‘‘ສທ຺ທຫາໂນ ອຣຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ. ສຈ຺ຈສມ຺ປຏິເວຘາວຄຫຓໍ ວາ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ປກາເຣນ ທິຏ຺ຐສຈ຺ຈຕາຍ ອິຘໂລກປຣໂລກຕ຺ຖໍ ຍາຖາວໂຕ ຊານນ຺ໂຕ. ເອວຎ຺ຈ ຍກ຺ໂຂ ສຕ຺ຖຸ ເທສນານຸຠາວສິທ຺ຘໍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉເນນ ອຕ຺ຕໂນ ປຏິລາຠສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ກຖໍສຸ ລຠເຕ ປຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫາຕິ ອາຈຣິຍາ. ສມ຺ປຣາຍິໂກຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ໂທ ລຸຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ເຕນ ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິໂກ ຈາ’’ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ ເອວາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂຍ ອຕ຺ໂຖ…ເປ… ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ອາຫ. ອຣີຍຕິ ຜລໍ ເອຕສ຺ມາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ກາຣຓໍ. ວິຈກ຺ຂເຓ ສປໂຍຊນຕາຍ.

ຕສ຺ສ ຎາຓສ຺ສາຕິ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອາວິຠາວນສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ. ຄຸຓວິເສເສຫິ ຈ ສທິສສ຺ສປິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຠາວໂຕ ອຄ຺ຄທກ຺ຂິເຓຍ຺ໂຍ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ. ເຕນາຫ –

‘‘ນຍິມສ຺ມິໍ ໂລເກ ປຣສ຺ມິໍ ວາ ປນ,

ພຸທ຺ເຘນ ເສຏ຺ໂຐວ ສໂມວ ວິຊ຺ຊຕິ;

ອາຫຸເນຍ຺ຍານໍ ປຣມາຫຸຕິໍ ຄໂຕ,

ປຸຎ຺ຎຕ຺ຖິການໍ ວິປຸລຜເລສິນ’’ນ຺ຕິ. (ວິ. ວ. ໑໐໔໗);

ສຫິຕປຏິປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາສງ຺ຄາຫິກໍ ອຕ຺ຕໂນ ປຏິປຕ຺ຕິໍ. ສຸນ຺ທຣາ ໂພຘິ ສຸໂພຘິ, ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສຸໂພຘິ ພຸທ຺ຘສຸໂພຘິ, ສາ ເອວ ພຸທ຺ຘສຸໂພຘິຕາ. ຘມ຺ມສ຺ສວນຕ຺ຖໍ ສນ຺ນິປຕິຕເທວຕາຫິ ສງ຺ຆຸຏ຺ຐສາຘຸກາຣສທ຺ທຸຏ຺ຐານຎ຺ຈ.

ສຕປຸຎ຺ຎລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ສຕສຫສ຺ສກປ຺ເປ ປຸຎ຺ຎສມ຺ຠາຣສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ເຕສໍ ປຸຎ຺ຎານໍ ວເສນ ສຕປຸຎ຺ຎລກ຺ຂຓໍ ອເນກປຸຎ຺ຎນິພ຺ພຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ. ອຠິນນ຺ທິຍຕາຍ ສພ຺ເພຫິ ອງ຺ເຄຫິ ສມຸເປຕໍ ສມນ຺ນາຄຕໍ. ກຕປຸຎ຺ຎຠາວໍ ພ຺ຍຎ຺ເຊນ຺ຕີຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນານິ, ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄານິ. ເຕສໍ ປຣິປຸຓ຺ຓຕ຺ຕາ ປຣິປຸຓ຺ຓພ຺ຍຎ຺ຊນໍ. ຕໍ ຍກ຺ໂຂ…ເປ… ປູເຣສີຕິ ຄາຖາປູຣຓຕ຺ຖເມວ ຫິ ຠຄວາ ຕຖາຣູປານິ ອກາສິ. ອພ຺ຍາຘິຕາຕິ ອໂຣຄາ. ‘‘ອພ຺ຍຖິຕາ’’ຕິ ເກຈິ ປຐນ຺ຕິ, ສຍສນ຺ຕາສຣຫິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ຫຕ຺ຖໂຍ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ຫຕ຺ຖໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຬວິນຄຣນ຺ຕິ ອາຬວິນຄຣວາສິໂນ ວທຕິ. ຠວຕິ ຫິ ຕຕ຺ຣຏ຺ຐຕາຍ ຕໍ-ສທ຺ໂທ ຍຖາ ‘‘ຄາໂມ ອາຄໂຕ, ມຎ຺ຈາ ອຸກ຺ກຸຏ຺ຐິໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ເອກໂກລາຫເລນ ວຕ຺ຕມາເນນ.

ສມ຺ປິຓ຺ຑິຕ຺ວາຕິ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ. ກາມໍ ສມ຺ຠາໂຣ ເຕນ ກໂຕຕິ ນຕ຺ຖິ, ຍຸທ຺ຘຕ຺ຖໍ ປນ ພຫຸໂສ ອຸສ຺ສາຫສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ‘‘ຍຸທ຺ຘມາທິໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕເມວ ອາຬວກສຸຕ຺ຕໍ ກເຖສິ ຕສ຺ສາ ເອວ ເທສນາຍ ສນ຺ນິປຕິຕປຣິສາຍ ສປ຺ປາຍຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ກຖາປຣິ…ເປ… ອໂຫສີ’’ຕິ. ຈຕູຫິ ວຕ຺ຖູຫີຕິ ຈຕູຫິ ສງ຺ຄຫວຕ຺ຖູຫິ. ປຣິສນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິສໍ. ‘‘ອິຕຣຎ຺ຈາ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ.

ອາຬວກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສາຣຕ຺ຖປ຺ປກາສິນິຍາ ສໍຍຸຕ຺ຕນິກາຍ-ອຏ຺ຐກຖາຍ

ຍກ຺ຂສໍຍຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.