໓. ມຫາໂຄປາລກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໔໖. ຕຕ຺ຖາຕິ ໂຄປາລກສຸຕ຺ເຕ. ຕິສ຺ໂສ ກຖາຕິ (ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໑໑.໑໗) ຕິສ຺ໂສ ອຏ຺ຐກຖາ, ຕິວິຘາ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເກກໍ ປທໍ ນາຬໍ ມູລໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ເອວໍສຎ຺ຎິຕາ ເອກນາຬິກາ, ເອເກກໍ ວາ ປທໍ ນາຬໍ ອຕ຺ຖນິຄ຺ຄມນມຄ຺ໂຄ ເອຕິສ຺ສາຕິ ເອກນາຬິກາ. ເຕນາຫ ‘‘ເອເກກປທສ຺ສ ອຕ຺ຖກຖນ’’ນ຺ຕິ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ອໍສາ ຠາຄາ ອຕ຺ຖສລ຺ລກ຺ຂຓູປາຍາ ເອຕິສ຺ສາຕິ ຈຕຸຣສ຺ສາ. ເຕນາຫ ‘‘ຈຕຸກ຺ກໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ກຖນ’’ນ຺ຕິ. ນິຍມໂຕ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ອາຣທ຺ຘສ຺ສ ວຕ຺ໂຕ ສໍວຕ຺ໂຕ ເອຕິສ຺ສາ ອຕ຺ຖີຕິ ນິສິນ຺ນວຕ຺ຕິກາ, ຍຖາຣທ຺ຘສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ປຣິໂຍສາປິກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ປຓ຺ຑິຕໍ ໂຄປາລກໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ເອເກກປທສ຺ສາຕິ ປິຓ຺ຑຕ຺ຖທສ຺ສນວເສນ ພຫຸນ຺ນໍ ປທານໍ ເອກຊ຺ຌໍ ອຕ຺ຖໍ ອກເຖຕ຺ວາ ເອກເມກສ຺ສ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ. ອຍໍ ສພ຺ພຕ຺ເຖວ ລພ຺ຠຕິ. ຈຕຸກ຺ກໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາຕິ ກຓ຺ຫປກ຺ເຂ ອຸປມູປເມຍ຺ຍທ຺ວຍໍ, ຕຖາ ສຸກ຺ກປກ຺ເຂຕິ ອິທໍ ຈຕຸກ຺ກໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ. ອຍໍ ອີທິເສສຸ ເອວ ສຸຕ຺ເຕສຸ ລພ຺ຠຕິ. ປຣິໂຍສານຄມນນ຺ຕິ ເກຈິ ຕາວ ອາຫຸ – ‘‘ກຓ຺ຫປກ຺ເຂ ອຸປມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອຸປມາ ຈ ນາມ ຍາວເທວ ອຸປເມຍ຺ຍສມ຺ປຏິທານຕ຺ຖາຕິ ອຸປເມຍ຺ຍຕ຺ຖໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ສໍກິເລສປກ຺ຂນິທ຺ເທໂສ ຈ ໂວທານປກ຺ຂວິຠາວນຕ຺ຖາຍາຕິ ສຸກ຺ກປກ຺ຂມ຺ປິ ອຸປມູປເມຍ຺ຍວິຠາເຄນ ອາຫຣິຕ຺ວາ ສຸຕ຺ຕຕ຺ຖສ຺ສ ປຣິໂຍສາປນ’’ນ຺ຕິ. ກຓ຺ຫປກ຺ເຂ ອຸປເມຍ຺ຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຣິໂຍສານຄມນາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອປເຣ ປນ ‘‘ກຓ຺ຫປກ຺ເຂ ສຸກ຺ກປກ຺ເຂ ຈ ຕໍຕໍອຸປມູປເມຍ຺ຍຕ຺ຖານໍ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ປຣິໂຍສາເປຕ຺ວາວ ກຖນໍ ປຣິໂຍສານຄມນ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຍນ຺ຕິ ນິສິນ຺ນວຕ຺ຕິກາ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ໂຄປາລກສຸຕ຺ເຕ. ສພ຺ພາຈຣິຍານໍ ອາຈິຓ຺ຓາຕິ ສພ຺ເພຫິປິ ປຸພ຺ພາຈຣິເຍຫິ ອາຈຣິຕາ ສໍວຓ຺ຓິຕາ, ຕຖາ ເຈວ ປາຬິ ປວຕ຺ຕາຕິ.

ອງ຺ຄີຍນ຺ຕິ ອວຍວຠາເວນ ຎາຍນ຺ຕີຕິ ອງ຺ຄານິ, ຠາຄາ. ຕານິ ປເນຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ສາວຊ຺ຊສຠາວານິ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ອງ຺ເຄຫີຕິ ອຄຸຓໂກຏ຺ຐາເສຫີ’’ຕິ. ໂຄມຓ຺ຑລນ຺ຕິ ໂຄສມູຫໍ. ປຣິຫຣິຕຸນ຺ຕິ ຣກ຺ຂິຕຸໍ. ຕໍ ປນ ປຣິຫຣຓໍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວິຈຣຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວິຈຣິຕຸ’’ນ຺ຕິ. ວຑ຺ຒິນ຺ຕິ ຄຸນ຺ນໍ ພຫຸຠາວໍ ພຫຸໂຄຣສຕາສງ຺ຂາຕໍ ປຣິວຸທ຺ຘິໍ. ‘‘ເອຕ຺ຕກມິທ’’ນ຺ຕິ ຣູປີຍຕີຕິ ຣູປໍ, ປຣິມານປຣິຈ຺ເຉໂທປິ ສຣີຣຣູປມ຺ປີຕິ ອາຫ ‘‘ຄຓນໂຕ ວາ ວຓ຺ຓໂຕ ວາ’’ຕິ. ນ ປຣິເຍສຕິ ວິນຏ຺ຐຠາວສ຺ເສວ ອຊານນໂຕ. ນີລາຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ເສຕສພລາທິວຓ຺ຓໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ຘນຸສຕ຺ຕິສູລາທີຕິ ເອຕ຺ຖ ອິສ຺ສາສາຈຣິຍານໍ ຄາວີສຸ ກຕໍ ຘນຸລກ຺ຂຓໍ. ກຸມາຣຠຕ຺ຕິຄຓານໍ ຄາວີສຸ ກຕໍ ສຕ຺ຕິລກ຺ຂຓໍ. ອິສ຺ສຣຠຕ຺ຕິຄຓານໍ ຄາວີສຸ ກຕໍ ສູລລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຣາມວາສຸເທວຄຓາທີນໍ ຄາວີສຸ ກຕໍ ຜຣສຸຈກ຺ກາທິລກ຺ຂຓໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ນີລມກ຺ຂິກາຕິ ປິງ຺ຄລມກ຺ຂິກາ, ຂຸທ຺ທມກ຺ຂິກາ ເອວ ວາ. ສຏຕິ ຣຸຊຕິ ເອຕາຍາຕິ ສາຏິກາ, ສໍວທ຺ຘາ ສາຏິກາຕິ ອາສາຏິກາ. ເຕນາຫ ‘‘ວຑ຺ຒນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ.

ວາເກນາຕິ ວາກປຕ຺ເຕນ. ຈີຣເກນາຕິ ປິໂລຕິເກນ. ອນ຺ໂຕວສ຺ເສຕິ ວສ຺ສກາລສ຺ສ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ. ນິຄ຺ຄາຫນ຺ຕິ ສຸສຸມາຣາທິຄ຺ຄາຫຣຫິຕໍ. ປີຕນ຺ຕິ ປານີຍສ຺ສ ປີຕຠາວໍ. ສີຫພ຺ຍຄ຺ຆາທິປຣິສ຺ສເຍນ ສາສງ຺ໂກ ສປ຺ປຏິຠໂຍ.

ປຎ຺ຈ ອຫານິ ຠູຕານິ ເອຕສ຺ສາຕິ ປຎ຺ຈາຫິໂຕ, ໂສ ເອວ ວາໂຣຕິ ປຎ຺ຈາຫິກວາໂຣ. ເອວໍ ສຕ຺ຕາຫິກວາໂຣຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຈິຓ຺ຓຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຈຣິຕຏ຺ຐານໍ ໂຄຈຣຄ຺ຄຫິຕຏ຺ຐານໍ.

ປິຕຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ປິຕຣາ ກາຕພ຺ພຏ຺ຐານໍ, ປິຕຣາ ກາຕພ຺ພກຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາຣຸຈິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ຄຸນ຺ນໍ ຣຸຈິອນຸຣູປໍ ໂຄຈຣຠູມິຍໍ ວາ ນທິປາຣໍ ວາ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ໂຄຠຕ຺ຕນ຺ຕິ ກປ຺ປາສຏ຺ຐິກາທິມິສ຺ສໍ ໂຄຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ ຠຕ຺ຕໍ, ຠຕ຺ຕຄ຺ຄຫເຓເນວ ຍາຄຸປິ ຄຫິຕາ.

໓໔໗. ‘‘ທ຺ວີຫາກາເຣຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອາກາຣທ຺ວຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຄຓນໂຕ ວາ ສມຸຏ຺ຐານໂຕ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ປາຬິຍໍ ອາຄຕາຕິ ‘‘ອຸປຈໂຍ ສນ຺ຕຕີ’’ຕິ ຊາຕິໍ ທ຺ວິຘາ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ຫທຍວຕ຺ຖຸໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ທສ ອາຍຕນານິ ປຎ຺ຈທສ ສຸຂຸມຣູປານີ’’ຕິ ເອວໍ ຣູປກຓ຺ຑປາຬິຍໍ (ຘ. ສ. ໖໕໑-໖໕໕) ອາຄຕາ. ປຎ຺ຈວີສຕິ ຣູປໂກຏ຺ຐາສາຕິ ສລກ຺ຂຓໂຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສງ຺ກຣາຠາວໂຕ ຣູປຠາຄາ. ຣູປໂກຏ຺ຐາສາຕິ ວາ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ກລາປຠາເວເນວ ປວຕ຺ຕນໂຕ ຣູປກລາປາ. ໂກຏ຺ຐາສາຕິ ຈ ອໍສາ, ອວຍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂກຏ຺ຐນ຺ຕິ ວາ ສຣີຣໍ, ຕສ຺ສ ອໍສາ ເກສາທໂຍ ໂກຏ຺ຐາສາຕິ ອຎ຺ເຎປິ ອວຍວາ ໂກຏ຺ຐາສາ ວິຍ ໂກຏ຺ຐາສາ. ເສຍ຺ຍຖາປີຕິ ອຸປມາສໍສນ຺ທນໍ. ຕຕ຺ຖ ຣູປໍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ຣູປໍ ສລກ຺ຂຓໂຕ ຎາເຓນ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ. ອຣູປໍ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາຕິ ຕໍ ຣູປໍ ນິສ຺ສາຍ ອາຣມ຺ມຓຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມາເນ ເວທນາທິເກ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ເຘ ‘‘ອຣູປ’’ນ຺ຕິ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ. ຣູປາຣູປໍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ປຸນ ຕຕ຺ຖ ຍໍ ຣຸປ຺ປນລກ຺ຂຓໍ, ຕໍ ຣູປໍ, ຕທຎ຺ຎໍ ອຣູປໍ, ອຸຠຍວິນິມຸຕ຺ຕໍ ກິຎ຺ຈິ ນຕ຺ຖິ ອຕ຺ຕາ ວາ ອຕ຺ຕນິຍໍ ວາຕິ ເອວໍ ຣູປາຣູປໍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ. ຕທຸຠຍຎ຺ຈ ອວິຊ຺ຊາທິນາ ປຈ຺ຈເຍນ ສປ຺ປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ອນິຈ຺ຈາທິລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ໂຍ ກລາປສມ຺ມສນາທິກ຺ກເມນ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ໂສ ນ ວຑ຺ຒຕີຕິ ໂຍຊນາ.

ເອຕ຺ຕກໍ ຣູປໍ ເອກສມຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຈກ຺ຂາຍຕນໍ, ໂສຕຆານຊິວ຺ຫາກາຍາຍຕນໍ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ ອຏ຺ຐວິຘໍ ກມ຺ມວເສນ, ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ອິທໍ ທ຺ວຍໍ ຈິຕ຺ຕວເສນາຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ຣູປໍ ເອກສມຸຏ຺ຐານໍ. ສທ຺ທາຍຕນເມກໍ ອຸຕຸຈິຕ຺ຕວເສນ ທ຺ວິສມຸຏ຺ຐານໍ. ຣູປສ຺ສ ລຫຸຕາ ມຸທຸຕາ ກມ຺ມຎ຺ຎຕາຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ຣູປໍ ອຸຕຸຈິຕ຺ຕາຫາຣວເສນ ຕິສມຸຏ຺ຐານໍ. ຣູປຄນ຺ຘຣສໂຜຏ຺ຐພ຺ພາຍຕນໍ ອາກາສຘາຕຸ ອາໂປຘາຕຸ ກພຬີກາໂຣ ອາຫາໂຣຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ຣູປໍ ອຸຕຸຈິຕ຺ຕາຫາຣກມ຺ມວເສນ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານໍ. ອຸປຈໂຍ ສນ຺ຕຕິ ຊຣຕາ ຣູປສ຺ສ ອນິຈ຺ຈຕາຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ຣູປໍ ນ ກຸໂຕຈິ ສມຸຏ຺ຐາຕີຕິ ນ ຊານາຕິ. ສມຸຏ຺ຐານໂຕ ຣູປໍ ອຊານນ຺ໂຕຕິອາທີສຸ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ‘‘ຄຓນໂຕ ຣູປໍ ອຊານນ຺ໂຕ’’ຕິອາເທສຸ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ກມ຺ມລກ຺ຂໂຓຕິ ອຕ຺ຕນາ ກຕໍ ທຸຈ຺ຈຣິຕກມ຺ມໍ ລກ຺ຂຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ກມ຺ມລກ຺ຂໂຓ, ພາໂລ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ຕີຓິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ພາລສ຺ສ ພາລລກ຺ຂຓານິ. ກຕມານິ ຕີຓິ? ທຸຈ຺ຈິນ຺ຕິຕຈິນ຺ຕີ ໂຫຕິ, ທຸພ຺ຠາສິຕຠາສີ, ທຸກ຺ກຏກມ຺ມກາຣີ. ອິມານິ ໂຂ…ເປ… ລກ຺ຂຓານີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໒; ເນຕ຺ຕິ. ໑໑໖). ອຕ຺ຕນາ ກຕໍ ສຸຈຣິຕກມ຺ມໍ ລກ຺ຂຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ກມ຺ມລກ຺ຂໂຓ, ປຓ຺ຑິໂຕ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ – ‘‘ຕີຓິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຓ຺ຑິຕສ຺ສ ປຓ຺ຑິຕລກ຺ຂຓານິ. ກຕມານິ ຕີຓິ? ສຸຈິນ຺ຕິຕຈິນ຺ຕີ ໂຫຕິ, ສຸຠາສິຕຠາສີ, ສຸກຕກມ຺ມກາຣີ. ອິມານິ ໂຂ…ເປ… ປຓ຺ຑິຕລກ຺ຂຓານີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໒໕໓; ອ. ນິ. ໓.໓; ເນຕ຺ຕິ. ໑໑໖). ເຕນາຫ ‘‘ກຸສລາກຸສລໍ ກມ຺ມໍ ປຓ຺ຑິຕມາລລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ. ພາເລ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ປຓ຺ຑິເຕ ນ ເສວຕີຕິ ຍໍ ພາລປຸຄ຺ຄເລ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ປຓ຺ຑິຕເສວນໍ ອຕ຺ຖກາເມນ ກາຕພ຺ພໍ, ຕໍ ນ ກໂຣຕິ. ຕຖາຠູຕສ຺ສ ອຍມາທີນໂວຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ປຸນ ‘‘ພາເລ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ຠຄວຕາ ‘‘ອິທໍ ໂວ ກປ຺ປຕີ’’ຕິ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ຕທນຸໂລມຎ຺ເຈ, ຕໍ ກປ຺ປິຍໍ. ຍໍ ‘‘ອິທໍ ໂວ ນ ກປ຺ປຕີ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕທນຸໂລມຎ຺ເຈ, ຕໍ ອກປ຺ປິຍໍ. ຍໍ ໂກສລ຺ລສມ຺ຠູຕໍ, ຕໍ ກຸສລໍ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໍ ອກຸສລໍ. ຕເທວ ສາວຊ຺ຊໍ, ກຸສລໍ ອນວຊ຺ຊໍ. ອາປຕ຺ຕິໂຕ ອາທິໂຕ ທ຺ເວ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາ ຄຣຸກໍ, ຕທຎ຺ຎໍ ລຫຸກໍ. ຘມ຺ມໂຕ ມຫາສາວຊ຺ຊໍ ຄຣຸກໍ, ອປ຺ປສາວຊ຺ຊໍ ລຫຸກໍ. ສປ຺ປຏິກາຣໍ ສເຕກິຈ຺ຈໍ, ອປ຺ປຏິກາຣໍ ອເຕກິຈ຺ຉໍ. ຘມ຺ມຕານຸຄຕໍ ກາຣຓໍ, ອິຕຣໍ ອກາຣຓໍ. ຕໍ ອຊານນ຺ໂຕຕິ ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍໍ ຄຣຸກລຫຸກໍ ສເຕກິຈ຺ຉາເຕກິຈ຺ຉໍ ອຊານນ຺ໂຕ ສຸວິສຸທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ ສີລໍ ຣກ຺ຂິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ກຸສລາກຸສລໍ ສາວຊ຺ຊານວຊ຺ຊໍ ກາຣຓາກາຣຓໍ ອຊານນ຺ໂຕ ຂນ຺ຘາທີສຸ ອກຸສລຕາຍ ຣູປາຣູປປຣິຄ຺ຄຫມ຺ປິ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ກຸໂຕ ຕສ຺ສ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຑ຺ຒນາ. ເຕນາຫ ‘‘ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຑ຺ເຒຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕີ’’ຕິ.

ໂຄວຓສທິເສ ອຕ຺ຕຠາເວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸໂຕ ມິຈ຺ຉາວິຕກ຺ກາ ອາສາຏິກາ ວິຍາຕິ ອາສາຏິກາຕິ ອາຫ ‘‘ອກຸສລວິຕກ຺ກໍ ອາສາຏິກໍ ອຫາເຣຕ຺ວາ’’ຕິ.

‘‘ຄຓ຺ໂຑຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈນ຺ເນຕໍ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘານໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ (ອ. ນິ. ໘.໕໖) ຉຫິ ວຓມຸເຂຫິ ວິສ຺ສນ຺ທມານຍູໂສ ຄຓ຺ໂຑ ວິຍ ປິໂລຕິກຂຓ຺ເຑນ ຉຫິ ທ຺ວາເຣຫິ ວິສ຺ສນ຺ທມານກິເລສາສຸຈິ ອຕ຺ຕຠາວວໂຓ ສຕິສໍວເຣນ ປິທຫິຕພ຺ໂພ, ອຍໍ ປນ ເອວໍ ນ ກໂຣຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຍຖາ ໂສ ໂຄປາລໂກ ວຓໍ ນ ປຏິຈ຺ຉາເທຕິ, ເອວໍ ສໍວຣໍ ນ ສມ຺ປາເທຕີ’’ຕິ.

ຍຖາ ຘູໂມ ອິນ຺ຘນໍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ສຓ຺ໂຫ ສຸຂຸໂມ ຕໍ ຕໍ ວິວຣໍ ອນຸປວິສ຺ສ ພ຺ຍາເປນ຺ໂຕ ສຕ຺ຕານໍ ຑໍສມກສາທິປຣິສ຺ສຍໍ ວິໂນເທຕິ, ອຄ຺ຄິຊາລສມຸຏ຺ຐານສ຺ສ ປຸພ຺ພງ຺ຄໂມ ໂຫຕິ, ເອວໍ ຘມ຺ມເທສນາຎາຓສ຺ສ ອິນ຺ຘນຠູຕໍ ຣູປາຣູປຘມ຺ມຊາຕໍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ສຓ຺ຫາ ສຸຂຸມາ ຕໍ ຕໍ ຂນ຺ຘນ຺ຕຣໍ ອາຍຕນນ຺ຕຣຎ຺ຈ ອນຸປວິສ຺ສ ພ຺ຍາເປຕິ, ສຕ຺ຕານໍ ມິຈ຺ຉາວິຕກ຺ກາທິປຣິສ຺ສຍໍ ວິໂນເທຕິ, ຎາຓຄ຺ຄິຊາລສມຸຏ຺ຐານສ຺ສ ປຸພ຺ພງ຺ຄໂມຕິ ຘູໂມ ວິຍາຕິ ຘູໂມຕິ ອາຫ ‘‘ໂຄປາລໂກ ຘູມໍ ວິຍ ຘມ຺ມເທສນາຘູມໍ ນ ກໂຣຕີ’’ຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕິກໍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ກາຕພ຺ພາ ຕທນຸຈ຺ຉວິກາ ຘມ຺ມກຖາ ອຸປນິສິນ຺ນກຖາ. ກຕສ຺ສ ທານາທິປຸຎ຺ຎສ຺ສ ອນຸໂມທນກຖາ ອນຸໂມທນາ. ຕໂຕຕິ ຘມ຺ມກຖາທີນໍ ອກຣຓໂຕ. ‘‘ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ຄຸຓວາ’’ຕິ ນ ຊານນ຺ຕີຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ອຕ຺ຕໂນ ຊານາປນຕ຺ຖໍ ຘມ຺ມກຖາທິ ນ ກາຕພ຺ພເມວາຕິ? ສຈ຺ຈໍ, ນ ກາຕພ຺ພເມວ, ສຸທ຺ຘາສເຍນ ປນ ຘມ຺ເມ ກຖິເຕ ຕສ຺ສ ຄຸຓຊານນຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ຠຄວາ –

‘‘ນາຠາສມານໍ ຊານນ຺ຕິ, ມິສ຺ສໍ ພາເລຫິ ປຓ຺ຑິຕໍ;

ຠາສເຍ ໂຊຕເຍ ຘມ຺ມໍ, ປຄ຺ຄຓ຺ເຫ ອິສິນໍ ຘຊ’’ນ຺ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໒.໒໔໑);

ຕຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ຕິຕ຺ຖໍ, ນທີຕຬາກາທີນໍ ນຫານາທິອຕ຺ຖໍ ໂອຕຣຓຏ຺ຐານໍ. ຍຖາ ປນ ຕໍ ອຸທເກນ ໂອຕິຓ຺ຓສຕ຺ຕານໍ ສຣີຣມລໍ ປວາເຫຕິ, ປຣິສ຺ສມໍ ວິໂນເທຕິ, ວິສຸທ຺ຘິໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ເອວໍ ພຫຸສ຺ສຸຕາ ອຕ຺ຕໂນ ສມີປໍ ໂອຕິຓ຺ຓສຕ຺ຕານໍ ຘມ຺ມູທເກນ ຈິຕ຺ຕມລໍ ປວາເຫນ຺ຕິ, ປຣິສ຺ສມໍ ວິໂນເທນ຺ຕິ, ວິສຸທ຺ຘິໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ຕິຕ຺ຖໍ ວິຍາຕິ ຕິຕ຺ຖໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕິຕ຺ຖຠູເຕ ພຫຸສ຺ສຸຕຠິກ຺ຂູ’’ຕິ. ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ກຖໍ ໂຣເປຕພ຺ພນ຺ຕິ, ຠນ຺ເຕ, ອິທໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ອຍໍ ສທ຺ໂທ ກຖໍ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ໂຣເປຕພ຺ໂພ, ເກນ ປກາເຣນ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວາຈໂກ ຊາໂຕ. ‘‘ນິຣູເປຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວາ ປາໂຐ, ນິຣູເປຕພ຺ພໍ ອຍໍ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິ ກຖເມຕ຺ຖ ນິຣຸຬ຺ຫາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິມສ຺ສ ຠາສິຕສ຺ສ ໂກ ອຕ຺ໂຖຕິ ສທ຺ທຕ຺ຖໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນຕິ ອິມສ຺ມິໍ ປາຬິປເທເສ. ປາຬິ ກິໍ ວເທຕີຕິ ຠາວຕ຺ຖໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ອຕ຺ໂຖ ກິໍ ທີເປຕີຕິ ຠາວຕ຺ຖໍ ວາ ສງ຺ເກຕຕ຺ຖໍ ວາ. ນ ປຣິປຸຈ຺ຉຕີຕິ ວິມຕິຈ຺ເຉທນປຸຈ຺ຉາວເສນ ສພ຺ພໂສ ປຸຈ຺ຉໍ ນ ກໂຣຕິ. ນ ປຣິປຎ຺ຫຕີຕິ ປຣິ ປຣິ ອຕ຺ຕໂນ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉໍ ນ ອາຈິກ຺ຂຕິ ນ ວິຠາເວຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຊານາເປຕີ’’ຕິ. ເຕຕິ ພຫຸສ຺ສຸຕຠິກ຺ຂູ. ວິວຣຓໍ ນາມ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິຠຊິຕ຺ວາ ກຖນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຠາເຊຕ຺ວາ ນ ທສ຺ເສນ຺ຕີ’’ຕິ. ອນຸຕ຺ຕານີກຕນ຺ຕິ ຎາເຓນ ອປາກຏີກຕໍ ຄຸຍ຺ຫໍ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ. ນ ອຸຕ຺ຕານີກໂຣນ຺ຕີຕິ ສິເນຣຸມູລກໍ ວາລິກໍ ອຸທ຺ຘຣນ຺ໂຕ ວິຍ ປຖວີສນ຺ຘາໂຣທກໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ວິຍ ຈ ອຸຕ຺ຕານໍ ນ ກໂຣນ຺ຕິ. ເອວໍ ຍສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ວເສນ ພຫຸສ຺ສຸຕາ ‘‘ຕິຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ປຣິຍາຍໂຕ, ອິທານິ ຕເມວ ຘມ຺ມໍ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ຕິຕ຺ຖນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ໂມ ຫິ ຕຣນ຺ຕິ ເອເຕນ ນິພ຺ພານໍ ນາມ ຕຬາກນ຺ຕິ ‘‘ຕິຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ສຸເມຘຠູໂຕ –

‘‘ເອວໍ ກິເລສມລໂຘວໍ, ວິຊ຺ຊນ຺ເຕ ອມຕນ຺ຕເຬ;

ນ ຄເວສຕິ ຕໍ ຕຬາກໍ, ນ ໂທໂສ ອມຕນ຺ຕເຬ’’ຕິ. (ພຸ. ວໍ. ໒.໑໔);

ຘມ຺ມສ຺ເສວ ນິພ຺ພານສ຺ໂສຕຣຓຕິຕ຺ຖຠູຕສ຺ສ ໂອຕຣຓປກາຣໍ ອຊານນ຺ໂຕ ‘‘ຘມ຺ມຕິຕ຺ຖໍ ນ ຊານາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

ປີຕາປີຕນ຺ຕິ ໂຄຄເຓ ປີຕໍ ອປີຕຎ຺ຈ ໂຄຣູປໍ ນ ຊານາຕິ ນ ວິນ຺ທຕິ. ອວິນ຺ທນ຺ໂຕ ຫິ ນ ລຠຕີຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ອານິສໍສໍ ນ ວິນ຺ທຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອວິນ຺ທນາກາຣໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຘມ຺ມສ຺ສວນຄ຺ຄໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ອຍໍ ໂລກຸຕ຺ຕໂຣຕິ ປທໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອຣິຍ’’ນ຺ຕິ. ປຈ຺ຈາສຕ຺ຕິຎາເຍນ ອນນ຺ຕຣວິຘິປ຺ປຏິເສໂຘ ວາ, ອຣິຍ-ສທ຺ໂທ ວາ ນິທ຺ໂທສປຣິຍາໂຍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຏ຺ຐງ຺ຄິກນ຺ຕິ ຈ ວິສຸໍ ເອກຊ຺ຌຎ຺ຈ ອຏ຺ຐງ຺ຄິກໍ ອຸປາທາຍ ຄເຫຕພ຺ພໍ, ອຏ຺ຐງ຺ຄຕາ ພາຫຸລ຺ລໂຕ ຈ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ສຕ຺ຕງ຺ຄສ຺ສປິ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ສງ຺ຄໂຫ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕິ.

ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐາເນຕິອາທີສຸ ອວິເສເສນ ສຕິປຏ຺ຐານາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ກາຍເວທນາຈິຕ຺ຕຘມ຺ມາຣມ຺ມຓາ ສຕິປຏ຺ຐານາ ໂລກິຍາ, ຕຕ຺ຖ ສມ຺ໂມຫວິທ຺ຘໍສນວເສນ ປວຕ຺ຕາ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓາ ໂລກຸຕ຺ຕຣາຕິ ເອວໍ ອິເມ ໂລກິຍາ, ອິເມ ໂລກຸຕ຺ຕຣາຕິ ຍຖາຠູຕໍ ນ ປຊານາຕິ.

ອນວເສສໍ ທຸຫຕີຕິ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ມຕ຺ຕໍ ອຊານນ຺ໂຕ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ທາຍເກ ສທ຺ຘາຫານິຍາ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ປຈ຺ຈຍຫານິຍາ ອນວເສສໍ ທຸຫຕິ. ວາຈາຍ ອຠິຫາໂຣ ວາຈາຠິຫາໂຣ. ປຈ຺ຈຍານໍ ອຠິຫາໂຣ ປຈ຺ຈຍາຠິຫາໂຣ.

ອິເມ ອມ຺ເຫສຸ ຄຣຸຈິຕ຺ຕີກາຣໍ ນ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ອິມິນາ ນວການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຘມ຺ມສມ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ ອາຈຣິຍຸປຊ຺ຌາເຍສຸ ປິຕຸເປມສ຺ສ ອນຸປຏ຺ຐາປນໂຕ. ເຕນ ຈ ສິກ຺ຂາຄາຣວຕາຠາວທີປເນນ ສງ຺ຄຫສ຺ສ ອຠາຊນຠາວໍ, ເຕນ ເຖຣານໍ ເຕສຸ ອນຸຄ຺ຄຫາຠາວໍ. ນ ຫິ ສີລາທິຄຸເຓຫິ ສາສເນ ຖິຣຠາວປ຺ປຕ຺ຕາ ອນນຸຄ຺ຄເຫຕພ຺ເພ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ນິຣຕ຺ຖກໍ ວາ ອນຸຄ຺ຄຫໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນວເກ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ. ຘມ຺ມກຖາພນ຺ຘນ຺ຕິ ປເວຓິອາຄຕໍ ປກິຓ຺ຓກຘມ຺ມກຖາມຄ຺ຄໍ. ສຈ຺ຈສຕ຺ຕປຏິສນ຺ຘິປຈ຺ຈຍາກາຣປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ສຸຎ຺ຎຕາທີປນໍ ຄຸຍ຺ຫຄນ຺ຖໍ. ວຸຕ຺ຕວິປລ຺ລາສວເສນາຕິ ‘‘ນ ຣູປຎ຺ຎູ’’ຕິອາທີສຸ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຏິເສຘສ຺ສ ປຏິກ຺ເຂປວເສນ ອຄ຺ຄຫຓວເສນ. ໂຍເຊຕ຺ວາຕິ ‘‘ຣູປຎ຺ຎູ ໂຫຕີຕິ ຄຓນາໂຕ ວາ ວຓ຺ຓໂຕ ວາ ຣູປໍ ຊານາຕີ’’ຕິອາທິນາ, ‘‘ຕສ຺ສ ໂຄຄໂຓປິ ນ ປຣິຫາຍຕິ, ປຎ຺ຈໂຄຣສປຣິໂຠຄໂຕປິ ນ ປຣິພາຫິໂຣ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ຈ ອຕ຺ຖໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ. ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ປເທເສ ຍຖາຣຫໍ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ມຫາໂຄປາລກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.