໑໐. ອິນ຺ທ຺ຣິຍຠາວນາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໕໓. ເອວໍນາມເກຕິ ‘‘ຄຊງ຺ຄລາ’’ຕິ ເອວໍ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄວເສນ ລທ຺ຘນາມເກ ມຊ຺ຌິມປເທສສ຺ສ ມຣິຍາທຏ຺ຐານຠູເຕ ນິຄເມ. ສຸເວຬຸ ນາມ ນິຈລຣຸກ຺ໂຂຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕໂຕ ອຎ຺ຎໍ ເອວາຕິ ປນ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ເອກາ ຣຸກ຺ຂຊາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈກ຺ຂຸໂສຕານໍ ຍຖາສກວິສຍໂຕ ນິວາຣຓໍ ທມນໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍຠາວນາ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ສພ຺ພໂສ ອທສ຺ສເນນ ອສວເນນາຕິ ອາຫ – ‘‘ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ນ ປສ຺ສຕິ, ໂສເຕນ ສທ຺ທໍ ນ ສຸຓາຕີ’’ຕິ. ສຕິ ຫິ ທສ຺ສເນ ສວເນ ຈ ຕານິ ອທນ຺ຕານິ ອຠາວິຕາເນວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຈກ຺ຂຸໂສຕານິ ຈ ອສມ຺ປຕ຺ຕຄ຺ຄາຫິຕາຍ ທຸຣກ຺ຂິຕານີຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ເຕສໍເຍວ ວິສຍຄ຺ຄຫຓໍ ປຏິກ຺ຂິປິ. ອສທິສາຍາຕິ ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍສມເຍຫິ ອສາຘາຣຓາຍ. ອາລຍນ຺ຕິ ກເຖຕຸກາມຕາກາຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໔໕໔. ວິປສ຺ສນຸເປກ຺ຂາຕິ ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສກສ຺ສ ວິປສ຺ສນາຎາເຓນ ລກ຺ຂຓຕ຺ຕເຍ ທິຏ຺ເຐ ສງ຺ຂາຣານໍ ອນິຈ຺ຈຠາວາທິວິຈິນເນ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຠູຕາ ວິປສ຺ສນາສງ຺ຂາຕາ ອຸເປກ຺ຂາ. ສາ ປນ ຍສ຺ມາ ຠາວນາວິເສສປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເຫຏ຺ຐິເມຫິ ວິປສ຺ສນາວາເຣຫິ ສນ຺ຕາ ເຈວ ປຓີຕາ ຈ, ປເຄວ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທິສຫຄຕາຫິ ອຸເປກ຺ຂາຫິ, ຕສ຺ມາ ອາຫ – ‘‘ເອສາ ສນ຺ຕາ ເອສາ ປຓີຕາ’’ຕິ. ອຕປ຺ປິກາຕິ ສນ຺ຕປຓີຕຠາວນາຣສວເສນ ຕິຕ຺ຕິໍ ນ ຊເນຕິ. ເຕເນວາຫ –

‘‘ສຸຎ຺ຎາຄາຣໍ ປວິຏ຺ຐສ຺ສ, ສນ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ;

ອມານຸສີ ຣຕີ ໂຫຕິ, ສມ຺ມາ ຘມ຺ມໍ ວິປສ຺ສໂຕ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໓໗໓);

ອິຕີຕິ ເອວໍ ວກ຺ຂມານາກາເຣນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍໍ ຠິກ຺ຂູຕິ ອຍໍ ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສໂກ ຠິກ຺ຂູຕິ ໂຍຊນາ. ຈກ຺ຂຸທ຺ວາເຣ ຣູປາຣມ຺ມຓມ຺ຫີຕິ ຈກ຺ຂຸທ຺ວາເຣ ອາປາຖຄເຕ ຣູປາຣມ຺ມເຓ. ມນາປນ຺ຕິ ມນາປຠາເວນ ປວຕ຺ຕນກໍ. ມຊ຺ຌຕ຺ເຕ ມນາປາມນາປນ຺ຕິ ອິຏ຺ຐມຊ຺ຌຕ຺ເຕ ມນາປຠາເວນ ອມນາປຠາເວນ ຈ ປວຕ຺ຕນກໍ ມນາປາມນາປໍ ນາມາຕິ. ເຕນາຫ (‘‘ເນວ ມນາປໍ ນ ອມນາປ’’ນ຺ຕິ). ອິມິນາ ມນາປຠາໂວ ຄຫິໂຕ, ‘‘ເນວ ມນາປ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ມນາປຠາໂວ ມຊ຺ຌຕ຺ໂຕ ຈ ອຸຠຍໍ ເອກເທສໂຕ ລພ຺ຠຕີຕິ, ‘‘ມນາປາມນາປ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ອາຣມ຺ມເຓ ລພ຺ຠມານວິເສສວເສນ ຕທາຣມ຺ມຓສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປາກຕິກໍ ປວຕ຺ຕິອາກາຣໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕປ຺ປຏິເສເຘນ ອຣິຍສ຺ສ ວິນເຍ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍຠາວນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ຕສ຺ສ ຣຊ຺ຊິຕຸໍ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ໂຍຊນາ – ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ອິຏ຺ເຐ ອາຣມ຺ມເຓ ຣຊ຺ຊິຕຸໍ ວາ ອນິຏ຺ເຐ ອາຣມ຺ມເຓ ທຸສ຺ສິຕຸໍ ວາ ມຊ຺ຌຕ຺ເຕ ອາຣມ຺ມເຓ ມຸຍ຺ຫິຕຸໍ ວາ. ອທຕ຺ວາຕິ ນິເສເຘຕ຺ວາ. ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ປຣິຊານນວເສນ ຎາເຓນ ຄເຫຕ຺ວາ ຎາຕຕີຣຓປຫານປຣິຎ຺ຎາຫິ ປຣິຊານິຕ຺ວາ. ວິປສ຺ສນໍ ມຊ຺ຌຕ຺ເຕ ຐເປຕີຕິ ອນຸກ຺ກເມນ ວິປສ຺ສນຸເປກ຺ຂໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຕໍ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂໍ ປາເປຕ຺ວາ ຐເປຕິ. ຈກ຺ຂຸມາຕິ ນ ປສາທຈກ຺ຂຸໂນ ອຕ຺ຖິຕາມຕ຺ຕໂຊຕນໍ; ອຖ ໂຂ ຕສ຺ສ ອຕິສເຍນ ອຕ຺ຖິຕາໂຊຕນໍ, ‘‘ສີລວາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍາຕິ ອາຫ – ‘‘ຈກ຺ຂຸມາຕິ ສມ຺ປນ຺ນຈກ຺ຂຸ ວິສຸທ຺ຘເນຕ຺ໂຕ’’ຕິ.

໔໕໖. ອີສກໍ ໂປເຓຕິ ມຊ຺ເຌ ອຸຈ຺ຈໍ ຫຸຕ຺ວາ ອີສກໍ ໂປເຓ, ນ ອນ຺ຕນ຺ເຕນ ວງ຺ເກ. ເຕນາຫ – ‘‘ຣຖີສາ ວິຍ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຐິເຕ’’ຕິ.

໔໖໑. ປຏິກູເລຕິ ອມນຸຎ຺ເຎ ອາຣມ຺ມເຓ. ອປ຺ປຏິກູລສຎ຺ຎີຕິ ນ ປຏິກູລສຎ຺ຎີ. ຕໍ ປນ ອປ຺ປຏິກູລສຎ຺ຎິຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ເມຕ຺ຕາຜຣເຓນ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປຏິກູເລ ອນິຏ຺ເຐ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎິເຕ ເມຕ຺ຕາຜຣເຓນ ວາ ຘາຕຸໂສ ອຸປສໍຫາເຣນ ວາ ສງ຺ຂາຣສຎ຺ຎິເຕ ປນ ຘາຕຸໂສ ອຸປສໍຫາເຣນ ວາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອປ຺ປຏິກູລສຎ຺ຎີ ວິຫຣຕີຕິ ຫິເຕສິຕາຍ ຘມ຺ມສຠາວຈິນ຺ຕນາຍ ຈ ນປ຺ປຏິກູລສຎ຺ຎີ ຫຸຕ຺ວາ ອິຣິຍາປຖວິຫາເຣນ ວິຫຣຕິ. ອປ຺ປຏິກູເລ ອິຏ຺ເຐ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎິເຕ ເກສາທິອສຸຈິໂກຏ຺ຐາສມຕ຺ຕເມວາຕິ ອສຸຠຜຣເຓນ ວາຕິ ອສຸຠໂຕ ມນສິກາຣວເສນ. ອິທໍ ຣູປາຣູປມຕ຺ຕໍ ອນິຈ຺ຈໍ ສງ຺ຂຕນ຺ຕິ ອນິຈ຺ຈໂຕ ອຸປສໍຫາເຣນ ວາ. ຕໂຕ ເອວ, ‘‘ທຸກ຺ຂໍ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ມນສິ ກໂຣນ຺ໂຕ ປຏິກູລສຎ຺ຎີ ວິຫຣຕິ. ເສສປເທສູຕິ, ‘‘ປຏິກູເລ ຈ ອປ຺ປຏິກູເລ ຈາ’’ຕິອາທິນາ ອາຄເຕສຸ ເສເສສຸ ທ຺ວີສຸ ປເທສຸ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐວຕ຺ຖູນິ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຖາ ສຕ຺ຕານໍ ປຐມໍ ປຏິກູລໂຕ ອຸປຏ຺ຐິຕເມວ ປຈ຺ຉາ ຄຫຓາກາຣວເສນ ອວຕ຺ຖນ຺ຕເຣນ ວາ ອປ຺ປຏິກູລໂຕ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ຍຎ຺ຈ ອປ຺ປຏິກູລໂຕ ອຸປຏ຺ຐິຕເມວ ປຈ຺ຉາ ປຏິກູລໂຕ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ຕທຸຠເຍປິ ຂີຓາສໂວ ສເຈ ອາກງ຺ຂຕິ, ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອປ຺ປຏິກູລສຎ຺ຎີ ວິຫເຣຍ຺ຍ ປຏິກູລສຎ຺ຎີ ວາຕິ.

ຕທຸຠຍໍ ອຠິນິວຊ຺ເຊຕ຺ວາຕິ ສຠາວໂຕ ຠາວນານຸຠາວໂຕ ຈ ອຸປຏ຺ຐິຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ປຏິກູລສຠາວໍ ອປ຺ປຏິກູລສຠາວໍ ວາຕິ ຕໍ ອຸຠຍໍ ປຫາຍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ. ສພ຺ພສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ປນ, ‘‘ມຊ຺ຌຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ວິຫຣິຕຸກາໂມ ກິໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ, ວຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປຏິປຊ຺ຊນວິຘິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ອິຏ຺ຐານິຏ຺ເຐສຸ…ເປ… ໂທມນສ຺ສິໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຫ. ອິທານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ຄປາຬິຍາ ວິຠາເວຕຸໍ, ‘‘ວຸຕ຺ຕໍ ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນໂຍ ເອວ. ສໂຕຕິ ສຕິເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສຕິມາ. ສມ຺ປຊາໂນຕິ ປຎ຺ຎາເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສມ຺ປຊານກາຣີ. ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ທິສ຺ວາຕິ ກາຣຓວເສນ ຈກ຺ຂູຕິ ລທ຺ຘໂວຫາເຣນ ຣູປທສ຺ສນສມຕ຺ເຖນ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາເຓນ, ຈກ຺ຂຸນາ ວາ ກຣຓຠູເຕນ ຣູປໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ. ເນວ ສຸມໂນ ໂຫຕິ ເຄຫສ຺ສິຕໂສມນສ຺ສປຏິກ຺ເຂເປນ ເນກ຺ຂມ຺ມປກ຺ຂິກາຍ ກິຣິຍາໂສມນສ຺ສເວທນາຍ.

ອິເມສຸ ຈາຕິ ‘‘ອຎ຺ຎຖາ ຈ ປນານນ຺ທ, ອຣິຍສ຺ສ ວິນເຍ ອນຸຕ຺ຕຣາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍຠາວນາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໓.໔໕໓), – ‘‘ກຖຎ຺ຈານນ຺ທ, ເສໂຂ ໂຫຕິ ປຏິປໂທ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໓.໔໖໐); – ‘‘ກຖຎ຺ຈານນ຺ທ, ອຣິໂຍ ໂຫຕິ ຠາວິຕິນ຺ທ຺ຣິໂຍ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໓.໔໖໑) ຈ ອາຄເຕສຸ ຕິວິເຘສຸ ນເຍສຸ. ມນາປໍ ອມນາປໍ ມນາປາມນາປນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ມນາປຄ຺ຄຫເຓນ ໂສມນສ຺ສຍຸຕ຺ຕກຸສລາກຸສລານໍ, ອມນາປຄ຺ຄຫເຓນ ໂທມນສ຺ສຍຸຕ຺ຕອກຸສລານໍ, ມນາປາມນາປຄ຺ຄຫເຓນ ຕພ຺ພິຘຸຣຸເປກ຺ຂາຍຸຕ຺ຕານໍ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ປຐມນເຍ ‘‘ສໍກິເລສໍ ວຏ຺ຏຕິ, ນິກ຺ກິເລສໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຐມນເຍ ຫິ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ສໍກິເລສກິເລສວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕມ຺ປິ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ທຸຕິຍນເຍ ປນ ‘‘ໂສ…ເປ… ອຑ຺ຑີຍຕີ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ ‘‘ປຐມໍ ສໍກິເລສໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສກ຺ຂສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ຈສ຺ສ ອປ຺ປຫີນກິເລສວເສນ, ‘‘ສໍກິເລສມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕິຍນເຍ ອຣຫໂຕ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ, ‘‘ຕຕິຍໍ ນິກ຺ກິເລສເມວ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສກ຺ຂວາເຣ ປນ ‘‘ຈກ຺ຂຸມາ ປຸຣິໂສ’’ຕິອາທິກາ ອຸປມາ ເອກເມວ ອຕ຺ຖໍ ຎາເປຕຸໍ ອາຫ. ຕສ຺ມາ ຈກ຺ຂຸທ຺ວາຣສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຣາຄາທິເກ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນຸເປກ຺ຂາຍ ປຕິຏ຺ຐານໍ ອຣິຍາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍຠາວນາຕິ. ປຐມນໂຍ ວິປສ຺ສກວເສນ ອາຄໂຕ, ທຸຕິໂຍ ເສກ຺ຂສ຺ສ ວເສນ, ປຐມທຸຕິໂຍ ຈ ເສກ຺ຂປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ມູລກມ຺ມຏ຺ຐານວເສນ, ຕຕິໂຍ ຂີຓາສວສ຺ສ ອຣິຍວິຫາຣວເສນ ອາຄໂຕ. ປຐມນເຍ ຈ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ວເສນ, ທຸຕິຍນເຍ ເສກ຺ຂສ຺ສ ວເສນ ກຸສລໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຕິຍນເຍ ອເສກ຺ຂສ຺ສ ວເສນ ກິຣິຍາພ຺ຍາກຕໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຍໍ ວິເສໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ປປຎ຺ຈສູທນິຍາ ມຊ຺ຌິມນິກາຍຏ຺ຐກຖາຍ

ອິນ຺ທ຺ຣິຍຠາວນາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

ນິຏ຺ຐິຕາ ຈ ສຬາຍຕນວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ.

ອຸປຣິປຓ຺ຓາສຏີກາ ສມຕ຺ຕາ.