໑. ສາເລຍ຺ຍກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໓໙. ມຫາຊນກາເຍ ສນ຺ນິປຕິເຕຕິ ເກຈິ ‘‘ປຫໍສນວິຘິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຣາຊກຸມາຣໍ ຫາເສສ຺ສາມາ’’ຕິ, ເກຈິ ‘‘ຕໍ ກີຬນໍ ປສ຺ສິສ຺ສາມາ’’ຕິ ເອວໍ ມຫາຊນສມູເຫ ສນ຺ນິປຕິເຕ. ເທວນຏນ຺ຕິ ທິພ຺ພຄນ຺ຘພ຺ພໍ. ກຸສລໍ ກຸສລນ຺ຕິ ວຈນໍ ອຸປາທາຍາຕິ ‘‘ກຈ຺ຈິ ກຸສລໍ? ອາມ ກຸສລ’’ນ຺ຕິ ວຈນປຏິວຈນວເສນ ປວຕ຺ຕກຸສລວາທິຕາຍ ເຕ ມນຸສ຺ສາ ອາທິໂຕ ກຸສລາຕິ ສມຎ຺ຎໍ ລຠິໍສຸ. ເຕສໍ ກຸສລານໍ ອິສ຺ສຣາຕິ ຣາຊກຸມາຣາ ໂກສລາ. ໂກສເລ ຊາຕາ. ເຕສໍ ນິວາໂສຕິ ສພ຺ພໍ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ເຕນາຫ ‘‘ໂສ ປເທໂສ ໂກສລາຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ.

ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນຕິ ສາມຎ຺ຎວຈນມ຺ປິ ‘‘ມຫຕາ…ເປ… ຕທວສຣີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ວິເສສໍ ນິວິຏ຺ຐເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ອຕຸຣິຕຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ’’ຕິ. ມຫຕາຕິ ຄຸຓມຫຕ຺ເຕນປິ ສງ຺ຂ຺ຍາມຫຕ຺ເຕນປິ ມຫຕາ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ຠິກ຺ຂຸສມູເຫ ເກຈິ ອຘິສີລສິກ຺ຂາວເສນ ສີລສມ຺ປນ຺ນາ, ຕຖາ ເກຈິ ສີລສມາຘິສມ຺ປນ຺ນາ, ເກຈິ ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາສມ຺ປນ຺ນາຕິ ຄຸຓມຫຕ຺ເຕນປິ ໂສ ຠິກ຺ຂຸສມູໂຫ ມຫາຕິ. ຕໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ສງ຺ຂ຺ຍາມຫຕ຺ຕເມວ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສຕໍ ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອຎ຺ຎຄາມປຏິພທ຺ຘຊີວິກາວເສນ ສໂມສຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ສໂມສຣຓໍ, ຄາໂມ ນິວາສຄາໂມ. ນ຺ຕິ ສາລໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄາມໍ. ວິຫາໂຣຕິ ຠຄວໂຕ ວິຫຣຓຏ຺ຐານໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ສາເລຍ຺ຍກສຸຕ຺ເຕ. ອນິຍມິໂຕຕິ ອສຸກສ຺ມິໍ ອາຣາເມ ປພ຺ພເຕ ຣຸກ຺ຂມູເລ ວາຕິ ນ ນິຍມິໂຕ, ສຣູປຄ຺ຄຫຓວເສນ ນ ນິຍມິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕສ຺ມາຕິ ອນິຍມິຕຕ຺ຕາ. ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິສິທ຺ຘມຕ຺ຖໍ ປຣິກປ຺ປນວເສນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ວນສຓ຺ໂຑ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອາຫ, ອທ຺ຘາ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຸປລຠິໍສູຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.໑.ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ; ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໕໕; ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໓.໖໔) ສວນວເສນ ອຸປລຠິໍສູຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂສຕທ຺ວາຣ…ເປ… ຊານິໍສູ’’ຕິ ອາຫ. ອວຘາຣຓຜລຕ຺ຕາ ສພ຺ພມ຺ປິ ວາກ຺ຍໍ ອນ຺ໂຕຄຘາວຘາຣຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ ວາ ນິປາໂຕ’’ຕິ. ອວຘາຣຓຕ຺ເຖຕິ ປນ ອິມິນາ ອິຏ຺ຐຕ຺ຖາວຘາຣຓຕ຺ຖໍ ໂຂ-ສທ຺ທຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ອສ຺ໂສສຸ’’ນ຺ຕິ ປທໍ ໂຂ-ສທ຺ເທ ຄຫິເຕ ເຕນ ຜຸລ຺ລິຕມຓ຺ຑິຕວິຠູສິຕໍ ວິຍ ໂຫນ຺ຕໍ ປູຣິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ, ເຕນ ຈ ປຸຣິມປຈ຺ຉິມປທານິ ສໍສິລິຏ຺ຐານິ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ຕສ຺ມິໍ ອຄ຺ຄຫິເຕຕິ ອາຫ ‘‘ປທປູຣເຓນ ພ຺ຍຎ຺ຊນສິລິຏ຺ຐຕາມຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ. ມຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ວິເສສນິວຕ຺ຕິອຕ຺ໂຖ. ເຕນສ຺ສ ອນຕ຺ຖນ຺ຕຣທີປນຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ເອວ-ສທ຺ເທນ ປນ ພ຺ຍຎ຺ຊນສິລິຏ຺ຐຕາຍ ເອກນ຺ຕິກຕໍ. ສາລາຍໍ ຊາຕາ ສໍວຑ຺ຒກາ ສາເລຍ຺ຍກາ ຍຖາ ‘‘ກຕ຺ເຕຍ຺ຍກາ ອຸພ຺ເຠຍ຺ຍກາ’’ຕິ.

ສມິຕປາປຕ຺ຕາຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ອນວເສສໂຕ ສວາສນໍ ສມິຕປາປຕ຺ຕາ. ເອວຎ຺ຫິ ພາຫິຣກວີຕຣາຄເສກ຺ຂາເສກ຺ຂປາປສມນໂຕ ຠຄວໂຕ ປາປສມນໍ ວິເສສິຕໍ ໂຫຕິ. ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ນິປາຕານໍ ອິຘ ອນຸສ຺ສວຕ຺ໂຖ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຂລູຕິ ອນຸສ຺ສວນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ’’ຕິ. ອາລປນມຕ຺ຕນ຺ຕິ ປິຍາລາປວຈນໍ. ປິຍສມຸທາຫາຣາ ເຫເຕ ‘‘ໂຠ’’ຕິ ວາ ‘‘ອາວຸໂສ’’ຕິ ວາ ‘‘ເທວານໍປິຍາ’’ຕິ ວາ. ໂຄຕ຺ຕວເສນາຕິ ເອຕ຺ຖ ຕໍ ຕາຍຕີຕິ ໂຄຕ຺ຕໍ. ໂຄຕໂມຕິ ຫິ ປວຕ຺ຕມານໍ ອຠິຘານໍ ພຸທ຺ຘິຎ຺ຈ ເອກໍສິກວິສຍຕາຍ ຕາຍຕິ ຣກ຺ຂຕີຕິ ໂຄຕມໂຄຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ຫິ ພຸທ຺ຘິ ອາຣມ຺ມຓຠູເຕນ ອຕ຺ເຖນ ວິນາ ນ ວຕ຺ຕຕິ, ເອວໍ ອຠິຘານໍ ອຠິເຘຍ຺ຍຠູເຕນ, ຕສ຺ມາ ໂສ ຕານິ ຕາຍຕິ ຣກ຺ຂຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂສ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ອຎ຺ຎກຸລປຣມ຺ປຣາສາຘາຣຓໍ ຕສ຺ສ ກຸລສ຺ສ ອາທິປຸຣິສສມຸທາຄຕໍ ຕໍກຸລປຣິຍາປນ຺ນສາຘາຣຓໍ ສາມຎ຺ຎຣູປນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຸຈ຺ຈາກຸລປຣິທີປນໍ ອຸທິໂຕທິຕວິປຸລຂຕ຺ຕິຍກຸລວິຠາວນໂຕ. ສພ຺ພຂຕ຺ຕິຍານຎ຺ຫິ ອາທິຠູຕມຫາສມ຺ມຕມຫາຣາຊໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອສມ຺ຠິນ຺ນໍ ອຸຬາຣຕມໍ ສກ຺ຍຣາຊກຸລໍ. ເກນຈິ ປາຣິຊຸຎ຺ເຎນາຕິ ຎາຕິປາຣິຊຸຎ຺ຎໂຠຄປາຣິຊຸຎ຺ຎາທິນາ ເກນຈິປິ ປາຣິຊຸຎ຺ເຎນ ປຣິຫານິຍາ ອນຠິຠູໂຕ ອນຊ຺ໂຌຕ຺ຖໂຏ. ຕຖາ ຫິ ກທາຈິປິ ຕສ຺ສ ກຸລສ຺ສ ຕາທິສປາຣິຊຸຎ຺ຎາຠາໂວ, ອຠິນິກ຺ຂມນກາເລ ຈ ຕໂຕ ສມິທ຺ຘຕມຠາໂວ ໂລເກ ປາກໂຏ ປຎ຺ຎາໂຕຕິ. ສກ຺ຍກຸລາ ປພ຺ພຊິໂຕຕິ ອິທໍ ວຈນໍ ຠຄວໂຕ ສທ຺ຘາປພ຺ພຊິຕຠາວທີປນໍ ວຸຕ຺ຕໍ ມຫນ຺ຕໍ ຎາຕິປຣິວຏ຺ຏໍ ມຫນ຺ຕຎ຺ຈ ໂຠຄກ຺ຂນ຺ຘໍ ປຫາຍ ປພ຺ພຊິຕຠາວທີປນໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສມໂຓຕິ ອິມິນາ ປຣິກ຺ຂກຊເນຫິ ຠຄວໂຕ ພຫຸມຕຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ ສມິຕປາປຕາທີປນໂຕ, ໂຄຕໂມຕິ ອິມິນາ ໂລກິຍຊເນຫິ ອຸຬາຣຕມກຸລີນຕາທີປນໂຕ.

ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິ-ສທ຺ໂທ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍາເນ, ຕໍໂຍຄໂຕ ປນ ‘‘ຠວນ຺ຕໍ ໂຄຕມ’’ນ຺ຕິ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ສາມິອຕ຺ເຖປິ ສມານໍ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕໂຍຄທີປນໂຕ ‘‘ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ເຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ໂຂ ປນ ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ກລ຺ຍາໂຓຕິ ຠທ຺ທໂກ. ສາ ຈສ຺ສ ກລ຺ຍາຓຕາ ອຸຬາຣວິສຍຕາຍາຕິ ອາຫ ‘‘ກລ຺ຍາຓຄຸຓສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ. ຕໍວິສຍຕາ ເຫຕ຺ຖ ສມນ຺ນາຄໂມ. ເສຏ຺ໂຐຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ ຍຖາ ‘‘ຠຄວາຕິ ວຈນໍ ເສຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ; ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໔໒; ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໑; ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ. ນິທານວຓ຺ຓນາ; ມຫານິ. ອຏ຺ຐ. ໕໐). ‘‘ຠຄວາ ອຣຫ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຄຸຓານໍ ສໍກິຕ຺ຕນໂຕ ສໍສທ຺ທນໂຕ ຈ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ວຓ຺ໂຓຕິ ອາຫ ‘‘ກິຕ຺ຕິເຍວາ’’ຕິ. ກິຕ຺ຕິປຣິຍາໂຍປິ ຫິ ສທ຺ທ-ສທ຺ໂທ ຍຖາ ຕໍ ‘‘ອຸຬາຣສທ຺ທາ ອິສໂຍ ຄຸຓວນ຺ໂຕ ຕປສ຺ສິໂນ’’ຕິ. ຖຸຕິໂຆໂສຕິ ອຠິຕ຺ຖວຸທາຫາໂຣ. ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣິຕ຺ວາຕິ ປຏິປກ຺ຂາຠາເວນ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຕາຍ ຈ ອຠິຠວິຕ຺ວາ.

ໂສ ຠຄວາຕິ ໂຍ ໂສ ສມຕິໍສ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ສພ຺ພກິເລເສ ຠຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເທວານໍ ອຕິເທໂວ ສກ຺ການໍ ອຕິສກ຺ໂກ ພ຺ຣຫ຺ມານໍ ອຕິພ຺ຣຫ຺ມາ ໂລກນາໂຖ ຠາຄ຺ຍວນ຺ຕຕາທີຫິ ກາຣເຓຫິ ຠຄວາຕິ ລທ຺ຘນາໂມ, ໂສ ຠຄວາ. ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ຫິ ອິທໍ ສຕ຺ຖຸ ນາມກິຕ຺ຕນໍ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠຄວາຕິ ເນຕໍ ນາມໍ ມາຕຣາ ກຕ’’ນ຺ຕິອາທິ (ມຫານິ. ໑໔໙, ໑໙໘, ໒໑໐; ຈູຬນິ. ອຊິຕມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໒). ປຣໂຕ ປນ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ຄຸຓກິຕ຺ຕນເມວ. ເອວໍ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິອາທີຫິ ປເທຫິ ເຍ ສເທວເກ ໂລເກ ອຕິວິຍ ປຎ຺ຎາຕາ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ, ເຕ ນານປ຺ປກາຣໂຕ ວິຠາວິຕາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ປຈ຺ເຈກໍ ອິຕິປິ-ສທ຺ໂທ ໂຍເຊຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ອິຕິປິ ອຣຫໍ, ອິຕິປິ ສມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ…ເປ… ອິຕິປິ ຠຄວາ’’ຕິ. ‘‘ອິຕິເປຕໍ ຠູຕໍ, ອິຕິເປຕໍ ຕຈ຺ຉ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໖) ວິຍ ຫິ ອິຘ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈກ຺ຂກາຣຓຕ຺ໂຖ, ປິ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ ເຕນ ເຕສໍ ຄຸຓານໍ ພຫຸຠາວທີປນໂຕ. ຕານິ ຄຸຓສລ຺ລກ຺ຂຓກາຣຓານິ ສທ຺ຘາສມ຺ປນ຺ນານໍ ວິຎ຺ຎຸຊາຕິການໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂານິ ເອວາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິມິນາ ຈ ອິມິນາ ຈ ກາຣເຓນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ. ຕໂຕ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄໂຕ. ເຕສນ຺ຕິ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິອາທີນໍ. ວິຕ຺ຖາໂຣ ອຕ຺ຖນິທ຺ເທໂສ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ຕໂຕ ເອວ ຕໍສໍວຓ຺ຓນາຍໍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໑.໑໓໐) ວຸຕ຺ໂຕ ‘‘ອາຣກາຕິ ອຣຫໍ ສຸວິທູຣຠາວໂຕ, ອາຣກາຕິ ອຣຫໍ ອາສນ຺ນຠາວໂຕ, ຣຫິຕພ຺ພສ຺ສ ອຠາວໂຕ, ສຍຎ຺ຈ ອຣຫິຕພ຺ພໂຕ, ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ຣໂຫຄມນໍ ຄຕີສຸ ປຈ຺ຈາຊາຕິ, ປາສໍສຠາວໂຕ ວາ ອຣຫ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິອາທີນໍ ປທານໍ ອຕ຺ໂຖ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຠວນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ (ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໑.໑໓໐; ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ) –

‘‘ສມ຺ມາ ນປ຺ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ເຍ ນິຫີນາສຍາ ນຣາ;

ອາຣກາ ເຕຫິ ຠຄວາ, ທູເຣ ເຕນາຣຫໍ ມໂຕ.

ເຍ ສມ຺ມາ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ສຸປ຺ປຓີຕາຘິມຸຕ຺ຕິກາ;

ຠຄວາ ເຕຫິ ອາສນ຺ໂນ, ເຕນາປິ ອຣຫໍ ຊິໂນ.

ປາປຘມ຺ມາ ຣຫາ ນາມ, ສາຘູຫິ ຣຫິຕພ຺ພໂຕ;

ເຕສໍ ສຸຏ຺ຐຸ ປຫີນຕ຺ຕາ, ຠຄວາ ອຣຫໍ ມໂຕ.

ເຍ ສຈ຺ຉິກຕສທ຺ຘມ຺ມາ, ອຣິຍາ ສຸທ຺ຘໂຄຈຣາ;

ນ ເຕຫິ ຣຫິໂຕ ໂຫຕິ, ນາໂຖ ເຕນາຣຫໍ ມໂຕ.

ຣໂຫ ວາ ຄມນໍ ຍສ຺ສ, ສໍສາເຣ ນຕ຺ຖິ ສພ຺ພໂສ;

ປຫີນຊາຕິມຣໂຓ, ອຣຫໍ ສຸຄໂຕ ມໂຕ.

ຄຸເຓຫິ ສທິໂສ ນຕ຺ຖິ, ຍສ຺ມາ ໂລເກ ສເທວເກ;

ຕສ຺ມາ ປາສໍສິຍຕ຺ຕາປິ, ອຣຫໍ ທ຺ວິປທຸຕ຺ຕໂມ.

ອາຣກາ ມນ຺ທພຸທ຺ຘີນໍ, ອາສນ຺ນາ ຈ ວິຊານຕໍ;

ຣຫານໍ ສຸປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ, ວິທູນມຣເຫຍ຺ຍໂຕ;

ຠເວສຸ ຈ ຣຫາຠາວາ, ປາສໍສາ ອຣຫໍ ຊິໂນ’’ຕິ.

ສຸນ຺ທຣນ຺ຕິ ຠທ຺ທກໍ. ຕຎ຺ຈ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ຫິຕສຸຂາວຫຠາເວນ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຖາວຫໍ ສຸຂາວຫ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຖາວຫນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ຖສຎ຺ຫິຕຫິຕາວຫໍ. ສຸຂາວຫນ຺ຕິ ຕປ຺ປຣິຍາປນ຺ນຕິວິຘສຸຂາວຫໍ. ຕຖາຣູປານນ຺ຕິ ຕາທິສານໍ. ຍາທິເສຫິ ປນ ຄຸເຓຫິ ຠຄວາ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ເຕຫິ ຈຕຸປ຺ປມາຓິກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ສພ຺ພຖາປິ ອຈ຺ຈນ຺ຕາຍ ປສາທນີໂຍຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອເນເກຫິປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາຠູຕ…ເປ… ອຣຫຕນ຺ຕິ ອິມິນາ ຘມ຺ມປ຺ປມາຓານໍ ລູຂປ຺ປມາຓານໍ ສຕ຺ຕານໍ ຠຄວໂຕ ປສາທາວຫຕມາຫ, ອິຕເຣນ ອິຕເຣສໍ. ທສ຺ສນມຕ຺ຕມ຺ປິສາຘຸ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ໂກສິຍສກຸຓສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ກເຖຕພ຺ພໍ. ເອກໍ ປທມ຺ປິ ໂສຕຸໍ ລຠິສ຺ສາມ, ສາຘຸຕຣໍເຍວ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ມຓ຺ຑູກເທວປຸຕ຺ຕວຕ຺ຖຸ ກເຖຕພ຺ພໍ.

ອິມິນາ ນເຍນ ອຄາຣິກປຸຈ຺ຉາ ອາຄຕາຕິ ອິທໍ ເຍຠຸຍ຺ຍວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຫິ ອຄາຣິກາ ເອວໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ. ອນຄາຣິກປຸຈ຺ຉາຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຍຖາ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ…ເປ… ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ໂຕຕິ ອິມິນາ ສຕ຺ຖຸ ເຕສໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິການໍ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫນວິຘິໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຕສຎ຺ຫິ ສໍຂິຕ຺ຕຣຸຈິຕາຍ ສງ຺ເຂປເທສນາ, ຕາຍ ອຕ຺ຖໍ ອຊານນ຺ຕາ ວິຕ຺ຖາຣເທສນໍ ອາຍາຈນ຺ຕິ, ສາ ຈ ເນສໍ ສໍຂິຕ຺ຕຣຸຈິຕາ ປຓ຺ຑິຕມານິຕາຍ, ໂສ ຈ ມາໂນ ຍຖາເທສິຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຊານນ຺ເຕ ອປ຺ປຕິຏ຺ໂຐ ໂຫຕິ, ອິຕິ ຠຄວາ ເຕສໍ ມານນິຄ຺ຄຫວິຘິໍ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ສງ຺ເຂເປເນວ ປຎ຺ຫໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ, ນ ສພ຺ພໂສ ເທສນາຍ ອສລ຺ລກ຺ຂຓຕ຺ຖໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຓ຺ຑິຕມານິກາ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຍສ຺ມາ ມໍ ຕຸມ຺ເຫ ຍາຈຖ, ສໍຂິຕ຺ເຕນ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ນ ຊານິຕ຺ຖາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໔໔໐. ‘‘ເອກວິເຘນ ຎາຓວຕ຺ຖຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ວິຠ. ໗໕໑) ວິຍ ໂກຏ຺ຐາສຕ຺ໂຖ ວິຘ-ສທ຺ໂທ, ໂສ ຈ ວິຠຕ຺ຕິວຈນວິປລ຺ລາສໍ ກຕ຺ວາ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ກຣຓວຈນວເສນ ‘‘ຕິວິຘ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຕ຺ໂຖ ປນ ກຣຓປຸຖຸວຈນວເສນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ຕິວິຘນ຺ຕິ ຕີຫິ ໂກຏ຺ຐາເສຫີ’’ຕິ. ປກາຣຕ຺ໂຖ ວາ ວິຘ-ສທ຺ໂທ, ປກາຣຕ຺ຖຕ຺ຕາເຍວ ລພ຺ຠມານໍ ອຘມ຺ມຈຣິຍາວິສມຈຣິຍາຠາວສາມຎ຺ຎໍ, ກາຍທ຺ວາຣິກຠາວສາມຎ຺ຎໍ ວາ ອຸປາທາຍ ເອກຕ຺ຕໍ ເນຕ຺ວາ ‘‘ຕິວິຘ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປກາຣເຠເທ ປນ ອເປກ຺ຂິເຕ ‘‘ຕິວິຘາ’’ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກາເຍນາຕິ ເອຕ຺ຖ ກາໂຍຕິ ໂຈປນກາໂຍ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ໂສ ຈ ອຘມ຺ມຈຣິຍາຍ ທ຺ວາຣຠູໂຕ ເຕນ ວິນາ ຕສ຺ສາ ອປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ. ກາເຍນາຕິ ຈ ເຫຕຸມ຺ຫິ ກຣຓວຈນໍ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ອຘມ຺ມຈຣິຍາສງ຺ຂາຕເຈຕນາສມຸຏ຺ຐານາ ສາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ນ ຈ ສາ ປຏ຺ຐາເນ ອາຄເຕສຸ ຈຕຸວີສຕິຍາ ປຈ຺ຈເຍສຸ ເອເກນປິ ປຈ຺ຈເຍນ ເຈຕນາຍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສາ ປນ ຕຖາປວຕ຺ຕມານາຍ ກາຍກມ຺ມສຎ຺ຎິຕາຍ ເຈຕນາຍ ປວຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ ເຕນ ທ຺ວາເຣນ ລກ຺ຂິຕພ຺ພຠາວໂຕ ຕສ຺ສາ ກາຣຓໍ ວິຍ ຈ ສພ຺ໂພຫາຣມຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກາຍທ຺ວາເຣນາຕິ ວາ ກາເຍນ ທ຺ວາຣຠູເຕນ ກາຍທ຺ວາຣຠູເຕນາຕິ ຕໍ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕລກ຺ຂເຓ ກຣຓວຈນໍ. ອຘມ຺ມໍ ຈຣຕິ ເອຕາຍາຕິ ອຘມ຺ມຈຣິຍາ, ຕຖາປວຕ຺ຕາ ເຈຕນາ. ອຘມ຺ໂມຕິ ປນ ຕໍສມຸຏ຺ຐາໂນ ປໂຍໂຄ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຘມ຺ມໂຕ ອນເປຕາຕິ ຘມ຺ມາ, ນ ຘມ຺ມາຕິ ອຘມ຺ມາ, ອຘມ຺ມາ ຈ ສາ ຈຣິຍາ ຈາຕິ ອຘມ຺ມຈຣິຍາ. ປຈ຺ຈນີກສມນຏ຺ເຐນ ສມໍ, ສມານໍ ສທິສໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວາ ສມໍ, ສຸຈຣິຕໍ. ສມໂຕ ວິຄຕໍ, ວິຣຸທ຺ຘໍ ວາ ຕສ຺ສາຕິ ວິສມໍ, ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ. ສາ ເອວ ວິສມາ ຈຣິຍາຕິ ວິສມຈຣິຍາ. ສພ຺ເພສຸ ກຓ຺ຫສຸກ຺ກປເທສູຕິ ‘‘ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ວາຈາຍ ອຘມ຺ມຈຣິຍາວິສມຈຣິຍາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ອຸທ຺ເທສນິທ຺ເທສວເສນ ອາຄເຕສຸ ສພ຺ເພສຸ ກຓ຺ຫປເທສຸ – ‘‘ຕິວິຘໍ ໂຂ ຄຫປຕໂຍ ກາເຍນ ຘມ຺ມຈຣິຍາສມຈຣິຍາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ອຸທ຺ເທສນິທ຺ເທສວເສນ ອາຄເຕສຸ ສພ຺ເພສຸ ສຸກ຺ກປເທສຸ ຈ.

ໂຣເທຕິ ກຸຣູຣກມ຺ມນ຺ຕຕາຍ ປຣປຏິພທ຺ເຘ ສຕ຺ເຕ ອສ຺ສູນິ ໂມເຈຕີຕິ ຣຸທ຺ໂທ, ໂສ ເອວ ລຸທ຺ໂທ ຣ-ກາຣສ຺ສ ລ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ກກ຺ຂໂຬຕິ ລຸທ຺ໂທ. ທາຣຸໂຓຕິ ຜຣຸໂສ. ສາຫສິໂກຕິ ສາຫສ຺ສກາຣີ. ສເຈປິ ນ ລິປ຺ປນ຺ຕິ. ຕຖາວິໂຘ ປເຣສໍ ຆາຕນສີໂລ ໂລຫິຕປາຓີຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕິ ຍຖາ ທານສີໂລ ປເຣສໍ ທານຕ຺ຖໍ ອໂຘຕຫຕ຺ໂຖປິ ‘‘ປຍຕປາຓີ’’ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຫຣຓໍ ປຫາຣທານມຕ຺ຕໍ ຫຕໍ, ປວຸທ຺ຘໍ ປຫຣຓໍ ປຣສ຺ສ ມາຣຓໍ ປຫຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຫເຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ນິວິຏ຺ໂຐຕິ ອຠິນິວິຏ຺ໂຐ ປສຸໂຕ.

ຍສ຺ສ ວເສນ ‘‘ປຣສ຺ສາ’’ຕິ ສາມິນິທ຺ເທໂສ, ຕໍ ສາປເຕຍ຺ຍໍ. ຍຎ຺ຫິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ຄຫິຕໍ, ຕໍ ເຕເນວ ສາມິນິທ຺ເທເສນ ປກາສິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຣສ຺ສ ສນ຺ຕກ’’ນ຺ຕິ. ປຣສ຺ສປຣວິຕ຺ຕູປກຣຓນ຺ຕິ ວາ ເອກເມເວຕໍ ສມາສປທໍ, ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປຣສນ຺ຕກໍ ວິເສສໂຕ ປຣສ຺ສ ວິຕ຺ຕູປກຣຓໍ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕຫິ ປເຣຫີຕິ ເຍສໍ ສນ຺ຕກໍ, ເຕຫິ. ຍສ຺ສ ວເສນ ປຸຣິໂສ ‘‘ເຖໂນ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ເຖຍ຺ຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອວຫຣຓຈິຕ຺ຕສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ເຖຍ຺ຍສງ຺ຂາເຕນ, ນ ວິສ຺ສາສຕາວກາລິກາທິວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ມເຕ ວາຕິ ວາ-ສທ຺ໂທ ອວຸຕ຺ຕວິກປ຺ປຕ຺ໂຖ. ເຕນ ປພ຺ພຊິຕາທິຠາວໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເອເຕນຸປາເຍນາຕິ ຍໍ ມາຕຣິ ມຕາຍ, ນຏ຺ຐາຍ ວາ ປິຕາ ຣກ຺ຂຕິ, ສາ ປິຕຸຣກ຺ຂິຕາ. ຍໍ ອຸໂຠສຸ ອສນ຺ເຕສຸ ຠາຕາ ຣກ຺ຂຕິ, ສາ ຠາຕຸຣກ຺ຂິຕາຕິ ເອວມາທິໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ສຠາຄກຸລານີຕິ ອາວາຫກິຣິຍາຍ ສຠາຄານິ ກຸລານິ. ທສ຺ສຸກວິຘິໍ ວາ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຐປິຕທຓ຺ຑາຣາຊາທີຫິ. ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໘໙) ‘‘ອສທ຺ຘມ຺ມາຘິປ຺ປາເຍນ ກາຍທ຺ວາຣປ຺ປວຕ຺ຕາ ອຄມນີຍຏ຺ຐານວີຕິກ຺ກມເຈຕນາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕມິຈ຺ຉາຈາຣລກ຺ຂຓວເສນ.

ຫຕ຺ຖປາທາທິເຫຕູຕິ ຫຕ຺ຖປາທາທິເຠທນເຫຕຸ. ຘນເຫຕູຕິ ຘນສ຺ສ ລາຠເຫຕຸ ຊານິເຫຕຸ ຈ. ລາໂຠຕິ ຆາສຈ຺ຉາທນານິ ລພ຺ຠຕີຕິ ລາໂຠ. ກິຎ຺ຈິກ຺ຂນ຺ຕິ ກິຎ຺ຈິມຕ຺ຕກໍ ອາມິສຊາຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຍໍ ວາ’’ຕິອາທິ. ຊານນ຺ໂຕເຍວາຕິ ມຸສາຠາວໍ ຕສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໂນ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ຊານນ຺ໂຕ ເອວ.

ອຓ຺ຑກາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ຣຸກ຺ເຂ ອຓ຺ຑສທິສາ ຄຓ຺ຐິໂຍ. ຍຖາ ຖທ຺ຘາ ວິສມາ ທຸພ຺ພິນີຕາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວເມວໍ ຂຸໍສນວມ຺ຠນວເສນ ປວຕ຺ຕວາຈາປິ ຫິ ‘‘ອຓ຺ຑກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຖາ ສໂທເສ ຣຸກ຺ເຂ’’ຕິອາທິ. ກກ຺ກສາຕິ ຜຣຸສາ ເອວ, ໂສ ປນສ຺ສາ ກກ຺ກສຠາໂວ ພ຺ຍາປາທນິມິຕ຺ຕຕາຍ ຕໂຕ ປູຕິກາຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຖາ ນາມາ’’ຕິອາທິ. ກຏຸກາຕິ ອນິຏ຺ຐາ. ອມນາປາຕິ ນ ມນວຑ຺ຒນີ, ຕໂຕ ເອວ ໂທສຊນນີ, ຈິຕ຺ຕສນ຺ໂທສຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຣິກາ. ມມ຺ເມສູຕິ ຆຏ຺ຏເນນ ທຸກ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ມມ຺ມສທິເສສຸ ຊາຕິອາທີສຸ. ລຄ຺ຄນກາຣີຕິ ເອວໍ ວທນ຺ຕສ຺ສ ເອວໍ ວທາມີຕິ ອຕ຺ຖາຘິປ຺ປາເຍນ ລຄ຺ຄນກາຣີ, ນ ພ຺ຍຎ຺ຊນວເສນ. ໂກຘສ຺ສ ອາສນ຺ນາ ຕສ຺ສ ກາຣຓຠາວໂຕ. ສໂທສວາຈາຍາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສມຸຏ຺ຐາປກໂທສສ຺ສ ວເສນ ສໂທສວາຈາຍ ເວວຈນານິ.

ອກາເລນາຕິ ອຍຸຕ຺ຕກາເລນ. ອກາຣຓນິສ຺ສິຕນ຺ຕິ ນິປ຺ຜລໍ. ຜລຎ຺ຫິ ກາຣຓນິສ຺ສິຕໍ ນາມ ຕທວິນາຠາວໂຕ. ອກາຣຓນິສ຺ສິຕໍ ນິປ຺ຜລໍ, ສມ຺ຜນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອສຠາວວຕ຺ຕາຕິ ອຍາຖາວວາທີ. ອສໍວຣວິນຍປຏິສໍຍຸຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ສໍວຣວິນຍຣຫິຕສ຺ສ, ອຕ຺ຕໂນ ສຸຓນ຺ຕສ຺ສ ຈ ນ ສໍວຣວິນຍາວຫສ຺ສ ວຕ຺ຕາ. ຫທຍມຎ຺ຊູສາຍໍ ນິເຘຕຸນ຺ຕິ ອຫິຕສໍຫິຕຕ຺ຕາ ຈິຕ຺ຕໍ ອນຸປ຺ປວິເສຕ຺ວາ ນິເຘຕຸໍ. ອຍຸຕ຺ຕກາເລຕິ ຘມ຺ມໍ ກເຖນ຺ເຕນ ໂຍ ອຕ຺ໂຖ ຍສ຺ມິໍ ກາເລ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ, ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ປຈ຺ຉາ ຕສ຺ສ ອກາໂລ, ຕສ຺ມິໍ ອຍຸຕ຺ຕກາເລ ວຕ຺ຕາ ໂຫຕິ. ອນປເທສນ຺ຕິ ຠຄວຕາ ອສຸກສຸຕ຺ເຕ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕາປເທສວິຣຫິຕໍ. ອປຣິຈ຺ເຉທນ຺ຕິ ປຣິຈ຺ເຉທຣຫິຕໍ. ຍຖາ ປນ ວາຈາ ປຣິຈ຺ເຉທຣຫິຕາ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຸຕ຺ຕໍ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປລພ຺ຠນ຺ຕິ ອນຸໂຍຄໍ. ພາຫິຣກຖໍເຍວາຕິ ຍໍ ສຸຕ຺ຕໍ, ຊາຕກໍ ວາ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ສຣີຣຠູຕໍ ກຖໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ຕໂຕ ພຫິຠູຕໍເຍວ ກຖໍ. ສມ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ວິຣຸຬ຺ຫໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ. ປເວຓິຊາຕກາວາຕິ ອນຸຊາຕປາໂຣຫມູລານິເຍວ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ. ອາຫຣິຕ຺ວາຕິ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕສຸຕ຺ຕໂຕ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ອນຸໂຍຄອຸປມາວຕ຺ຖຸວເສນ ຕທນຸປໂຍຄິນໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ. ຊານາເປຕຸນ຺ຕິ ເອຕທຕ຺ຖມິທໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຊານາເປຕຸໍ ໂຍ ສກ຺ໂກຕິ. ຕສ຺ສ ກເຖຕຸນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ຕຖາຣູປສ຺ສ ຘມ຺ມກຖິກສ຺ສ ພຫຸມ຺ປິ ກເຖຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ນ ອຕ຺ຖນິສ຺ສິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປເຣສຎ຺ຈ ນ ຫິຕາວຫໍ.

ອຠິຊ຺ຌາຍນໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປຣສນ຺ຕກສ຺ສ ທສ຺ສນວເສນ ໂຫຕີຕິ ‘‘ອຠິຊ຺ຌາຍ ໂອໂລເກຕາ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຠິຊ຺ຌາຍນ຺ໂຕ ວາ ອຠິຊ຺ຌາຍິຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ຐິຕມ຺ປິ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ວິຍ ອຠິຊ຺ຌາຍຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຠິຊ຺ຌາຍ ໂອໂລເກຕາ ໂຫຕີ’’ຕິ. ກມ຺ມປຖເຠໂທ ນ ໂຫຕິ, ເກວລໍ ໂລຠມຕ຺ໂຕວ ໂຫຕິ ປຣິຓາມນວເສນ ອປ຺ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຍຖາ ປນ ກມ຺ມປຖເຠໂທ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍທາ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິຓາເມຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກຠາເວນ ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫ ນາເມຕິ.

ວິປນ຺ນຈິຕ຺ໂຕຕິ ພ຺ຍາປາເທນ ວິປຕ຺ຕິໍ ອາປາທິຕຈິຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ປູຕິຠູຕຈິຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ພ຺ຍາປາໂທ ຫິ ວິສໍ ວິຍ ໂລຫິຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປູຕິຠາວໍ ຊເນຕິ. ໂທເສນ ທຸຏ຺ຐຈິຕ຺ຕສງ຺ກປ຺ໂປຕິ ວິເສນ ວິຍ ສປ຺ປິອາທິໂກເປນ ທູສິຕຈິຕ຺ຕສງ຺ກປ຺ໂປ. ຆາຕີຍນ຺ຕູຕິ ຫນີຍນ຺ຕຸ. ວຘໍ ປາປຸຓນ຺ຕູຕິ ມຣຓໍ ປາປຸຓນ຺ຕຸ. ມາ ວາ ອເຫສຸນ຺ຕິ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ນ ໂຫນ຺ຕຸ. ເຕນາຫ ‘‘ກິຎ຺ຈິປິ ມາ ອເຫສຸ’’ນ຺ຕິ, ອນວເສສວິນາສໍ ປາປຸຓນ຺ຕູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຫຎ຺ຎນ຺ຕູຕິ ອາທິຈິນ຺ຕເນເນວາຕິ ເອກນ຺ຕໂຕ ວິນາສຈິນ຺ຕາຍ ເອວ.

ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໂກຕິ ອໂຍນິໂສ ອຸປ຺ປນ຺ນທິຏ຺ຐິໂກ. ໂສ ຈ ເອກນ຺ຕໂຕ ກຸສລປຏິປກ຺ຂທິຏ຺ຐິໂກຕິ ອາຫ ‘‘ອກຸສລທສ຺ສໂນ’’ຕິ. ວິປລ຺ລຕ຺ຖທສ຺ສໂນຕິ ຘມ຺ມຕາຍ ວິປຣິຍາສຄ຺ຄາຫີ. ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນນ຺ຕິ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມສີເສນ ທານໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທິນ຺ນສ຺ສ ຜລາຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕີ’’ຕິ. ທິນ຺ນໍ ປນ ອນ຺ນາທິວຕ຺ຖຸໍ ກຖໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ເອສ ນໂຍ ‘‘ຍິຏ຺ຐໍ ຫຸຕ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ມຫາຍາໂຄຕິ ສພ຺ພສາຘາຣຓໍ ມຫາທານໍ. ປເຫຓກສກ຺ກາໂຣຕິ ປາຫຸນການໍ ກຕ຺ຕພ຺ພສກ຺ກາໂຣ. ຜລນ຺ຕິ ອານິສໍສຜລຎ຺ຈ ນິສ຺ສນ຺ທຜລຎ຺ຈ. ວິປາໂກຕິ ສທິສໍ ຜລໍ. ປຣໂລເກ ຐິຕສ຺ສ ອຍໍ ໂລໂກ ນຕ຺ຖີຕິ ປຣໂລເກ ຐິຕສ຺ສ ກມ຺ມຸນາ ລທ຺ຘພ຺ໂພ ອຍໍ ໂລໂກ ນ ໂຫຕິ. ອິຘໂລເກ ຐິຕສ຺ສປິ ປຣໂລໂກ ນຕ຺ຖີຕິ ອິຘໂລເກ ຐິຕສ຺ສ ກມ຺ມຸນາ ລທ຺ຘພ຺ໂພ ປຣໂລໂກ ນ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ກາຣຓມາຫ ‘‘ສພ຺ເພ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ. ອິເມ ສຕ຺ຕາ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ຠວໂຍນິຄຕິອາທີສຸ ຐິຕາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊນ຺ຕິ ນິຣຸທຍວິນາສວເສນ ວິນສ຺ສນ຺ຕິ. ຜລາຠາວວເສນາຕິ ມາຕາປິຕູສຸ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິມິຈ຺ຉາປຏິປຕ຺ຕີນໍ ຜລສ຺ສ ອຠາວວເສນ ‘‘ນຕ຺ຖິ ມາຕາ, ນຕ຺ຖິ ປິຕາ’’ຕິ ວທຕິ, ນ ມາຕາປິຕູນໍ, ນາປິ ເຕສຸ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິມິຈ຺ຉາປຏິປຕ຺ຕີນໍ ອຠາວວເສນ ເຕສໍ ໂລກປຈ຺ຈກ຺ຂຕ຺ຕາ. ພຸພ຺ພຸຬກສ຺ສ ວິຍ ອິເມສໍ ສຕ຺ຕານໍ ອຸປ຺ປາໂທ ນາມ ເກວໂລວ, ນ ຈວິຕ຺ວາ ອາຄມນປຸພ຺ພໂກຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ນຕ຺ຖິ ສຕ຺ຕາ ໂອປປາຕິກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈວິຕ຺ວາ ອຸປປຊ຺ຊນກສຕ຺ຕາ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ວທຕີ’’ຕິ. ສມເຓນ ນາມ ຍາຖາວໂຕ ຊານນ຺ເຕນ ກສ຺ສຈິ ກິຎ຺ຈິ ອກເຖຕ຺ວາ ສຎ຺ຎເຕນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ອຎ຺ຎຖາ ອໂຫປຸຣິສິກາ ນາມ ສິຍາ, ກິໍ ປໂຣ ປຣສ຺ສ ກຣິສ຺ສຕິ, ຕຖາ ອຕ຺ຕໂນ ສມ຺ປາທນສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອວສໂຣ ເອວ ນຕ຺ຖິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊນໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ເຍ ອິມຎ຺ຈ…ເປ… ປເວເທນ຺ຕີ’’ຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ‘‘ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ພ຺ຍປເທເສນ. ທສວຕ຺ຖຸກາຕິ ປຏິກ຺ຂິປິຕພ຺ພານິ ທສ ວຕ຺ຖູນິ ເອຕິສ຺ສາຕິ ທສວຕ຺ຖຸກາ.

໔໔໑. ອນຠິຊ຺ຌາທໂຍ ເຫຏ຺ຐາ ອຕ຺ຖໂຕ ປກາສິຕຕ຺ຕາ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖາເຍວ.

໔໔໒. ສຫ ພ຺ຍຍຕິ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ສຫພ຺ໂຍ, ສຫວຕ຺ຕນໂກ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ສຫພ຺ຍຕາ, ສຫປວຕ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສຫຠາວໍ ອຸປຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ພ຺ຣຫ຺ມານໍ ກາໂຍ ສມູໂຫຕິ ພ຺ຣຫ຺ມກາໂຍ, ຕປ຺ປຣິຍາປນ຺ນຕາຍ ຕຕ຺ຖ ຄຕາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມກາຍິກາ. ກາມໍ ເຈຕາຍ ສພ຺ພສ຺ສປິ ພ຺ຣຫ຺ມນິກາຍສ຺ສ ສມຎ຺ຎາຍ ຠວິຕພ຺ພໍ, ‘‘ອາຠານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປນ ທຸຕິຍຊ຺ຌານຠູມິກາທີນໍ ອຸປຣິ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ໂຄພລີພທ຺ທຎາເຍນ ຕທວເສສານໍ ອຍໍ ສມຎ຺ຎາຕິ ອາຫ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມກາຍິການໍ ເທວານນ຺ຕິ ປຐມຊ຺ຌານຠູມິເທວານ’’ນ຺ຕິ. ອາຠາ ນາມ ວິສຸໍ ເທວາ ນຕ຺ຖິ, ປຣິຕ຺ຕາຠາທີນໍເຍວ ປນ ອາຠາວນ຺ຕຕາສາມຎ຺ເຎນ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕໍ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ, ຍທິທໍ ‘‘ອາຠາ’’ຕິ ຍຖາ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ຊພ຺ຣຫ຺ມປຸໂຣຫິຕມຫາພ຺ຣຫ຺ມານໍ ພ຺ຣຫ຺ມກາຍິກາ’’ຕິ. ປຣິຕ຺ຕາຠານນ຺ຕິອາທິ ປນາຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອປ຺ປມາຓາຠານໍ ເທວານໍ ອາຠສ຺ສຣານໍ ເທວານນ຺ຕິ ອິມໍ ປາຬິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເອກໂຕ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອາຠາຕິ ວາ, ເອກຕ຺ຕກາຍນານຕ຺ຕສຎ຺ຎາຕິ ວາ ເອກໂຕ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ. ເຕສໍເຍວາຕິ ອາຠາຕິ ວຸຕ຺ຕເທວານໍເຍວ. ເຠທໂຕ ຄຫຓນ຺ຕິ ກາຣຓສ຺ສ ຫີນາທິເຠທຠິນ຺ນຕາທສ຺ສນວເສນ ປຣິຕ຺ຕາຠາທິຄ຺ຄຫຓໍ. ອິຕິ ຠຄວາ ອາສວກ຺ຂຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາຕິ ເອວໍ ຠຄວາ ຘມ຺ມຈຣິຍໍ, ສມຈຣິຍໍ, ວຏ຺ຏນິສ຺ສິຕໍ ສຸຄຕິຄາມິປຏິປທໍ, ວິວຏ຺ຏນິສ຺ສິຕໍ ອາສວກ຺ຂຍຄາມິປຏິປທໍ ກຕ຺ວາ ຕິຠວຠຎ຺ຊນໂຕ ອາສວກ຺ຂຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕນິກູເຏນ ເທສນໍ ນິຏ຺ຐເປສິ.

ອິຘ ຐຕ຺ວາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ຘມ຺ມຈຣິຍາສມຈຣິຍາຍ ນິທ຺ເທເສ ຐຕ຺ວາ. ເທວໂລກາ ສມາເນຕພ຺ພາຕິ ຉພ຺ພີສຕິປິ ເທວໂລກາ ສໂມຘາເນຕພ຺ພາ. ວີສຕິ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກາຕິ ຕໍຕໍຠວປຣິຍາປນ຺ນນິກາຍວເສນ ວີສຕິ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກາ, ວີສຕິ ພ຺ຣຫ຺ມນິກາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທສກຸສລກມ຺ມປເຖຫີຕິ ຍຖາຣຫໍ ທສກຸສລກມ຺ມປເຖຫິ ກມ຺ມູປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍຠູເຕຫິ ເກວລໍ ອຸປນິສ຺ສຍຠູເຕຫິ ຈ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ.

ຕິຓ຺ຓໍ ສຸຈຣິຕານນ຺ຕິ ຕິຓ຺ຓໍ ກາມາວຈຣສຸຈຣິຕານໍ. ກາມາວຈຣຄ຺ຄຫຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ມໂນສຸຈຣິຕາເປກ຺ຂາຍ. ວິປາເກເນວາຕິ ອິມິນາ ວິປາກຸປ຺ປາເທເນວ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ໂຫຕິ, ນ ອຸປນິສ຺ສຍຕາມຕ຺ເຕນາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ອຸປນິສ຺ສຍວເສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ທສ ກຸສລກມ຺ມປຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທຸຕິຍາທີນິ ຠາເວຕ຺ວາຕິອາທີສຸປິ ‘‘ສີເລ ປຕິຏ຺ຐາຍາ’’ຕິ ປທໍ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ອຸປນິສ຺ສຍວເສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ (ປຏິ. ມ. ໑.໔໑) – ‘‘ປຐເມນ ຌາເນນ ນີວຣຓານໍ ປຫານໍ ສີລໍ, ເວຣມຓິ ສີລໍ, ເຈຕນາ ສີລໍ, ສໍວໂຣ ສີລໍ, ອວີຕິກ຺ກໂມ ສີລ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສພ຺ເພສຸປິ ຌາເນສຸ ສີລໍ ອຸທ຺ຘຏນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ວເສນ ອຸປຣິເທວໂລການມ຺ປິ ວິປາເກນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ? ນ, ຕສ຺ສ ປຣິຎ຺ຎາຍ ເທສນຕ຺ຕາ, ປຣິຎ຺ຎາຍ ເທສນຕາ ຈສ຺ສ ‘‘ຍຕ຺ຖ ຈ ປຫານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄສໍວຓ຺ຓນາຍຎ຺ຈ (ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໒.໘໓໗, ໘໓໙) ປກາສິຕາ ເອວ. ຕຖາ ຫິ ອິຘາປິ ‘‘ທສ ກຸສລກມ຺ມປຖາ ຫິ ສີລ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສີລສ຺ສ ຣູປາຣູປຠວານໍ ອຸປນິສ຺ສຍຕາ ວິຠາວິຕາ, ນ ນິພ຺ພຕ຺ຕກຕາຍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ຠາວນາລກ຺ຂຓາຍ ຘມ຺ມຈຣິຍາຍ ຠວວິເສເສ ວິຠຊິຍມາເນ ອສຎ຺ຎຠໂວ ນ ຄຫິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອສຎ຺ຎຠໂວ ປນ…ເປ… ນ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ’’ຕິ. ພາຫິຣກາ ຫິ ອຍຖາຠູຕທສ຺ສິຕາຍ ອສຎ຺ຎຠວໍ ຠວວິປ຺ປໂມກ຺ຂໍ ມຎ຺ຎມານາ ຕທຸປຄຊ຺ຌານໍ ຠາເວຕ຺ວາ ອສຎ຺ເຎສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລຏ຺ຐກຖາຍໍ ຕໍສໍວຓ຺ຓນາຍຎ຺ຈ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໖໘-໗໓; ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໖໘-໗໓) ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ສາເລຍ຺ຍກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.