໑. ໂອຆຕຣຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

ວິຠາຄວນ຺ຕານໍ ສຠາວວິຠາວນໍ ວິຠາຄທສ຺ສນວເສເນວ ໂຫຕີຕິ ປຐມໍ ຕາວ ສໍຍຸຕ຺ຕວຄ຺ຄສຸຕ຺ຕາທິວເສນ ສໍຍຸຕ຺ຕາຄມສ຺ສ ວິຠາຄໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ສໍຍຸຕ຺ຕາຄໂມ ນາມາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສໍຍຸຕ຺ຕາຄມວຣສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມີ’’ຕິ, ຕສ຺ມິໍ ວຈເນ. ຕຕ຺ຖາຕິ ວາ ‘‘ເອຕາຍ ອຏ຺ຐກຖາຍ ວິຊານາຖ ສໍຍຸຕ຺ຕນິສ຺ສິຕໍ ອຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍໍ ສໍຍຸຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ, ຕຕ຺ຖ. ປຎ຺ຈ ວຄ຺ຄາ ເອຕສ຺ສາຕິ ປຎ຺ຈວຄ຺ໂຄ. ອວຍເວນ ວິຄ຺ຄໂຫ, ສມຸທາໂຍ ສມາສຕ຺ໂຖ.

ອິທານິ ຕໍ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສໍວຓ຺ເຓຕຸກາໂມ ອຕ຺ຕໂນ ສໍວຓ຺ຓນາຍ ຕສ຺ສ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິຍໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕານຸກ຺ກເມເນວ ປວຕ຺ຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ຕສ຺ສ ວຄ຺ເຄສຸ ສຄາຖາວຄ຺ໂຄ ອາທີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ເທສິຕຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ວິປ຺ປກິຓ຺ຓານໍ ຘມ຺ມວິນຍານໍ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຄາຍນໍ ກຖນໍ ສງ຺ຄີຕິ, ມຫາວິສຍຕ຺ຕາ ປູຊນິຍຕ຺ຕາ ຈ ມຫຕີ ສງ຺ຄີຕິ ມຫາສງ຺ຄີຕິ. ປຐມາ ມຫາສງ຺ຄີຕິ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິ, ຕສ຺ສາ ປວຕ຺ຕິຕກາໂລ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກາໂລ, ຕສ຺ມິໍ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກາເລ.

ນິທທາຕິ ເທສນໍ ເທສກາລາທິວເສນ ອວິທິຕໍ ວິທິຕໍ ກຕ຺ວາ ນິທສ຺ເສຕີຕິ ນິທານໍ. ໂຍ ໂລເກ ຄນ຺ຖສ຺ສ ອຸໂປຄ຺ຆາໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ສ຺ວາຍເມຕ຺ຖ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ-ອາທິໂກ ຄນ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ, ນ ປນ ‘‘ສນິທານາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມໍ ເທເສມີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໓.໑໒໖) ວິຍ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍາທິເທສນຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິ-ອາທິກໍ ອາຍສ຺ມຕາ ອານນ຺ເທນ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກາເລ ວຸຕ຺ຕໍ ນິທານມາທີ’’ຕິ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຍສ຺ສໍ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິຍໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕານຸກ຺ກເມນ ສໍວຓ຺ຓນໍ ກຕ຺ຕຸກາໂມ, ສາ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວຕ຺ຕພ຺ພາ, ສຸມງ຺ຄລວິລາສິນິຍໍ ປນ ອຕ຺ຕນາ ວິຕ຺ຖາຣິຕຕ຺ຕາ ຕຕ຺ເຖວ ຄເຫຕພ຺ພາຕິ ອິມິສ຺ສາ ສໍວຓ຺ຓນາຍ ມຫຕ຺ຕໍ ປຣິຫຣນ຺ໂຕ ‘‘ສາ ປເນສາ’’ຕິອາທິມາຫ.

໑. ເອວໍ ພາຫິຣນິທາເນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອຕິທິສິຕ຺ວາ ອິທານິ ອພ຺ຠນ຺ຕຣນິທານໍ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສໍວຓ຺ເຓຕຸໍ ‘‘ຍໍ ປເນຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ສໍວຓ຺ຓນໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ເພ ຘມ຺ເມ ປທວິຠາຄໍ ປທຕ຺ຖຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕໂຕ ປຣໍ ປິຓ຺ຑຕ຺ຖາທິທສ຺ສນວເສນ ສໍວຓ຺ຓນາ ກາຕພ຺ພາ, ຕສ຺ມາ ປທານິ ຕາວ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວນ຺ຕິ ນິປາຕປທ’’ນ຺ຕິ-ອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປທວິຠາໂຄຕິ ປທານໍ ວິເສໂສ, ນ ປທວິຄ຺ຄໂຫ. ອຖ ວາ ປທານິ ຈ ປທວິຠາໂຄ ຈ ປທວິຠາໂຄ. ປທວິຄ຺ຄໂຫ ຈ ປທວິຠາໂຄ ຈ ປທວິຠາໂຄຕິ ວາ ເອກເສສວເສນ ປທປທວິຄ຺ຄຫາ ປທວິຠາຄສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ປທວິຄ຺ຄໂຫ ‘‘ເຊຕສ຺ສ ວນໍ ເຊຕວນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສມາສປເທສຸ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ອຕ຺ຖໂຕຕິ ປທຕ຺ຖໂຕ. ຕໍ ປນ ປທຕ຺ຖໍ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣກ຺ກເມນ ປຐມໍ ເອວໍສທ຺ທສ຺ສ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວໍສທ຺ໂທ ຕາວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອວຘາຣຓາທີຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອິທມຕ຺ຖປຸຈ຺ຉາປຣິມາຓາທິອຕ຺ຖານໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ເອວໍຄຕານິ ປຸຖຸສິປ຺ປາຍຕນານິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໖໓, ໑໖໕), ເອວໍວິໂຘ ເອວມາກາໂຣ’’ຕິ ຈ ອາທີສຸ ອິທໍ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ເຖ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ. ຄຕ-ສທ຺ໂທ ຫິ ປກາຣປຣິຍາໂຍ, ຕຖາ ວິຘາກາຣ-ສທ຺ໂທ ຈ. ຕຖາ ຫິ ຄຕວິຘອາກາຣສທ຺ເທ ໂລກິຍາ ປກາຣຕ຺ເຖ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ເອວໍ ສຸ ເຕ ສຸນ຺ຫາຕາ ສຸວິລິຕ຺ຕາ ກປ຺ປິຕເກສມສ຺ສູ ອາມຸຕ຺ຕມາລາຠຣຓາ ໂອທາຕວຕ຺ຖວສນາ ປຎ຺ຈຫິ ກາມຄຸເຓຫິ ສມປ຺ປິຕາ ສມງ຺ຄີຠູຕາ ປຣິຈາເຣນ຺ຕິ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ຕ຺ວໍ ເອຕຣຫິ ສາຈຣິຍໂກຕິ. ໂນ ຫິທໍ, ໂຠ ໂຄຕມາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໘໖) ປຸຈ຺ຉາຍໍ, ‘‘ເອວໍ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕໍ (ອ. ນິ. ໑.໔໘), ເອວມາຍຸປຣິຍນ຺ໂຕ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑໒) ຈ ອາທີສຸ ປຣິມາເຓ.

ນນຸ ຈ ‘‘ເອວໍ ສຸ ເຕ ສຸນ຺ຫາຕາ ສຸວິລິຕ຺ຕາ, ເອວມາຍຸປຣິຍນ຺ໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ປຸຈ຺ຉນາກາຣປຣິມາຓາກາຣານໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອາກາຣຕ຺ໂຖ ເອວ ເອວໍ-ສທ຺ໂທຕິ? ນ, ວິເສສສພ຺ຠາວໂຕ. ອາກາຣມຕ຺ຕວາຈໂກ ຫິ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ, ອາກາຣຕ຺ໂຖຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ ຍຖາ ‘‘ເອວໍ ພ຺ຍາໂຂ’’ຕິອາທີສຸ, ນ ປນ ອາກາຣວິເສສວາຈໂກ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ, ‘‘ເອວໍ ຊາເຕນ ມຈ຺ເຈນາ’’ຕິອາທີນິ (ຘ. ປ. ໕໓) ອຸປມາທີສຸ ອຸທາຫຣຓານິ ອຸປປນ຺ນານິ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ຍຖາປິ…ເປ… ພຫຸ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ປ. ໕໓)? ເອຕ຺ຖ ປຸປ຺ຜຣາສິຏ຺ຐານິຍໂຕ ມນຸສ຺ສູປປຕ຺ຕິສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍ-ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນ- ໂຍນິໂສມນສິກາຣ-ໂຠຄສມ຺ປຕ຺ຕິອາທິທານາທິປຸຎ຺ຎກິຣິຍເຫຕຸສມຸທາຍໂຕ ໂສຠາສຸຄນ຺ຘຕາທິຄຸຓໂຍຄໂຕ ມາລາຄຸຬສທິສິໂຍ ປຫູຕາ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາ ມຣິຕພ຺ພສຠາວຕາຍ ມຈ຺ເຈນ ສຕ຺ເຕນ ກຕ຺ຕພ຺ພາຕິ ໂຊຕິຕຕ຺ຕາ ປຸປ຺ຜຣາສິມາລາຄຸຬາວ ອຸປມາ, ເຕສໍ ອຸປມາກາໂຣ ຍຖາ-ສທ຺ເທນ ອນິຍມໂຕ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ‘‘ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ອຸປມາກາຣນິຄມນຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຕ຺ຖຸໍ ຍຸຕ຺ຕໍ, ໂສ ປນ ອຸປມາກາໂຣ ນິຍມິຍມາໂນ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸປມາວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປມາຍໍ ອາຄໂຕ’’ຕິ. ຕຖາ ‘‘ເອວໍ ອິມິນາ ອາກາເຣນ ອຠິກ຺ກມິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອຸປທິສິຍມານາຍ ສມຓສາຣຸປ຺ປາຍ ອາກປ຺ປສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ໂຍ ຕຕ຺ຖ ອຸປທິສນາກາໂຣ, ໂສ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸປເທໂສ ເອວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ເອວໍ ເຕ…ເປ… ອຸປເທເສ’’ຕິ. ຕຖາ ‘‘ເອວເມຕໍ ຠຄວາ, ເອວເມຕໍ ສຸຄຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ ຠຄວຕາ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອວິປຣີຕໂຕ ຊານນ຺ເຕຫິ ກຕໍ ຕຕ຺ຖ ສໍວິຊ຺ຊມານຄຸຓານໍ ປກາເຣຫິ ຫໍສນໍ ອຸທຄ຺ຄຕາກຣຓໍ ສມ຺ປຫໍສນໍ. ໂຍ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຫໍສນາກາໂຣຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ເອວເມວໍ ປນາຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຄຣຫຓາກາໂຣຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ, ໂສ ຈ ຄຣຫຓາກາໂຣ ວສລີຕິ-ອາທິຂຸໍສນສທ຺ທສນ຺ນິຘານໂຕ ອິຘ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ປກາສິໂຕຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ, ເອວໍ ອຸປມາກາຣາທໂຍປິ ອຸປມາທິວເສນ ວຸຕ຺ຕານໍ ປຸປ຺ຜຣາສິອາທິສທ຺ທານໍ ສນ຺ນິຘານໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວໍ, ຠນ຺ເຕຕິ ປນ ຘມ຺ມສ຺ສ ສາຘຸກໍ ສວນມນສິກາເຣ ສນ຺ນິໂຍຊິເຕຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຕຕ຺ຖ ຐິຕຠາວສ຺ສ ປຏິຊານນວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອຕ຺ຖ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ‘‘ວຈນສມ຺ປຏິຈ຺ຉນຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕນ ເອວໍ, ຠນ຺ເຕຕິ ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕ, ສຸຏ຺ຐຸ, ຠນ຺ເຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອວຎ຺ຈ ວເທຫີຕິ ຍຖາຫໍ ວທາມິ, ເອວໍ ສມຓໍ ອານນ຺ທໍ ວເທຫີຕິ ໂຍ ເອວໍ ວທນາກາໂຣ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ, ໂສ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ນິທສ຺ສີຍຕີຕິ ‘‘ນິທສ຺ສນຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ. ເອວໍ ໂນຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເນສໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອຫິຕທຸກ຺ຂາວຫຠາເວ ສນ຺ນິຏ຺ຐານຊນນຕ຺ຖໍ ອນຸມຕິຄຫຓວເສນ ‘‘ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ ວາ ໂນ ວາ, ກຖໍ ໂວ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉາຍ ກຕາຍ ‘‘ເອວໍ ໂນ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕທາກາຣສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ວິຠາວິຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ໂສ ປນ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນາກາໂຣ ນິຍມິຍມາໂນ ອວຘາຣຓຕ຺ໂຖ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ເອວໍ ໂນ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີຕິອາທີສຸ ອວຘາຣເຓ’’ຕິ.

ນານານຍນິປຸຓນ຺ຕິ ເອກຕ຺ຕນານຕ຺ຕອພ຺ຍາປາຣເອວໍຘມ຺ມຕາສງ຺ຂາຕາ, ນນ຺ທິຍາວຏ຺ຏຕິປຸກ຺ຂລສີຫວິກ຺ກີຬິຕອງ຺ກຸສທິສາໂລຈນສງ຺ຂາຕາ ວາ ອາຘາຣາທິເຠທວເສນ ນານາວິຘາ ນຍາ ນານານຍາ. ນຍາ ວາ ປາຬິຄຕິໂຍ ຕາ ຈ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິອາທິວເສນ ສໍກິເລສຠາຄິຍາທິໂລກິຍາທິຕທຸຠຍໂວມິສ຺ສກາທິວເສນ ກຸສລາທິວເສນ ຂນ຺ຘາທິວເສນ ສງ຺ຄຫາທິວເສນ ສມຍວິມຸຕ຺ຕາທິວເສນ ຐປນາທິວເສນ ກຸສລມູລາທິວເສນ ຕິກປ຺ປຏ຺ຐານາທິວເສນ ຈ ນານປ຺ປກາຣາຕິ ນານານຍາ, ເຕຫິ ນິປຸຓໍ ສຓ຺ຫໍ ສຸຂຸມນ຺ຕິ ນານານຍນິປຸຓໍ. ອາສໂຍວ ອຊ຺ຌາສໂຍ, ເຕ ຈ ສສ຺ສຕາທິເຠເທນ ຕຕ຺ຖ ຈ ອປ຺ປຣຊກ຺ຂຕາທິເຠເທນ ອເນເກ, ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍາທໂຍ ເອວ ວາ ສມຸຏ຺ຐານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸ ເອຕສ຺ສາຕິ ອເນກຊ຺ຌາສຍສມຸຏ຺ຐານໍ. ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປຣິປຸຓ຺ຓໍ ອຸປເນຕພ຺ພາຠາວໂຕ, ສງ຺ກາສນປກາສນວິວຣຓວິຠຊນອຸຕ຺ຕານີກຣຓປຎ຺ຎຕ຺ຕິວເສນ ຉຫິ ອຕ຺ຖປເທຫິ ອກ຺ຂຣປທພ຺ຍຎ຺ຊນາກາຣນິຣຸຕ຺ຕິນິທ຺ເທສວເສນ ຉຫິ ພ຺ຍຎ຺ຊນປເທຫິ ຈ ສມນ຺ນາຄຕນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ວິວິຘປາຏິຫາຣິຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປາຏິຫາຣິຍປທສ຺ສ ວຈນຕ຺ຖໍ (ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໑; ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ. ນິທານວຓ຺ຓນາ; ຘ. ສ. ມູລຏີ. ໒) ‘‘ປຏິປກ຺ຂຫຣຓໂຕ ຣາຄາທິກິເລສາປນຍນໂຕ ປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ປນ ປຏິປກ຺ຂາ ຣາຄາທໂຍ ນ ສນ຺ຕິ ເຍ ຫຣິຕພ຺ພາ, ປຸຖຸຊ຺ຊນານມ຺ປິ ວິຄຕູປກ຺ກິເລເສ ອຏ຺ຐຄຸຓສມນ຺ນາຄເຕ ຈິຕ຺ເຕ ຫຕປຏິປກ຺ເຂ ອິທ຺ຘິວິຘໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕໂວຫາເຣນ ຈ ນ ສກ຺ກາ ອິຘ ‘‘ປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ. ສເຈ ປນ ມຫາກາຣຸຓິກສ຺ສ ຠຄວໂຕ ເວເນຍ຺ຍຄຕາ ຈ ກິເລສາ ປຏິປກ຺ຂາ, ເຕສໍ ຫຣຓໂຕ ‘‘ປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ສຕິ ຍຸຕ຺ຕເມຕໍ. ອຖ ວາ ຠຄວໂຕ ຈ ສາສນສ຺ສ ຈ ປຏິປກ຺ຂາ ຕິຕ຺ຖິຍາ, ເຕສໍ ຫຣຓໂຕ ປາຏິຫາຣິຍໍ. ເຕ ຫິ ທິຏ຺ຐິຫຣຓວເສນ ທິຏ຺ຐິປ຺ປກາສເນ ອສມຕ຺ຖຠາເວນ ຈ ອິທ຺ຘິອາເທສນານຸສາສນີຫິ ຫຣິຕາ ອປນີຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ປຏີຕິ ວາ ອຍໍ ສທ຺ໂທ ‘‘ປຈ຺ຉາ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ໂພເຘຕິ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ປຏິປວິຏ຺ຐມ຺ຫິ, ອຎ຺ໂຎ ອາຄຎ຺ຉິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ’’ຕິອາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໙໘໕; ຈູຬນິ. ວຕ຺ຖຸຄາຖາ ໔) ວິຍ, ຕສ຺ມາ ສມາຫິເຕ ຈິຕ຺ເຕ ວິຄຕູປກ຺ກິເລເສ ກຕກິຈ຺ເຈນ ປຈ຺ຉາຫຣິຕພ຺ພໍ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພນ຺ຕິ ປຏິຫາຣິຍໍ, ອຕ຺ຕໂນ ວາ ອຸປກ຺ກິເລເສສຸ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານມຄ຺ເຄຫິ ຫຣິເຕສຸ ປຈ຺ຉາ ຫຣຓໍ ປຏິຫາຣິຍໍ, ອິທ຺ຘິອາເທສນານຸສາສນິໂຍ ຈ ວິຄຕູປກ຺ກິເລເສນ ກຕກິຈ຺ເຈນ ຈ ສຕ຺ຕຫິຕຕ຺ຖໍ ປຸນ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພາ, ຫຣິເຕສຸ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປຕ຺ຕິເລເສສຸ ປຣສຕ຺ຕານໍ ອຸປກ຺ກິເລສຫຣຓານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ປຏິຫາຣິຍານິ ຠວນ຺ຕິ, ປຏິຫາຣິຍເມວ ປາຏິຫາຣິຍໍ. ປຏິຫາຣິເຍ ວາ ອິທ຺ຘິອາເທສນານຸສາສນິສມຸທາເຍ ຠວໍ ເອເກກໍ ປາຏິຫາຣິຍນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຏິຫາຣິຍໍ ວາ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ມຄ຺ໂຄ ຈ ປຏິປກ຺ຂຫຣຓໂຕ, ຕຕ຺ຖ ຊາຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ວາ ນິມິຕ຺ຕຠູເຕ, ຕໂຕ ວາ ອາຄຕນ຺ຕິ ປາຏິຫາຣິຍໍ. ຕສ຺ສ ປນ ອິທ຺ຘິອາທິເຠເທນ ວິສຍເຠເທນ ຈ ພຫຸວິຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ເທສນາຍໍ ລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ວິວິຘປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ.

ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂາ ສຸຕາກາຣໂຕ ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ນ ປນ ຠຄວໂຕ ເທສິຕາກາຣໂຕ. ອຈິນ຺ເຕຍ຺ຍານຸຠາວາ ຫິ ຠຄວໂຕ ເທສນາ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ ໂກ ສມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຕຸ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ວຈນໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ຠວຕິ, ຘາຣຓພລທສ຺ສນຎ຺ຈ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ ສຸຕາກາຣອວິຣຊ຺ຌນສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ນ ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣຕາປຣິຫາໂຣ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ອຕ຺ຖານໍ ເອກວິສຍຕ຺ຕາ. ອິຕຣຖາ ເຖໂຣ ຠຄວໂຕ ເທສນາຍ ສພ຺ພຖາ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ສມຕ຺ໂຖ ອສມຕ຺ໂຖ ຈາຕິ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ.

‘‘ໂຍ ປໂຣ ນ ໂຫຕິ, ໂສ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາຍ ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕສງ຺ຂາຕາຍ ສສນ຺ຕຕິຍາ ວຕ຺ຕນໂຕ ຕິວິໂຘປິ ເມ-ສທ຺ໂທ ກິຎ຺ຈາປິ ເອກສ຺ມິໍ ເອວ ອຕ຺ເຖ ທິສ຺ສຕິ, ກຣຓສມ຺ປທານສາມິນິທ຺ເທສວເສນ ປນ ວິຊ຺ຊມານໍ ເຠທໍ ສນ຺ຘາຍາຫ, ‘‘ເມ-ສທ຺ໂທ ຕີສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ.

ກິຎ຺ຈາປິ ອຸປສຄ຺ໂຄ ກິຣິຍໍ ວິເສເສຕິ, ໂຊຕກຠາວໂຕ ປນ ສຕິປິ ຕສ຺ມິໍ ສຸຕ-ສທ຺ໂທ ເອວ ຕໍ ຕໍ ອຕ຺ຕໍ ວທຕີຕິ ອນຸປສຄ຺ຄສ຺ສ ສຸຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາເຣ ສອຸປສຄ຺ຄສ຺ສ ຄຫຓໍ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສອຸປສຄ຺ໂຄ ອນຸປສຄ຺ໂຄ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອສ຺ສາຕິ ສຸຕ-ສທ຺ທສ຺ສ. ກມ຺ມຠາວສາຘນານິ ອິຘ ສຸຕສທ຺ເທ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປຘາຣິຕນ຺ຕິ ວາ ອຸປຘາຣຓນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ມຍາຕິ ອຕ຺ເຖ ສຕີຕິ ຍທາ ເມ-ສທ຺ທສ຺ສ ກຕ຺ຕຸວເສນ ກຣຓນິທ຺ເທໂສ, ຕທາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມມາຕິ ອຕ຺ເຖ ສຕີຕິ ຍທາ ສມ຺ພນ຺ຘວເສນ ສາມິນິທ຺ເທໂສ, ຕທາ.

ສຸຕ-ສທ຺ທສນ຺ນິຘາເນ ປຍຸຕ຺ເຕນ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ສວນກິຣິຍາໂຊຕເກນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວນ຺ຕິ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓາທິວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນາທີນໍ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກວິຎ຺ຎາຓານໍ ຕທຠິນີຫຏານຎ຺ຈ ມໂນທ຺ວາຣິກວິຎ຺ຎາຓານໍ ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສພ຺ເພສມ຺ປິ ວາກ຺ຍານໍ ເອວກາຣຕ຺ຖສຫິຕຕ຺ຕາ ‘‘ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ສຸຕເມວາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອສ຺ສວນຠາວປຏິກ຺ເຂປໂຕ’’ຕິ. ເອເຕນ ອວຘາຣເຓນ ນິຣາສງ຺ກຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ຍຖາ ຈ ສຸຕໍ ສຸຕເມວາຕິ ນິຍເມຕພ຺ພໍ, ຕໍ ສມ຺ມາ ສຸຕໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອນູນານຘິກາວິປຣີຕຄ຺ຄຫຓນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ສທ຺ທນ຺ຕຣຕ຺ຖາໂປຫນວເສນ ສທ຺ໂທ ອຕ຺ຖໍ ວທຕີຕິ ສຸຕນ຺ຕິ ອສຸຕໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອຍເມຕສ຺ສ ອຕ຺ໂຖຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອສ຺ສວນຠາວປຏິກ຺ເຂປໂຕ’’ຕິ. ອິມິນາ ທິຏ຺ຐາທິວິນິວຕ຺ຕນໍ ກໂຣຕິ.

ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ນ ອິທໍ ມຍາ ທິຏ຺ຐໍ, ນ ສຍມ຺ຠູຎາເຓນ ສຈ຺ຉິກຕໍ, ອຖ ໂຂ ສຸຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ສມ຺ມເທວາຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອນູນານຘິກາວິປຣີຕຄ຺ຄຫຓນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ອວຘາຣຓຕ຺ເຖ ວາ ເອວໍ-ສທ຺ເທ ອຍມຕ຺ຖໂຍຊນາ ກຣີຍຕີຕິ ຕທເປກ຺ຂສ຺ສ ສຸຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຍມຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ ‘‘ອສ຺ສວນຠາວປຏິກ຺ເຂປໂຕ’’ຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອນູນານຘິກາວິປຣີຕຄ຺ຄຫຓນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ສວນສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ກມ຺ມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ ‘‘ສຸຍ຺ຍຕີ’’ຕິ.

ເອວໍ ສວນເຫຕຸສວນວິເສສວເສນ ປທຕ຺ຕຍສ຺ສ ເອເກນ ປກາເຣນ ອຕ຺ຖໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ປກາຣນ຺ຕເຣຫິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຖາ ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຕສ຺ສາຕິ ຍາ ສາ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂາ ຘມ຺ມສ຺ສວນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕາ ມໂນທ຺ວາຣວິຎ຺ຎາຓວີຖິ, ຕສ຺ສາ. ສາ ຫິ ນານປ຺ປກາເຣນ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ເຕຕຸໍ ສມຕ຺ຖາ. ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນາ’’ຕິ. ນານປ຺ປກາເຣນາຕິ ວກ຺ຂມານານໍ ອເນກວິຫິຕານໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖຄ຺ຄຫຓານໍ ນານາກາເຣນ. ເອເຕນ ອິມິສ຺ສາ ໂຍຊນາຍ ອາກາຣຕ຺ໂຖ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ຄຫິໂຕຕິ ທີເປຕິ. ປວຕ຺ຕິຠາວປ຺ປກາສນນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕິຍາ ອຕ຺ຖິຕາປກາສນໍ. ສຸຕນ຺ຕິ ຘມ຺ມປ຺ປກາສນນ຺ຕິ ຍສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາ ວິຎ຺ຎາຓວີຖິ ນານປ຺ປກາເຣນ ປວຕ຺ຕາ, ຕສ຺ສ ຘມ຺ມຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ສຸຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ຘມ຺ມຕ຺ຖຕ຺ຕາ. ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ປາກຏີກຣຓໍ ‘‘ອຍໍ ເຫຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາຕິ ກຣຓຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນໍ, ມຍາຕິ ກຕ຺ຕຸອຕ຺ເຖ.

ເອວນ຺ຕິ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ພປ຺ປກາສນນ຺ຕິ ນິທສ຺ສນຕ຺ຖເມວໍ ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ນິທສ຺ເສຕພ຺ພສ຺ສ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ພຕ຺ຕາຠາວາຠາວໂຕ. ເຕນ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ສກລມ຺ປິ ສຸຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈາມຏ຺ຐນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສຸຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ກິຣິຍາສທ຺ທຕ຺ຕາ ສວນກິຣິຍາຍ ຈ ສາຘາຣຓວິຎ຺ຎາຓປ຺ປພນ຺ຘປຏິພທ຺ຘຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ຈ ປຸຄ຺ຄລໂວຫາໂຣຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຸຕນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈປ຺ປກາສນ’’ນ຺ຕິ. ນ ຫິ ປຸຄ຺ຄລໂວຫາຣຣຫິເຕ ຘມ຺ມປ຺ປພນ຺ເຘ ສວນກິຣິຍາ ລພ຺ຠຕີຕິ.

ຍສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສາຕິອາທິປິ ອາກາຣຕ຺ຖເມວ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຸຣິມໂຍຊນາຍ ອຎ຺ຎຖາ ອຕ຺ຖໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອາກາຣປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ອຸປາທາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ເອວ ຘມ຺ມານໍ ປວຕ຺ຕິອາກາຣຸປາທານວເສນ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕາ. ສຸຕນ຺ຕິ ວິສຍນິທ຺ເທໂສຕິ ໂສຕພ຺ພຠູໂຕ ຘມ຺ໂມ ສວນກິຣິຍາກຕ຺ຕຸປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສວນກິຣິຍາວເສນ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ກສ຺ສຈິ ກຕ຺ຕຸ ອຠາເວປິ ສທ຺ທໂວຫາເຣນ ພຸທ຺ຘິປຣິກປ຺ປິຕເຠທວຈນິຈ຺ຉາຍ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານໂຕ ອຎ຺ຎໍ ວິຍ ຕໍສມງ຺ຄິໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາເນນ ຕໍສມງ຺ຄີໂນ’’ຕິ. ສວນກິຣິຍາວິສໂຍປິ ໂສຕພ຺ພຘມ຺ໂມ ສວນກິຣິຍາວເສນ ປວຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ອິຘ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ກຕ຺ຕຸຠາວໂຕ, ສວນວເສນ ຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ເອວ ວາ ສວນກິຣິຍາຠາວໂຕ ຕໍກິຣິຍາກຕ຺ຕຸ ຈ ວິສໂຍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕໍສມງ຺ຄີໂນ ກຕ຺ຕຸວິສເຍ’’ຕິ. ສຸຕາກາຣສ຺ສ ຈ ເຖຣສ຺ສ ສມ຺ມານິຈ຺ຉິຕຠາວໂຕ ອາຫ ‘‘ຄຫຓສນ຺ນິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ. ເອເຕນ ວາ ອວຘາຣຓຕ຺ຖໍ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຍມຕ຺ຖໂຍຊນາ ກຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ປຸພ຺ເພ ສຸຕານໍ ນານາວິຫິຕານໍ ສຸຕ຺ຕສງ຺ຂາຕານໍ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນານໍ ອຸປຘາຣິຕຣູປສ຺ສ ອາກາຣສ຺ສ ນິທສ຺ສນສ຺ສ, ອວຘາຣຓສ຺ສ ວາ ປກາສນສຠາໂວ ເອວໍ-ສທ຺ໂທຕິ ຕທາກາຣາທິອຸປຘາຣຓສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອຸປາທານຠູຕຘມ຺ມປ຺ປພນ຺ຘພ຺ຍາປາຣຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ສວນກິຣິຍາ ປນ ປຸຄ຺ຄລວາທິໂນປິ ວິຎ຺ຎາຓນິຣເປກ຺ຂາ ນຕ຺ຖີຕິ ວິເສສໂຕ ວິຎ຺ຎາຓພ຺ຍາປາໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ສຸຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ເມຕິ ສທ຺ທປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ເອກນ຺ເຕເນວ ສຕ຺ຕວິສຍຕ຺ຕາ ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈສ຺ສ ຈ ຕຕ຺ເຖວ ສໂມທຫິຕພ຺ພໂຕ ‘‘ເມຕິ ອຸຠຍກິຈ຺ຈຍຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິສຠາວາ ຍຖາກ຺ກມໍ ເອວໍ-ສທ຺ທສຸຕ-ສທ຺ທານໍ ອຕ຺ຖາຕິ ເຕ ຕຖາຣູປ-ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ-ອຸປາທານຠູຕ-ຘມ຺ມປ຺ປພນ຺ຘພ຺ຍາປາຣຠາເວນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ເອວນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ, ສຸຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກຣຓກິຣິຍາກຕ຺ຕຸກມ຺ມ-ວິເສສປ຺ປກາສນວເສນ ປຸຄ຺ຄລພ຺ຍາປາຣວິສຍ-ປຸຄ຺ຄລພ຺ຍາປາຣນິທສ຺ສນວເສນ ຄຫຓາກາຣຄາຫກຕພ຺ພິສຍວິເສສນິທ຺ເທສວເສນ ກຕ຺ຕຸກຣຓພ຺ຍາປາຣ-ກຕ຺ຕຸນິທ຺ເທສວເສນ ຈ ທຸຕິຍາທໂຍ ຈຕສ຺ໂສ ອຕ຺ຖໂຍຊນາ ທສ຺ສິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ສພ຺ພສ຺ສປິ ສທ຺ທາຘິຄມນີຍສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຸເຂເນວ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ສພ຺ພປຎ຺ຎຕ຺ຕີນຎ຺ຈ ວິຊ຺ຊມານາທິວເສນ ຉສຸ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຠເທສຸ ອນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ເຕສຸ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທີນໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕີນໍ ສຣູປໍ ນິທ຺ຘາເຣນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ເອວນ຺ຕິ ຈ ເມຕິ ຈາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ເອວນ຺ຕິ ຈ ເມຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈມານສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອາກາຣາທິໂນ ຘມ຺ມານໍ ອສລກ຺ຂຓຠາວໂຕ ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິຠາໂວຕິ ອາຫ ‘‘ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຕ຺ຖວເສນ ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຕ຺ຖວເສນາຕິ ຠູຕຕ຺ຖອຸຕ຺ຕມຕ຺ຖວເສນ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ໂຍ ມາຍາມຣີຈິອາທໂຍ ວິຍ ອຠູຕຕ຺ໂຖ, ອນຸສ຺ສວາທີຫິ ຄເຫຕພ຺ໂພ ວິຍ ອນຸຕ຺ຕມຕ຺ໂຖ ຈ ນ ໂຫຕິ, ໂສ ຣູປສທ຺ທາທິສຠາໂວ, ຣຸປ຺ປນານຸຠວນາທິສຠາໂວ ວາ ອຕ຺ໂຖ ສຈ຺ຈິກຏ຺ໂຐ ປຣມຕ຺ໂຖ ຈາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ຕຖາ ເອວໍ ເມຕິ ປທານໍ ອຕ຺ໂຖຕິ. ເອຕເມວຕ຺ຖໍ ປາກຏຕຣໍ ກາຕຸໍ ‘‘ກິຎ຺ເຫຕ຺ຖຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຕນ຺ຕິ ປນ ສທ຺ທາຍຕນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ. ເຕເນວ ຫິ ‘‘ຍຎ຺ຫິ ຕໍ ເອຕ຺ຖ ໂສເຕນ ອຸປລທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ອຸປລທ຺ຘນ຺ຕິ ປນ ວຸຕ຺ເຕ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນາທິ ສພ຺ພໍ ລພ຺ຠຕີຕິ. ຕໍ ຕໍ ອຸປາທາຍ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕຕິ ໂສຕປຖມາຄເຕ ຘມ຺ເມ ອຸປາທາຍ ເຕສໍ ອຸປຘາຣິຕາກາຣາທິໂນ ປຈ຺ຈາມສນວເສນ ເອວນ຺ຕິ, ສສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ເນ ຂນ຺ເຘ ອຸປາທາຍ ເມຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທິຏ຺ຐາທິສຠາວຣຫິເຕ ສທ຺ທາຍຕເນ ປວຕ຺ຕມາໂນປິ ສຸຕໂວຫາໂຣ ‘‘ທຸຕິຍໍ ຕຕິຍ’’ນ຺ຕິອາທິໂກ ວິຍ ປຐມາທີນິ ທິຏ຺ຐມຸຕວິຎ຺ຎາເຕ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ປວຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ທິຏ຺ຐາທີນິ ອຸປນິຘາຍ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕ’’ຕິ. ອສຸຕໍ ນ ໂຫຕີຕິ ຫິ ສຸຕນ຺ຕິ ປກາສິໂຕຍມຕ຺ໂຖຕິ.

ອຕ຺ຕນາ ປຏິວິທ຺ຘາ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ປກາຣວິເສສາ ເອວນ຺ຕິ ເຖເຣນ ປຈ຺ຈາມຏ຺ຐາຕິ ອາຫ ‘‘ອສມ຺ໂມຫໍ ທີເປຕີ’’ຕິ. ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘສມຕ຺ໂຖ ໂຫຕີຕິ ເອເຕນ ວກ຺ຂມານສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ນານປ຺ປກາຣຕໍ ທຸປ຺ປຏິວິຊ຺ຌຕຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕິ. ສຸຕສ຺ສ ອສມ຺ໂມສໍ ທີເປຕີຕິ ສຸຕາກາຣສ຺ສ ຍາຖາວໂຕ ທສ຺ສິຍມານຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສມ຺ໂມເຫນາຕິ ສມ຺ໂມຫາຠາເວນ, ປຎ຺ຎາຍ ເອວ ວາ ສວນກາລສມ຺ຠູຕາຍ ຕທຸຕ຺ຕຣກາລປຎ຺ຎາສິທ຺ຘິ. ເອວໍ ອສມ຺ໂມເສນາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ພ຺ຍຎ຺ຊນານໍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ໂພ ອາກາໂຣ ນາຕິຄມ຺ຠີໂຣ ຍຖາສຸຕຘາຣຓເມວ ຕຕ຺ຖ ກຣຓີຍນ຺ຕິ ສຕິຍາ ພ຺ຍາປາໂຣ ອຘິໂກ, ປຎ຺ຎາ ຕຕ຺ຖ ຄຸຓີຠູຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຎ຺ຎາປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍາ’’ຕິອາທິ ປຎ຺ຎາຍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມາຕິ ກຕ຺ວາ. ປຸພ຺ພງ຺ຄມຕາ ເຈຕ຺ຖ ປຘານຕາ ‘‘ມໂນປຸພ຺ພງ຺ຄມາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ປຸພ຺ພງ຺ຄມຕາຍ ວາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີສຸ ອາວຊ຺ຊນາທີນໍ ວິຍ ອປ຺ປຘານຕ຺ເຕ ປຎ຺ຎາ ປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ເອຕິສ຺ສາຕິ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ສຕິ ປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນສ຺ສາຕິ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປຣິປຸຓ຺ຓສ຺ສ, ສງ຺ກາສນ-ປກາສນ-ວິວຣຓ-ວິຠຊນ-ອຸຕ຺ຕານີກຣຓປຎ຺ຎຕ຺ຕິວເສນ ຉຫິ ອຕ຺ຖປເທຫິ, ອກ຺ຂຣປທພ຺ຍຎ຺ຊນາກາຣນິຣຸຕ຺ຕິນິທ຺ເທສວເສນ ຉຫິ ພ຺ຍຎ຺ຊນປເທຫິ ຈ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສາຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ໂຍນິໂສ ມນສິກາຣໍ ທີເປຕິ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ວຸຈ຺ຈມານານໍ ອາກາຣນິທສ຺ສນາວຘາຣຓຕ຺ຖານໍ ອວິປຣີຕສທ຺ຘມ຺ມວິສຍຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອວິກ຺ເຂປໍ ທີເປຕີຕິ ‘‘ໂອຆຕຣຓສຸຕ຺ຕໍ ກຕ຺ຖ ຠາສິຕ’’ນ຺ຕິອາທິປຸຈ຺ຉາວເສນ ປກຣຓປ຺ປວຕ຺ຕສ຺ສ ວກ຺ຂມານສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສວນໍ ສມາຘານມນ຺ຕເຣນ ນ ສມ຺ຠວຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສາຕິອາທິ ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ສມຕ຺ຖນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິຍາຕິ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນເທສກ-ປໂຍຊນາທິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ອວິປຣີຕສທ຺ຘມ຺ມວິສເຍຫິ ວິຍ ອາກາຣນິທສ຺ສນາວຘາຣຓຕ຺ເຖຫິ ໂຍນິໂສມນສິກາຣສ຺ສ, ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວເນນ ວິຍ ຈ ອວິກ຺ເຂປສ຺ສ ຍຖາ ໂຍນິໂສມນສິກາເຣນ ຜລຠູເຕນ ອຕ຺ຕສມ຺ມາປຓິຘິປຸພ຺ເພກຕປຸຎ຺ຎຕານໍ ສິທ຺ຘິ ວຸຕ຺ຕາ ຕທວິນາຠາວໂຕ, ເອວໍ ອວິກ຺ເຂເປເນວ ຜລຠູເຕນ ກາຣຓຠູຕານໍ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍານໍ ສິທ຺ຘິ ທສ຺ເສຕພ຺ພາ ສິຍາ ອສ຺ສຸຕວໂຕ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍຣຫິຕສ຺ສ ຈ ຕທຠາວໂຕ. ‘‘ນ ຫິ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິນາ ສມຕ຺ຖນວຈເນນ ປນ ອວິກ຺ເຂເປນ ກາຣຓຠູເຕນ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສເຍນ ຈ ຜລຠູຕສ຺ສ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສ຺ສ ສິທ຺ຘິ ທສ຺ສິຕາ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ ຍຸຕ຺ໂຕ ສິຍາ, ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍາ ນ ເອກນ຺ເຕນ ອວິກ຺ເຂປສ຺ສ ກາຣຓໍ ພາຫິຣງ຺ຄຕ຺ຕາ. ອວິກ຺ເຂໂປ ປນ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສໂຍ ວິຍ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສ຺ສ ເອກນ຺ຕກາຣຓນ຺ຕິ, ເອວມ຺ປິ ອວິກ຺ເຂເປນ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍສິທ຺ຘິໂຊຕນາ ນ ສມຕ຺ຖິຕາວ, ໂນ ນ ສມຕ຺ຖິຕາ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕານໍ ສປ຺ປຸຣິສປຍິຣູປາສນາຠາວສ຺ສ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຸຣິມໍ ຜເລນ ກາຣຓສ຺ສ ສິທ຺ຘິທສ຺ສນໍ ນທີປູເຣນ ວິຍ ອຸປຣິ ວຸຏ຺ຐິສພ຺ຠາວສ຺ສ. ທຸຕິຍໍ ກາຣເຓນ ຜລສ຺ສ ສິທ຺ຘິທສ຺ສນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ເອກນ຺ຕວສ຺ສິນາ ວິຍ ເມຆວຸຏ຺ຐາເນນ ວຸຏ຺ຐິປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ.

ຠຄວໂຕ ວຈນສ຺ສ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປເຠທ-ປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ສກລສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິ-ໂອຄາຫນາກາໂຣ ນິຣວເສສປຣຫິຕ-ປາຣິປູຣິກາຣຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວໍ ຠທ຺ທໂກ ອາກາໂຣ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ນ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ປຈ຺ຉິມຈກ຺ກທ຺ວຍສມ຺ປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ອຕ຺ຕສມ຺ມາປຓິຘິ-ປຸພ຺ເພກຕປຸຎ຺ຎຕາ-ສງ຺ຂາຕໍ ຄຸຓທ຺ວຍໍ. ອປຣາປຣວຸຕ຺ຕິຍາ ເຈຕ຺ຖ ຈກ຺ກຠາໂວ, ຈຣນ຺ຕິ ເອເຕຫິ ສຕ຺ຕາ, ສມ຺ປຕ຺ຕິຠເວສູຕິ ວາ. ເຍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈກ຺ການິ, ເຍຫິ ສມນ຺ນາຄຕານໍ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ຈຕຸຈກ຺ກໍ ວຕ຺ຕຕີ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໔.໓໑). ປຸຣິມປຈ຺ຉິມຠາໂວ ເຈຕ຺ຖ ເທສນກ຺ກມວເສນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ປຈ຺ຉິມຈກ຺ກທ຺ວຍສິທ຺ຘິຍາຕິ ປຈ຺ຉິມຈກ຺ກທ຺ວຍສ຺ສ ຈ ອຕ຺ຖິຕາຍ. ສມ຺ມາປຓິຫິຕຕ຺ໂຕ ປຸພ຺ເພ ຈ ກຕປຸຎ຺ໂຎ ສຸທ຺ຘາສໂຍ ໂຫຕິ ຕທສຸທ຺ຘິເຫຕູນໍ ກິເລສານໍ ທູຣີຠາວໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອາສຍສຸທ຺ຘິ ສິທ຺ຘາ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສມ຺ມາປຓິຫິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ເສຍ຺ຍໂສ ນໍ ຕໂຕ ກເຣ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໔໓) ‘‘ກຕປຸຎ຺ໂຎສິ, ຕ຺ວໍ ອານນ຺ທ, ປຘານມນຸຍຸຎ຺ຊ, ຂິປ຺ປໍ ໂຫຫິສິ ອນາສໂວ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໐໗) ຈ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອາສຍສຸທ຺ຘິຍາ ອຘິຄມພ຺ຍຕ຺ຕິສິທ຺ຘີ’’ຕິ. ປໂຍຄສຸທ຺ຘິຍາຕິ ໂຍນິໂສມນສິກາຣປຸພ຺ພງ຺ຄມສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສວນປໂຍຄສ຺ສ ວິສທຠາເວນ. ຕຖາ ຈາຫ ‘‘ອາຄມພ຺ຍຕ຺ຕິສິທ຺ຘີ’’ຕິ, ສພ຺ພສ຺ສ ວາ ກາຍວຈີປໂຍຄສ຺ສ ນິທ຺ໂທສຠາເວນ. ປຣິສຸທ຺ຘກາຍວຈີປໂຍໂຄ ຫິ ວິປ຺ປຏິສາຣາຠາວໂຕ ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ປຣິຍຕ຺ຕິຍໍ ວິສາຣໂທ ໂຫຕີຕິ.

ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘທີປເກນາຕິອາທິນາ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊເນສຸ ເຖຣສ຺ສ ເອວໍ-ສທ຺ທສຸຕ-ສທ຺ທານໍ ອສມ຺ໂມຫາສມ຺ໂມສທີປນໂຕ ຈຕຸປຏິສມ຺ຠິທາວເສນ ອຕ຺ຖໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ໂສຕພ຺ພເຠທປຏິເວຘທີປເກນາຕິ ເອເຕນ ອຍໍ ສຸຕ-ສທ຺ໂທ ເອວໍ-ສທ຺ທສນ຺ນິຘານໂຕ, ວກ຺ຂມານາເປກ຺ຂາຍ ວາ ສາມຎ຺ເຎເນວ ໂສຕພ຺ພຘມ຺ມວິເສສໍ ອາມສຕີຕິ ທີເປຕິ. ມໂນທິຏ຺ຐີຫິ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມານໍ ອນຸເປກ຺ຂນສຸປ຺ປຏິເວຘາ ວິເສສໂຕ ມນສິກາຣປຏິພທ຺ຘາຕິ ເຕ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ໂຍນິໂສມນສິກາຣທີປເກນ ເອວໍ ສທ຺ເທນ ໂຍເຊຕ຺ວາ, ສວນຘາຣຓວຈີປຣິຈຍາ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມານໍ ວິເສເສນ ໂສຕາວຘານປຏິພທ຺ຘາຕິ ເຕ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອວິກ຺ເຂປທີປເກນ ສຸຕ-ສທ຺ເທນ ໂຍເຊຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຘມ຺ມສ຺ສວເນ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນຕິ. ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມາຕິ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມາ. ມນສາ ອນຸເປກ຺ຂິຕາຕິ ‘‘ອິຘ ສີລໍ ກຖິຕໍ, ອິຘ ສມາຘິ, ອິຘ ປຎ຺ຎາ, ເອຕ຺ຕກາ ເອຕ຺ຖ ອນຸສນ຺ຘິໂຍ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ມນສາ ອນຸເປກ຺ຂິຕາ. ທິຏ຺ຐິຍາ ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘາຕິ ນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິ ຠູຕາຍ, ຎາຕປຣິຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕາຍ ວາ ທິຏ຺ຐິຍາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕຣູປາຣູປຘມ຺ເມ ‘‘ອິຕິ ຣູປໍ, ເອຕ຺ຕກໍ ຣູປ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສຸຏ຺ຐຸ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ປຏິວິທ຺ຘາ.

ສກເລນ ວຈເນນາຕິ ປຸພ຺ເພ ຕີຫິ ປເທຫິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ໂຍຊິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຕໂນ ອທຫນ຺ໂຕຕິ ‘‘ມເມທ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຕນິ ອຏ຺ຐເປນ຺ໂຕ. ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ເຈຕໍ ສາມິວຈນໍ. ອສປ຺ປຸຣິສຠູມິນ຺ຕິ ອກຕຎ຺ຎຸຕໍ. ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ ປາປຠິກ຺ຂຸ ຕຖາຄຕປ຺ປເວທິຕໍ ຘມ຺ມວິນຍໍ ປຣິຍາປຸຓິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ທຫຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑໙໕) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ອນຣິຍໂວຫາຣາວຕ຺ຖໍ, ສາ ເອວ ອນຣິຍໂວຫາຣາວຕ຺ຖາ ອສທ຺ຘມ຺ໂມ. ນນຸ ຈ ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣສ຺ສ ‘‘ມເມທໍ ວຈນ’’ນ຺ຕິ ອຘິມານສ຺ສ, ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣາທີນຎ຺ຈ ຕທາສງ຺ກາຍ ອຠາວໂຕ ອສປ຺ປຸຣິສຠູມິ-ສມຕິກ຺ກມາທິວຈນໍ ນິຣຕ຺ຖກນ຺ຕິ? ນຍິທເມວໍ. ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ເຕນ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ວິຠາວິໂຕຕິ ທສ຺ສນໂຕ. ເກຈິ ປນ ‘‘ເທວຕານໍ ປຣິວິຕກ຺ກາເປກ຺ຂໍ ຕຖາວຈນນ຺ຕິ ເອທິສີ ໂຈທນາ ອນວກາສາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕສ຺ມິໍ ກິຣ ຂເຓ ເອກຈ຺ຈານໍ ເທວຕານໍ ເອວໍ ເຈຕໂສ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ອຸທປາທິ ‘‘ຠຄວາ ຈ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ອຍຎ຺ຈ ອາຍສ຺ມາ ເທສນາກຸສໂລ ອິທານິ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ສກ຺ຍກຸລປ຺ປສຸໂຕ ຕຖາຄຕສ຺ສ ຠາຕາ ຈູຬປິຕຸປຸຕ຺ໂຕ. ກິໍ ນຸ ໂຂ ສຍໍ ສຈ຺ຉິກຕໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ? ອຸທາຫຸ ຠຄວໂຕ ເອວ ວຈນໍ ຍຖາສຸຕ’’ນ຺ຕິ, ເອວໍ ຕທາສງ຺ກິຕປ຺ປກາຣໂຕ ອສປ຺ປຸຣິສຠູມິສໂມກ຺ກມາທິໂຕ ອຕິກ຺ກມາທິ ວິຠາວິຕນ຺ຕິ. ອປ຺ເປຕີຕິ ນິທສ຺ເສຕິ. ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກ-ສມ຺ປຣາຍິກ-ປຣມຕ຺ເຖສຸ ຍຖາຣຫໍ ສຕ຺ເຕ ເນຕີຕິ ເນຕ຺ຕິ, ຘມ຺ໂມ ເອວ ເນຕ຺ຕິ ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິ.

ທຬ຺ຫຕຣນິວິຏ຺ຐາ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ກງ຺ຂາ, ນາຕິສໍສປ຺ປນາ ມຕິເຠທມຕ຺ຕາ ວິມຕິ. ອສ຺ສທ຺ຘິຍໍ ວິນາເສຕີຕິ ຠຄວຕາ ຠາສິຕຕ຺ຕາ ສມ຺ມຸຂາວສ຺ສ ປຏິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຂລິຕທຸຣຸຕ຺ຕາທິຄຫຓໂທສາຠາວໂຕ ຈ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຐມາທໂຍ ຕິສ຺ໂສ ອຕ຺ຖໂຍຊນາ ອາກາຣາທິອຕ຺ເຖສຸ ອຄ຺ຄຫິຕວິເສສເມວ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ສິຕາ, ຕໂຕ ປຣາ ຈຕສ຺ໂສ ອາກາຣຕ຺ຖເມວ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິຠາວິຕາ. ປຈ຺ຉິມາ ປນ ຕິສ຺ໂສ ຍຖາກ຺ກມໍ ອາກາຣຕ຺ຖໍ ນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອວຘາຣຓຕ຺ຖຎ຺ຈ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ໂຍຊິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເອກ-ສທ຺ໂທ ອຎ຺ຎເສຏ຺ຐອສຫາຍສງ຺ຂຍາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈ, ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ ໂມຆມຎ຺ຎນ຺ຕິ ອິຕ຺ເຖເກ ອຠິວທນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໒໗) ອຎ຺ຎຕ຺ເຖ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ເຈຕໂສ ເອໂກທິຠາວ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໒໘; ປາຣາ. ໑໑) ເສຏ຺ເຐ, ‘‘ເອໂກ ວູປກຏ຺ໂຐ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໔໐໕) ອສຫາເຍ, ‘‘ເອໂກວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຂໂຓ ຈ ສມໂຍ ຈ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາສາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໘.໒໙) ສງ຺ຂຍາຍໍ. ອິຘາປິ ສງ຺ຂຍາຍນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ເອກນ຺ຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉທນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ກາລຎ຺ຈ ສມຍຎ຺ຈາຕິ ຍຸຕ຺ຕກາລຎ຺ຈ ປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄິຎ຺ຈ. ຂໂຓຕິ ໂອກາໂສ. ຕຖາຄຕຸປ຺ປາທາທິໂກ ຫິ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ໂອກາໂສ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍສ຺ສ ປຏິລາຠເຫຕຸຕ຺ຕາ. ຂໂຓ ເອວ ຈ ສມໂຍ, ໂຍ ຂໂຓຕິ ຈ ສມໂຍຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ເອໂກ ເອວາຕິ ຫິ ອຕ຺ໂຖ. ມຫາສມໂຍຕິ ມຫາສມູໂຫ. ສມໂຍປິ ໂຂຕິ ສິກ຺ຂາປທປູຣຓສ຺ສ ເຫຕຸປິ. ສມຍປ຺ປວາທເກຕິ ທິຏ຺ຐິປ຺ປວາທເກ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ນິສິນ຺ນາ ຕິຕ຺ຖິຍາ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ສມຍໍ ປວທນ຺ຕິ. ອຕ຺ຖາຠິສມຍາຕິ ຫິຕປຏິລາຠາ. ອຠິສເມຕພ຺ໂພຕິ ອຠິສມໂຍ, ອຠິສມໂຍ ອຕ຺ໂຖ ອຠິສມຍຕ຺ໂຖຕິ ປີຬນາທີນິ ອຠິສເມຕພ຺ພຠາເວນ ເອກີຠາວໍ ອຸປເນຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕານິ. ອຠິສມຍສ຺ສ ວາ ປຏິເວຘສ຺ສ ວິສຍຠູໂຕ ອຕ຺ໂຖ ອຠິສມຍຕ຺ໂຖຕິ ຕາເນວ ຕຖາ ເອກຕ຺ເຕນ ວຸຕ຺ຕານິ. ຕຕ຺ຖ ປີຬນໍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈສ຺ສ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ຫິໍສນໍ ອວິປ຺ຜາຣິກຕາກຣຓໍ, ສນ຺ຕາໂປ ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂຕາທິວເສນ ສນ຺ຕາປນໍ ປຣິທຫນໍ.

ຕຕ຺ຖ ສຫກາຣິກາຣຓໍ ສນ຺ນິຊ຺ຌໍ ສເມຕິ ສມເວຕີຕິ ສມໂຍ, ສມວາໂຍ. ສເມຕິ ສມາຄຈ຺ຉຕິ ເອຕ຺ຖ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຕທາຘາຣປຸຄ຺ຄເລຫີຕິ ສມໂຍ, ຂໂຓ. ສເມຕິ ເອຕ຺ຖ, ເອເຕນ ວາ ສໍຄຈ຺ຉຕິ ສຕ຺ໂຕ, ສຠາວຘມ຺ໂມ ວາ ສຫຊາຕາທີຫິ, ອຸປ຺ປາທາທີຫິ ວາຕິ ສມໂຍ, ກາໂລ. ຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິມຕ຺ຕຕາຍ ອຕ຺ຖໂຕ ອຠູໂຕປິ ຫິ ກາໂລ ຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອຘິກຣຓໍ ກຣຓໍ ວິຍ ຈ ປຣິກປ຺ປນາມຕ຺ຕສິທ຺ເຘນ ຣູເປນ ໂວຫຣີຍຕີຕິ. ສມໍ, ສຫ ວາ ອວຍວານໍ ອຍນໍ ປວຕ຺ຕິ ອວຏ຺ຐານນ຺ຕິ ສມໂຍ, ສມູໂຫ ຍຖາ ‘‘ສມຸທາໂຍ’’ຕິ. ອວຍວສຫາວຏ຺ຐານເມວ ຫິ ສມູໂຫຕິ. ອວເສສປຈ຺ຈຍານໍ ສມາຄເມ ເອຕິ ຜລໍ ເອຕສ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ປວຕ຺ຕຕິ ຈາຕິ ສມໂຍ, ເຫຕຸ ຍຖາ ‘‘ສມຸທໂຍ’’ຕິ. ສເມຕິ ສໍໂຍຊນຠາວໂຕ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ເອຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວິສເຍ ປວຕ຺ຕຕິ, ທຬ຺ຫຄ຺ຄຫຓຠາວໂຕ ວາ ສໍຍຸຕ຺ຕາ ອຍນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ສຕ຺ຕາ ຍຖາຠິນິເວສໍ ເອເຕນາຕິ ສມໂຍ, ທິຏ຺ຐິ. ທິຏ຺ຐິສໍໂຍຊເນນ ຫິ ສຕ຺ຕາ ອຕິວິຍ ພຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ. ສມິຕິ ສໍຄຕິ ສໂມຘານນ຺ຕິ ສມໂຍ, ປຏິລາໂຠ. ສມສ຺ສ ນິໂຣຘສ຺ສ ຍານໍ, ສມ຺ມາ ວາ ຍານໍ ອປຄໂມ ອປວຕ຺ຕິ ສມໂຍ, ປຫານໍ. ອຠິມຸຂໍ ຎາເຓນ ສມ຺ມາ ເອຕພ຺ໂພ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ໂພຕິ ອຠິສມໂຍ, ຘມ຺ມານໍ ອວິປຣີໂຕ ສຠາໂວ. ອຠິມຸຂຠາເວນ ສມ຺ມາ ເອຕິ ຄຈ຺ຉຕິ ພຸຊ຺ຌຕີຕິ ອຠິສມໂຍ, ຘມ຺ມານໍ ອວິປຣີຕສຠາວາວໂພໂຘ. ເອວໍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ສມຍສທ຺ທປ຺ປວຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາເຣ ອຠິສມຍສທ຺ທສ຺ສ ອຸທາຫຣຓໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອສ຺ສາຕິ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ. ກາໂລ ອຕ຺ໂຖ ສມວາຍາທີນໍ ອຕ຺ຖານໍ ອິຘ ອສມ຺ຠວໂຕ ເທສເທສກປຣິສານໍ ວິຍ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິທານຠາເວນ ກາລສ຺ສ ອປທິສິຕພ຺ພໂຕ ຈ.

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ອນິຍມິຕວເສເນວ ກາໂລ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ? ນ ອຸຕຸສໍວຈ຺ຉຣາທິວເສນ ນິຍມິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປີ’’ຕິອາທິ. ອຸຕຸສໍວຈ຺ຉຣາທິວເສນ ນິຍມໍ ອກຕ຺ວາ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ວຈເນ ອຍມ຺ປິ ຄຸໂຓ ລທ຺ໂຘ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຍ ວາ ອິເມ’’ຕິອາທິມາຫ. ສາມຎ຺ຎໂຊຕນາ ຫິ ວິເສເສ ອວຕິຏ຺ຐຕີຕິ. ຕຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣສມໂຍ ເທວສິກໍ ຌານຜລສມາປຕ຺ຕີຫິ ວີຕິນາມນກາໂລ, ວິເສສໂຕ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕາຫານິ. ສຸປ຺ປກາສາຕິ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸປກມ຺ປນ-ໂອຠາສປາຕຸຠາວາທີຫິ ປາກຏາ. ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠເທສຸ ເອວ ສມເຍສຸ ເອກເທສໍ ປກາຣນ຺ຕເຣຫິ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂຍ ຈາຍ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຖາ ຫິ ຎາຓກິຈ຺ຈສມໂຍ, ອຕ຺ຕຫິຕປຏິປຕ຺ຕິສມໂຍ ຈ ອຠິສມ຺ໂພຘິສມໂຍ, ອຣິຍຕຸຓ຺ຫີຠາວສມໂຍ, ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣສມໂຍ, ກຣຸຓາກິຈ຺ຈປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິຘມ຺ມີກຖາສມຍາ, ເທສນາສມໂຍ ເອວ.

ກຣຓວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຕ຺ຖາຕິ ອຠິຘມ຺ມຕທຎ຺ຎສຸຕ຺ຕປທວິນເຍສຸ. ຕຖາຕິ ຠຸມ຺ມກຣເຓຫິ. ອຘິກຣຓຕ຺ໂຖ ອາຘາຣຕ຺ໂຖ. ຠາໂວ ນາມ ກິຣິຍາ, ຕາຍ ກິຣິຍນ຺ຕຣລກ຺ຂຓໍ ຠາເວນຠາວລກ຺ຂຓໍ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ກາໂລ ສຠາວຘມ຺ມປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ ສຍໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອວິຊ຺ຊມາໂນປິ ອາຘາຣຠາເວນ ປຎ຺ຎາໂຕ ຕງ຺ຂຓປ຺ປວຕ຺ຕານໍ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ປຣໂຕ ຈ ອຠາວໂຕ ‘‘ປຸພ຺ພຓ຺ເຫ ຊາໂຕ, ສາຍນ຺ເຫ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ຈ ອາທີສຸ, ສມູໂຫ ຈ ອວຍວວິນິມຸຕ຺ໂຕ ວິສຸໍ ອວິຊ຺ຊມາໂນປິ ກປ຺ປນາມຕ຺ຕສິທ຺ໂຘ ອວຍວານໍ ອາຘາຣຠາເວນ ປຎ຺ຎາປີຍຕິ ຍຖາ ‘‘ຣຸກ຺ເຂ ສາຂາ, ຍວຣາສິຍໍ ສມ຺ຠູໂຕ’’ຕິອາທີສຸ, ເອວໍ ອິຘາປີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອຘິກຣຓຎ຺ຫິ…ເປ… ຘມ຺ມານ’’ນ຺ຕິ. ຍສ຺ມິໍ ກາເລ, ຘມ຺ມປຸຎ຺ເຊ ວາ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍ ເອວ ກາເລ ຘມ຺ມປຸຎ຺ເຊ ຈ ຜສ຺ສາທໂຍປິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຍໍ ຫິ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ຈ ‘‘ຄາວີສຸ ທຸຍ຺ຫມານາສຸ ຄໂຕ, ທຸທ຺ຘາສຸ ອາຄໂຕ’’ຕິ ໂທຫນກິຣິຍາຍ ຄມນກິຣິຍາ ລກ຺ຂີຍຕິ, ເອວໍ ອິຘາປິ ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ, ຕສ຺ມິໍ ສມເຍຕິ ຈ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ສຕີ’’ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍມາໂນ ເອວ ໂຫຕິ ປທຕ຺ຖສ຺ສ ສຕ຺ຕາວິຣຫາຠາວໂຕຕິ ສມຍສ຺ສ ສຕ຺ຕາກິຣິຍາຍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກິຣິຍາ ຜສ຺ສາທິຠວນກິຣິຍາ ຈ ລກ຺ຂີຍຕິ. ຍສ຺ມິໍ ສມເຍຕິ ຍສ຺ມິໍ ນວເມ ຂເຓ, ຍສ຺ມິໍ ໂຍນິໂສມນສິກາຣາທິເຫຕຸມ຺ຫິ, ປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ວາ ສຕິ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ຂເຓ, ເຫຕຸມ຺ຫິ, ປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ວາ ຜສ຺ສາທໂຍປິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຸຠຍຕ຺ຖ ສມຍສທ຺ເທ ຠຸມ຺ມນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ ລກ຺ຂຓຠູຕຠາວຍຸຕ຺ໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຂຓ…ເປ… ລກ຺ຂີຍຕີ’’ຕິ.

ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ກຣຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕິ ‘‘ອນ຺ເນນ ວສຕິ, ວິຊ຺ຊາຍ ວສຕິ, ຜຣສຸນາ ຉິນ຺ທຕິ, ກຸທາເລນ ຂຓຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ວີຕິກ຺ກມຎ຺ຫິ ສຸຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ສນ຺ນິປາຕາເປຕ຺ວາ ໂອຕິຓ຺ຓວຕ຺ຖຸກໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ປຏິປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ວິຄຣຫິຕ຺ວາ ຈ ຕໍ ຕໍ ວຕ຺ຖຸໂອຕິຓ຺ຓກາລໍ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ເຕເນວ ກາເລນ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎເປນ຺ໂຕ ຠຄວາ ວິຫຣຕິ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຫຕຸຎ຺ຈ ອເປກ຺ຂມາໂນ ຕຕິຍປາຣາຊິກາທີສຸ ວິຍ.

ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ອາຣມ຺ຠໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ເທສນານິຏ຺ຐານໍ. ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິສງ຺ຂາເຕນ ກຣຸຓາວິຫາເຣນ. ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖໍ. ອຸປໂຍຄນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ ຍຖາ ‘‘ມາສໍ ສຊ຺ຌາຍຕີ’’ຕິ. ໂປຣາຓາຕິ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາ. ອຠິລາປມຕ຺ຕເຠໂທຕິ ວຈນມຕ຺ເຕນ ວິເສໂສ. ເຕນ ສຸຕ຺ຕວິນເຍສຸ ວິຠຕ຺ຕິພ຺ຍຕ຺ຕໂຍ ກໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ເສຏ຺ຐນ຺ຕິ ເສຏ຺ຐວາຈກໍ ວຈນໍ ‘‘ເສຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ເສຏ຺ຐຄຸຓສຫຈຣຓໂຕ, ຕຖາ ‘‘ອຸຕ຺ຕມ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ຄາຣວຍຸຕ຺ໂຕຕິ ຄຣຸຠາວຍຸຕ຺ໂຕ ຄຣຸຄຸຓໂຍຄໂຕ, ຄຣຸກຣຓາຣຫຕາຍ ວາ ຄາຣວຍຸຕ຺ໂຕ. ວຸຕ຺ໂຕເຍວ, ນ ປນ ອິຘ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄສ຺ສ ອິມິສ຺ສາ ອຏ຺ຐກຖາຍ ເອກເທສຠາວໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອປໂຣ ນໂຍ (ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ. ນິທານວຓ຺ຓນາ; ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.໑.ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ; ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໑.໑໔໔) – ຠາຄວາຕິ ຠຄວາ, ຠຕວາຕິ ຠຄວາ, ຠາເຄ ວນີຕິ ຠຄວາ, ຠເຄ ວນີຕິ ຠຄວາ, ຠຕ຺ຕວາຕິ ຠຄວາ, ຠເຄ ວມີຕິ ຠຄວາ, ຠາເຄ ວມີຕິ ຠຄວາ.

‘‘ຠາຄວາ ຠຕວາ ຠາເຄ, ຠເຄ ຈ ວນິ ຠຕ຺ຕວາ;

ຠເຄ ວມິ ຕຖາ ຠາເຄ, ວມີຕິ ຠຄວາ ຊິໂນ’’.

ຕຕ຺ຖ ກຖໍ ຠາຄວາຕິ ຠຄວາ? ເຍ ເຕ ສີລາທໂຍ ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘາ ຄຸຓຠາຄາ ຄຸຓໂກຏ຺ຐາສາ, ເຕ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓາ ນິຣຕິສຍາ ຕຖາຄເຕ ອຕ຺ຖິ ອຸປລພ຺ຠນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ສີລໍ ສມາຘິ ປຎ຺ຎາ ວິມຸຕ຺ຕິ ວິມຸຕ຺ຕິຎາຓທສ຺ສນໍ, ຫິຣີ ໂອຕ຺ຕປ຺ປໍ, ສທ຺ຘາ ວີຣິຍໍ, ສຕິ ສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ, ສີລວິສຸທ຺ຘິ ທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘິ, ສມໂຖ ວິປສ຺ສນາ, ຕີຓິ ກຸສລມູລານິ, ຕີຓິ ສຸຈຣິຕານິ, ຕໂຍ ສມ຺ມາວິຕກ຺ກາ, ຕິສ຺ໂສ ອນວຊ຺ຊສຎ຺ຎາ, ຕິສ຺ໂສ ຘາຕຸໂຍ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ສມ຺ມປ຺ປຘານາ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ອິທ຺ຘິປາທາ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຣິຍມຄ຺ຄາ, ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣິຍຜລານິ, ຈຕສ຺ໂສ ປຏິສມ຺ຠິທາ, ຈຕຸໂຍນິປຣິຈ຺ເຉທກຎາຓານິ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຣິຍວໍສາ, ຈຕ຺ຕາຣິ ເວສາຣຊ຺ຊຎາຓານິ, ປຎ຺ຈ ປຘານິຍງ຺ຄານິ, ປຎ຺ຈງ຺ຄິໂກ ສມ຺ມາສມາຘິ, ປຎ຺ຈຎາຓິໂກ ສມ຺ມາສມາຘິ, ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍານິ, ປຎ຺ຈ ພລານິ, ປຎ຺ຈ ນິສ຺ສາຣຓີຍາ ຘາຕຸໂຍ, ປຎ຺ຈ ວິມຸຕ຺ຕາຍຕນຎາຓານິ, ປຎ຺ຈ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນີຍາ ສຎ຺ຎາ, ຉ ອນຸສ຺ສຕິຏ຺ຐານານິ, ຉ ຄາຣວາ, ຉ ນິສ຺ສາຣຓີຍາ ຘາຕຸໂຍ, ຉ ສຕຕວິຫາຣາ, ຉ ອນຸຕ຺ຕຣິຍານິ, ຉ ນິພ຺ເພຘຠາຄິຍາ ສຎ຺ຎາ, ຉ ອຠິຎ຺ຎາ, ຉ ອສາຘາຣຓຎາຓານິ, ສຕ຺ຕ ອປຣິຫານິຍາ ຘມ຺ມາ, ສຕ຺ຕ ອຣິຍຘມ຺ມາ, ສຕ຺ຕ ອຣິຍຘນານິ, ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ, ສຕ຺ຕ ສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ມາ, ສຕ຺ຕ ນິຊ຺ຊຣວຕ຺ຖູນິ, ສຕ຺ຕ ສຎ຺ຎາ, ສຕ຺ຕທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍປຸຄ຺ຄລເທສນາ, ສຕ຺ຕຂີຓາສວພລເທສນາ, ອຏ຺ຐປຎ຺ຎາປຏິລາຠເຫຕຸເທສນາ ອຏ຺ຐ ສມ຺ມຕ຺ຕານິ, ອຏ຺ຐໂລກຘມ຺ມາຕິກ຺ກໂມ, ອຏ຺ຐ ອາຣມ຺ຠວຕ຺ຖູນິ, ອຏ຺ຐອກ຺ຂຓເທສນາ, ອຏ຺ຐ ມຫາປຸຣິສວິຕກ຺ກາ, ອຏ຺ຐອຠິຠາຍຕນເທສນາ, ອຏ຺ຐ ວິໂມກ຺ຂາ, ນວ ໂຍນິໂສມນສິກາຣມູລກາ ຘມ຺ມາ, ນວ ປາຣິສຸທ຺ຘິປຘານິຍງ຺ຄານິ, ນວສຕ຺ຕາວາສເທສນາ, ນວ ອາຆາຕປຏິວິນຍາ, ນວ ສຎ຺ຎາ, ນວນານຕ຺ຕາ, ນວ ອນຸປຸພ຺ພວິຫາຣາ, ທສ ນາຖກຣຓາ ຘມ຺ມາ, ທສ ກສິຓາຍຕນານິ, ທສ ກຸສລກມ຺ມປຖາ, ທສ ສມ຺ມຕ຺ຕານິ, ທສ ອຣິຍວາສາ, ທສ ອເສກ຺ຂຘມ຺ມາ, ທສ ຕຖາຄຕພລານິ, ເອກາທສ ເມຕ຺ຕານິສໍສາ, ທ຺ວາທສ ຘມ຺ມາຈກ຺ກາກາຣາ, ເຕຣສ ຘຸຕຄຸຓາ, ຈຸທ຺ທສ ພຸທ຺ຘຎາຓານິ, ປຎ຺ຈທສ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນີຍາ ຘມ຺ມາ, ໂສຬສວິຘາ ອານາປານສ຺ສຕິ, ໂສຬສ ອປຣນ຺ຕປນີຍາ ຘມ຺ມາ, ອຏ຺ຐາຣສ ພຸທ຺ຘຘມ຺ມາ, ເອກູນວີສຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓານິ, ຈຕຸຈຕ຺ຕາລີສ ຎາຓວຕ຺ຖູນິ, ປຎ຺ຎາສ ອຸທຍພ຺ພຍຎາຓານິ, ປໂຣປຎ຺ຎາສ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ, ສຕ຺ຕສຕ຺ຕຕິ ຎາຓວຕ຺ຖູນິ, ຈຕຸວີສຕິໂກຏິສຕສຫສ຺ສສງ຺ຂສມາປຕ຺ຕິສຎ຺ຈາຣິມຫາວຊິຣຎາຓໍ, ອນນ຺ຕນຍສມນ຺ຕປຏ຺ຐານ-ປວິຈຍ-ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓເທສນາຎາຓານິ, ຕຖາ ອນນ຺ຕາສຸ ໂລກຘາຕູສຸ ອນນ຺ຕານໍ ສຕ຺ຕານໍ ອາສຍາທິວິຠາວນຎາຓານິ ຈາຕິ ເອວມາທໂຍ ອນນ຺ຕາປຣິມາຓເຠທາ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓາ ນິຣຕິສຍາ ຄຸຓຠາຄາ ຄຸຓໂກຏ຺ຐາສາ ສໍວິຊ຺ຊນ຺ຕິ ອຸປລພ຺ຠນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິຠາຄາ ຄຸຓຠາຄາ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ‘‘ຠາຄວາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ອາກາຣສ຺ສ ຣສ຺ສຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອວໍ ຕາວ ຠາຄວາຕິ ຠຄວາ.

‘‘ຍສ຺ມາ ສີລາທໂຍ ສພ຺ເພ, ຄຸຓຠາຄາ ອເສສໂຕ;

ວິຊ຺ຊນ຺ຕິ ສຸຄເຕ ຕສ຺ມາ, ຠຄວາຕິ ປວຸຈ຺ຈຕິ’’.

ກຖໍ ຠຕວາຕິ ຠຄວາ? ເຍ ເຕ ສພ຺ພໂລກຫິຕາຍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກມາປນ຺ເນຫິ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕາທິເກ ອຏ຺ຐ ຘມ຺ເມ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍາ ກຕມຫາຠິນີຫາເຣຫິ ມຫາໂພຘິສຕ຺ເຕຫິ ປຣິປູຣິຕພ຺ພາ ທານປາຣມີ, ສີລ, ເນກ຺ຂມ຺ມ, ປຎ຺ຎາ, ວີຣິຍ, ຂນ຺ຕິ, ສຈ຺ຈ, ອຘິຏ຺ຐານ, ເມຕ຺ຕາ, ອຸເປກ຺ຂາປາຣມີຕິ ທສ ປາຣມິໂຍ, ທສ ອຸປປາຣມິໂຍ, ທສ ປຣມຕ຺ຖປາຣມິໂຍຕິ ສມຕິໍສ ປາຣມິໂຍ, ທານາທີນິ ຈຕ຺ຕາຣິ ສງ຺ຄຫວຕ຺ຖູນິ, ສຈ຺ຈາທີນິ ຈຕ຺ຕາຣິ ອຘິຏ຺ຐານານິ, ອງ຺ຄປຣິຈ຺ຈາໂຄ, ຊີວິຕ, ຣຊ຺ຊ, ປຸຕ຺ຕ, ທາຣປຣິຈ຺ຈາໂຄຕິ ປຎ຺ຈ ມຫາປຣິຈ຺ຈາຄາ, ປຸພ຺ພໂຍໂຄ, ປຸພ຺ພຈຣິຍາ, ຘມ຺ມກ຺ຂານໍ, ຎາຕຕ຺ຖຈຣິຍາ, ໂລກຕ຺ຖຈຣິຍາ, ພຸທ຺ຘິຈຣິຍາຕິ ເອວມາທໂຍ, ສງ຺ເຂປໂຕ ວາ ສພ຺ເພ ປຸຎ຺ຎຎາຓສມ຺ຠາຣາ ພຸທ຺ຘກຣຘມ຺ມາ, ເຕ ມຫາຠິນີຫາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ກປ຺ປານໍ ສຕສຫສ຺ສາຘິການິ ຈຕ຺ຕາຣິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ຍຖາ ຫານຠາຄິຍາ ສໍກິເລສຠາຄິຍາ ຐິຕິຠາຄິຍາ ວາ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ອຖ ໂຂ ອຸຕ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣິ ວິເສສຠາຄິຍາວ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວໍ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ນິຣນ຺ຕຣໍ ອນວເສສໂຕ ຠຕາ ສມ຺ຠຕາ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ‘‘ຠຕວາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ຕ-ກາຣສ຺ສ ຄ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ອຖ ວາ ຠຕວາຕິ ເຕເຍວ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ພຸທ຺ຘກຣຘມ຺ເມ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຠຣິ, ສມ຺ຠຣິ, ປຣິປູເຣສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວມ຺ປິ ຠຕວາຕິ ຠຄວາ.

‘‘ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍາ ສພ຺ເພ, ທານປາຣມິອາທິເກ;

ສມ຺ຠາເຣ ຠຕວາ ນາໂຖ, ຕສ຺ມາປິ ຠຄວາ ມໂຕ’’.

ກຖໍ ຠາເຄ ວນີຕິ ຠຄວາ? ເຍ ເຕ ຈຕຸວີສຕິໂກຏິສຕສຫສ຺ສສງ຺ຂາ ເທວສິກໍ ວຬຎ຺ຊນກສມາປຕ຺ຕິຠາຄາ, ເຕ ອນວເສສໂຕ ໂລກຫິຕຕ຺ຖໍ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣຕ຺ຖໍ ນິຈ຺ຈກປ຺ປໍ ວນິ, ຠຊິ, ເສວິ, ພຫຸລມກາສີຕິ ຠາເຄ ວນີຕິ ຠຄວາ. ອຖ ວາ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍຘມ຺ເມສຸ ກຸສລາທີສຸ ຂນ຺ຘາທີສຸ ຈ ເຍ ເຕ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິວເສນ ສງ຺ເຂປໂຕ ວາ ຈຕຸພ຺ພິຘາ ອຠິສມຍຠາຄາ, ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ປນ ‘‘ຈກ຺ຂຸ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ ໂສຕໍ…ເປ… ຊຣາມຣຓໍ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ປຏິ. ມ. ໑.໒໑) ອເນເກ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາຄາ, ‘‘ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ສມຸທໂຍ ປຫາຕພ຺ໂພ…ເປ… ຊຣາມຣຓສ຺ສ ສມຸທໂຍ ປຫາຕພ຺ໂພ’’ຕິອາທິນາ ປຫາຕພ຺ພຠາຄາ, ‘‘ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ນິໂຣໂຘ…ເປ… ຊຣາມຣຓສ຺ສ ນິໂຣໂຘ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ໂພ’’ຕິອາທິນາ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພຠາຄາ, ‘‘ຈກ຺ຂຸນິໂຣຘຄາມິນີປຏິປທາ’’ຕິອາທິນາ, ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ’’ຕິອາທິນາ ຈ ອເນກເຠທາ ຠາເວຕພ຺ພຠາຄາ ຈ ຘມ຺ມາ, ເຕ ສພ຺ເພ ວນິ, ຠຊິ, ຍຖາຣຫໍ ໂຄຈຣຠາວນາເສວນານໍ ວເສນ ເສວິ. ເອວມ຺ປິ ຠາເຄ ວນີຕິ ຠຄວາ. ອຖ ວາ ‘‘ເຍ ອິເມ ສີລາທໂຍ ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘາ ສາວເກຫິ ສາຘາຣຓາ ຄຸຓໂກຏ຺ຐາສາ ຄຸຓຠາຄາ, ກິນ຺ຕິ ນຸ ໂຂ ເຕ ວິເນຍ຺ຍສນ຺ຕາເນສຸ ປຕິຏ຺ຐເປຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ມຫາກຣຸຓາຍ ວນິ ອຠິປຕ຺ຖຍິ, ສາ ຈສ຺ສ ອຠິປຕ຺ຖນາ ຍຖາຘິປ຺ເປຕຜລາວຫາ ອໂຫສິ. ເອວມ຺ປິ ຠາເຄ ວນີຕິ ຠຄວາ.

‘‘ຍສ຺ມາ ເຎຍ຺ຍສມາປຕ຺ຕິ-ຄຸຓຠາເຄ ຕຖາຄໂຕ;

ຠຊິ ປຕ຺ຖຍິ ສຕ຺ຕານໍ, ຫິຕາຍ ຠຄວາ ຕໂຕ’’.

ກຖໍ ຠເຄ ວນີຕິ ຠຄວາ? ສມາສໂຕ ຕາວ ກຕປຸຎ຺ເຎຫິ ປໂຍຄສມ຺ປນ຺ເນຫິ ຍຖາວິຠວໍ ຠຊີຍນ຺ຕີຕິ ຠຄາ, ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ. ຕຕ຺ຖ ໂລກິເຍ ຕາວ ຕຖາຄໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໂຕ ປຸພ຺ເພ ໂພຘິສຕ຺ຕຠູໂຕ ປຣມຸກ຺ກໍສຄເຕ, ວນິ, ຠຊິ, ເສວິ, ຍຕ຺ຖ ປຕິຏ຺ຐາຍ ນິຣວເສສໂຕ ພຸທ຺ຘກຣຘມ຺ເມ ສມນ຺ນາເນນ຺ໂຕ ພຸທ຺ຘຘມ຺ເມ ປຣິປາເຈສິ, ພຸທ຺ຘຠູໂຕ ປນ ເຕ ນິຣວຊ຺ເຊສຸ ອຸປສໍຫິເຕ ອນຎ຺ຎສາຘາຣເຓ ໂລກຸຕ຺ຕເຣປິ, ວນິ, ຠຊິ, ເສວິ, ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ປນ ປເທສຣຊ຺ຊ-ອິສ຺ສຣິຍຈກ຺ກວຕ຺ຕິສມ຺ປຕ຺ຕິ-ເທວຣຊ຺ຊສມ຺ປຕ຺ຕິອາທິວເສນ ຌານ-ວິໂມກ຺ຂ-ສມາຘິສມາປຕ຺ຕິ-ຎາຓທສ຺ສນ-ມຄ຺ຄຠາວນາ-ຜລສຈ຺ຉິ-ກິຣິຍາທິ-ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມວເສນ ຈ ອເນກວິຫິເຕ ອນຎ຺ຎສາຘາຣເຓ, ຠເຄ, ວນິ, ຠຊິ, ເສວິ. ເອວມ຺ປິ ຠເຄ ວນີຕິ ຠຄວາ.

‘‘ຍາ ຕາ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ໂລເກ, ຍາ ຈ ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ປຸຖຸ;

ສພ຺ພາ ຕາ ຠຊິ ສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ຕສ຺ມາປິ ຠຄວາ ມໂຕ’’.

ກຖໍ ສຕ຺ຕວາຕິ ຠຄວາ? ຠຕ຺ຕາ ທຬ຺ຫຠຕ຺ຕິກາ ອສ຺ສ ພຫູ ອຕ຺ຖີຕິ ຠຕ຺ຕວາ. ຕຖາຄໂຕ ຫິ ມຫາກຣຸຓາສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓາທິ-ອປຣິມິຕນິຣຸປມປ຺ປຠາວ-ຄຸຓວິເສສສມງ຺ຄິຠາວໂຕ ສພ຺ພສຕ຺ຕຸຕ຺ຕໂມ, ສພ຺ພານຕ຺ຖປຣິຫາຣປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍ ນິຣວເສສຫິຕສຸຂວິຘານຕປ຺ປຣາຍ ນິຣຕິສຍາຍ ປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສເທວມນຸສ຺ສາຍ ປຊາຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕຸປກາຣິຕາຍ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສມຫາປຸຣິສລກ຺ຂຓອສີຕິ ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນພ຺ຍາມປ຺ປຠາທິ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓວິເສສປຏິມຓ຺ຑິຕຣູປກາຍຕາຍ ຍຖາຠຸຈ຺ຈຄຸຓາຘິຄເຕນ ‘‘ອິຕິປິ ໂສ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ເຕນ ໂລກຕ຺ຕຍພ຺ຍາປິນາ ສຸວິປຸເລນ ສຸວິສຸທ຺ເຘນ ຈ ຖຸຕິໂຆເສນ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ອຸກ຺ກໍສປາຣມິປ຺ປຕ຺ຕາສຸ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາສນ຺ຕຸຏ຺ຐິອາທີສຸ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວໂຕ ທສພລຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊາທິ-ນິຣຕິສຍຄຸຓວິເສສ-ສມງ຺ຄີຠາວໂຕ ຈ ຣູປປ຺ປມາໂຓ ຣູປປ຺ປສນ຺ໂນ, ໂຆສປ຺ປມາໂຓ ໂຆສປ຺ປສນ຺ໂນ, ລູຂປ຺ປມາໂຓ ລູຂປ຺ປສນ຺ໂນ, ຘມ຺ມປ຺ປມາໂຓ ຘມ຺ມປ຺ປສນ຺ໂນຕິ ເອວໍ ຈຕຸປ຺ປມາຓິເກ ໂລກສນ຺ນິວາເສ ສພ຺ພຖາປິ ປສາທາວຫຠາເວນ ສມນ຺ຕປາສາທິກຕ຺ຕາ ອປຣິມາຓານໍ ສຕ຺ຕານໍ ສເທວມນຸສ຺ສານໍ ອາທຣພຫຸມານຄາຣວາຍຕນຕາຍ ປຣມເປມສມ຺ຠຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ. ເຍ ຕສ຺ສ ໂອວາເທ ປຕິຏ຺ຐິຕາ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາເທນ ສມນ຺ນາຄຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ເກນຈິ ອສໍຫາຣິຍາ ເຕສໍ ປສາທຠຕ຺ຕິ ສມເຓນ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວາ ເທເວນ ວາ ມາເຣນ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ວາ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ອຕ຺ຕໂນ ຊີວິຕປຣິຈ຺ຈາເຄປິ ຕຕ຺ຖ ປສາທໍ ນ ປຣິຈ຺ຈຊນ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ວາ ອາຓໍ ທຬ຺ຫຠຕ຺ຕິຠາວໂຕ.

ເຕເນວາຫ –

‘‘ໂຍ ເວ ກຕຎ຺ຎູ ກຕເວທິ ຘີໂຣ;

ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ໂຕ ທຬ຺ຫຠຕ຺ຕິ ຈ ໂຫຕີ’’ຕິ. (ຊາ. ໒.໑໗.໗໘);

‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຫາສມຸທ຺ໂທ ຐິຕຘມ຺ໂມ ເວລໍ ນາຕິວຕ຺ຕຕິ, ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍໍ ມຍາ ສາວການໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ຕໍ ມມ ສາວກາ ຊີວິຕເຫຕຸປິ ນາຕິກ຺ກມນ຺ຕີ’’ຕິ (ອຸທາ. ໔໕; ຈູຬວ. ໓໘໕) ຈ. –

ເອວໍ ຠຕ຺ຕວາຕິ ຠຄວາ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ເອກສ຺ສ ຕ-ກາຣສ຺ສ ໂລປໍ ກຕ຺ວາ ອິຕຣສ຺ສ ຄ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ.

‘‘ຄຸຓາຕິສຍຍຸຕ຺ຕສ຺ສ, ຍສ຺ມາ ໂລກຫິເຕສິໂນ;

ສມ຺ຠຕ຺ຕາ ພຫໂວ ສຕ຺ຖຸ, ຠຄວາ ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ.

ກຖໍ ຠເຄ ວມີຕິ ຠຄວາ? ຍສ຺ມາ ຕຖາຄໂຕ ໂພຘິສຕ຺ຕຠູໂຕປິ ອປຣິມາຓາສຸ ຊາຕີສຸ ປາຣມິໂຍ ປຣິປູເຣນ຺ໂຕ ຠຄສງ຺ຂາຕໍ ສິຣິໍ ອິສ຺ສຣິຍໍ ຍສຎ຺ຈ ວມິ ອຸຄ຺ຄິຣິ, ເຂຬປິຓ຺ຑໍ ວິຍ ອນເປກ຺ໂຂ ຉຑ຺ຑຍິ, ຈຣິມຕ຺ຕຠາເວປິ ຫຕ຺ຖຄຕໍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສິຣິໍ ເທວໂລກາຘິປຈ຺ຈສທິສໍ ຈຕຸທີປິສ຺ສຣິຍໍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສມ຺ປຕ຺ຕິສນ຺ນິສ຺ສຍໍ ສຕ຺ຕຣຕນສມຸຊ຺ຊລໍ ຍສຎ຺ຈ ຕິຓາຍປິ ອມຎ຺ຎມາໂນ ນິຣເປກ຺ໂຂ ປຫາຍ ອຠິນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ຕສ຺ມາ ອິເມ ສິຣີອາທິເກ ຠເຄ ວມີຕິ ຠຄວາ. ອຖ ວາ ຠານິ ນາມ ນກ຺ຂຕ຺ຕານິ, ເຕຫິ ສມໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ຠຄາ, ສິເນຣຸຍຸຄນ຺ຘຣອຸຕ຺ຕຣກຸຣຸຫິມວນ຺ຕາທິຠາຊນໂລກວິເສສສນ຺ນິສ຺ສຍາ ໂສຠາ ກປ຺ປຏ຺ຐິຍຠາວໂຕ, ເຕປິ ຠຄວາ ວມິ ຕນ຺ນິວາສິສຕ຺ຕາວາສສມຕິກ຺ກມໂຕ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫາເນນ ປຊຫີຕິ. ເອວມ຺ປິ ຠເຄ ວມີຕິ ຠຄວາ.

‘‘ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສິຣິໍ ຍສ຺ມາ, ຍສໍ ອິສ຺ສຣິຍໍ ສຸຂໍ;

ປຫາສິ ໂລກຈິຕ຺ຕຎ຺ຈ, ສຸຄໂຕ ຠຄວາ ຕໂຕ’’.

ກຖໍ ຠາເຄ ວມີຕິ ຠຄວາ? ຠາຄາ ນາມ ສຠາຄຘມ຺ມໂກຏ຺ຐາສາ, ເຕ ຂນ຺ຘາຍຕນຘາຕາທິວເສນ, ຕຕ຺ຖາປິ ຣູປເວທນາທິວເສນ ປຖວິຍາທິວເສນ ອຕີຕາທິວເສນ ຈ ອເນກວິຘາ, ເຕ ຈ ຠຄວາ ສພ຺ພໍ ປປຎ຺ຈໍ ສພ຺ພໍ ໂຍຄໍ ສພ຺ພໍ ຄນ຺ຖໍ ສພ຺ພໍ ສໍໂຍຊນໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອມຕຘາຕຸໍ ສມຘິຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ວມິ ອຸຄ຺ຄິຣິ, ອນເປກ຺ໂຂ ຉຑ຺ຑຍິ ນ ປຈ຺ຈາວມິ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖກເມວ ປຖວິໍ ອາປໍ ເຕຊໍ ວາຍໍ, ຈກ຺ຂຸໍ ໂສຕໍ ຆານໍ ຊິວ຺ຫໍ ກາຍໍ ມນໍ, ຣູເປ ສທ຺ເທ ຄນ຺ເຘ ຣເສ ໂຜຏ຺ຐພ຺ເພ ຘມ຺ເມ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ…ເປ… ມໂນວິຎ຺ຎາຓໍ, ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສໍ…ເປ… ມໂນສມ຺ຜສ຺ສໍ, ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສຊໍ ເວທນໍ…ເປ… ມໂນສມ຺ຜສ຺ສຊໍ ເວທນໍ, ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສຊໍ ສຎ຺ຎໍ…ເປ… ມໂນສມ຺ຜສ຺ສຊໍ ສຎ຺ຎໍ, ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສຊໍ ເຈຕນໍ…ເປ… ມໂນສມ຺ຜສ຺ສຊໍ ເຈຕນໍ, ຣູປຕຓ຺ຫໍ…ເປ… ຘມ຺ມຕຓ຺ຫໍ, ຣູປວິຕກ຺ກໍ…ເປ… ຘມ຺ມວິຕກ຺ກໍ, ຣູປວິຈາຣໍ…ເປ… ຘມ຺ມວິຈາຣ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອນຸປທຘມ຺ມວິຠາຄວເສນປິ ສພ຺ເພວ ຘມ຺ມໂກຏ຺ຐາເສ ອນວເສສໂຕ ວມິ ອຸຄ຺ຄິຣິ, ອນເປກ຺ຂປຣິຈ຺ຈາເຄນ ຉຑ຺ຑຍິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ຍໍ ຕໍ, ອານນ຺ທ, ຈຕ຺ຕໍ ວນ຺ຕໍ ມຸຕ຺ຕໍ ປຫີນໍ ປຏິນິສ຺ສຏ຺ຐໍ, ຕໍ ຕຖາຄໂຕ ປຸນ ປຈ຺ຈາວມິສ຺ສຕີຕິ ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໑໘໓). ເອວມ຺ປິ ຠາເຄ ວມີຕິ ຠຄວາ. ອຖ ວາ ຠາເຄ ວມີຕິ ສພ຺ເພປິ ກຸສລາກຸສເລ ສາວຊ຺ຊານວຊ຺ເຊ ຫີນປຓີເຕ ກຓ຺ຫສຸກ຺ກສປ຺ປຏິຠາເຄ ຘມ຺ເມ ອຣິຍມຄ຺ຄຎາຓມຸເຂນ ວມິ ອຸຄ຺ຄິຣິ, ອນເປກ຺ໂຂ ປຣິຈ຺ຈຊິ ປຊຫິ, ປເຣສຎ຺ຈ ຕຖຕ຺ຕາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສສິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ຘມ຺ມາປິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຫາຕພ຺ພາ, ປເຄວ ອຘມ຺ມາ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໐). ກຸລ຺ລູປມໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມໍ ເທເສສ຺ສາມິ ນິຕ຺ຖຣຓຕ຺ຖາຍ, ໂນ ຄຫຓຕ຺ຖາຍາ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໐). ເອວມ຺ປິ ຠາເຄ ວມີຕິ ຠຄວາ.

‘‘ຂນ຺ຘາຍຕນຘາຕາທິ-ຘມ຺ມຠາຄາ-ມເຫສິນາ;

ກຓ຺ຫສຸກ຺ກາ ຍໂຕ ວນ຺ຕາ, ຕໂຕປິ ຠຄວາ ມໂຕ’’.

ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ຠາຄວາ ຠຕວາ ຠາເຄ, ຠເຄ ຈ ວນິ ຠຕ຺ຕວາ;

ຠເຄ ວມິ ຕຖາ ຠາເຄ, ວມີຕິ ຠຄວາ ຊິໂນ’’ຕິ.

ຘມ຺ມສຣີຣໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກໂຣຕີຕິ ‘‘ໂຍ ໂວ, ອານນ຺ທ, ມຍາ ຘມ຺ໂມ ຈ ວິນໂຍ ຈ ເທສິໂຕ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕ, ໂສ ໂວ ມມຈ຺ຈເຍນ ສຕ຺ຖາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຘມ຺ມສ຺ສ ສຕ຺ຖຸຠາວປຣິຍາໂຍ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຊິຣສງ຺ຆາຕສມານກາໂຍ ປເຣຫິ ອເຠຊ຺ຊສຣີຣຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ຠຄວໂຕ ຣູປກາເຍ ເກນຈິ ສກ຺ກາ ອນ຺ຕຣາຍໍ ກາຕຸນ຺ຕິ. ເທສນາສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ ວກ຺ຂມານສ຺ສ ສກລສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ນິທສ຺ສນໂຕ. ສາວກສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ ປຏິສມ຺ຠິທາປ຺ປຕ຺ເຕນ ປຎ຺ຈສຸ ຐາເນສຸ ຠຄວຕາ ເອຕທຄ຺ເຄ ຐປິເຕນ ມຍາ ມຫາສາວເກນ ສຸຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ມຍາວ ສຸຕໍ, ນ ອນຸສ຺ສຸຕໍ ນ ປຣໍປຣາຠຕນ຺ຕິ ອິມສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ທີປນໂຕ. ກາລສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ ຠຄວາສທ຺ທສນ຺ນິຘາເນ ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທປຏິມຓ຺ຑິຕຠາວທີປນໂຕ. ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທປຣມາ ຫິ ກາລສມ຺ປທາ. ເຕເນຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ກປ຺ປກສາເຍ ກລິຍຸເຄ, ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາໂທ ອໂຫ ມຫຈ຺ຉຣິຍໍ;

ຫຸຕາວຫມຊ຺ເຌ ຊາຕໍ, ສມຸທິຕມກຣນ຺ທມຣວິນ຺ທ’’ນ຺ຕິ.

ຠຄວາຕິ ເທສກສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐສຕ຺ຕຸຕ຺ຕມຠາວທີປນໂຕ ຄຣຸຄາຣວາຘິວຈນຠາວໂຕ.

ອວິເສເສນາຕິ ນ ວິເສເສນ, ວິຫາຣຠາວສາມຎ຺ເຎນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຣິຍາປຖ…ເປ… ວິຫາເຣສູຕິ ອິຣິຍາປຖວິຫາໂຣ, ທິພ຺ພວິຫາໂຣ, ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາໂຣ, ອຣິຍວິຫາໂຣຕິ ເອເຕສຸ ຈຕູສຸ ວິຫາເຣສຸ. ສມງ຺ຄີປຣິທີປນນ຺ຕິ ສມງ຺ຄີຠາວປຣິທີປນໍ. ເອຕນ຺ຕິ ‘‘ວິຫຣຕີ’’ຕິ ເອຕໍ ປທໍ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ ຄິຫີຫິ ສໍສຏ຺ໂຐ ວິຫຣຕິ ສຫນນ຺ທີ ສຫໂສກີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໔໑) ອິຣິຍາປຖວິຫາເຣ ອາຄຕໍ. ‘‘ຍສ຺ມິໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມເຍ ຠິກ຺ຂຸ ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫິ…ເປ… ປຐມໍ ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໖໐; ວິຠ. ໖໒໔) ເອຕ຺ຖ ທິພ຺ພວິຫາເຣ. ‘‘ໂສ ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໕໕໖; ໓.໓໐໘; ມ. ນິ. ໑.໗໗; ໒.໓໐໙; ໓.໒໓໐) ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາເຣ. ‘‘ໂສ ໂຂ ອຫໍ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຕສ຺ສາເຍວ ກຖາຍ ປຣິໂຍສາເນ ຕສ຺ມິໍ ເອວ ປຸຣິມສ຺ມິໍ ສມາຘິນິມິຕ຺ເຕ ອຊ຺ຌຕ຺ຕເມວ ຈິຕ຺ຕໍ ສຓ຺ຐເປມິ ສນ຺ນິສາເທມິ ເອໂກທິໍ ກໂຣມິ ສມາທຫາມິ, ເຍນ ສຸທໍ ນິຈ຺ຈກປ຺ປໍ ວິຫຣາມີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໘໗) ອຣິຍວິຫາເຣ.

ຕຕ຺ຖ ອິຣິຍນໍ ວຕ຺ຕນໍ ອິຣິຍາ, ກາຍປ຺ປໂຍໂຄ. ຕສ຺ສາ ປວຕ຺ຕນຸປາຍຠາວໂຕ ຐານາທິ ອິຣິຍາປໂຖ. ຐານສມງ຺ຄີ ວາ ຫິ ກາເຍນ ກິຎ຺ຈິ ກເຣຍ຺ຍ ຄມນາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣສມງ຺ຄີ ວາ. ອຖ ວາ ອິຣິຍຕິ ປວຕ຺ຕຕິ ເອເຕນ ອຕ຺ຕຠາໂວ ກາຍກິຈ຺ຈໍ ວາຕິ ອິຣິຍາ, ຕສ຺ສາ ປວຕ຺ຕິອຸປາຍຠາວໂຕ ອິຣິຍາ ຈ ໂສ ປໂຖ ຈາຕິ ອິຣິຍາປໂຖ, ຐານາທິ ເອວ. ໂສ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ຄຕິນິວຕ຺ຕິອາທິອາກາເຣນ ປວຕ຺ໂຕ ຈຕຸສນ຺ຕຕິຣູປປພນ຺ໂຘ ເອວ. ວິຫຣຓໍ, ວິຫຣຕິ ເອເຕນາຕິ ວາ ວິຫາໂຣ, ອິຣິຍາປໂຖ ເອວ ວິຫາໂຣ ອິຣິຍາປຖວິຫາໂຣ. ທິວິ ຠໂວ ທິພ຺ໂພ, ຕຕ຺ຖ ພຫຸລປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ຊາທິເທວໂລເກ ຠໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ໂຍ ທິພ຺ພານຸຠາໂວ, ຕທຕ຺ຖາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີຕິ ວາ ທິພ຺ໂພ, ອຠິຎ຺ຎາຠິນີຫາຣວເສນ ມຫາຄຕິກຕ຺ຕາ ວາ ທິພ຺ໂພ, ທິພ຺ໂພ ຈ ໂສ ວິຫາໂຣ ຈາຕິ ທິພ຺ພວິຫາໂຣ, ຈຕສ຺ໂສ ຣູປາວຈຣສມາປຕ຺ຕິໂຍ. ອາຣຸປ຺ປສມາປຕ຺ຕິໂຍປິ ເອຕ຺ເຖວ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ພ຺ຣຫ຺ມູນໍ, ພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ວາ ວິຫາຣາ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣາ, ຈຕສ຺ໂສ ອປ຺ປມຎ຺ຎາໂຍ. ອຣິຍານໍ, ອຣິຍາ ວາ ວິຫາຣາ ອຣິຍວິຫາຣາ, ຈຕ຺ຕາຣິ ສາມຎ຺ຎຜລານິ. ໂສ ຫິ ເອກໍ ອິຣິຍາປຖພາຘນນ຺ຕິອາທິ ຍທິປິ ຠຄວາ ເອເກນປິ ອິຣິຍາປເຖນ ຈິຣຕຣໍ ກາລໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ປວຕ຺ເຕຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ຕຖາປິ ອຸປາທິນ຺ນກສຣີຣສ຺ສ ນາມ ອຍໍ ສຠາໂວຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ວາ ຠຄວາ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ວສນ຺ໂຕ ວິເນຍ຺ຍານໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ, ນານາສມາປຕ຺ຕີຫິ ຈ ກາລໍ ວີຕິນາເມນ຺ໂຕ ວສຕີຕິ ສຕ຺ຕານໍ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ວິວິຘໍ ຫິຕສຸຂໍ ຫຣຕິ ອຸປເນຕິ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ຕສ຺ມາ ວິວິຘໍ ຫຣຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ປຈ຺ຈຕ຺ຖິເກ ຊິນາຕີຕິ ເຊໂຕ. ເຊຕ-ສທ຺ໂທ ຫິ ໂສຕ-ສທ຺ໂທ ວິຍ ກຕ຺ຕຸສາຘໂນປິ ອຕ຺ຖີຕິ. ຣຎ຺ໂຎ ວາ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິການໍ ຊິຕກາເລ ຊາຕຕ຺ຕາ ເຊໂຕ. ຣຎ຺ໂຎ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຊຍໍ ຕຕ຺ຖ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ຊິຕວາຕິ ເຊໂຕຕິ ກຸມາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ. ມງ຺ຄລກາມຕາຍ ວາ ເຊໂຕຕິສ຺ສ ນາມໍ ກຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ເຊຍ຺ໂຍ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ‘‘ເຊໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕສ຺ສ ເຊຕສ຺ສ ຣາຊກຸມາຣສ຺ສ. ວເນຕິອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາເຍວ ຕໍ ຕສ຺ສ ສນ຺ຕກນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕໍ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພກາມສມິທ຺ຘິຕາຍ ວິຄຕມລມຈ຺ເຉຣຕາຍ ກຣຸຓາທິຄຸຓສມງ຺ຄິຕາຍ ຈ ນິຈ຺ຈກາລໍ ອຸປຏ຺ຐປິໂຕ ອນາຖານໍ ປິຓ຺ໂຑ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ, ຕສ຺ສ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ. ຍທິ ເຊຕວນໍ, ກຖໍ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາໂມຕິ ອາຫ ‘‘ອນາຖປິຓ຺ຑິເກນາ’’ຕິອາທິ. ປຎ຺ຈວິຘເສນາສນງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອາຣມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປພ຺ພຊິຕາຕິ ອາຣາໂມ, ຕສ຺ມິໍ ອາຣາເມ. ຍທິປິ ໂສ ຠູມິຠາໂຄ ໂກຏິສນ຺ຖເຣນ ມຫາເສຏ຺ຐິນາ ກີໂຕ, ຣຸກ຺ຂາ ປນ ເຊເຕນ ນ ວິກ຺ກີຕາຕິ ຕໍ ‘‘ເຊຕວນ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລຠຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ວາ ຕຕ຺ຖ ປຣິຈ຺ຈາຄວິເສສກິຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ອຸຠຍວຈນໍ, ເຊເຕນປິ ຫິ ຠູມິຠາຄວິກ຺ກເຍນ ລທ຺ຘຘນໍ ຕຕ຺ຖ ທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐກກຣຓວເສນ ວິນິຍຸຕ຺ຕໍ. ສາວຕ຺ຖິເຊຕວນານໍ ຠູມິຠາຄວເສນ ຠິນ຺ນຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ຫິ ສກ຺ກາ ອຸຠຍຕ຺ຖ ເອກໍ ສມຍໍ ວິຫຣິຕຸ’’ນ຺ຕິ.

ອປາກຏາຕິ ສກ຺ໂກ ສຸຍາໂມຕິອາທິນາ ອນຠິຎ຺ຎາຕາ. ອຠິຎ຺ຎາຕານມ຺ປິ ອຎ຺ຎຕຣສທ຺ໂທ ທິສ຺ສເຕວ ເອກສທິສາຍຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຠິຊານາຕິ ໂນ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຫຸນາ ອິທາເນວ. ສາຘາຣຓວຈນໍ ທິພ຺ພຕໍ ອນ຺ໂຕນີຕໍ ກຕ຺ວາ. ເທໂວ ເອວ ເທວຕາ ປຸຣິເສປິ ວຕ຺ຕນໂຕ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ປນຕ຺ເຖ’’ຕິອາທິ. ນນຸ ຈ ຣູປາວຈຣສຕ຺ຕານໍ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ນຕ຺ຖິ, ເຍນ ເຕ ປຸຣິສາຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍຸໍ? ຍທິປິ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ນຕ຺ຖິ, ປຸຣິສສຓ຺ຐານສ຺ສ ປນ ປຸຣິສເວສສ຺ສ ຈ ວເສນ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄລາຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ປຸຣິສປກຕິຠາວໂຕ.

ອຠິກ຺ກນ຺ຕາຕິ ອຕິກ຺ກນ຺ຕາ, ວິຄຕາຕິ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ຂເຍ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ເຕເນວ ຫິ ‘‘ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ປຐໂມ ຍາໂມ’’ຕິ ອຸປຣິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຠິກ຺ກນ຺ຕຕໂຣຕິ ອຕິວິຍ ກນ຺ຕຕໂຣ. ຕາທິໂສ ຈ ສຸນ຺ທໂຣ ຠທ຺ທໂກ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສຸນ຺ທເຣ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ໂກຕິ ເທວນາຄຍກ຺ຂຄນ຺ຘພ຺ພາທີສຸ ໂກ ກຕໂມ? ເມຕິ ມມ. ປາທານີຕິ ປາເທ. ອິທ຺ຘິຍາຕິ ອິມາຍ ເອວຣູປາຍ ເທວິທ຺ຘິຍາ. ຍສສາຕິ ອິມິນາ ເອທິເສນ ປຣິວາເຣນ ປຣິຈ຺ຉເທນ ຈ. ຊລນ຺ຕິ ວິຊ຺ໂຊຕມາໂນ. ອຠິກ຺ກນ຺ເຕນາຕິ ອຕິວິຍ ກນ຺ເຕນ ກມນິເຍນ ອຠິຣູເປນ. ວຓ຺ເຓນາຕິ ຉວິວຓ຺ເຓນ ສຣີຣວຓ຺ຓນິຠາຍ. ສພ຺ພາ ໂອຠາສຍໍ ທິສາຕິ ສພ຺ພາປິ ທິສາ ປຠາເສນ຺ໂຕ ຈນ຺ໂທ ວິຍ ສູຣິໂຍ ວິຍ ຈ ເອໂກຠາສໍ ເອກາໂລກໍ ກໂຣນ຺ໂຕຕິ ຄາຖາຍ ອຕ຺ໂຖ. ອຠິຣູເປຕິ ອຸຬາຣຣູເປ ສມ຺ປນ຺ນຣູເປ.

ກຎ຺ຈນສນ຺ນິຠຕ຺ຕຈຕາ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ຓຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ ‘‘ຉວິຍ’’ນ຺ຕິ. ຉວິຄຕາ ປນ ວຓ຺ຓຘາຕຸ ເອວ ‘‘ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ໂຓ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຓ຺ຓຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕາຕິ ອປເຣ. ວຓ຺ຓນໍ ກິຕ຺ຕິຍາ ອຸຄ຺ໂຆສນນ຺ຕິ ວຓ຺ໂຓ, ຖຸຕິ. ວຓ຺ຓີຍຕິ ອສງ຺ກຣໂຕ ວວຕ຺ຖປີຍຕີຕິ ວຓ຺ໂຓ, ກຸລວຄ຺ໂຄ. ວຓ຺ຓີຍຕິ ຜລໍ ເອເຕນ ຍຖາສຠາວໂຕ ວິຠາວີຍຕີຕິ ວຓ຺ໂຓ, ກາຣຓໍ. ວຓ຺ຓນໍ ທີຆຣສ຺ສາທິວເສນ ສຓ຺ຐຫນນ຺ຕິ ວຓ຺ໂຓ, ສຓ຺ຐານໍ. ວຓ຺ຓີຍຕິ ອຓຸມຫນ຺ຕາທິວເສນ ປມີຍຕີຕິ ວຓ຺ໂຓ, ປມາຓໍ. ວຓ຺ເຓຕິ ວິກາຣໍ ອາປຊ຺ຊມານໍ ຫທຍງ຺ຄຕຠາວໍ ປກາເສຕີຕິ ວຓ຺ໂຓ, ຣູປາຍຕນໍ. ເອວໍ ເຕນ ເຕນ ປວຕ຺ຕິນິມິຕ຺ເຕນ ວຓ຺ຓສທ຺ທສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ປວຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອິທ຺ຘິໍ ມາເປຕ຺ວາຕິ ວຕ຺ຖາລງ຺ກາຣກາຍາທີຫິ ໂອຠາສມຸຎ຺ຈນາທິວເສນ ທິພ຺ພໍ ອິທ຺ຘານຸຠາວໍ ນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ. ກາມາວຈຣາ ອນຠິສງ຺ຂເຕນປິ ອາຄນ຺ຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ ໂອຬາຣິກຣູປຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ກພຬີກາຣຠກ຺ຂາ. ຣູປາວຈຣາ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ ຕໂຕ ສຸຂຸມຕຣຣູປຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ເຕສໍ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອຕິສຸຂຸໂມ’’ຕິ ມູລປຏິສນ຺ຘິຣູປໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ນ ເຕນ ອິຣິຍາປຖກປ຺ປນໍ ໂຫຕີຕິ ເອເຕນ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກປິ ພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ນິມ຺ມິຕຣູເປເນວ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອິຕຣຎ຺ຫິ ອຕິວິຍ ສຸຂຸມໍ ຣູປໍ ເກວລໍ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ສ ນິສ຺ສຍາຘິຏ຺ຐານຠູຕໍ ສຓ຺ຐານວນ຺ຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ.

ອນວເສສຕ຺ຕໍ ສກລຕາ. ເຍຠຸຍ຺ຍຕາ ພຫຸລຠາໂວ. ອພ຺ຍາມິສ຺ສຕາ ວິຊາຕິເຍນ ອສງ຺ກໂຣ. ສຸເຂນ ຫິ ອໂວກິຓ຺ຓຕາ ຕຕ຺ຖ ອຘິປ຺ເປຕາ. ອນຕິເຣກຕາ ຕໍປຣມຕາ ວິເສສາຠາໂວ. ເກວລກປ຺ປນ຺ຕິ ເກວລໍ ທຬ຺ຫໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສງ຺ຆເຠທາຍາຕິ ສງ຺ເຆ ວິວາທາຍ, ວິວາທຸປ຺ປາທາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເກວລໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ນິພ຺ພານໍ ສພ຺ພສງ຺ຂຕວິວິຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ເອຕສ຺ສ ຕໍ ອຕ຺ຖີຕິ ເກວລີ, ສຈ຺ຉິກຕນິໂຣໂຘ ຂີຓາສໂວ. ເຕນາຫ ‘‘ວິສໍໂຍໂຄ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ກປ຺ປສທ຺ໂທ ປນາຍໍ ສອຸປສຄ຺ໂຄ ອນຸປສຄ຺ໂຄ ຈາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ໂອກປ຺ປນິຍປເທ ລພ຺ຠມານໍ ກປ຺ປສທ຺ທມຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ອຎ຺ຎຖາ ກປ຺ປປທໍ ອນິທສ຺ສນເມວ ສິຍາ. ສມຓກປ຺ເປຫີຕິ ວິນຍສິທ຺ເຘຫິ ສມຓໂວຫາເຣຫິ. ນິຈ຺ຈກປ຺ປນ຺ຕິ ນິຈ຺ຈກາລໍ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ນາມໍ. ນາມຎ຺ເຫຕໍ ຕສ຺ສ ອາຍສ຺ມໂຕ, ຍທິທໍ ກປ຺ໂປຕິ. ກປ຺ປິຕເກສມສ຺ສູຕິ ກຕ຺ຕຣິກາຍ ເຉທິຕເກສມສ຺ສຸ. ທ຺ວງ຺ຄຸລກປ຺ໂປຕິ ມຊ຺ຌນ຺ຫິກເວລາຍ ວີຕິກ຺ກນ຺ຕາຍ ທ຺ວງ຺ຄຸລຕາວິກປ຺ໂປ. ເລໂສຕິ ອປເທໂສ. ອນວເສສໍ ຜຣິຕຸໍ ສມຕ຺ຖສ຺ສປິ ໂອຠາສສ຺ສ ເກນຈິປິ ກາຣເຓນ ເອກເທສຜຣຓມ຺ປິ ສິຍາ, ອຍໍ ປນ ສພ຺ພໂສວ ຜຣຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ສມນ຺ຕຕ຺ໂຖ ກປ຺ປ-ສທ຺ໂທ ຄຫິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອນວເສສໍ ສມນ຺ຕໂຕ’’ຕິ. ອີສໍ ອສມຕ຺ຕໍ, ເກວລໍ ວາ ເກວລກປ຺ປໍ. ຠຄວໂຕ ອາຠາຍ ອໂນຠາສິຕເມວ ຫິ ປເທສໍ ເທວຕາ ອຕ຺ຕໂນ ປຠາຍ ໂອຠາເສນ຺ຕິ. ນ ຫິ ຠຄວໂຕ ປຠາ ກາຍຈິ ປຠາຍ ອຠິຠຸຍ຺ຍຕິ, ສູຣິຍາທີນມ຺ປິ ປຠໍ ສາ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ.

ເຍນ ວາ ກາຣເຓນາຕິ ເຫຕຸມ຺ຫິ ອິທໍ ກຣຓວຈນໍ. ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ຫິ ກິຣິຍາຍ ກາຣຓໍ, ນ ກຣຓໍ ວິຍ ກິຣິຍຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ນານປ຺ປກາຣ-ຄຸຓວິເສສາຘິຄມນຕ຺ຖາ ອິຘ ອຸປສງ຺ກມນກິຣິຍາຕິ ‘‘ອນ຺ເນນ ວສຕິ, ວິຊ຺ຊາຍ ວສຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ເຫຕຸອຕ຺ຖເມວ ຕໍ ກຣຓວຈນໍ ຍຸຕ຺ຕໍ ນ ກຣຓຕ຺ຖໍ ຕສ຺ສ ອຍຸຊ຺ຊມານຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຍນ ວາ ກາຣເຓນາ’’ຕິອາທິ. ຠຄວໂຕ ສຕຕປ຺ປວຕ຺ຕນິຣຕິສຍ-ສາທຸວິປຸລມຕຣສ-ສທ຺ຘມ຺ມຜລຕາຍ ສາທຸຜລນິຈ຺ຈຜລິຕມຫາຣຸກ຺ເຂນ ຠຄວາ ອຸປມິໂຕ. ສາທຸຜລູປໂຠຄາຘິປ຺ປາຍຄ຺ຄຫເຓເນວ ຫິ ມຫາກາຣຸຓິກສ຺ສ ສາທຸຜລຕາ ຄຫິຕາຕິ. ອຸປສງ຺ກມີຕິ ອຸປສງ຺ກນ຺ຕາ. ສມ຺ປຕ຺ຕກາມຕາຍ ຫິ ກິຎ຺ຈິ ຐານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຕໍຕໍປເທສາຕິກ຺ກມເນນ ອຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກນ຺ໂຕຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລຠຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຄຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ, ອຸປຄຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ປຸພ຺ພກາລກິຣິຍານິທ຺ເທໂສຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປສງ຺ກມນປຣິໂຍສານທີປນ’’ນ຺ຕິ. ຕໂຕຕິ ຍໍ ຐານໍ ປຕ຺ຕາ ‘‘ອຸປສງ຺ກມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ຕໂຕ ອຸປຄຕຏ຺ຐານໂຕ.

ຄຕິນິວຕ຺ຕິອຕ຺ຖໂຕ ສາມຎ຺ຎໂຕ ອາສນມ຺ປິ ຐານຄ຺ຄຫເຓນ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາສນກຸສລຕາຍ ເອກມນ຺ຕໍ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕີ’’ຕິ. ນິສິນ຺ນາປິ ຫິ ຄມນໂຕ ນິວຕ຺ຕາ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ ຐຕ຺ວາ ນິສີທິຕພ຺ພຕ຺ຕາ, ຍຖາວຸຕ຺ຕຏ຺ຐານາທໂຍປິ ອາສເນເນວ ສງ຺ຄຫິຕາຕິ. ອຕິທູຣອຈ຺ຈາສນ຺ນປຏິກ຺ເຂເປນ ນາຕິທູຣນຈ຺ຈາສນ຺ນໍ ນາມ ຄຫິຕໍ. ຕໍ ປນ ອວກໍສໂຕ ອຸຠິນ຺ນໍ ປສາຣິຕຫຕ຺ຖສງ຺ຆຏ຺ຏເນນ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຄີວໍ ປສາເຣຕ຺ວາຕິ ຄີວໍ ປຣິວຕ຺ຕນວເສນ ປສາເຣຕ຺ວາ.

ກາມໍ ‘‘ກຖ’’ນ຺ຕິ ອຍມາກາຣປຸຈ຺ຉາ, ຕຣຓາກາໂຣ ອິຘ ປຸຈ຺ຉິໂຕ. ໂສ ປນ ຕຣຓາກາໂຣ ອຕ຺ຖໂຕ ກາຣຓເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ກຖໍ ນູຕິ ກາຣຓປຸຈ຺ຉາ’’ຕິ? ປາກໂຏ ອຠິສມ຺ໂພຘິຍໍ ມຫາປຖວີກມ຺ປນາທິອເນກຈ຺ຉຣິຍປາຕຸຠາວາທິນາ.

ມຣິສນຏ຺ເຐນ ປາປານໍ ໂຣຄາທິອນຕ຺ຖານໍ ອຠິຠວນຏ຺ເຐນ ມາຣິໂສ, ທຸກ຺ຂຣຫິໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ນິທ຺ທຸກ຺ຂາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ນິຣຍປກ຺ເຂ ປິຍາລປນວຈນວເສນ ອຸປຈາຣວຈນຎ຺ເຈຕໍ ຍຖາ ‘‘ເທວານໍ ປິຍາ’’ຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຍທິ ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິ. ສງ຺ກຸນາ ສງ຺ກູຕິ ມຕ຺ຖກໂຕ ສມໂກຏ຺ຏິເຕນ ຍາວ ຫທຍປເທສາ ນິພ຺ພິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ໂອຕິຓ຺ເຓນ ສງ຺ກຸນາ ປາທຕລໂຕ ສມໂກຏ຺ຏິໂຕ ສງ຺ກຸ ນິພ຺ພິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ອາໂຣຫນ຺ໂຕ ຫທເຍ ຫທຍສ຺ສ ປເທເສ ສມາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ອຖ ເນສໍ ສງ຺ກູນໍ ສມາຄມສມກາເລ ນໍ ຍຖາຕິກ຺ກນ຺ຕສງ຺ກຸກຣຓກາລໍ ຊາເນຍ຺ຍາສິ. ກິຎ຺ຈິ ນິມິຕ຺ຕໍ ອຸປາທາຍ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ອຕ຺ເຖ ປວຕ຺ຕສ຺ສ ສທ຺ທສ຺ສ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕຣຫິເຕ ປວຕ຺ຕິ ຣຸຬ຺ຫີ ນາມ ຄມນກິຣິຍາຣຫິເຕ ສາສນາທິມຕິ ປຏິປິຓ຺ເຑ ຍຖາ ໂຄສທ຺ທສ຺ສ.

ໂອຆມຕຣີຕິ ເຍສໍ ໂອຆານໍ ຕຣຓໍ ປຸຈ຺ຉິຕໍ, ເຕ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉທໂຕ ສຣູປໂຕ ຈ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາໂຣ ເອວ ໂອຆາ ວຸຕ຺ຕາ, ເຕ ຈ ກາມາທໂຍ ເອວາຕິ? ນ ໂຈເທຕພ຺ພເມຕໍ, ຍສ຺ມາ ຘມ຺ມານໍ ສຠາວກິຈ຺ຈວິເສສຎ຺ຎຸນາ ຠຄວຕາ ສພ຺ພໍ ເຎຍ຺ຍໍ ຍາຖາວໂຕ ອຠິສມ຺ພຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ເອຕ຺ຕກາວ ໂອຆາ ເທສິຕາ, ອິເມ ເອວ ຈ ເທສິຕາຕິ. ວຏ຺ຏສ຺ມິໍ ໂອຫນນ຺ຕິ ໂອສີທາເປນ຺ຕີຕິ ໂອຆາ, ໂອຫນນ຺ຕິ ເຫຏ຺ຐາ ກຕ຺ວາ ຫນນ຺ຕິ ຄາເມນ຺ຕິ, ຕຖາຠູຕາ ສຕ຺ເຕ ອໂຘ ຄາເມນ຺ຕິ ນາມ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ‘‘ສພ຺ໂພປິ ເຈສາ’’ຕິອາທິນາ ປຣໂຕ ອຏ຺ຐກຖາຍເມວ ອາຄມິສ຺ສຕິ. ກາມນຏ຺ເຐນ ກາໂມ, ກາໂມ ຈ ໂສ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນຕ຺ເຖນ ໂອໂຆ ຈາຕິ, ກາເມສຸ ໂອໂຆຕິ ວາ ກາໂມໂຆ. ຠໂວໂຆ ນາມ ຠວຣາໂຄຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຣູປາຣູປຠເວສຸ ຉນ຺ທຣາໂຄ ຌານນິກນ຺ຕິ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸມງ຺ຄລວິລາສິນີອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໓໑໒) ປນ ‘‘ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິສຫຄຕຣາໂຄ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປຐໂມ ອຸປປຕ຺ຕິຠເວສຸ ຣາໂຄ, ທຸຕິໂຍ ກມ຺ມຠເວ. ຠວທິຏ຺ຐິວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຄຕສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ‘‘ທ຺ວາສຏ຺ຐິທິຏ຺ຐິໂຍ ທິຏ຺ໂຐໂຆ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຈຕຸສຈ຺ຈນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ສພ຺ພສ຺ສ ເຎຍ຺ຍສ຺ສ ‘‘ຈຕູສຸ ສຈ຺ເຈສຸ ອຎ຺ຎາຓໍ ອວິຊ຺ໂຊໂຆ’’ຕິ ອາຫ.

ອິທານິ ເຕສໍ ໂອຆສງ຺ຂາຕານໍ ປາປຘມ຺ມານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ປນ ກາມຄຸຓາທໂຍ ທສ຺ສິຕາ ເອວ. ‘‘ປຎ຺ຈສຸ ກາມຄຸເຓສຸ ຉນ຺ທຣາໂຄ ກາໂມໂຆ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຠໂວຆໍ ຐເປຕ຺ວາ ສພ຺ໂພ ໂລໂຠ ກາໂມໂຆຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ. ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິສຫຄໂຕ ຣາໂຄ ຠວທິຏ຺ຐິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຠໂວໂຆຕິ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ວຸຕ຺ໂຕ, ຠໂວໂຆ ປນ ທິຏ຺ຐິຄຕວິປ຺ປຍຸຕ຺ເຕສຸ ເອວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ຠໂວໂຆ ຈຕູສຸ ທິຏ຺ຐິວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕໂລຠສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ທິຏ຺ຐິສຫຄຕໂລໂຠປິ ກາໂມໂຆຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ. ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກທຸກ຺ຂານຎ຺ຫິ ກາຣຓຠູຕາ ກາມາສວາທໂຍປິ ທ຺ວິຘາ ວຸຕ຺ຕາ, ອາສວາ ເອວ ຈ ໂອຆາ. ກາມາສວນິທ຺ເທເສ ຈ ກາເມສູຕິ ກາມຣາຄທິຏ຺ຐິຣາຄາທີນໍ ອາຣມ຺ມຓຠູເຕສຸ ເຕຠູມເກສຸ ວຕ຺ຖຸກາເມສູຕິ ອຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ສາຍໍ ຕຓ຺ຫາ ສພ຺ພາປິ ນ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທິນາມໍ ນ ລຠຕີຕິ.

ຍທິ ປນ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓິໂກ ຈ ຣາໂຄ ກາໂມໂຆຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ກຕ຺ວາ ພ຺ຣຫ຺ມານໍ ວິມານາທີສຸ ຣາຄສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຣາຄສ຺ສ ຈ ກາໂມຆຠາໂວ ປຏິເສຘິຕພ຺ໂພ ສິຍາ, ເອວໍ ສຕິ ກາໂມຆຠໂວຆວິນິມຸຕ຺ເຕນ ນາມ ໂລເຠນ ຠວິຕພ຺ພໍ. ໂສ ຍທາ ທິຏ຺ຐິຄຕວິປ຺ປຍຸຕ຺ເຕສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕທາ ເຕນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ອວິຊ຺ໂຊໂຆ ໂອຆວິປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕຕິ ໂທມນສ຺ສວິຈິກິຈ຺ຉຸທ຺ຘຈ຺ຈສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ວິຍ ຕສ຺ສປິ ໂອຆວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຕາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ສິຍາ ‘‘ຈຕູສຸປິ ທິຏ຺ຐິຄຕວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕໂລຠສຫຄເຕສຸ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ໂມໂຫ ສິຍາ ໂອຆສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ສິຍາ ໂອຆວິປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ‘‘ກາໂມໂຆ ອຏ຺ຐສຸ ໂລຠສຫຄເຕສຸ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ, ‘‘ກາໂມຆໍ ປຏິຈ຺ຈ ທິຏ຺ໂຐໂຆ ອວິຊ຺ໂຊໂຆ’’ຕິ ຈ ວຈນໂຕ ທິຏ຺ຐິສຫຄໂຕ ກາໂມໂຆ ນ ໂຫຕີຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ຕຖາ ເຫຕ຺ຖ ‘‘ຣູປາຣູປຠເວສຸ ຉນ຺ທຣາໂຄ ຌານນິກນ຺ຕິ ຈ ຠໂວໂຆ ນາມາຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ວຸຕ຺ຕໍ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິສຫຄໂຕ ຣາໂຄ’’ຕິ.

ອໂຘຄມນຏ຺ເຐນາຕິ ເຫຏ຺ຐາປວຕ຺ຕນຏ຺ເຐນ. ເຫຏ຺ຐາປວຕ຺ຕນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ນ ເກວລໍ ອປາຍຄມນິຍຠາເວນ, ອຖ ໂຂ ສໍສາຣຕຣກາວໂຣຘເນນປີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຸປຣິຠວຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາມໍ ນິພ຺ພານໍ ອຣູປິຠາວາ ອເທສໍ, ນ ຕສ຺ສ ຐານວເສນ ອຸປຣິຄຫຓໍ, ສພ຺ພສງ຺ຂຕວິນິສ຺ສຏຕ຺ຕາ ປນ ສພ຺ພສ຺ສປິ ຠວສ຺ສ ອຸປຣີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປຣິຠວໍ ນິພ຺ພານ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ມຫາອຸທໂກໂຆ’’ຕິອາທີສຸ ຣາສຏ຺ໂຐ ໂອຆ-ສທ຺ໂທຕິ ‘‘ມຫາ ເຫໂສ ກິເລສຣາສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ເສເສສຸປີຕິ ຠໂວຆາທີສຸປິ.

ອປ຺ປຕິຏ຺ຐຫນ຺ໂຕຕິ ກິເລສາທີນໍ ວເສນ ອສນ຺ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕ, ອສໍສີທນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນາຍູຫນ຺ໂຕຕິ ອຠິສງ຺ຂາຣາທິວເສນ ນ ອາຍູຫນ຺ໂຕ ມຊ຺ຌິມໍ ປຏິປທໍ ວິລງ຺ຆິຕ຺ວາ ນິພ຺ພຸຍ຺ຫນ຺ໂຕ. ເຕນາຫ – ‘‘ອວາຍມນ຺ໂຕ’’ຕິ, ມິຈ຺ຉາວາຍາມວເສນ ອວາຍມນ຺ໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຄູຬ຺ຫນ຺ຕິ ສໍວຸຕໍ. ປຏິຈ຺ຉນ຺ນນ຺ຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ອຕ຺ຖວເສນ ວາ ສໍວຸຕ຺ຕໍ ຄູຬ຺ຫໍ, ສທ຺ທວເສນປິ ອປາກຏໍ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ອນ຺ຕຣທີປາທິເກ ຐາຕພ຺ພຏ຺ຐາເນ. ອາຍູຫນ຺ຕາຕິ ຫຕ຺ເຖຫິ ຈ ປາເທຫິ ຈ ວາຍມນ຺ຕາ. ເອຕໍ ອຕ຺ຖຊາຕໍ, ເອຕໍ ວາ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ.

ອິທານິ ເຍນາຘິປ຺ປາເຍນ ຠຄວຕາ ຕຖາຄູຬ຺ຫໍ ກຕ຺ວາ ປຎ຺ໂຫ ກຖິໂຕ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກິໍ ປນາຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິຄ຺ຄຫມຸເຂນາຕິ ເວເນຍ຺ຍານໍ ວິນຍອຸປາຍຠູຕນິຄ຺ຄຫວເສນ. ເຕນາຫ ເຍ ປຓ຺ຑິຕມານິໂນ’’ຕິອາທິ. ປວຍ຺ຫ ປວຍ຺ຫາຕິ ໂອຜຸຓິຕ຺ວາ ໂອຜຸຓິຕ຺ວາ.

ໂສຕິ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ນິຫຕມາໂນ ອໂຫສິ ຍຖາວິສ຺ສຊ຺ຊິຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຊານນ຺ໂຕ. ຍຖາຕິ ອນິຍມວຈນໍ ນິຍມນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ ໂຫຕິ, ຕໍສມ຺ພນ຺ຘຎ຺ຈ ກຖນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉາວຈນນ຺ຕິ ຕທຸຠຍສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍຖາຫໍ ຊານາມິ, ເອວໍ ເມ ກເຖຫີ’’ຕິ ອາຫ.

ຍທາສ຺ວາຫນ຺ຕິ ຍທາ ສຸ ອຫໍ, ສຸ-ກາໂຣ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ ‘‘ຍທິທໍ ກຖໍ ສູ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ສພ຺ພປເທສູຕິ ‘‘ຕທາສ຺ສຸ ສໍສີທາມີ’’ຕິອາທີສຸ ຕີສຸປິ ປເທສຸ. ອຕຣນ຺ໂຕຕິ ໂອຆານໍ ອຕິກ຺ກມນຕ຺ຖໍ ຕຣຓປ຺ປໂຍຄໍ ອກໂຣນ຺ໂຕ. ຕຕ຺ເຖວາຕິ ໂອຆນິຍໂອເຆສຸ ເອວ. ໂອສີທາມີຕິ ນິມຸຊ຺ຊາມິ ໂອເຆຫິ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖໂຏ ໂຫມິ. ນິພ຺ພຸຍ຺ຫາມີຕິ ໂອເຆຫິ ນິພ຺ພູຬ຺ໂຫ ໂຫມິ. ຐາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ອສໍສີທນ຺ໂຕ. ອຕິວຕ຺ຕາມີຕິ ອນຸປໂຍຄໍ ອຕິກ຺ກມາມິ, ອປນິຘານວເສນ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິໍ ວິຣາເຘມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຐາເນ ຈ ວາຍາເມ ຈາຕິ ວກ຺ຂມານວິຠາເຄ ປຕິຏ຺ຐຫເນ ວາຍາເມ ຈ ໂທສໍ ທິສ຺ວາຕິ ປຕິຏ຺ຐານາຍູຫເນສຸ ສໍສີທນນິພ຺ພຸຍ຺ຫນສງ຺ຂາຕໍ ຕຣຓສ຺ສ ວິພນ຺ຘນຠູຕໍ ອາທີນວໍ ທິສ຺ວານ. ອິທໍ ຠຄວຕາ ໂພຘິມູເລ ອຕ຺ຕນາ ປວຕ຺ຕິຕ-ປຸພ຺ພຠາຄ-ມນສິກາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕ ອວາຍມນ຺ໂຕຕິ ປຕິຏ຺ຐານາຍູຫນກຣຓກິເລສາທີນໍ ປຣິວຊ຺ຊເນນ ອສໍສີທນ຺ໂຕ ອນິພ຺ພຸຍ຺ຫນ຺ໂຕ. ເທວຕາຍປິ ປຏິວິທ຺ໂຘ ຕທຕ຺ໂຖ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປນ຺ນຕາຍ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນີຍຘມ຺ມານໍ ປຣິປກ຺ກຕ຺ຕາ. ນ ປນ ປາກໂຏ ວິປຎ຺ຈິຕຎ຺ຎູອາທີນໍ, ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎູນໍ ປນ ຍຖາ ຕສ຺ສາ ເທວຕາຍ, ຕຖາ ປາກໂຏ ເອວາຕິ. ສຕ຺ຕ ທຸກາ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມານຣູປາ ທສ຺ສິຕາ ໂປຣາຓຏ຺ຐກຖາຍໍ. ກິເລສວເສນ ສນ຺ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕຕິ ໂລຠາທີຫິ ອຠິຠູຕຕາຍ ສໍສາເຣ ປຕິຏ຺ຐຫນ຺ໂຕ ສມ຺ມາ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊເນນ ຕຕ຺ເຖວ ສໍສີທຕິ ນາມ. ອຠິສງ຺ຂາຣວເສນາຕິ ຕຕ຺ເຖວາຠິສງ຺ຂາຣເຈຕນາຍ ເຈເຕນ຺ໂຕ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິໂຍຄ຺ຍສ຺ສ ຂຓສ຺ສ ອຕິວຕ຺ຕເນນ ນິພ຺ພຸຍ຺ຫຕິ ນາມ. ອິມິນາ ນເຍນ ເສສທຸເກສຸປິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ວຏ຺ຏມູລກາ ກິເລສາຕິ ເຕສໍ ວເສນ ສໍສາເຣ ອວຏ຺ຐານໍ ຕໍຕໍກມ຺ມຸນາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິ, ກິເລສາ ປນ ເຕສໍ ປຈ຺ຈຍມຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ອປຣາປຣໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ສໍສາເຣ ນິພ຺ພຸຍ຺ຫຕິ ນາມາຕິ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ທສ຺ສນວເສນ ປຐມທຸໂກ ວຸຕ຺ໂຕ. ອິເມ ສຕ຺ຕາ ສໍສາເຣ ປຣິພ຺ຠມນ຺ຕາ ທຸວິຘາ ຕຓ຺ຫາຈຣິຕາ ທິຏ຺ຐິຈຣິຕາ ຈາຕິ ເຕສໍ ສໍສາຣນາຍິກຠູຕານໍ ຘມ຺ມານໍ ວເສນ ສນ຺ຕິຏ຺ຐນໍ, ຕທຎ຺ເຎສໍ ປວຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍານໍ ວເສນ ອາຍູຫນນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ທສ຺ສນວເສນ ທຸຕິຍທຸໂກ ວຸຕ຺ໂຕ. ສໍໂຍຊນິເຍສຸ ຘມ຺ເມສຸ ອສ຺ສາທທສ຺ສນສຠາວາຍ ຕຓ຺ຫາຍ ວເສນ ວິເສສໂຕ ປຕິຏ຺ຐານໍ, ອມຸຕ຺ຕິມຄ຺ເຄ ມຸຕ຺ຕິມຄ຺ຄປຣາມາສໂຕ ຕຖາ ອາຍູຫນມ຺ປິ ທິຏ຺ຐິຍາ ວເສນ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ຕຕິຍທຸໂກ ວຸຕ຺ໂຕ. ຈຕຸຕ຺ຖທຸເກ ປນ ອຘິປ຺ປາໂຍ ອຏ຺ຐກຖາຍ ເອວ ວິຠາວິໂຕ. ຍສ຺ມາ ‘‘ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ອຠິນິວິສນ຺ໂຕ ອຣູປຣາຄໍ, ອສຎ຺ຎູປຄໍ ວາ ອວິໂມກ຺ຂໍເຍວ ວິໂມກ຺ໂຂຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ສໍສາເຣ ເອວ ໂອລີຍຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ໂອລີຍນາຠິນິເວສາ ຫິ ຠວທິຏ຺ຐີ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ກາມຠວາທີສຸ ຍໍ ວາ ຕໍ ວາ ຠວໍ ປຕ຺ວາ ອຕ຺ຕາ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ ວິນສ຺ສຕິ, ນ ໂຫຕິ ປຣໍ ມຣຓາຕິ ອຠິນິວິສນ຺ໂຕ ຠວວິປ຺ປໂມກ຺ຂາວຫາຍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊເນນ ຕໍ ອຕິວຕ຺ຕຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕິຘາວນາຠິນິເວສາ ວິຠວທິຏ຺ຐີ’’ຕິ.

ລີນວເສນ ສນ຺ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕຕິ ໂກສຊ຺ຊາທິວເສນ ສໍໂກຈາປຊ຺ຊເນນ ສມ຺ມາ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊນ຺ໂຕ. ອຸທ຺ຘຈ຺ຈວເສນ ອາຍູຫນ຺ໂຕຕິ ສມ຺ມາສມາຘິໂນ ອຠາເວນ ວິກ຺ເຂປວເສນ ປຎ຺ຈໂມ ທຸໂກ ວຸຕ຺ໂຕ. ຍຖາ ກາມສຸຂໍ ປວິຏ຺ຐສ຺ສ ສມາຘານໍ ນຕ຺ຖິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐຕ຺ຕາ, ເອວໍ ອຕ຺ຕປຣິຕາປນມນຸຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐຕ຺ຕາ. ອິຕິ ຈິຕ຺ຕກາຍປຣິກ຺ກິເລສກຣາ ທ຺ເວ ອນ຺ຕາ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິນິສ຺ສຍຕາຍ ສໍສີທນນິພ຺ພຸຍ຺ຫນນິມິຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕາ ຉຏ຺ຐທຸເກ. ປຸພ຺ເພ ສປ຺ປເທສໂຕວ ສໍກິເລສຘມ຺ມາ ‘‘ສໍສີທນນິມິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາຕິ ອິທານິ ນິປ຺ປເທສໂຕ ທສ຺ສນວເສນ, ປຸພ຺ເພ ຈ ສາຘາຣຓໂຕ ອຠິສງ຺ຂາຣຘມ຺ມາ ‘‘ນິພ຺ພຸຍ຺ຫນນິມິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາຕິ ອິທານິ ປຸຎ຺ຎາເນຎ຺ຊາຠິສງ຺ຂາເຣ ເອວ ‘‘ອາຍູຫນນິມິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ທສ຺ສນວເສນ ສຕ຺ຕມທຸໂກ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອວຎ຺ຫິ ທຸຄ຺ຄຕິສຸຄຕູປປຕ຺ຕິວເສນ ສໍສີທນນິພ຺ພຸຍ຺ຫນານິ ວິຠຊ຺ຊ ທສ຺ສິຕານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອໂຘຠາຄໍ ທຸຄ຺ຄຕິໍ ຄເມນ຺ຕີຕິ ອໂຘຠາຄງ຺ຄມນີຍາ ອນຸນາສິກໂລປໍ ອກຕ຺ວາ. ຕຖາ ອຸປຣິຠາຄໍ ຄເມນ຺ຕີຕິ ອຸປຣິຠາຄງ຺ຄມນີຍາ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ໂອຆຕຣຓໍ ປຸຈ຺ຉິເຕນ ຠຄວຕາ ‘‘ອປ຺ປຕິຏ຺ຐໍ ອນາຍູຫ’’ນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ປຫານງ຺ຄເມວ ທສ຺ສິຕໍ, ນ ສມ຺ປໂຍຄງ຺ຄນ຺ຕິ? ນ ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ຍາວຕາ ເຍນ ປຕິຏ຺ຐານໍ ໂຫຕິ, ເຍນ ຈ ອາຍູຫນໍ, ຕທຸຠຍປຏິກ຺ເຂປມຸເຂນ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂຘມ຺ມທສ຺ສນເມຕນ຺ຕິ. ນ ເຫສ ອ-ກາໂຣ ເກວລໍ ປຏິເສເຘ, ອຖ ໂຂ ປຏິປກ຺ເຂ ‘‘ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ, ອຫິໂຕ, ອຘມ຺ໂມ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ, ຕສ຺ມາ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐໍ ອນາຍູຫນ຺ຕິ ປຕິຏ຺ຐານາຍູຫນານໍ ປຏິປກ຺ຂວເສນ ປວຕ຺ຕມາໂນ ຕຖາປວຕ຺ຕິເຫຕູວາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ໂຂຕິ ຈ ອວຘາຣຓຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ ‘‘ອສ຺ໂສສິ ໂຂ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໑) ວິຍ. ເຕນ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐານສ຺ສ ເອກໍສິກຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ໂສຍໍ ໂຂ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອນາຍູຫ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ອາເນຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ອນາຍູຫນມ຺ປິ ຫິ ເອກໍສິກເມວາຕິ ຕສ຺ສ ປຏິປກ຺ໂຂ ສຫ ວິປສ຺ສນາຍ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ. ເຕນ ຫິ ໂອຆຕຣຓໍ ໂຫຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາ. ເອວມຍໍ ຍຖານຸສນ຺ຘິເທສນາ ກຕາ, ເທວຕາ ຈ ສຫວິປສ຺ສນໍ ມຄ຺ຄໍ ປຏິວິຊ຺ຌີຕິ ປຐມຜເລ ປຕິຏ຺ຐາສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິມໍ ປຎ຺ຫວິສ຺ສຊ຺ຊນ’’ນ຺ຕິອາທິ.

‘‘ຈິຣສ຺ສາ’’ຕິ ອິມິນາ ສມານຕ຺ຖໍ ປທນ຺ຕຣເມຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈິຣສ຺ສ ກາລສ຺ສາ’’ຕິ ຍຖາ ‘‘ມມໍ ວາ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໕-໖) ເອຕ຺ຖ ‘‘ມມາ’’ຕິ ອິມິນາ ສມານຕ຺ຖໍ ປທນ຺ຕຣໍ ມມນ຺ຕິ. ນ ທິຏ຺ຐປຸພ຺ພາຕິ ອທສ຺ສາວີ. ອທສ຺ສາວິຕາ ຈ ທິສ຺ວາ ກຕ຺ຕພ຺ພກິຈ຺ຈສ຺ສ ອສິທ຺ຘຕາຍ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຎ຺ຎຖາ ກາ ນາມ ສາ ເທວຕາ, ຍາ ຠຄວນ຺ຕໍ ນ ທິຏ຺ຐວຕີ? ເຕນາຫ ‘‘ກິໍ ປນິມາຍາ’’ຕິອາທິ. ທສ຺ສນໍ ອຸປາທາຍ ເອວໍ ວຕ຺ຕຸໍ ວຕ຺ຕຕີຕິ ຍທາ ກທາຈິ ກຎ຺ຈິ ປິຍຊາຕິກໍ ທິສ຺ວາ ຕໍ ທສ຺ສນໍ ອຸປາທາຍ ‘‘ຈິເຣນ ວຕ ມຍໍ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ປສ຺ສາມາ’’ຕິ ອທິຏ຺ຐປຸພ຺ພໍ ທິຏ຺ຐປຸພ຺ພໍ ວາ ເອວໍ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ອຍໍ ໂລເກ ນິຣຸຬ຺ເຫ ສມຸທາຈາໂຣຕິ ທສ຺ເສຕິ. ພ຺ຣຫ຺ມໍ ວາ ວຸຈ຺ຈຕິ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ, ຕສ຺ສ ອຓນໂຕ ຊານນໂຕ ປຏິວິຊ຺ຌນໂຕ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ. ກິເລສນິພ຺ພາເນນາຕິ ກິເລສານໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕສມຸຈ຺ເຉທສງ຺ຂາເຕນ ນິພ຺ພາເນນ ນິພ຺ພຸຕໍ ສມ຺ມເທວ ວູປສນ຺ຕ-ສພ຺ພກິເລສທຣຖ-ປຣິຬາຫໍ. ອາສຕ຺ຕວິສຕ຺ຕາທີຫີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ວິສຕາທິອາກາເຣ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ວິສຕາຕິ ວິສຕ຺ຕິກາ, ວິສຏາຕິ ວິສຕ຺ຕິກາ, ວິສາລາຕິ ວິສຕ຺ຕິກາ, ວິສກ຺ກຕີຕິ ວິສຕ຺ຕິກາ, ວິສໍວາທິກາຕິ ວິສຕ຺ຕິກາ, ວິສໍ ຫຣຕີຕິ ວິສຕ຺ຕິກາ, ວິສມູລາຕິ ວິສຕ຺ຕິກາ, ວິສຜລາຕິ ວິສຕ຺ຕິກາ, ວິສປຣິໂຠໂຄຕິ ວິສຕ຺ຕິກາ, ວິສາລາ ວາ ປນ ສາ ຕຓ຺ຫາ ຣູເປ ສທ຺ເທ ຄນ຺ເຘ ຣເສ ໂຜຏ຺ຐພ຺ເພ ຘມ຺ເມ ກຸເລ ຄເຓ ວິສຕາ ວິຕ຺ຖຕາຕິ ວິສຕ຺ຕິກາ’’ຕິ (ມຫານິ. ໓).

ຕຕ຺ຖ ວິສຕາຕິ ວິຕ຺ຖຕາ ຣູປາທີສຸ ເຕຠູມກຘມ຺ເມສຸ ອຠິພ຺ຍາປນວເສນ ວິສຏາຕິ ປຸຣິມວຈນເມວ ຕ-ກາຣສ຺ສ ຏ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິສາລາຕິ ວິປຸລາ. ວິສກ຺ກຕີຕິ ປຣິສກ຺ກຕິ, ສຫຕິ ວາ. ຣຕ຺ໂຕ ຫິ ຣາຄວຕ຺ຖຸນາ ປາເທນ ຕາຬິຍມາໂນປິ ສຫຕີຕິ. ໂອສກ຺ກນໍ ວິປ຺ຜນ຺ທນໍ ວາ ‘‘ວິສກ຺ກນ’’ນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ອນິຈ຺ຈາທິໍ ນິຈ຺ຈາທິໂຕ. ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ວິສໍວາທິກາ ໂຫຕິ. ວິສໍ ຫຣຕີຕິ ຕຖາ ຕຖາ ກາເມສຸ ອານິສໍສໍ ປສ຺ສນ຺ຕີ ວິວິເຘຫິ ອາກາເຣຫິ ເນກ຺ຂມ຺ມາຠິມຸຂປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ສໍຫຣຕິ ສໍຂິປຕິ, ວິສໍ ວາ ທຸກ຺ຂໍ, ຕໍ ຫຣຕິ, ວຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸກ຺ຂນິພ຺ພຕ຺ຕກກມ຺ມສ຺ສ ເຫຕຸຠາວໂຕ ວິສມູລາ. ວິສໍ ວາ ທຸກ຺ຂາຠິຠູຕາ ເວທນາ ມູລໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ວິສມູລາ. ທຸກ຺ຂສມຸທຍຕ຺ຕາ ວິສໍ ຜລໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ວິສຜລາ. ຕຓ຺ຫາຍ ຣູປາທິກສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ເສວ ປຣິໂຠໂຄ ໂຫຕິ, ນ ອມຕສ຺ສາຕິ ວິສປຣິໂຠໂຄຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ສພ຺ພຕ຺ຖ ນິຣຸຕ຺ຕິວເສນ ປທສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ. ໂຍ ປເນຕ຺ຖ ປຘາໂນ ອຕ຺ໂຖ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ປຸນ ‘‘ວິສາລາ ວາ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ວິສຕ຺ຕິກາປທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕິຓ຺ຓໍ ປຐມທຸຕິຍມຄ຺ເຄຫິ. ນິຕ຺ຕິຓ຺ຓໍ ຕຕິຍມຄ຺ເຄນ. ອຸຕ຺ຕິຓ຺ຓໍ ຈຕຸຕ຺ຖມຄ຺ເຄນ.

ສມນຸຎ຺ໂຎຕິ ສມ຺ມເທວ ກຕານຸຎ຺ໂຎ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກຊ຺ຌາສໂຍ ອໂຫສີ’’ຕິ. ອນ຺ຕຣຘາຍີຕິ ອທສ຺ສນໍ ອຄມາສິ. ຍຖາ ປນ ອນ຺ຕຣຘາຍິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຠິສງ຺ຂຕກາຍ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມາເລຫີຕິ ລິງ຺ຄວິປລ຺ລາເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ມາລາຫີ’’ຕິ ເກຈິ ປຐນ຺ຕິ, ‘‘ມລ຺ເຍຫີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ຍ-ກາຣໂລປໍ ກຕ຺ວາ ນິທ຺ເທໂສ. ອຍໍ ຕາວ ອຏ຺ຐກຖາຍ ລີນຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ.

ເນຕ຺ຕິນຍວຓ຺ຓນາ

ອິທານິ ປກຣຓນເຍນ ປາຬິຍາ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ ກຣິສ຺ສາມ. ສາ ປນ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ຍສ຺ມາ ເທສນາຍ ສມຸຏ຺ຐານປ຺ປໂຍຊນຠາຊເນສຸ ປິຓ຺ຑຕ຺ເຖສຸ ຈ ນິທ຺ຘາຣິເຕສຸ ສຸກຣາ ໂຫຕິ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ຈ, ຕສ຺ມາ ສຸຕ຺ຕເທສນາຍ ສມຸຏ຺ຐານາທີນິ ປຐມໍ ນິທ຺ຘາຣຍິສ຺ສາມ. ຕຕ຺ຖ ສມຸຏ຺ຐານໍ ຕາວ ເທສນານິທານໍ, ຕໍ ສາຘາຣຓໍ ອສາຘາຣຓນ຺ຕິ ທຸວິຘໍ. ຕຕ຺ຖ ສາຘາຣຓມ຺ປິ ອພ຺ຠນ຺ຕຣພາຫິຣເຠທໂຕ ທຸວິຘໍ. ຕຕ຺ຖ ສາຘາຣຓໍ ອພ຺ຠນ຺ຕຣສມຸຏ຺ຐານໍ ນາມ ໂລກນາຖສ຺ສ ມຫາກຣຸຓາ. ຕາຍ ຫິ ສມຸສ຺ສາຫິຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ເວເນຍ຺ຍານໍ ຘມ຺ມເທສນາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸທປາທິ, ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສຕ຺ເຕສຸ ຈ ກາຣຸຎ຺ຎຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸນາ ໂລກໍ ໂວໂລເກສີ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໒໘໓; ສໍ. ນິ. ໑.໑໗໒; ມຫາວ. ໙). ເອຕ຺ຖ ຈ ເຫຕຸອວຕ຺ຖາຍປິ ມຫາກຣຸຓາຍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ຍາວເທວ ສໍສາຣມໂຫຆໂຕ ສທ຺ຘມ຺ມເທສນາຫຕ຺ຖທາເນຫິ ສຕ຺ຕສນ຺ຕາຣຓຕ຺ຖໍ ຕທຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ. ຍຖາ ຈ ມຫາກຣຸຓາ, ເອວໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ທສພລຎາຓາທີນິ ຈ ເທສນາຍ ອພ຺ຠນ຺ຕຣສມຸຏ຺ຐານຠາເວນ ວຕ຺ຕພ຺ພານິ. ສພ຺ພຎ຺ຫິ ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ເຕສໍ ເທເສຕພ຺ພປ຺ປກາຣໍ ສຕ຺ຕານຎ຺ຈ ອາສຍານຸສຍາທິໍ ຍາຖາວໂຕ ຊານນ຺ໂຕ ຠຄວາ ຐານາຏ຺ຐານາທີສຸ ໂກສລ຺ເລນ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍານຸຣູປໍ ວິຈິຕ຺ຕນຍເທສນໍ ປວຕ຺ເຕສີຕິ. ພາຫິຣໍ ປນ ສາຘາຣຓໍ ສມຸຏ຺ຐານໍ ທສສຫສ຺ສມຫາພ຺ຣຫ຺ມປຣິວາຣ-ສຫມ຺ປຕິມຫາພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ອຊ຺ເຌສນໍ. ຕທຊ຺ເຌສນຸຕ຺ຕຣກາລຎ຺ຫິ ຘມ຺ມຄມ຺ຠີຣຕາປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຊນິຕໍ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ກຕໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ເຠຕ຺ວາ ຘມ຺ມສ຺ສາມີ ຘມ຺ມເທສນາຍ ອຸສ຺ສາຫຊາໂຕ ອໂຫສິ. ອສາຘາຣຓມ຺ປິ ອພ຺ຠນ຺ຕຣພາຫິຣເຠທໂຕ ທຸວິຘເມວ. ຕຕ຺ຖ ອພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ຍາຍ ມຫາກຣຸຓາຍ ເຍນ ຈ ເທສນາຎາເຓນ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ປວຕ຺ຕິຕໍ, ຕທຸຠຍໍ ເວທິຕພ຺ພໍ ພາຫິຣໍ ປນ ຕສ຺ສາ ເທວຕາຍ ປຸຈ຺ຉາ, ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ ເຫສ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂໂປ. ຕຍິທໍ ປາຬິຍໍ ອາຄຕເມວ.

ປໂຍຊນມ຺ປິ ສາຘາຣຓາສາຘາຣຓໂຕ ທຸວິຘໍ. ຕຕ຺ຖ ສາຘາຣຓໍ ອນຸກ຺ກເມນ ຍາວ ອນຸປາທາປຣິນິພ຺ພານໍ ວິມຸຕ຺ຕິຣສຕ຺ຕາ ຠຄວໂຕ ເທສນາຍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ເອຕທຕ຺ຖາ ກຖາ, ເອຕທຕ຺ຖາ ມນ຺ຕນາ’’ຕິອາທິ (ປຣິ. ໓໖໖). ອສາຘາຣຓໍ ປນ ຕສ຺ສາ ເທວຕາຍ ທສ຺ສນມຄ຺ຄສມຘິຄໂມ, ອຸຠຍມ຺ເປຕໍ ພາຫິຣເມວ. ສເຈ ປນ ເວເນຍ຺ຍສນ຺ຕານຄຕມ຺ປິ ເທສນາພລສິທ຺ຘິສງ຺ຂາຕໍ ປໂຍຊນໍ ອຘິປ຺ປາຍສມິຊ຺ຌນຠາວໂຕ ຍຖາຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖສິທ຺ຘິຍາ ມຫາກາຣຸຓິກສ຺ສ ຠຄວໂຕປິ ປໂຍຊນເມວາຕິ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ, ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນສ຺ສ ອພ຺ຠນ຺ຕຣຕາປິ ສິຍາ.

ອປິຈ ຕສ຺ສາ ເທວຕາຍ ໂອຆຕຣຓາກາຣສ຺ສ ຍາຖາວໂຕ ອນວໂພໂຘ ອິມິສ຺ສາ ເທສນາຍ ສມຸຏ຺ຐານໍ, ຕທວໂພໂຘ ປໂຍຊນໍ. ໂສ ຫິ ອິມາຍ ເທສນາຍ ຠຄວນ຺ຕໍ ປໂຍເຊຕິ ຕນ຺ນິປ຺ຜາທນປຣາຍໍ ເທສນາຕິ ກຕ຺ວາ. ຍຎ຺ຫິ ເທສນາຍ ສາເຘຕພ຺ພໍ ຜລໍ, ຕໍ ອາກງ຺ຂິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ເທສກໍ ເທສນາຍ ປໂຍເຊຕີຕິ ປໂຍຊນນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຖາ ເທວຕາຍ ຕທຎ຺ເຎສຎ຺ຈ ວິເນຍ຺ຍານໍ ປຕິຏ຺ຐານາຍູຫນວິສ຺ສຊ຺ຊນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ປໂຍຊນໍ. ຕຖາ ສໍສາຣຈກ຺ກນິວຕ຺ຕິ-ສທ຺ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕິສສ຺ສຕາທິມິຈ຺ຉາຈາຣ-ນິຣາກຣຓໍ ສມ຺ມາວາທປຸເຣກ຺ຂາໂຣ ອກຸສລມູລສມູຫນນໍ ກຸສລມູລສມາໂຣປນໍ ອປາຍທ຺ວາຣປິທຫນໍ ສຄ຺ຄໂມກ຺ຂທ຺ວາຣວິວຣຓໍ ປຣິຍຸຏ຺ຐານວູປສມນໍ ອນຸສຍສມຸຄ຺ຆາຕນໍ ‘‘ມຸຕ຺ໂຕ ໂມເຈສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຸຣິມປຏິຎ຺ຎາອວິສໍວາທນໍ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂມາຣມໂນຣຖວິສໍວາທນໍ ຕິຕ຺ຖິຍສມຍນິມ຺ມຖນໍ ພຸທ຺ຘຘມ຺ມປຕິຏ຺ຐາປນນ຺ຕິ ເອວມາທີນິປິ ປໂຍຊນານິ ອິຘ ເວທິຕພ຺ພານິ.

ຍຖາ ເທວຕາ ໂອຆຕຣເຓ ສໍສຍປກ຺ຂນ຺ທາ, ຕາທິສາ ອຎ຺ເຎ ຈ ສງ຺ຂາຕຘມ຺ມານໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຈ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ອຊານນ຺ຕາ ອສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນ-ຘາຣຓ-ປຣິຈຍ-ມນສິກາຣວິປລ຺ລຕ຺ຖພຸທ຺ຘິກາ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນ-ຘາຣຓ-ປຣິຈຍວິມຸຂາ ຈ ຠວວິໂມກ຺ເຂສິໂນ ວິເນຍ຺ຍາ ອິມິສ຺ສາ ເທສນາຍ ຠາຊນໍ.

ປິຓ຺ຑຕ຺ຖາ ປນ ‘‘ອປ຺ປຕິຏ຺ຐໍ ອນາຍູຫ’’ນ຺ຕິ ປທທ຺ວເຍ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານານຸໂຍຄວເສນ ໂຍນິໂສມນສິກາຣພຫຸລີກາໂຣ ກຸສລມູລສມາໂຍໂຄ ໂອລີຍນາຕິຘາວນາວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ອຸປາຍວິນິພນ຺ຘວິຘມນໍ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວສທູຣີຠາໂວ ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊາວິໂສຘນໍ ວຏ຺ຏຕ຺ຕຍວິຈ຺ເຉທນຸປາໂຍ ອາສໂວຆ-ໂຍຄ-ຄນ຺ຖາຄຕິ-ຕຓ຺ຫຸປ຺ປາທຸປາທານວິໂຍໂຄ ເຈໂຕຂິລວິເວຈນໍ ອຠິນນ຺ທນນິວາຣຓໍ ສໍສຄ຺ຄາຕິກ຺ກໂມ ວິວາທມູລປຣິຈ຺ຈາໂຄ ອກຸສລກມ຺ມປຖວິທ຺ຘໍສນໍ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕາຕິວຕ຺ຕນໍ ອນຸສຍມູລຈ຺ເຉໂທ. ສພ຺ພກິເລສ-ທຣຖປຣິຬາຫ-ສາຣມ຺ຠປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠນໍ ທສ຺ສນສວນນິທ຺ເທໂສ ວິຊ຺ຊູປມວຊິຣູປມຘມ຺ມາປເທໂສ ອປຈຍຄາມິຘມ຺ມວິຠາວນາ ປຫານຕ຺ຕຍທີປນາ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍານຸໂຍໂຄ ສມຖວິປສ຺ສນານຸຏ຺ຐານໍ ຠາວນາສຈ຺ຉິກິຣິຍາສິທ຺ຘິ ສີລກ຺ຂນ຺ຘາທິປາຣິສຸທ຺ຘີຕິ ເອວມາທໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຕຕ຺ຖ ເຍສໍ ກິເລສາທີນໍ ວເສນ ປຕິຏ຺ຐາຕິ ສໍສີທຕິ, ເຍສຎ຺ຈ ອຠິສງ຺ຂາຣາທີນໍ ວເສນ ອາຍູຫຕິ ນິພ຺ພຸຍ຺ຫຕິ, ອຸຠຍເມຕໍ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ, ຕປ຺ປຠາວິຕາ ຕທຸຠຍນິສ຺ສິຕາ ຈ ຂນ຺ຘາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ, ຕທຸຠຍມຕ຺ໂຖ, ‘‘ອປ຺ປຕິຏ຺ຐໍ ອນາຍູຫ’’ນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ກຕ຺ວາ ເທສນາ ອຸປາໂຍ ມານນິຄ຺ຄຓ຺ຫນວເສນ ຕສ຺ສາ ເທວຕາຍ ສຈ຺ຈາຠິສມຍກາຣຓຠາວໂຕ ປຕິຏ຺ຐານາຍູຫນປຏິກ຺ເຂໂປປເທເສນ ຈຕຸໂຣຆນິຣຕ຺ຖຣຓຕ຺ຖິເກຫິ ອນ຺ຕທ຺ວຍຣຫິຕາ ມຊ຺ຌິມາ ປຏິປຕ຺ຕິ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ຠຄວໂຕ ອາຓຕ຺ຕີຕິ ອຍໍ ເທສນາຫາໂຣ.

ປຣສໍສຍປກ຺ຂນ຺ທນຕາຍ ຎາຕຸກາມຕາຍ ຈ ກຖໍ ນູຕິ ປຸຈ຺ຉາວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ? ອຠິມຸຂຠາວໂຕ ເອກປຸຄ຺ຄລຠາວໂຕ ຈ ‘‘ຕ຺ວ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣມຸກ຺ກໍສຄຕສ຺ສ ຄຣຸຠາວສ຺ສ ອນຎ຺ຎໂຍຄ຺ຍສ຺ສ ສທ຺ຘມ຺ມຘຸຣສ຺ສ ປຣິທີປນໂຕ ສາຘູຕິ ມຣິສສີລາທິຄຸຓຕາຍ ‘‘ມາຣິສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອວຫນນໂຕ ຣາສິຠາວໂຕ ຈ ‘‘ໂອຆ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ປຣິໂຍສາປິຕຕ຺ຕາ ‘‘ອິຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສໍສີທນລກ຺ຂຓສ຺ສ ປຕິຏ຺ຐານສ຺ສ ອກາຕພ຺ພໂຕ ສພ຺ພໂສ ຈ ອກຕຕ຺ຕາ. ‘‘ອປ຺ປຕິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຍິທໍ ອກຣຓໍ ເອກໍສິກນ຺ຕິ ໂຂຕິ ອວຘາຣຓວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສ ຈ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐານສ຺ສ ສສນ຺ຕຕິຄຕຕ຺ຕາ ‘‘ຕ຺ວ’’ນ຺ຕິ ຈ ປຸຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເທວຕາຍ ສມ຺ໂພຘນໂຕ ປິຍາລປນໂຕ ຈ, ‘‘ອາວຸໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິພ຺ພຸຍ຺ຫນລກ຺ຂຓສ຺ສ ອາຍູຫນສ຺ສ ອກາຕພ຺ພໂຕ ສພ຺ພໂສ ຈ ອກຕຕ຺ຕາ ອນາຍູຫນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕິຓ຺ຓາກາຣສ຺ສ ໂອຆານໍ ອນິຈ຺ຉິຕຠາວໂຕ ເອວ ຕຕ຺ຖ ສໍສຍສ຺ສ ອນປຄຕຕ຺ຕາ ໂອຆຕຣຓສ຺ສ ຈ ອວິເສສຕ຺ຕາ ‘‘ຍຖາ ກຖໍ ປນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ສໍສີທນລກ຺ຂຓໍ ປຕິຏ຺ຐານໍ ສໍສາເຣ ຈ ສຓ຺ຐານນ຺ຕິ ອນຕ຺ຖນ຺ຕຣຕ຺ຕາ ອຠິນ຺ນກາລິກໍ. ຕຖາ ນິພ຺ພຸຍ຺ຫນລກ຺ຂຓໍ ອາຍູຫນໍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອຕິວຕ຺ຕນນ຺ຕິ ອນຕ຺ຖນ຺ຕຣຕ຺ຕາ ອຠິນ຺ນກາລິກນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍທາ ສ຺ວາຫໍ…ເປ… ຕທາສ຺ສຸ ນິພ຺ພຸຍ຺ຫາມີ’’ຕິ. ຕທຸຠຍສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂຠາວໂຕ ປຏິພາຫນໂຕ ຈ ໂອຆາຕິຓ຺ຓາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວໍ ຂ຺ວາຫໍ…ເປ… ໂອຆມຕຣິ’’ນ຺ຕິ.

ເອກພຸທ຺ຘນ຺ຕຣນ຺ຕຣິກຕ຺ຕາ ສຸທູຣກາລິກຕາຍ ‘‘ຈິຣສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນ຺ຕຣາ ອທິຏ຺ຐປຸພ຺ພຕາຍ ວິມ຺ຫຍນີຍຕາຍ ຈ ‘‘ວຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕທາ ອຸປລພ຺ຠມານຕາຍ ອຕ຺ຕປຈ຺ຈກ຺ຂຕາຍ ຈ ‘‘ປສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ພາຫິຕປາປໂຕ ພ຺ຣຫ຺ມສ຺ສ ຈ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ອຓນໂຕ ປຏິວິຊ຺ຌນໂຕ ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິເລສສນ຺ຕາປວູປສມນໂຕ ທຸກ຺ຂສນ຺ຕາປວູປສມນໂຕ ຈ ສພ຺ພໂສ ນິພ຺ພຸຕຕ຺ຕາ ‘‘ປຣິນິພ຺ພຸຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຣຓປໂຍຄສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕຕ຺ຕາ ອຸປຣິ ຕຣິຕພ຺ພາຠາວໂຕ ຈ ‘‘ຕິຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຎາຓຈກ຺ຂຸນາ ໂອໂລເກຕພ຺ພໂຕ ລຸຊ຺ຊນໂຕ ປລຸຊ຺ຊນໂຕ ຈ ‘‘ໂລເກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິສເຍສຸ ສຎ຺ຊນໂຕ ຊາຕຠາວໂຕ ‘‘ວິສຕ຺ຕິກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠາວໂຕ ນິຄມນໂຕ ຈ ‘‘ອິທ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠາສິຕຕ຺ຕາ ປຣິສມຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ‘‘ອໂວຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຐມໍ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ປຈ຺ຈາມສນໂຕ ຈ ‘‘ສາ ເທວຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຏິກ຺ເຂປສ຺ສ ອຠາວໂຕ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອນຸໂມທິຕພ຺ພໂຕ ‘‘ສມນຸຎ຺ໂຎ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິເນຍ຺ຍານໍ ສາສນໂຕ ປຣມຕ຺ຖສມ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ຈ ‘‘ສຕ຺ຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈກ຺ຂຸປຖາຕິກ຺ກເມນ ຕິໂຣຠາວູປຄມນໂຕ ‘‘ອນ຺ຕຣຘາຍີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຍໍ ອນຸປທວິຈຍໂຕ ວິຈຍຫາໂຣ.

ອປ຺ປຕິຏ຺ຐານານາຍູຫເນຫິ ໂອຆຕຣຓໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ ກິເລສາຠິສງ຺ຂາຣວິຊຫເນນ ປາຣສມ຺ປຕ຺ຕິສມິຊ຺ຌນໂຕ. ສພ຺ພກິເລສ-ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິ-ຕຓ຺ຫາຍຕນ-ສສ຺ສຕາທິວເສນ ສນ຺ຕິຏ຺ຐໂຕ ສໍສາເຣ ສໍສີທນໍ ໂຫຕີຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ ກາຣຓສ຺ສ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວໂຕ. ອຠິສງ຺ຂຣຓກິຈ຺ເຈ ກິເລສາຠິສງ຺ຂາເຣ ວິຊ຺ຊມາເນ ສພ຺ພທິຏ຺ຐາຠິນິເວສ-ອຕິຘາວນາຠິນິເວສາທີນໍ ວເສນ ອາຍູຫນ຺ຕສ຺ສ ສໍສາຣມໂຫເຆນ ນິພ຺ພຸຍ຺ຫນໍ ໂຫຕີຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອຕິວຕ຺ຕນໂຕ. ພ຺ຣຫ຺ມສ຺ສ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ອຓນໂຕ ປຏິວິຊ຺ຌນໂຕ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຠາໂວ ຍຸຊ຺ຊ຺ຊຕິ ພາຫິຕປາປຕ຺ຕາ. ສມ຺ມເທວ ສນ຺ຕຘມ຺ມສມຘິຄມໂຕ ປຣິນິພ຺ພຸຕຠາໂວ ຍຸຊ຺ຊຕິ ສພ຺ພໂສ ສວາສນປຫີນກິເລສຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຈ ວິສຕ຺ຕິກາຍ ຕິຓ຺ຓຠາໂວ ຍຸຊ຺ຊຕິ ຍຖາ ຍາຍ ເລໂສປິ ນ ທິສ຺ສຕິ, ເອວໍ ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ຕສ຺ສາ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ອຍໍ ຍຸຕ຺ຕິຫາໂຣ.

ກິເລສວຏ຺ຏວເສນ ປຕິຏ຺ຐານໍ ວິເສສໂຕ ກມ຺ມວຏ຺ຏສ຺ສ ປທຏ຺ຐານໍ. ອຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ອາຍູຫນຎ຺ຈ ວິປາກວຏ຺ຏສ຺ສ ປທຏ຺ຐານໍ. ອປ຺ປຕິຏ຺ຐານານາຍູຫນານິ ໂອຆຕຣຓສ຺ສ ປທຏ຺ຐານໍ, ໂອຆຕຣຓໍ ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພານສ຺ສ. ຕຓ຺ຫາວເສນ ປຕິຏ຺ຐານສ຺ສ ອສ຺ສາທານຸປສ຺ສິຕາ ປທຏ຺ຐານໍ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ສໍໂຍຊນິເຍສຸ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ເມສຸ ອສ຺ສາທານຸປສ຺ສິໂນ ຕຓ຺ຫາ ປວຑ຺ຒຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໕໒, ໕໖).

ຂນ຺ຘາວິຊ຺ຊາ-ຜສ຺ສ-ສຎ຺ຎາ-ວິຕກ຺ກາໂຍນິໂສມນສິກາຣ-ປາປມິຕ຺ຕປຣໂຕໂຆສາ ທິຏ຺ຐິວເສນ ປຕິຏ຺ຐານສ຺ສ ປທຏ຺ຐານໍ. ຍຖາຫ – ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໒໔) ‘‘ຂນ຺ຘາປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ, ອວິຊ຺ຊາປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐາຠິນນ຺ທນອວເສສກິເລສາຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ອາຍູຫນສ຺ສ ປທຏ຺ຐານໍ. ອິມິນາ ນເຍນ ຍຖາຣຫໍ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐາທິວເສນ ປຕິຏ຺ຐານາຍູຫນານໍ ປທຏ຺ຐານຠາໂວ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ເສສເມຕ຺ຖ ປາຬິໂຕ ເອວ ສຸນິທ຺ຘາຣິຍໍ. ອຍໍ ປທຏ຺ຐານຫາໂຣ.

ອປ຺ປຕິຏ຺ຐໍ ອນາຍູຫນ຺ຕິ ປຕິຏ຺ຐານາຍູຫນປຏິກ຺ເຂເປນ ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ເຕນ ນິຍ຺ຍານາວຫາ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິ ຄຫິຕາ ເອກນ຺ຕໂຕ ໂອຆນິຕ຺ຖຣຓູປາຍຠາວໂຕ. ຕຄ຺ຄຫເຓນ ຈ ສພ຺ເພປິ ສຕ຺ຕຕິໍສ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ ຄຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ ນິຍ຺ຍານລກ຺ຂເຓນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາຕິ ອຍໍ ລກ຺ຂຓຫາໂຣ.

ນິທານມສ຺ສາ ເທວຕາຍ ໂອຆຕຣຓາກາຣສ຺ສ ຍາຖາວໂຕ ອນວໂພໂຘຕິ ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ເຎປິ ເຍ ອິມໍ ເທສນໍ ນິສ຺ສາຍ ໂອຆຕຣຓູປາຍໍ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕິ, ເຕປິ ອິມິສ຺ສາ ເທສນາຍ ນິທານນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ‘‘ກຖໍ ນຸ ໂຂ ອິມໍ ເທສນໍ ນິສ຺ສາຍ ສມ຺ມເທວ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕາ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ໂອຆໍ ຕຣນ຺ຕາ ສກລສໍສາຣມໂຫຆໂຕ ນິຕ຺ຖເຣຍ຺ຍຸໍ, ປເຣ ຈ ຕຕ຺ຖ ປຕິຏ຺ຐເປຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ຠຄວໂຕ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປທນິພ຺ພຈນໍ ນິຣຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິນິທານປທານໍ ‘‘ກຖ’’ນ຺ຕິອາທິປາຬິປທານຎ຺ຈ ອຏ຺ຐກຖາຍ ຕສ຺ສາ ລີນຕ຺ຖວຓ຺ຓນາຍ ຈ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ສຸກຣຕ຺ຕາ ອຕິວິຕ຺ຖາຣຠເຍນ ນ ວິຕ຺ຖາຣຍິມ຺ຫ.

ປທ-ປທຕ຺ຖ-ເທສນາ-ນິກ຺ເຂປ-ສຸຕ຺ຕສນ຺ຘິ-ວເສນ ປຎ຺ຈວິຘາ ສນ຺ຘິ. ຕຕ຺ຖ ປທສ຺ສ ປທນ຺ຕເຣນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ປທສນ຺ຘິ. ຕຖາ ປທຕ຺ຖສ຺ສ ປທຕ຺ຖນ຺ຕເຣນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ປທຕ຺ຖສນ຺ຘິ, ໂຍ ‘‘ກິຣິຍາກາຣກສມ຺ພນ຺ໂຘ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ນານານຸສນ຺ຘິກສ຺ສ ຕໍຕໍອນຸສນ຺ຘີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ເອການຸສນ຺ຘິກສ຺ສ ປນ ປຸພ຺ພາປຣສມ຺ພນ຺ໂຘ ເທສນາສນ຺ຘິ, ຍາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘິ ອຊ຺ຌາສຍານຸສນ຺ຘິ ຍຖານຸສນ຺ຘີ’’ຕິ ຕິຘາ ວິຠຕ຺ຕາ. ອຊ຺ຌາສໂຍ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ ປຣຊ຺ຌາສໂຍຕິ ທ຺ວິຘາ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນິກ຺ເຂປສນ຺ຘິ ຈຕຸນ຺ນໍ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປານໍ ວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປປຎ຺ຈສູທນີຏີກາຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ສຸຕ຺ຕສນ຺ຘິ ອິຘ ປຐມນິກ຺ເຂປວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ.

‘‘ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ໂອຆຕຣຓສຸຕ຺ຕເມວ ປຐມໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ນາຍມນຸໂຍໂຄ ກຕ຺ຖຈິ ນ ປວຕ຺ຕຕິ? ອປິຈ ‘‘ອປ຺ປຕິຏ຺ຐໍ ອນາຍູຫໍ ໂອຆມຕຣິ’’ນ຺ຕິ ປຕິຏ຺ຐານາຍູຫນປຏິກ຺ເຂປວເສນ ອນ຺ຕທ຺ວຍວິວຊ຺ຊນມຸເຂນ ວາ ມຊ຺ຌິມາຍ ປຏິປທາຍ ວິຠາວນໂຕ ສພ຺ພປຐມມິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ອິຘ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ. ອນ຺ຕທ຺ວຍໍ ອນຸປຄມ຺ມ ມຊ຺ຌິມາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສງ຺ກາສນປຣຎ຺ຫິ ພຸທ຺ຘານໍ ສາສນນ຺ຕິ. ຍໍ ປນ ເອກິສ຺ສາ ເທສນາຍ ເທສນນ຺ຕເຣນ ສທ຺ຘິໍ ສໍສນ຺ທນໍ, ອຍມ຺ປິ ເທສນາສນ຺ຘິ. ສາ ອິຘ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພາ –

‘‘ອປ຺ປຕິຏ຺ຐໍ…ເປ… ອນາຍູຫໍ ໂອຆມຕຣິ’’ນ຺ຕິ ອຍໍ ເທສນາ –

‘‘ສພ຺ພທາ ສີລສມ຺ປນ຺ໂນ, ປຎ຺ຎວາ ສຸສມາຫິໂຕ;

ອາຣທ຺ຘວີຣິໂຍ ປຫິຕຕ຺ໂຕ, ໂອຆໍ ຕຣຕິ ທຸຕ຺ຕຣໍ.

‘‘ວິຣໂຕ ກາມສຎ຺ຎາຍ, ຣູປສໍໂຍຊນາຕິໂຄ;

ນນ຺ທີຣາຄປຣິກ຺ຂີໂຓ, ໂສ ຄມ຺ຠີເຣ ນ ສີທຕິ; (ສໍ. ນິ. ໑.໙໖);

ສທ຺ຘາຍ ຕຣຕິ ໂອຆໍ, ອປ຺ປມາເທນ ອຓ຺ຓວໍ. (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໖; ສຸ. ນິ. ໑໘໖);

‘‘ປຎ຺ຈ ຉິນ຺ເທ ປຎ຺ຈ ຊເຫ, ປຎ຺ຈ ຈຸຕ຺ຕຣິ ຠາວເຍ;

ປຎ຺ຈສງ຺ຄາຕິໂຄ ຠິກ຺ຂຸ, ໂອຆຕິຓ຺ໂຓຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໕; ຘ. ປ. ໓໗໐);

‘‘ຕສ຺ມາ ຊນ຺ຕຸ ສທາ ສໂຕ, ກາມານິ ປຣິວຊ຺ຊເຍ;

ເຕ ປຫາຍ ຕເຣ ໂອຆໍ, ນາວໍ ສິຕ຺ວາວ ປາຣຄູ. (ສຸ. ນິ. ໗໗໗; ມຫານິ. ໖; ເນຕ຺ຕິ. ໕);

‘‘ເອກາຍນໍ ຊາຕິຂຍນ຺ຕທສ຺ສີ, ມຄ຺ຄໍ ປຊານາຕິ ຫິຕານຸກມ຺ປີ;

ເອເຕນ ມຄ຺ເຄນ ຕຣິໍສຸ ປຸພ຺ເພ, ຕຣິສ຺ສນ຺ຕິ ເຍ ຈ ຕຣນ຺ຕິ ໂອຆ’’ນ຺ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໕.໓໘໔, ໔໐໙; ມຫານິ. ໑໙໑; ຈູຬນິ. ປາຣາຍນານຸຄີຕິຄາຖານິທ຺ເທສ ໑໐໗; ປຐມວຄ຺ຄ ໑໒໑; ເນຕ຺ຕິ. ໑໗໐) –

ເອວມາທີຫິ ເທສນາຫິ ສໍສນ຺ທຕີຕິ ອຍໍ ຈຕຸພ຺ຍູໂຫ ຫາໂຣ.

ອປ຺ປຕິຏ຺ຐໍ ອນາຍູຫນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສໍກິເລສວເສນ ປຕິຏ຺ຐານໍ ອາຍູຫນຎ຺ຈ. ເຕນ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ທີປິໂຕ, ສນ຺ຕກິເລສວເສນ ອນາຍູຫເນນ ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ. ຕຕ຺ຖ ອໂຍນິໂສມນສິກໂຣໂຕ ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊາ ປວຑ຺ຒຕິ. ເຕສຸ ຕຓ຺ຫາຄຫເຓນ ຈ ຕຓ຺ຫາມູລກາ ຘມ຺ມາ ອາວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ອວິຊ຺ຊາຄຫເຓນ ອວິຊ຺ຊາມູລກໍ ສພ຺ພໍ ຠວຈກ຺ກໍ ອາວຕ຺ຕຕິ. ໂຍນິໂສມນສິກາຣຄ຺ຄຫເຓນ ຈ ໂຍນິໂສມນສິກາຣມູລກາ ຘມ຺ມາ ອາວຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘຎ຺ຈ ສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ກໍ. ປຕິຏ຺ຐານາຍູຫນປຏິກ຺ເຂເປນ ປນ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິ ທີປິຕາ, ສາ ຈ ສງ຺ເຂປໂຕ ສີລາທິສງ຺ຄຫາ. ຕຕ຺ຖ ສີລຄ຺ຄຫເຓນ ເອກາທສ ສີລານິສໍສາ ອາວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ສມາຘິຄ຺ຄຫເຓນ ປຎ຺ຈງ຺ຄິໂກ ສມ຺ມາສມາຘິ ປຎ຺ຈຎ຺ຎາຓິໂກ ສມ຺ມາສມາຘິ ສມາຘິປຣິກ຺ຂາຣາ ຈ ອາວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ປຎ຺ຎາຄຫເຓນ ປຎ຺ຎາ ຈ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິສຸທສ຺ສນາ ສພ຺ເພປິ ອຣິຍມຄ຺ຄຘມ຺ມາ ອາວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອຍໍ ອາວຕ຺ໂຕ ຫາໂຣ.

ປຕິຏ຺ຐານໍ ກິເລສາທິວເສນ ສຕ຺ຕວິຘໍ. ອາຍູຫນໍ ອຠິສງ຺ຂາຣາທິວເສນ ສຕ຺ຕວິຘໍ. ຕຖາ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐານໍ ອນາຍູຫນຎ຺ຈ. ອຍເມຕ຺ຖ ຘມ຺ມວິຠຕ຺ຕິ. ປທຏ຺ຐານຠູມິວິຠຕ຺ຕິໂຍ ປນ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຍໍ ວິຠຕ຺ຕິຫາໂຣ.

ປຸພ຺ພຠາຄປ຺ປຏິປທໍ ສມ຺ມເທວ ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ ສມຖວິປສ຺ສນໍ ຍຸຄນທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ ຠາວນໍ ອຸສ຺ສກ຺ເກນ຺ໂຕ ກິເລສາທີນໍ ທູຣີກຣຓໂຕ ເຕສໍ ວເສນ ອສໍສີທນ຺ໂຕ ອນິພ຺ພຸຍ຺ຫນ຺ໂຕ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐໍ ອນາຍູຫໍ ໂອຆໍ ຕຣຕິ. ກິເລສາທີນໍ ວເສນ ປນ ສໍສີທນ຺ໂຕ ນິພ຺ພຸຍ຺ຫນ຺ໂຕ ສໍສາເຣ ປຕິຏ຺ຐານໂຕ ອາຍຕິໍ ປຸນພ຺ຠວາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິຍາ ອາຍູຫນໂຕ ໂອຆໍ ນ ຕຣຕີຕິ ອຍໍ ປຣິວຕ຺ໂຕ ຫາໂຣ.

ອປ຺ປຕິຏ຺ຐໍ ອສນ຺ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕ ອສໍສີທນ຺ໂຕ ອນິພ຺ພິສໍ ອນວິນິພ຺ພິສນ຺ຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ, ອນາຍູຫໍ ອນິພ຺ພຸຍ຺ຫນ຺ໂຕ ອເຈເຕນ຺ໂຕ ອປກປ຺ເປນ຺ໂຕຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ, ໂອຆໍ ກິເລສສມຸທ຺ທນ຺ຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ, ອຕຣິ ອຕິກ຺ກມິ ອຈ຺ຈວາຍີຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ. ອິມິນາ ນເຍນ ເສສປເທສຸປິ ປຣິຍາຍວຈນໍ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຍໍ ເວວຈໂນ ຫາໂຣ.

ອປ຺ປຕິຏ຺ຐໍ ອນາຍູຫນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຕິຏ຺ຐໍ ອາຍູຫນ຺ຕິ ກິເລສານໍ ກິຈ຺ຈກຣຓປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ປຣິຍຸຏ຺ຐານານໍ ວິຠາວນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ອຠິສງ຺ຂາຣານໍ ວິຣຸຫນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ຕຓ຺ຫາຍ ອສ຺ສາທປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ທິຏ຺ຐິຍາ ປຣິນິປ຺ຜນ຺ທນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ຠວທິຏ຺ຐິຍາ ຠວາຠິນິເວສປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ວິຠວທິຏ຺ຐິຍາ ວິປລ຺ລາສປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ກາມສຸຂານຸໂຍຄສ຺ສ ກາເມສຸ ອນຸຄິຊ຺ຌນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄສ຺ສ ອຕ຺ຕປຣິຕາປນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ອປ຺ປຕິຏ຺ຐໍ ອນາຍູຫນ຺ຕິ ປນ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມານໍ ອຠິຎ຺ຎາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມານໍ ປຣິຎ຺ຎາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ໂອຆມຕຣິນ຺ຕິ ປຫາຕພ຺ພຘມ຺ມານໍ ປຫານປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ມຄ຺ຄສ຺ສ ຠາວນາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ນິໂຣຘສ຺ສ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ອຍໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຫາໂຣ.

ອປ຺ປຕິຏ຺ຐໍ ອນາຍູຫນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຕິຏ຺ຐານາຍູຫນຄ຺ຄຫເຓນ ໂອຆຄ຺ຄຫເຓນ ຈ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ ຄຫິຕໍ. ອປ຺ປຕິຏ຺ຐໍ ອນາຍູຫໍ ອຕຣິນ຺ຕິ ປນ ປທຕ຺ຕເຍນ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈໍ ຄຫິຕໍ, ເຫຕຸຄຫເຓນ ຈ ເຫຕຸມໂຕ ຄຫຓໍ ສິທ຺ຘເມວາຕິ ທຸກ຺ຂນິໂຣຘສຈ຺ຈານິ ອຕ຺ຖໂຕ ຄຫິຕາເນວາຕິ ອຍໍ ສຈ຺ເຈຫິ ໂອຕຣຓາ. ຕຕ຺ຖ ເຍ ໂລກິຍາ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ, ເຍສໍ ວເສນ ປຕິຏ຺ຐານາຍູຫນສິທ຺ຘິ. ເຍ ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ຘາ, ເຍສໍ ວເສນ ໂອຆຕຣຓສິທ຺ຘິ. ອຍໍ ຂນ຺ຘມຸເຂນ ໂອຕຣຓາ. ເຍ ເອວ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ທ຺ວາທສາຍຕນານິ ອຏ຺ຐາຣສ ຘາຕຸໂຍ, ເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ຘາ ທ຺ວາຍຕນານິ ທ຺ເວ ຘາຕຸໂຍຕິ ອຍໍ ອາຍຕນມຸເຂນ ຘາຕຸມຸເຂນ ຈ ໂອຕຣຓາ. ຕຖາ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐໍ ອນາຍູຫນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຕິຏ຺ຐານາຍູຫນຄ຺ຄຫເຓນ ກິເລສາຠິສງ຺ຂາຣາທີນໍ ຄຫຓໍ. ກິເລສາຠິສງ຺ຂາຣາທໂຍ ໂອຆາ ຈ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘາ ຘມ຺ມາຍຕນໍ ຘມ຺ມຘາຕຸ ຈ, ອປ຺ປຕິຏ຺ຐານານາຍູຫນຄ຺ຄຫເຓນ ໂອຆຕຣຓວຈເນນ ຈ ສຫ ວິປສ຺ສນາຍ ມຄ຺ໂຄ ກຖິໂຕ. ເອວຎ຺ຈ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ໂຘ ຘມ຺ມາຍຕນໍ ຘມ຺ມຘາຕຸ ຈ ຄຫິຕາຕິ ເອວມ຺ປິ ຂນ຺ຘມຸເຂນ ອາຍຕນມຸເຂນ ຘາຕຸມຸເຂນ ໂອຕຣຓາ. ວິປສ຺ສນາ ເຈ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາ, ອນິມິຕ຺ຕມຸເຂນ ວິໂມກ຺ຂມຸຂໍ, ທຸກ຺ຂານຸປສ຺ສນາ ເຈ, ອປ຺ປຓິຫິຕວິໂມກ຺ຂມຸຂໍ, ອນຕ຺ຕານຸປສ຺ສນາ ເຈ, ສຸຎ຺ຎຕວິໂມກ຺ຂມຸຂນ຺ຕິ ເອວໍ ວິໂມກ຺ຂມຸເຂນ ໂອຕຣຓໍ. ມຄ຺ເຄ ເສກ຺ຂາ ສີລກ຺ຂນ຺ຘາທໂຍ ຘມ຺ມາຍຕນຘມ຺ມຘາຕູ ອນາສວາ ຈ ເອວມ຺ປິ ໂຂ ຂນ຺ຘາທິມຸເຂນ ໂອຕຣຓາຕິ ອຍໍ ໂອຕຣໂຓ ຫາໂຣ.

ອປ຺ປຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ ອາຣມ຺ໂຠ. ອນາຍູຫນ຺ຕິ ປທສຸທ຺ຘິ, ໂນ ອາຣມ຺ຠສຸທ຺ຘິ, ຕຖາ ໂອຆນ຺ຕິ. ອຕຣິນ຺ຕິ ປນ ປທສຸທ຺ຘິ ເຈວ ອາຣມ຺ຠສຸທ຺ຘິ ຈາຕິ ອຍໍ ໂສຘໂນ ຫາໂຣ.

ອປ຺ປຕິຏ຺ຐໍ ອນາຍູຫນ຺ຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ອຘິຏ຺ຐານໍ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິອາທິວເສນ ປຕິຏ຺ຐານາຍູຫນານໍ ສາຘາຣຓໂຕ ປຏິກ຺ເຂປໂຈທນາຕິ ກຕ຺ວາ ໂອຆມຕຣິນ຺ຕິ ຕໍ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ວິເສສວຈນໍ. ໂອຆຕຣຓຎ຺ຫິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຣິຍມຄ຺ຄາ. ຕຕ຺ຖ ປຐມທຸຕິຍມຄ຺ຄາ ອວິເສເສນ ທິຏ຺ໂຐຆຕຣຓໍ, ຕຕິຍມຄ຺ໂຄ ກາໂມຆຕຣຓໍ, ອຄ຺ຄມຄ຺ໂຄ ເສໂສຆຕຣຓນ຺ຕິ ອຍໍ ອຘິຏ຺ຐາໂນ ຫາໂຣ.

ກິເລສວເສນ ປຕິຏ຺ຐານສ຺ສ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ເຫຕຸ. ອຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ອາຍູຫນສ຺ສ ກິເລສາ ເຫຕູ. ອປ຺ປຕິຏ຺ຐານານາຍູຫນານໍ ປນ ຍຖາກ຺ກມໍ ໂຍນິໂສມນສິກາຣປຫານານິ ເຫຕູ. ສໍໂຍຊນິເຍສຸ ຘມ຺ເມສຸ ອສ຺ສາທານຸປສ຺ສນາ ຕຓ຺ຫາວເສນ ຍຖາຣຫໍ ຕສ຺ສ ເຫຕູ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ສໍໂຍຊນິເຍສຸ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ເມສຸ ອສ຺ສາທານຸປສ຺ສິໂນ ຕຓ຺ຫາ ປວຑ຺ຒຕີ’’ຕິ. ຂນ຺ຘາວິຊ຺ຊາຜສ຺ສສຎ຺ຎາວິຕກ຺ກາໂຍນິໂສມນສິກາຣປາປມິຕ຺ຕປຣໂຕໂຆສາ ທິຏ຺ຐິວເສນ ປຕິຏ຺ຐານສ຺ສ ເຫຕູ. ເຕນາຫ – ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ ‘‘ຂນ຺ຘາປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ, ອວິຊ຺ຊາປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຓ຺ຫາຠິນນ຺ທນາ ອວເສສກິເລສາຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ອາຍູຫນສ຺ສ ເຫຕູ. ອິມິນາ ນເຍນ ຍຖາຣຫໍ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິວເສນ ປຕິຏ຺ຐານາຍູຫນານໍ ເຫຕຸວິຠາໂຄ ນິທ຺ຘາເຣຕພ຺ໂພ, ຕພ຺ພິປຣິຍາເຍນ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐານານາຍູຫນານໍ. ກິເລສຸປ຺ປາທເນ ຫິ ສມ຺ມເທວ ອາທີນວທສ຺ສນໍ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐານສ຺ສ ເຫຕູ, ອຠິສງ຺ຂຣເຓ ອາທີນວທສ຺ສນໍ ອນາຍູຫນສ຺ສ ເຫຕູ, ວິປສ຺ສນາຍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາປນໍ ໂອຆຕຣຓສ຺ສ ເຫຕູຕິ ອຍໍ ປຣິກ຺ຂາໂຣ ຫາໂຣ.

ຍຖາວຸຕ຺ຕວິຠາເຄຫິ ປຕິຏ຺ຐານາຍູຫເນຫິ ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສປິ ໂອຆສ຺ສ ປຣິສຸທ຺ຘິ. ອປ຺ປຕິຏ຺ຐານານາຍູຫເນຫິ ປນ ໂສຕານໍ ສໍວໂຣ ສພ຺ພໂສ ປິຘານຎ຺ຈາຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສປິ ໂອຆສ຺ສ ວິເສສໂຕ ປິຘານໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິກຣຓໍ. ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ຠາວນາຍ ຫິ ກິເລສວເສນ ປຕິຏ຺ຐານໍ ອຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ອາຍູຫນໍ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ນໍ, ຕສ຺ສ ສພ຺ເພປິ ໂອຆາ ຕິຓ຺ຓາ ສມ຺ມຕິຓ຺ຓາ ປຫີນາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຍໍ ສມາໂຣປໂນ ຫາໂຣ.

ອປ຺ປຕິຏ຺ຐໍ ອນາຍູຫນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຕິຏ຺ຐາຄຫເຓນ ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊາ ຄຫິຕາ. ຕາສໍ ຫິ ວເສນ ສຕ຺ໂຕ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ປຕິຏ຺ຐາຕິ. ອາຍູຫນຄ຺ຄຫເຓນ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍາ ອຠິສງ຺ຂາຣຘມ຺ມາ ຄຫິຕາ. ຕຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫາຍ ວິເສສໂຕ ຣູປຘມ຺ມາ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ອວິຊ຺ຊາຍ ອຣູປຘມ຺ມາ. ເຕສໍ ຍຖາກ຺ກມໍ ສມໂຖ ຈ ວິປສ຺ສນາ ຈ ປຏິປກ຺ຂາ, ເຕ ‘‘ອປ຺ປຕິຏ຺ຐໍ ອນາຍູຫໍ ໂອຆມຕຣິ’’ນ຺ຕິ ປເທຫິ ປກາສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕສຸ ສມຖສ຺ສ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ ຜລໍ, ວິປສ຺ສນາຍ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ສາ ‘‘ຣາຄວິຣາຄາ ອວິຊ຺ຊາວິຣາຄາ’’ຕິ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊາ ອຠິສງ຺ຂາໂຣ ຈ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ, ເຕສໍ ອຘິຏ຺ຐານຠູຕາ ຣູປາຣູປຘມ຺ມາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ, ເຕສໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິ ນິໂຣຘສຈ຺ຈໍ, ນິໂຣຘປຊານນາ ປຏິປທາ ໂອຆຕຣຓປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕາ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈໍ. ຕຓ຺ຫາຄຫເຓນ ເຈຕ຺ຖ ມາຍາ-ສາເຐຍ຺ຍມານາຕິມານ-ມທປ຺ປມາທ-ປາປິຈ຺ຉຕາ-ປາປມິຕ຺ຕຕາ-ອຫິຣິກາໂນຕ຺ຕປ຺ປາທິວເສນ ອກຸສລປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພ. ອວິຊ຺ຊາຄຫເຓນ ວິປຣີຕມນສິກາຣ-ໂກຘູປນາຫ-ມກ຺ຂປຬາສ-ອິສ຺ສາມຈ຺ຉຣິຍ-ສາຣມ຺ຠ- ໂທວຈສ຺ສຕາ-ຠວທິຏ຺ຐິອາທິວເສນ ອກຸສລປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພ. ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ອມາຍາອສາເຐຍ຺ຍາທິອວິປຣີຕມນສິກາຣາທິວເສນ. ຕຖາ ສມຖປກ຺ຂິຍານໍ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ວິປສ຺ສນາປກ຺ຂິຍານໍ ອນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາທີນຎ຺ຈ ວເສນ ໂວທານປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພຕິ ອຍໍ ນນ຺ທິຍາວຕ຺ຕສ຺ສ ນຍສ຺ສ ຠູມິ.

ຕຖາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຄຫິເຕສຸ ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊາຕປ຺ປກ຺ຂິຍຘມ຺ເມສຸ ຕຓ຺ຫາ ໂລໂຠ, ອວິຊ຺ຊາ ໂມໂຫ, ອວິຊ຺ຊາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ໂລຫິເຕ ສຕິ ປຸພ຺ໂພ ວິຍ ຕຓ຺ຫາຍ ສຕິ ສິຊ຺ຌມາໂນ ອາຆາໂຕ ໂທໂສ ອິຕິ ຕີຫິ ອກຸສລມູເລຫິ ຄຫິເຕຫິ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ‘‘ອປ຺ປຕິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິອາທິວຈເນຫິ ຈ ຕີຓິ ອກຸສລມູລານິ ຕີຓິ ກຸສລມູລານິ ຈ ສິທ຺ຘານິ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ. ອິຘາປິ ໂລໂຠ ສພ຺ພານິ ສາສວກຸສລມູລານິ ອາຍູຫນຘມ຺ມາ ຈ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ, ຕນ຺ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ເຕສໍ ອຘິຏ຺ຐານໂຄຈຣຠູຕາ ຈ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈນ຺ຕິອາທິນາ ສຈ຺ຈໂຍຊນາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ຜລໍ ປເນຕ຺ຖ ວິໂມກ຺ຂຕ຺ຕຍວເສນ ນິທ຺ຘາເຣຕພ຺ພໍ, ຕີຫິ ອກຸສລມູເລຫິ ຕິວິຘທຸຈ຺ຈຣິຕ-ສໍກິເລສມລວິສມອກຸສລສຎ຺ຎາ-ວິຕກ຺ກາທິວເສນ ອກຸສລປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພ, ຕຖາ ຕີຫິ ກຸສລມູເລຫິ ຕິວິຘສຸຈຣິຕ-ສມກຸສລສຎ຺ຎາ-ວິຕກ຺ກ-ສມາຘິ-ວິໂມກ຺ຂມຸຂາທິວເສນ ໂວທານປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພຕິ ອຍໍ ຕິປຸກ຺ຂລສ຺ສ ນຍສ຺ສ ຠູມິ.

ຕຖາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຄຫິເຕສຸ ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊາຕປ຺ປກ຺ຂິຍຘມ຺ເມສຸ ວິເສສໂຕ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐີນໍ ວເສນ ອສຸເຠ ‘‘ສຸຠ’’ນ຺ຕິ, ທຸກ຺ເຂ ‘‘ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ຈ ວິປລ຺ລາສາ, ອວິຊ຺ຊາທິຏ຺ຐີນໍ ວເສນ ‘‘ອນິຈ຺ເຈ ນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ອນຕ຺ຕນິ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ວິປລ຺ລາສາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕສໍ ປຏິປກ຺ຂໂຕ ‘‘ອປ຺ປຕິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິອາທິວຈເນຫິ ຈ ລທ຺ເຘຫິ ສຕິວີຣິຍສມາຘິປຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຕິປຏ຺ຐານານິ ສິທ຺ຘາເນວ ໂຫນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຈຕູຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຸຄ຺ຄລາ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ພາ. ກຖໍ? ທຸວິໂຘ ຫິ ຕຓ຺ຫາຈຣິໂຕ ມຸທິນ຺ທ຺ຣິໂຍ ຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິໂຍຕິ, ຕຖາ ທິຏ຺ຐິຈຣິໂຕ. ເຕສຸ ປຐໂມ ອສຸເຠ ‘‘ສຸຠ’’ນ຺ຕິ ວິປຣິເຍສຄ຺ຄາຫີ ສຕິພເລນ ຍຖາຠູຕໍ ກາຍສຠາວໍ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ໂຕ ຠາວນາພເລນ ຕໍ ວິປລ຺ລາສໍ ສມຸຄ຺ຆາເຕຕ຺ວາ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມຕິ. ທຸຕິໂຍ ອສຸເຂ ‘‘ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ວິປຣິເຍສຄ຺ຄາຫີ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ກາມວິຕກ຺ກໍ ນາຘິວາເສຕີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ເຕນ ວີຣິຍສໍວຣຠູເຕນ ວີຣິຍພເລນ ປຏິປກ຺ຂໍ ວິໂນເທນ຺ໂຕ ຠາວນາພເລນ ຕໍ ວິປລ຺ລາສໍ ວິທ຺ຘໍເສຕ຺ວາ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມຕິ. ຕຕິໂຍ ອນິຈ຺ເຈ ‘‘ນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ອຍາຖາວຄ຺ຄາຫີ ສມຖພເລນ ສມາຫິຕຈິຕ຺ໂຕ ສງ຺ຂາຣານໍ ຕງ຺ຂຓິກຠາວໍ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ໂຕ ຠາວນາພເລນ ຕໍ ວິປລ຺ລາສໍ ສມຸຄ຺ຆາເຕຕ຺ວາ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມຕິ. ຈຕຸຕ຺ໂຖ ສນ຺ຕຕິ-ສມູຫ-ກິຈ຺ຈາຣມ຺ມຓ-ຆນວຎ຺ຈິຕຕາຍ ຜສ຺ສາທິຘມ຺ມປຸຎ຺ຊມຕ຺ເຕ ອນຕ຺ຕນິ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວສີ ຈຕຸໂກຏິກສຸຎ຺ຎຕາມນສິກາເຣນ ຕໍ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວສໍ ວິທ຺ຘໍເສຕ຺ວາ ສາມຎ຺ຎຜລໍ ສຈ຺ຉິກໂຣຕິ. ສຸຠສຎ຺ຎາສຸຂສຎ຺ຎາທີຫິ ຈຕູຫິ ວາ ວິປລ຺ລາເສຫິ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ, ເຕສມຘິຏ຺ຐານາຣມ຺ມຓຠູຕາ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈນ຺ຕິອາທິນາ ສຈ຺ຈໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຜລໍ ປເນຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາຣິ ສາມຎ຺ຎຜລານິ, ຈຕູຫິ ເຈຕ຺ຖ ວິປລ຺ລາເສຫິ ຈຕຸຣາສໂວຆໂຍຄ-ກາຍຄນ຺ຖ-ອຄຕິ-ຕຓ຺ຫຸປ຺ປາທຸປາທານ-ສຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິ-ອປຣິຎ຺ຎາທິວເສນ ອກຸສລປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພ, ຕຖາ ຈຕູຫິ ສຕິປຏ຺ຐາເນຫິ ຈຕຸພ຺ພິຘຌານ-ວິຫາຣາຘິຏ຺ຐານ-ສຸຂຠາຄິຍຘມ຺ມ-ອປ຺ປມຎ຺ຎາສມ຺ມປ຺ປຘານິທ຺ຘິປາທາທິວເສນ ໂວທານປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພຕິ ອຍໍ ສີຫວິກ຺ກີຬິຕສ຺ສ ນຍສ຺ສ ຠູມິ.

ອິເມສໍ ປນ ຕິຓ຺ຓໍ ອຕ຺ຖນຍານໍ ສິທ຺ຘິຍາ ໂວຫາຣນຍທ຺ວຍໍ ສິທ຺ຘເມວ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຫິ ອຕ຺ຖນຍານໍ ທິສາຠູຕຘມ຺ມາໂລຈນໍ ທິສາໂລຈນໍ, ເຕສໍ ສມານຍນໍ ອງ຺ກຸໂສຕິ ປຎ຺ຈປິ ນຍາ ອິຘ ນິຍຸຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອິທຎ຺ຈ ສຸຕ຺ຕໍ ໂສຬສວິເຘ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຏ຺ຐາເນ ນິພ຺ເພຘເສກ຺ຂຠາຄິຍໍ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ປຕິຏ຺ຐານາຍູຫນານິ ຄຫິຕານີຕິ ສໍກິເລສນິພ຺ເພຘເສກ຺ຂຠາຄິຍໍ ຈາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຏ຺ຐວີສຕິວິເຘ ປນ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຏ຺ຐາເນ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ສຕ຺ຕາຘິຏ຺ຐານໍ ຎາຓເຎຍ຺ຍໍ ທສ຺ສນຠາວນໍ ສກວຈນໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊນີຍໍ ກຸສລໍ ອນຸຎ຺ຎາຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ໂອຆຕຣຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.