໗. ສຬາຍຕນວິຠງ຺ຄສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໐໔. ເວທິຕພ຺ພານີຕິ ເອຕ຺ຖ ຍຖາ ວິທິຕານິ ຉ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການິ ອາຍຕນານິ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສມຕິກ຺ກມາຍ ໂຫນ຺ຕິ, ຕຖາ ເວທນໍ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ສຫວິປສ຺ສເນນ ມຄ຺ເຄນ ຊານິຕພ຺ພານີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ວິປສ຺ສນາຍ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ມຄ຺ເຄນ ອສມ຺ໂມຫໂຕ ຊານນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ມໂນ ສວິເສສໍ ອຸປວິຈຣຕິ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕຕິ ເອເຕຫີຕິ ມໂນປວິຈາຣາ, ວິຕກ຺ກວິຈາຣາ. ອາຣມ຺ມເຓ ຫິ ອຠິນິໂຣປນານຸມຊ຺ຊເນຫິ ວິຕກ຺ກວິຈາເຣຫິ ສຫ ຈິຕ຺ຕໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ຕພ຺ພິຣຫິຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ວິຕກ຺ກວິຈາຣາ’’ຕິອາທິ. ສຕ຺ຕາ ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ເອເຕຫິ ຍຖາຣຫໍ ວຏ຺ຏໍ ວິວຏ຺ຏຎ຺ຈາຕິ ສຕ຺ຕປທາ, ເຄຫນິສ຺ສິຕາ ວຏ຺ຏປທາ. ໂຍຄ຺ຄານໍ ທມນອາຈຣິຍາ ໂຍຄ຺ຄາຈຣິຍາ. ເຕນາຫ ‘‘ທເມຕພ຺ພທມການ’’ນ຺ຕິ. ເສສນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາວເສສໍ ເອກສຕ຺ຕຕິວິຘວິຎ຺ຎາຓໍ ສຜສ຺ສຣູປກສ຺ເສວ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ.

໓໐໕. ອິຘາຕິ ອິມິສ຺ສໍ ຉວິຎ຺ຎາຓກາຍເທສນາຍໍ. ມໂນຘາຕຸຕ຺ຕຍວິນິມຸຕ຺ຕເມວ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕູຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຈກ຺ຂຸມ຺ຫິ ສມ຺ຜສ຺ໂສຕິ ຈກ຺ຂຸໍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ສມ຺ຜສ຺ໂສ. ເຕນາຫ – ‘‘ຈກ຺ຂຸວິຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສມ຺ຜສ຺ສສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ.

ຍຖາ ເກວເລນ ວິຎ຺ຎາເຓນ ຣູປທສ຺ສນໍ ນ ໂຫຕິ, ເອວໍ ເກວເລນ ຈກ຺ຂຸປສາເທນປີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາເຓນາ’’ຕິ. ເຕນ ປາຬິຍໍ ຈກ຺ຂຸນາຕິ ນິສ຺ສຍມຸເຂນ ນິສ຺ສິຕກິຈ຺ຈໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອາຣມ຺ມຓວເສນາຕິ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠາເວນ. ‘‘ອຸປວິຈຣຕິ’’ຈ຺ເຈວ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ຕຕ຺ຖ ວິຕກ຺ກພ຺ຍາປາໂຣປິ ອຕ຺ຖີຕິ? ສຈ຺ຈໍ ອຕ຺ຖິ. ໂສ ປເນຕ຺ຖ ຕຄ຺ຄຕິໂກຕິ ອາຫ – ‘‘ວິຕກ຺ໂກ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ຈາ’’ຕິ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານມ຺ປິ ອຸປວິຈຣຓໍ ວິຕກ຺ກວິຈາຣານໍເຍເວຕ຺ຖ ກິຈ຺ຈນ຺ຕິ ‘‘ວິຕກ຺ກວິຈາຣສງ຺ຂາຕາ ມໂນປວິຈາຣາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສມນສ຺ສຍຸຕ຺ໂຕ ອຸປວິຈາໂຣ ໂສມນສ຺ສູປວິຈາໂຣ ຍຖາ ‘‘ອາຊຎ຺ຎຣໂຖ’’ຕິ ອາຫ ‘‘ໂສມນສ຺ເສນ ສທ຺ຘິ’’ນ຺ຕິອາທິ.

໓໐໖. ອຸປວິຈາຣານໍ ອຸປສ຺ສຍຏ຺ເຐນ ເຄຫໍ ວິຍາຕິ ເຄຫໍ, ຣູປາທໂຍຕິ ອາຫ – ‘‘ເຄຫສ຺ສິຕານີຕິ ກາມຄຸຓນິສ຺ສິຕານີ’’ຕິ. ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາທິນິກ຺ຂມນໂຕ ເນກ຺ຂມ຺ມໍ ວິປສ຺ສນາຕິ, ‘‘ເນກ຺ຂມ຺ມສ຺ສິຕານີຕິ ວິປສ຺ສນານິສ຺ສິຕານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ກສິວຓິຊ຺ຊາທິວເສນ ປຣິຍິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິເຍສິຕານ’’ນ຺ຕິ. ປິຍຠາໂວ ປນ ກນ຺ຕສທ຺ເທເນວ ກຖິໂຕຕິ ກາມິຕພ຺ພານໍ ມໂນ ຣເມຕີຕິ ມໂນຣມານໍ. ໂລເກນ ອາມສີຍຕີຕິ ໂລກາມິສໍ, ຕຓ຺ຫາ. ຕາຍ ຄເຫຕພ຺ພຕາຍ ອິຏ຺ຐຠາວາປາທເນນ ປຏິສງ຺ຂຕຕາຍ ຈ ປຏິສໍຍຸຕ຺ຕານໍ. ອຕີເຕ ກຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອາຣມ຺ມຓິກອນຸຠວນສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອທິສໍ ອນຸສ຺ສຣຓໍ ທິຏ຺ຐຄ຺ຄຫຓານຸສ຺ສເຣນ ຈ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ຍຖາຫ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອນິຈ຺ຈາກາຣນ຺ຕິ ຫຸຕ຺ວາ ອຠາວາກາຣໍ. ວິປຣິຓາມວິຣາຄນິໂຣຘນ຺ຕິ ຊຣາຍ ມຣເຓນ ຈາຕິ ທ຺ເວຘາ ວິປຣິຓາເມຕພ຺ພຎ຺ເຈວ, ຕໂຕ ເອວ ປໂລກິຕໍ ຠງ຺ຄຎ຺ຈ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ຍສ຺ມາ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຣູປໍ ເຕເນວາກາເຣນ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອຖ ໂຂ ອຸປ຺ປາທາວຕ຺ຖາສງ຺ຂາຕໍ ປກຕິໍ ວິຊຫຕິ, ວິຊຫິຕຎ຺ຈ ຊຣາວຕ຺ຖາຍ ຕໂຕ ວິຄຈ຺ຉຕິ, ວິຄຈ຺ຉນ຺ຕຎ຺ຈ ຠງ຺ຄຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ອິມໍ ວິເສສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ປກຕິວິຊຫເນນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ‘‘ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ປສ຺ສໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອນຸໂພຘຎາຓໍ ປນ ອຘິປ຺ເປຕໍ ວີຖິປຏິປນ຺ນາຍ ວິປສ຺ສນາຍ ວເສນາຕິ ‘‘ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຸປວິຈາຣນິທ຺ເທສຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ – ‘‘ຉສຸທ຺ວາເຣສຸ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓ ອາປາຖຄເຕ’’ຕິອາທິ. ສງ຺ຂາຣານໍ ເຠທໍ ປສ຺ສໂຕຕິ ສພ຺ເພສໍ ສງ຺ຂາຣານໍ ຂເຓ ຂເຓ ຠິຊ຺ຊນສຠາວໍ ວີຖິປຏິປນ຺ເນນ ວິປສ຺ສນາຎາເຓນ ປສ຺ສໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ສງ຺ຂາຣຄຕມ຺ຫິ ຕິກ຺ເຂ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຂາຄຕມ຺ຫີຕິ ສງ຺ຂາຣຄເຕ ວິສຍຠູເຕ. ຕິກ຺ເຂຕິ ຠາວນາພເລນ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານຎ຺ຈ ສມຕາຍ ຕິພ຺ເພ. ສູເຣຕິ ປຏິປກ຺ເຂຫິ ອນຠິຠູຕຕາຍ, ເຕສຎ຺ຈ ອຠິຠວນສມຕ຺ຖຕາຍ ວິສເທ ປຏຸຠູເຕ ປວຕ຺ຕນ຺ເຕ.

ກິເລສານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ວູປສນ຺ຕຕາຍ ສນ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ, ສໍສາເຣ ຠຍສ຺ສ ອິກ຺ຂນໂຕ ຠິກ຺ຂຸໂນ, ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມສນ຺ນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ອມານຸສີ ຣຕີຕິ ວິເວກຣຕິ ເນກ຺ຂມ຺ມຣຕິ. ຍໂຕ ຍໂຕຕິ ຍຖາ ຍຖາ ນຍວິປສ຺ສນາທີສຸ ເຍນ ເຍນ ສມ຺ມສນາກາເຣນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຂນ຺ຘານໍ ອຸທຍພ຺ພຍນ຺ຕິ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘານໍ ອຸປ຺ປາທຎ຺ຈ ຠງ຺ຄຎ຺ຈ. ອມຕນ຺ຕໍ ວິຊານຕນ຺ຕິ ວິຊານນ຺ຕານໍ ວິຎ຺ຎູນໍ ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສນານໍ ຕໍ ປີຕິປາໂມຊ຺ຊໍ ອມຕາຘິຄມເຫຕຸຕາຍ ອມຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓ ອາປາຖຄເຕຕິ ຣູປາທິວເສນ ຉພ຺ພິເຘ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓ ຍຖາຣຫໍ ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ອາປາຖຄເຕ. ວິສເຍ ເຈຕໍ ຠຸມ຺ມວຈນໍ.

໓໐໗. ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ສນ຺ຕຕິປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ. ອນຸຕ຺ຕຣວິໂມກ຺ໂຂ ນາມ ອຣຫຕ຺ຕໍ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທເສນ. ກຖໍ ປນ ຕຕ຺ຖ ປິຫໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕິ, ນ ຫິ ອຘິຄຕໍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ໂຫຕິ, ນ ຈ ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ປິຫາ ປວຕ຺ຕຕີຕິ? ໂກ ວາ ເອວມາຫ – ‘‘ອຣຫຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປິຫໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕີ’’ຕິ. ອນຸສ຺ສຸຕິລທ຺ຘໍ ປນ ປຣິກປ຺ປສິທ຺ຘໍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປຕ຺ຖນໍ ຐເປຕິ, ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕໍ ປຓິທຫຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ກຸທາສ຺ສຸ ນາມາຫໍ ຕທາຍຕນໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ອາຍຕນນ຺ຕິ ອຣຫຕ຺ຕເມວ ຉຬງ຺ຄສມນ຺ນາຄມາທິກາຣຓຠາວໂຕ, ມນາຍຕນຘມ຺ມາຍຕນຠາວໂຕ ຈ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປເນຕໍ ໂທມນສ຺ສໍ ປຕ຺ຖນໍ ປຏ຺ຐເປນ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ປຕ຺ຖນາຍ ສຫາວຕ຺ຕນໂຕ. ນ ຫິ ໂລຠໂທສານໍ ສຫ ວຸຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖິ. ປຕ຺ຖນາມູລກຕ຺ຕາຕິ ອິມິນາ ອຸປຏ຺ຐາປຍໂຕ ປທສ຺ສ ເຫຕຸອຕ຺ຖໂຊຕກຕມາຫ. ເອວນ຺ຕິ ‘‘ກຸທາສ຺ສຸນາມາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕາກາເຣນ. ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕຸນ຺ຕິ ຍຖາ ມຄ຺ເຄນ ຆເຏຕິ, ເອວໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕຸໍ.

໓໐໘. ອຎ຺ຎາຓຸເປກ຺ຂາຕິ ອຎ຺ຎາຓສຫິຕາ ອຸເປກ຺ຂາ ອສມເປກ຺ຂນປວຕ຺ຕາ. ເຕນ ເຕນ ມຄ຺ໂຄຘິນາ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອປາຍຄມນີຍກິເລໂສຘິສ຺ສ ອນວເສສໂຕ ຊິຕຕ຺ຕາ ຂີຓາສໂວ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ໂອຘິຊິໂນ ນາມ; ຕທຠາວໂຕ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕວ ອໂນຘິຊິໂນ ນາມ; ເສໂຂ ປນ ສິຍາ ປຣິຍາຍໂຕ ໂອຘິຊິໂນຕິ. ຕມ຺ປິ ນິວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ, ‘‘ອຂີຓາສວສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ອາຫ. ອາຍຕິໍ ວິປາກໍ ຊິນິຕ຺ວາຕິ ອປ຺ປວຕ຺ຕິກຣຓວເສນ ສພ຺ພໂສ ອາຍຕິໍ ວິປາກໍ ຊິນິຕ຺ວາ ຐິຕຕ຺ຕາ ຂີຓາສໂວວ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ວິປາກຊິໂນ ນາມ; ຕທຠາວໂຕ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ອວິປາກຊິໂນ ນາມ; ເສໂຂ ປນ ສິຍາ ປຣິຍາຍໂຕ ວິປາກຊິໂນຕິ. ຕມ຺ປິ ນິວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ‘‘ອຂີຓາສວສ຺ເສວາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ອາຫ. ອປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ຣູປນ຺ຕິ ປາຬິໂຕ ປທໍ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ປາຬິຍໍ ປຸພ຺ເພ ‘‘ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ອສ຺ສຸຕວໂຕ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສາ’’ຕິ ວຈນໍ ອນ຺ຘປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສາຍໍ ອຸເປກ຺ຂາ, ນ ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ເຄຫສ຺ສິຕາ ອຸເປກ຺ຂາ ຫິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອາຣມ຺ມຓວຕ຺ຖຸໍ ອເປກ຺ຂສ຺ເສວ, ນ ນິຣເປກ຺ຂສ຺ສາຕິ ອິຏ຺ເຐ, ອິຏ຺ຐມຊ຺ຌຕ຺ເຕ ວາ ອາຣມ຺ມເຓ ສິຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓ ອາປາຖຄເຕ’’ຕິ. ອຎ຺ຎາເຓນ ປນ ຕຕ຺ຖ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນາກາຣປ຺ປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຄຸຬປິຓ຺ຑເກ’’ຕິອາທິ.

ອິຏ຺ເຐ ອຣຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ອນິຏ຺ເຐ ອທຸສ຺ສນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອິທໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ສຕ຺ຕານໍ ອິຏ຺ເຐ ຣຊ຺ຊນໍ, ອນິຏ຺ເຐ ທຸສ຺ສນນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອໂຍນິໂຍມນສິກາໂຣ ຫິ ຕໍຕໍອາຣມ຺ມຓວເສນ ນ ກຕ຺ຖຈິປິ ຊວນນິຍມໍ ກໂຣຕີຕິ ວຸຕ຺ຕວິປຣີເຕປິ ອາຣມ຺ມເຓ ຣຊ຺ຊນທຸສ຺ສນໍ ສມ຺ຠວຕິ, ຕຖາປິສ຺ສ ຣຊ຺ຊນທຸສ຺ສນໍ ອຕ຺ຖໂຕ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອສມເປກ຺ຂເນຕິ ອສມໍ ອຍຸຕ຺ຕທສ຺ສເນ ອໂຍນິໂສ ສມ຺ໂມຫປຸພ຺ພກໍ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ຄຫເຓ.

໓໐໙. ປວຕ຺ຕນວເສນາຕິ ອຸປ຺ປາທນວເສນ ເຈວ ພຫຸລີກຣຓວເສນ ຈ. ນິສ຺ສາຍ ເຈວ ອາຄມ຺ມ ຈາຕິ ອາຄມນຏ຺ຐານຠູເຕ ນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍຠູເຕ ຈ ກຕ຺ວາ. ອຕິກ຺ກນ຺ຕານິ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ ວິກ຺ຂມ຺ຠເນນ ອຸສ຺ສາເຣນ຺ຕາ ສມຸສ຺ສາເຣນ຺ຕາ.

ໂສມນສ຺ສຠາວສາມຎ຺ຎໍ ຄເຫຕ຺ວາ, ‘‘ສຣິກ຺ຂເກເນວ ສຣິກ຺ຂກໍ ຊຫາເປຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘາປິ ປຫາຍກໍ ນາມ ປຫາຕພ຺ພໂຕ ພລວເມວ, ສໍກິເລສຘມ຺ມານໍ ພລວຠາວໂຕ ສາຕິສຍໍ ປນ ພລວຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອິທານິ ພລວຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ພລວຠາວໂຕ ໂວທານຘມ຺ມານໍ ອຘິຄມສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ເຫຕ຺ຖ ເນກ຺ຂມ຺ມສ຺ສິຕໂທມນສ຺ສານມ຺ປິ ປຫານໍ ໂຊຕິຕໍ.

ອຸເປກ຺ຂາຍ ປຫາຍກຠາເວນ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ‘‘ອຸເປກ຺ຂາກຖາ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຌານສ຺ສ ອລາຠິໂນ ຈ ລາຠິໂນ ຈ ປກິຓ຺ຓກສງ຺ຂາຣສມ຺ມສນໍ ສນ຺ຘາຍ, ‘‘ສຸທ຺ຘສງ຺ຂາເຣ ຈ ປາທເກ ກຕ຺ວາ’’ຕິ. ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕາຕິ ຠາວນາຍ ປຄຸຓຠາວໍ ອາຄມ຺ມ ກທາຈິ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນວເສນປິ ຫິ ສມ຺ມສນໍ ໂຫຕີຕິ. ປາທກຊ຺ຌານວເສນ, ສມ຺ມສິຕຘມ຺ມວເສນ ວາ ອາຄມນວິປສ຺ສນາຍ ພຫຸລໍ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕຠາວໂຕ ‘‘ວຸຏ຺ຐານຄາມິນີ ປນ ວິປສ຺ສນາ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕາວາ’’ຕິ ນິຍເມຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕາ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານາທີນີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອຣູປຊ຺ຌານານິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ປຸຣິມສທິສາວາຕິ ປຸຣິມສທິສາ ເອວ, ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕາ ວາ ໂຫຕິ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕາ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ຍໍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານາທິປາທກໂຕ ເອວ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕໍ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິວິປສ຺ສນໍ ນິສ຺ສາຍ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕາຍ ວິປສ຺ສນາຍ ປຫານໍ, ອິທໍ ສນ຺ຘາຍ. ປຫານນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ ສມຕິກ຺ກມລກ຺ຂຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເອຕໍ ວິເສສໍ ວິປສ຺ສນາຍ ອາວຊ຺ຊນຏ຺ຐານຠູຕໍ. ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິຍາ ອາສນ຺ເນ ສມາປນ຺ນຊ຺ຌານວິປສ຺ສນາ ປາທກຊ຺ຌານວິປສ຺ສນາ, ສມ຺ມສິຕຘມ຺ໂມຕິ ວິປສ຺ສນາຍ ອາຣມ຺ມຓຠູຕາ ຂນ຺ຘາ. ປຸຄ຺ຄລຊ຺ຌາສໂຍຕິ ປາທກຊ຺ຌານສ຺ສ ສມ຺ມສິຕຊ຺ຌານສ຺ສ ຈ ເຠເທ ສຕິ ປຏິປຊ຺ຊນກສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ, ‘‘ອໂຫ ວຕ ມຍ຺ຫໍ ປຎ຺ຈງ຺ຄິກໍ ຌານໍ ຠເວຍ຺ຍ ຈຕຸຣງ຺ຄິກ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປຸພ຺ເພ ປວຕ຺ຕອຊ຺ຌາສໂຍ. ເຕສມ຺ປິ ວາເທຕິ ເອຕ຺ຖ ປຐມເຖຣວາເທ. ອຍເມວ…ເປ… ນິຍເມຕິ ຕໂຕ ຕໂຕ ທຸຕິຍາທິປາທກຊ຺ຌານໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາຎາຓສ຺ສ ປາທກຊ຺ຌານາຕິກ຺ກນ຺ຕານໍ ອງ຺ຄານໍ ອສມາປຊ຺ຊິຕຸກາມຕາ ວິຣາຄຠາວນາຠາວໂຕ ອິຕຣສ຺ສ ຈ ອຕພ຺ຠາວໂຕ. ເອເຕເນວ ຫິ ປຐມເຖຣວາເທ ອປາທກປຐມຊ຺ຌານປາທກມຄ຺ຄາ ປຐມຊ຺ຌານິກາວ ໂຫນ຺ຕິ, ອິຕເຣ ຈ ທຸຕິຍຊ຺ຌານິກາທິມຄ຺ຄາ ປາທກຊ຺ຌານວິປສ຺ສນານິຍເມຫິ ຕໍຕໍຌານິກາວ. ເອວໍ ເສສວາເທສຸປິ ວິປສ຺ສນານິຍໂມ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫ – ‘‘ເຕສມ຺ປິ ວາເທ ອຍເມວ ປຸພ຺ພຠາເຄ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິວິປສ຺ສນາວ ນິຍເມຕີ’’ຕິ. ວຸຕ຺ຕາວ, ຕສ຺ມາ ນ ອິຘ ວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໓໑໐. ນານຕ຺ຕາທິ ກາມາວຈຣາທິກຸສລາທິວິຠາຄໂຕ ນານາວິຘາ. ເຕນາຫ ‘‘ອເນກປ຺ປກາຣາ’’ຕິ. ນານຕ຺ຕສິຕາຕິ ຣູປສທ຺ທາທິນານາຣມ຺ມຓນິສ຺ສຍາ. ເອກຕ຺ຕາ ເອກສຠາວາ ຊາຕິຠູມິອາທິວິຠາຄາຠາວໂຕ. ເອກາຣມ຺ມຓນິສ຺ສິຕາຕິ ເອກປ຺ປກາເຣເນວ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕາ. ເຫຏ຺ຐາ ອຎ຺ຎາຓຸເປກ຺ຂາ ວຸຕ຺ຕາ ‘‘ພາລສ຺ສ ມຸຬ຺ຫສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໓.໓໐໘). ອຸປຣິ ຉຬງ຺ຄຸເປກ຺ຂາ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ອຸເປກ຺ຂໂກ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໓.໓໑໑). ທ຺ເວ ອຸເປກ຺ຂາ ຄຫິຕາ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ເອກຕ຺ຕາ, ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕພ຺ພໂຕ, ນານຕ຺ຕສິຕາຍ ອຸເປກ຺ຂາຍ ປກາສິຕຠາວໂຕ ຈ.

ອຎ຺ຎາຓຸເປກ຺ຂາ ອຎ຺ຎາ ສທ຺ທາທີສຸ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ. ຣູເປສູຕິ ຈ ອິມິນາ ນ ເກວລໍ ຣູປາຍຕນວິເສສາ ເອວ ຄຫິຕາ, ອຖ ໂຂ ກສິຓຣູປານິປີຕິ ອາຫ – ‘‘ຣູເປ ອຸເປກ຺ຂາຠາວຎ຺ຈ ອຎ຺ຎາ’’ຕິອາທິ. ເອກຕ຺ຕສິຕຠາໂວປິ ອິຘ ເອກຕ຺ຕວິສຍສມ຺ປໂຍຄວເສເນວ ອິຈ຺ຉິໂຕ, ນ ອາຣມ຺ມຓວເສນ ຈາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ຍສ຺ມາ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕວເສນາຕິ ສມ຺ປໂຍຄວເສນ. ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນໍ ນິສ຺ສຍຕີຕິ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນນິສ຺ສິຕາ, ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນຂນ຺ຘນິສ຺ສິຕາ. ເສສາສຸປີຕິ ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາຍຕນນິສ຺ສິຕາທີສຸປິ.

ອຣູປາວຈຣວິປສ຺ສນຸເປກ຺ຂາຍາຕິ ອຣູປາວຈຣຘມ຺ມາຣມ຺ມຓາຍ ວິປສ຺ສນຸເປກ຺ຂາຍ. ຣູປາວຈຣວິປສ຺ສນຸເປກ຺ຂນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕາຍ ກາມຣູປາຣູປເຠທາຍ ຕຓ຺ຫາຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕາຕິ ຕມ຺ມຍາ, ເຕຠູມກຘມ຺ມາ, ເຕສໍ ຠາໂວ ຕມ຺ມຍຕາ, ຕຓ຺ຫາ ຍສ຺ສ ຄຸຓສ຺ສ ວເສນ ອຕ຺ເຖ ສທ຺ທນິເວໂສ, ຕທຠິຘານໂກຕິ ອາຫ – ‘‘ຕມ຺ມຍຕາ ນາມ ຕຓ຺ຫາ’’ຕິ. ອຕມ຺ມຍຕາ ຕມ຺ມຍຕາຍ ປຏິປກ຺ໂຂຕິ ກຕ຺ວາ. ວິປສ຺ສນຸເປກ຺ຂນ຺ຕິ, ‘‘ຍທຕ຺ຖິ ຍໍ ຠູຕໍ, ຕໍ ປຊຫຕິ ອຸເປກ຺ຂໍ ປຏິລຠຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໗໑; ອ. ນິ. ໗.໕໕) ເອວມາຄຕໍ ສງ຺ຂາຣວິຈິນເນ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຠູຕໍ ອຸເປກ຺ຂໍ.

໓໑໑. ຍທຣິໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ ທ-ກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣ, ອຸປໂຍຄປຸຖຸວຈເນ ຈ ຍ-ສທ຺ໂທຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ເຍ ສຕິປຏ຺ຐາເນ ອຣິໂຍ’’ຕິ ອາຫ. ກາມໍ ‘‘ອຣິໂຍ’’ຕິ ປທໍ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ປຏິວິທ຺ຘສຈ຺ຈານໍ ສາຘາຣຓໍ, ວກ຺ຂມານສ຺ສ ປນ ວິເສສສ຺ສ ພຸທ຺ຘາເວຓິກຕ຺ຕາ, ‘‘ອຣິໂຍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາທີນໍ ອຍມານຸຠາໂວ ອຕ຺ຖິ. ຕີສຸ ຐາເນສູຕິ ນ ສຸສ຺ສູສນ຺ຕີຕິ ວາ, ເອກຈ຺ເຈ ນ ສຸສ຺ສູສນ຺ຕິ ເອກຈ຺ເຈ ສຸສ຺ສູສນ຺ຕີຕິ ວາ, ສຸສ຺ສູສນ຺ຕີຕິ ວາ, ປຏິປນ຺ນາປຏິປນ຺ນານໍ ສາວການໍ ປຏິປຕ຺ຕິສງ຺ຂາເຕສຸ ຕີສຸ ສຕິປຏ຺ຐາເນສຸ. ສຕິໍ ປຏ຺ຐເປນ຺ໂຕຕິ ປຏິຆານຸນເຍຫິ ອນວສ຺ສຸຕຕ຺ຕາ ຕທຸຠຍນິວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສພ຺ພທາ ສຕິໍ ອຸປຏ຺ຐເປນ຺ໂຕ. ພຸທ຺ຘານເມວ ສາ ນິຈ຺ຈໍ ອຸປຏ຺ຐິຕສຕິຕາ, ນ ອິຕເຣສໍ ອາເວຓິກຘມ຺ມຠາວໂຕ. ອາທເຣນ ໂສຕຸມິຈ຺ຉາ ອິຘ ສຸສ຺ສູສາຕິ ຕທຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ສທ຺ທຫິຕ຺ວາ ໂສຕຸໍ ນ ອິຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ ອາຫ. ນ ອຎ຺ຎາຕິ ‘‘ນ ອຎ຺ຎາຍາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ຍກາຣໂລເປນ ນິທ຺ເທໂສຕິ ອາຫ ‘‘ນ ຊານນຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ. ສຕ຺ຖຸ ໂອວາທສ຺ສ ອນາທິຍນເມວ ໂວກ຺ກມນນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ…ເປ… ມຎ຺ຎນ຺ຕີ’’ຕິ.

ເຄຫສ຺ສິຕໂທມນສ຺ສວເສນາຕິ ອິທໍ ອິຘ ປຏິກ຺ຂິປິຕພ຺ພມຕ຺ຕທສ຺ສນປທໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເນກ຺ຂມ຺ມສ຺ສິຕໂທມນສ຺ສສ຺ສປິ ສຕ຺ຖຸ ປສງ຺ຄວເສນ ‘‘ນ ເຈວ ອຕ຺ຕມໂນ ໂຫຕີ’’ຕິ ອຕ຺ຕມນປຏິກ຺ເຂເປນ ອນຕ຺ຕມນຕາ ວຸຕ຺ຕາ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ຕໍ ປຏິເສເຘນ຺ໂຕ – ‘‘ອປ຺ປຕີໂຕ ໂຫຕີຕິ ນ ເອວມຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ’’ຕິ. ຕສ຺ສ ເສຕຸຆາໂຕ ຫິ ຕຖາຄຕານໍ. ຍທິ ເອວໍ ກສ຺ມາ ອຕ຺ຕມນຕາປຏິກ຺ເຂໂປຕິ ອາຫ – ‘‘ອປ຺ປຏິປນ຺ນເກສຸ ປນ ອນຕ຺ຕມນຕາກາຣຓສ຺ສ ອຠາເວເນຕໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ປຏິຆອວສ຺ສເວນາຕິ ຉຫິ ທ຺ວາເຣຫິ ປຏິຆວິສ຺ສນ຺ທເນນ, ປຏິຆປ຺ປວຕ຺ຕິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປ຺ປິລາວິໂຕຕິ ນ ເອວມຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ອຸປ຺ປິລາວິຕຕ຺ຕສ຺ສ ໂພຘິມູເລ ເອວ ປຫີນຕ຺ຕາ. ປຏິປນ຺ນເກສູຕິ ອິທໍ ອຘິກາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອປ຺ປຏິປນ຺ນເກສຸປິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ອນຕ຺ຕມນຕາກາຣຓໍ ນຕ຺ເຖວ. ເອຕໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕໍ ‘‘ອຕ຺ຕມໂນ ເຈວ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິວຈນໍ ວຸຕ຺ຕໍ ສາວການໍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສຕ຺ຖຸ ອນວຊ຺ຊາຍ ຈິຕ຺ຕາຣາຘນາຍ ສມ຺ຠວໂຕ.

໓໑໒. ທມິໂຕຕິ ນິພ຺ພິເສວນຠາວາປາທເນນ ສິກ຺ຂາປິໂຕ. ອິຣິຍາປຖປຣິວຕ຺ຕນວເສນ ອປຣິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ເອກທິສາຍ ເອວ ສຕ຺ຕທິສາວິຘາວນສ຺ສ ອິຘາຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ສາຣິຕານໍ ຫຕ຺ຖິທມ຺ມາທີນໍ ເອກທິສາຘາວນມ຺ປິ ອນິວຕ຺ຕນວເສເນວ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ອນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຘາວນ຺ໂຕ ເອກໍເຍວ ທິສໍ ຘາວຕີ’’ຕິ. ກາເຍນ ອນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາວາຕິ ກາເຍນ ອປຣິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ເອວ. ວິໂມກ຺ຂວເສນ ອຏ຺ຐ ທິສາ ວິຘາວຕິ, ນ ປຸຣຕ຺ຖິມາທິທິສາວເສນ. ເອກປ຺ປຫາເຣເນວາຕິ ເອກນີຫາເຣເນວ, ເອກສ຺ມິໍເຍວ ວາ ທິວເສ ເອກຠາເຄນ. ‘‘ປຫາໂຣ’’ຕິ ຫິ ທິວສສ຺ສ ຕຕິໂຍ ຠາໂຄ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວິຘາວນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຌານສມາປຊ຺ຊນວເສນ ອກລງ຺ກມປ຺ປຕິສາຕໍ ຊວນຈິຕ຺ຕປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສມາປຊ຺ຊຕິເຍວາ’’ຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ສຬາຍຕນວິຠງ຺ຄສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.