໑. ຈູຬສີຫນາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໓໙. ສຸຕ຺ຕເທສນາວຕ຺ຖຸສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ສາ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກຕິ ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ. ລາຠສກ຺ກາຣປຈ຺ຈຍາຕິ ລາຠສກ຺ກາຣນິມິຕ຺ຕໍ, ຠຄວໂຕ ສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນລາຠສກ຺ກາຣເຫຕຸ, ອຕ຺ຕໂນ ວາ ລາຠສກ຺ກາຣຸປ຺ປາທນເຫຕຸ. ຕິຕ຺ຖິຍປຣິເທວິເຕຕິ ຕິຕ຺ຖິຍານໍ ‘‘ກິໍ ໂຠ ສມໂຓເຍວ ໂຄຕໂມ ສມໂຓ’’ຕິອາທິນາ ວິປ຺ປລປນິມິຕ຺ຕໍ. ‘‘ມຫາລາຠສກ຺ກາໂຣ ອຸປ຺ປຊ຺ຊີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ສມນ຺ຕປາສາທິກຕ຺ຖໍ ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຈຕຸປ຺ປມາຓິໂກ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຈຕ຺ຕາຣິ ປມາຓານິ ຈຕຸປ຺ປມາຓານິ, ຈຕຸປ຺ປມາຓານິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຈຕຸປ຺ປມາຓິໂກ. ໂລໂກເຍວ ສງ຺ຄມ຺ມ ສມາຄມ຺ມ ວສນຏ຺ເຐນ ໂລກສນ຺ນິວາໂສ, ສຕ຺ຕກາໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປມິນາຕິ ອຸຬາຣຕາທິວິເສສໍ ເອເຕນາຕິ ປມາຓໍ (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໔.໖໕) ຣູປໍ ຣູປກາໂຍ ປມາຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ຣູປປ຺ປມາໂຓ. ຕໂຕ ເອວ ຣູເປ ປສນ຺ໂນຕິ ຣູປປ຺ປສນ຺ໂນ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ໂຆໂສຕິ ປວຕ຺ຕຖຸຕິໂຆໂສ (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໔.໖໕). ລູຂນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍລູຂຕາ. ຘມ຺ໂມຕິ ສີລາທໂຍ ຄຸຓຘມ຺ມາ ອຘິປ຺ເປຕາ.

ເຕສໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ. ອາໂຣຫນ຺ຕິ ອຸຈ຺ຈຕໍ. ສາ ຈ ໂຂ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ກາເລ ປມາຓຍຸຕ຺ຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ປຣິຓາຫນ຺ຕິ ນາຕິກິສນາຕິຖູລຕາວເສນ ມິຕປຣິຓາຫໍ. ສຓ຺ຐານນ຺ຕິ ເຕສໍ ເຕສໍ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄານໍ ສຸສຓ຺ຐິຕຕໍ. ປາຣິປູຣິນ຺ຕິ ສພ຺ເພສໍ ສຣີຣາວຍວານໍ ປຣິປຸຓ຺ຓຕໍ ອເວກລ຺ລຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປມາຓໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຣູເປ ຣູປສມ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ປມາຓຠາວໍ ອຸປາທາຍ. ປສາທໍ ຊເນຕີຕິ ອຘິໂມກ຺ຂໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ.

ປຣວຓ຺ຓນາຍາຕິ ‘‘ອມຸໂກ ເອທິໂສ ຈ ເອທິໂສ ຈາ’’ຕິ ຍສຄຸຓວຈເນນ. ປຣໂຖມນາຍາຕິ ສມ຺ມຸຂາວ ປຣສ຺ສ ສິລາຆຸປ຺ປາທເນນ ອຠິຕ຺ຖວເນນ. ປຣປສໍສນາຍາຕິ ປຣມ຺ມຸຂາ ປຣສ຺ສ ຄຸຓສໍກິຕ຺ຕເນນ. ປຣວຓ຺ຓຫາຣິກາຍາຕິ ປຣມ຺ປຣວຓ຺ຓຫາຣິກາຍ ປຣມ຺ປຣາຍ ປຣສ຺ສ ກິຕ຺ຕິສທ຺ທູປສໍຫາເຣນ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຖຸຕິໂຆເສ.

ຈີວຣລູຂນ຺ຕິ ຖູລຊິຓ຺ຓພຫຸຕຸນ຺ນກຕາທິໍ ຈີວຣສ຺ສ ລູຂຠາວໍ. ປຕ຺ຕລູຂນ຺ຕິ ອເນກຄນ຺ຖິກາຫຕາທິໍ ປຕ຺ຕສ຺ສ ລູຂຠາວໍ. ວິວິຘໍ ວາ ທຸກ຺ກຣກາຣິກນ຺ຕິ ຘຸຕງ຺ຄເສວນາທິວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ນານາວິຘໍ ທຸກ຺ກຣຈຣິຍໍ.

ສີລໍ ວາ ປສ຺ສິຕ຺ວາຕິ ສີລປາຣິປູຣິວເສນ ວິສຸທ຺ຘໍ ກາຍວຈີສຸຈຣິຕໍ ຎາຓຈກ຺ຂຸນາ ປສ຺ສິຕ຺ວາ. ຌານາທິອຘິຄມສິທ຺ຘໍ ສມາຘິໍ ວາ. ວິປສ຺ສນາຠິຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕໍ ປຎ຺ຎໍ ວາ.

ຠຄວໂຕ ສຣີຣໍ ທິສ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຣູປປ຺ປມາໂຓປິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘເຍວ ປສີທຕິ ອປຣິມິຕກາລສມຸປຈິຕປຸຎ຺ຎານຸຠາວນິປ຺ຜນ຺ນາຍ ສພ຺ພໂສ ອນວຊ຺ຊາຍ ສພ຺ພາກາຣປຣິປຸຓ຺ຓາວຍວາຍ ຣູປກາຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສມນ຺ຕປາສາທິກຕ຺ຕາ, ຍສ຺ສາ ຣຸຈິຣຠາໂວ ວິສຸທ຺ເຘ ວິຄຕວລາຫເກ ເທເວ ປຸຓ຺ຓມາສິຍໍ ປຣິປຸຓ຺ຓກລາຠາຄມຓ຺ຑລໍ ຈນ຺ທມຓ຺ຑລໍ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ອຕິໂຣຈຕິ, ປຠສ຺ສຣຠາໂວ ສຣທສມຍໍ ສໍວທ຺ຘິຕທິຄຸຓເຕຊກິຣຓຊາລສມຸຊ຺ຊລໍ ສູຣິຍມຓ຺ຑລໍ ອຠິຠວຕິ, ໂສມ຺ມກິຣຓຣສສມຸຊ຺ຊລຠາເວຫິ ຕທຸຠເຍຫິ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ວຕ຺ຕມານໍ ເອກສ຺ມິໍ ຂເຓ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸໍ ວິຊ຺ໂຊຕນສມຕ຺ຖໍ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ປຠາສມຸທຍໍ ອຠິວິຫຈ຺ຈ ຠາສເຕ ຕປເຕ ວິໂຣຈຕິ ຈ.

ສຕິປິ ອງ຺ຄປຣິຈ຺ຈາຄາທີນໍ ທານປາຣມິຠາເວ ປຣິຈ຺ຈາຄວິເສສຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ເຈວ ສຸທຸກ຺ກຣຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈ ອງ຺ຄປຣິຈ຺ຈາຄາທິຄ຺ຄຫຓໍ, ຕຕ຺ຖາປິ ຈ ອງ຺ຄປຣິຈ຺ຈາຄໂຕ ວິສຸໍ ນຍນປຣິຈ຺ຈາຄຄ຺ຄຫຓໍ, ປຣິຈ຺ຈາຄຠາວສາມຎ຺ເຎປິ ຣຊ຺ຊປຣິຈ຺ຈາຄໂຕ ປຸຕ຺ຕທາຣປຣິຈ຺ຈາຄຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ ກຕໍ. ອາທິນາ ນເຍນາຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປຸພ຺ພໂຍຄປຸພ຺ພຈຣິຍາທິເຫຕຸສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ‘‘ອິຕິປິ ໂສ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໑໕໗, ໒໕໕) ວຸຕ຺ຕາຍ ຜລສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ‘‘ໂສ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໒໕໕) ວຸຕ຺ຕາຍ ສຕ຺ຕຸປກາຣກິຣິຍາຍ ຈ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘເຍວ ປສີທຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕຄຸຓານໍ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຠາວໂຕ ອຈ຺ຉຣິຍພ຺ຠຸຕຠາວໂຕ ຈ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

‘‘ຈີວຣລູຂໍ ທິສ຺ວາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສເຈ ຠຄວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສາຓປໍສຸກູລຈີວເຣນາຕິ ມຕກເຬວຣໍ ປລິເວເຐຕ຺ວາ ຉຑ຺ຑິເຕນ ຕຸມ຺ພມຕ຺ເຕ ກິມີ ປປ຺ໂຜເຏຕ຺ວາ ຄຫິເຕນ ສາຓປໍສຸກູລຈີວເຣນ. ຠາຣິຍນ຺ຕິ ຄຣຸກໍ, ທຸກ຺ກຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຘຸຍຸວຕີມຊ຺ຌິມິຕ຺ຖິວເສນ, ພາລໂຍພ຺ພນປຸຣາຓວເສນ ວາ ຕິວິຘນາຏກຕາ. ຫເຣຓຸຍູສໍ ມຓ຺ຑລກລາຍຣໂສ. ‘‘ຍາເປສ຺ສຕິ ນາມາ’’ຕິ ນາມ-ສທ຺ທໍ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ນາມ-ສທ຺ທໂຍເຄນ ຫິ ອນາຄຕກາລສ຺ສ ວິຍ ປໂຍໂຄ, ຍາເປຕິ ອິຈ຺ເຈວ ອຕ຺ໂຖ. ອປ຺ປາຓກນ຺ຕິ ນິຣສ຺ສາສໍ ນິໂຣຘິຕສ຺ສາສປສ຺ສາສໍ.

ສມາຘິຄຸຓນ຺ຕິ ສາຘາຣຓໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣຕິ ຌານາທິຄ຺ຄຫເຓນ. ມານທພ຺ພນິມ຺ມທເນນ ນິພ຺ພິເສວນຠາວາປາທນມ຺ປິ ທມນເມວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປາຖິກປຸຕ຺ຕທມນາທີນີ’’ຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສຈ຺ຈກາຬວກພກທມນາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ພາເວຣຸນ຺ຕິ ເອວໍນາມກໍ ວິສຍໍ. ສຣສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ອຏ຺ຐງ຺ຄສມນ຺ນາຄເຕນ ສເຣນ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ເຕນ ພ຺ຣຫ຺ມສ຺ສຣຕາກຣວີກຠາຓິຕາທສ຺ສເນນ ລກ຺ຂຓຫາຣນເຍນ ອວເສສລກ຺ຂຓປາຣິປູຣິໍ ວິຍ ຕທວິນາຠາວໂຕ ພຸທ຺ຘານໍ ເທສນາວິລາສຎ຺ຈ ວິຠາເວຕິ.

ຫຕປ຺ປຠາຕິ ພຸທ຺ຘານຸຠາເວນ ວິຄຕເຕຊາ. ກາຬປກ຺ຂູປເມຕິ ສຕ຺ຕານໍ ພ຺ຍາໂມຫນ຺ຘກາຣາຠິຠເວນ ກາຬປກ຺ຂຣຕ຺ຕູປເມ. ສູຣິເຍຕິ ສູຣິເຍ ອຸທຍິຕ຺ວາ ໂອຠາເສນ຺ເຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ສິງ຺ຆາຏເກຕິ ຕິໂກຓຣຈ຺ຉາຍໍ. ຈຕຸກ຺ເກຕິ ສນ຺ຘິຍໍ. ປຣິເທວນ຺ຕີຕິ ອນຸຕ຺ຖຸນນວເສນ ວິປ຺ປລປນ຺ຕິ. ໂສກາຘິກກໂຕ ຫິ ວຈີປລາໂປ ປຣິເທໂວ. ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາເນເຍວ ອຸປ຺ປນ຺ນາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ທິຏ຺ຐິວາທສ຺ສ ປຸຣາຕນຠາວໍ ທີເປນ຺ຕິ.

ເສສປເທສຸປີຕິ ‘‘ອິຘ ທຸຕິໂຍ ສມໂຓ’’ຕິອາທີສຸ ເສສວາເຣສຸປິ (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໔.໒໔໑-໒໔໒) ຍຖາ ຫິ ‘‘ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑໑; ທີ. ນິ. ໑.໒໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໒; ອ. ນິ. ໔.໑໒໓) ເອຕ຺ຖ ກໂຕ ນິຍໂມ ‘‘ວິວິຈ຺ຈ ອກຸສເລຫີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑໑; ທີ. ນິ. ໑.໒໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໒; ອ. ນິ. ໔.໑໒໓) ເອຕ຺ຖາປິ ກໂຕເຍວ ໂຫຕິ ສາວຘາຣຓສ຺ເສວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ, ເອວມິຘາປີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ທຸຕິຍາທໂຍປີ’’ຕິອາທິ. ສາມຎ຺ຎຜລາຘິຄມວເສນ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ສມຓຠາໂວຕິ ເຕສໍ ວເສເນຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສມຓາ ເທສິຕາຕິ ຕມຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເຣນ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ‘‘ເຕເນວາຫາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກເມນ ເທສນາກ຺ກເມນ ຈ ສກທາຄາມິອາທີນໍ ທຸຕິຍາທິຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ໂສຕາປນ຺ນສ຺ສ ປຐມຕາ ອວຸຕ຺ຕສິທ຺ຘາຕິ ນ ໂຈທິຕາ. ຜລຏ຺ຐກສມຓາວ ອຘິປ຺ເປຕາ ສມິຕປາປສມຓຄ຺ຄຫຓໂຕ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ມຫາປຣິນິພ຺ພາເນ ວິຍ ມຄ຺ຄຏ຺ຐາ ຕທຕ຺ຖາຍ ປຏິປນ຺ນາ ຈ ນ ຄຫິຕາຕິ? ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ມຄ຺ຄາຘິຄມຕ຺ຖາຍ ວິປສ຺ສນາປິ ອິໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ນຕ຺ຖິ, ກຸໂຕ ມຄ຺ຄຜລານີຕິ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ຠຄວຕາ ‘‘ຎາຍສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ປເທສວຕ຺ຕີ, ອິໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ສມໂຓປິ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘ ປນ ນິຏ຺ຐານປ຺ປຕ຺ຕເມວ ຕໍຕໍສມຓຠາວໍ ຄຓ຺ຫນ຺ເຕນ ຜລຏ຺ຐກສມຓາວ ຄຫິຕາ ‘‘ມຄ຺ຄຏ຺ຐໂຕ ຜລຏ຺ໂຐ ສວິເສສໍ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ໂຍ’’ຕິ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ທ຺ວີສຸ ສຸຕ຺ເຕສຸ ເທສນາເຠເທເນວ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ.

ຣິຕ຺ຕາຕິ ວິວິຕ຺ຕາ. ຕຸຈ຺ຉາຕິ ນິສ຺ສາຣາ ປຏິປນ຺ນກສາຣາຠາວໂຕ. ປວທນ຺ຕິ ເອເຕຫີຕິ ປວາທາ, ທິຏ຺ຐິຄຕິການໍ ນານາທິຏ຺ຐິທີປກາ ສມຍາຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ສສ຺ສຕວາທາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປຣໂຕ ອາຄມິສ຺ສຕິ. ເຕຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສມຓາ. ເອຕ຺ຖາຕິ ‘‘ປຣປ຺ປວາທາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ພາຫິຣກສມເຍ.

ຍນ຺ຕິ ຍສ຺ມິໍ. ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ຫິ ອິທໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ. ຎາໂຍ ວຸຈ຺ຈຕິ ສຫ ວິປສ຺ສນາຍ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ. ເຕນ ຫິ ນິພ຺ພານໍ ຎາຍຕິ ຄມ຺ມຕິ ປຏິວິຊ຺ຌຕີຕິ. ໂສ ເອວ ນິພ຺ພານສມ຺ປາປກເຫຕຸຕາຍ ຘມ຺ໂມຕິ ອາຫ ‘‘ຎາຍສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສາ’’ຕິ.

ເຕສໍ ປຣປ຺ປວາທສາສນານໍ ອເຂຕ຺ຕຕາ ເຂຕ຺ຕຕາ ຈ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ອຠາວຠາວາ ສຸປຣິສຸທ຺ຘສ຺ສ ສີລສ຺ສ ສຸປຣິສຸທ຺ຘາຍ ສມຖວິປສ຺ສນາຍ ອຠາວໂຕ ສາວໂຕ ຈ. ຕທຸຠຍຎ຺ຈ ທຸຣກ຺ຂາຕສ຺ວາກ຺ຂາຕຠາວເຫຕຸກໍ, ໂສ ຈ ອສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘປເວທິຕຕາຍາຕິ ປຣາຊິກາຍ ສຕ຺ຖຸ ວິປຕ຺ຕິເຫຕຸຕາຍ ສາສນສ຺ສ ອນິຍ຺ຍານຠາໂວຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ອິທານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ປຣິຍາຍໂຕ ຈ ປາຬິຍາ ຈ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ‘‘ເຕນາຫ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນາ ປາຬິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອຸປມາປເທເສນ ຕຕ຺ຖ ສຸຕ຺ຕໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ຍສ຺ມາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ເອກຈ຺ຈານໍ ວິເສສໂຕ ສີຫານໍ ປຸຣິມໍ ປາທທ຺ວຍໍ ຫຕ຺ຖກິຈ຺ຈມ຺ປິ ກໂຣຕິ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ສຸຣຕ຺ຕຫຕ຺ຖປາໂທ’’ຕິ. ສີຫສ຺ສ ເກສາ ນາມ ເກສຣາຍຕນາ ຂນ຺ຘໂລມາ. ໂຄຈຣິຍຫຕ຺ຖິກຸລໍ ນາມ ປກຕິຫຕ຺ຖິກຸລໍ, ຍໍ ‘‘ກາລາວກ’’ນ຺ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂຆຏໂກ ນາມ ອສ຺ສຂຬຸງ຺ໂກ. ສິເນຣຸປຣິຠຓ຺ເຑ ສິມ຺ພລິຣຸກ຺ເຂຫິ ສຎ຺ຉາທິໂຕ ປຎ຺ຎາສໂຍຊໂນ ທໂຫ ສິມ຺ພລິທໂຫ, ຕໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ມຫນ຺ຕໍ ສິມ຺ພລິວນໍ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ສິມ຺ພລິທຫວເນ’’ຕິ. ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖາວາສຠູມິຍໍ ອິເມສຸ ສມເຓສຸ ເອກຈ຺ໂຈ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອີທິໂສ ປເນຕ຺ຖ ວິກປ຺ໂປ ນຕ຺ຖິ, ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ເຕວາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອກສມໂຓປີ’’ຕິ ອາຫ. ອຣິຍມຄ຺ຄປຣິກ຺ຂເຕຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຠິສງ຺ຂເຕ, ຍທາ ສາສນິການໍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ທິພ຺ພຕິ, ຕທາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສມ຺ມາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ. ສຸຏ຺ຐຸ ນທນໍ ນາມ ເຫຕຸຍຸຕ຺ຕໍ ສຸຏ຺ຐຸ ກຕ຺ວາ ກຖນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເຫຕຸນາ’’ຕິ. ໂສ ຈ ເຫຕຸ ອວິປຣີໂຕ ເອວ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ນເຍນາ’’ຕິ, ຎາເຍນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍຠູໂຕ ຈ ໂສ ຍຖາຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖໍ ກໂຣຕິ ສາເຘຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ກາຣເຓນາ’’ຕິ. ຍທິ ຕິຣຈ຺ຉານສີຫສ຺ສ ນາໂທ ສພ຺ພຕິຣຈ຺ຉານເອກຈ຺ຈມນຸສ຺ສາມນຸສ຺ສນາທໂຕ ເສຏ຺ຐຕ຺ຕາ ເສຏ຺ຐນາໂທ, ກິມງ຺ຄໍ ປນ ຕຖາຄຕສີຫນາໂທຕິ ອາຫ ‘‘ສີຫນາທນ຺ຕິ ເສຏ຺ຐນາທ’’ນ຺ຕິ. ຍທິ ຕິຣຈ຺ຉານສີຫນາທສ຺ສ ເສຏ຺ຐນາທຕາ ນິພ຺ຠຍຕາຍ ອປ຺ປຏິສຕ຺ຕຸຕາຍ ອິຈ຺ຉິຕາ, ຕຖາຄຕສີຫນາທສ຺ເສວ ອຍມຕ຺ໂຖ ສາຕິສໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ອຠີຕນາທໍ ອປ຺ປຏິນາທ’’ນ຺ຕິ. ອິທານິສ຺ສ ເສຏ຺ຐນາທຠາວໍ ກາຣເຓນ ປຏິປາເທນ຺ໂຕ ‘‘ອິເມສຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຕນ ‘‘ສມ຺ມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ສມຕ຺ເຖຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຖິຕາຍາຕິ ອິມິນາ ສີຫນາທສ຺ສ ອຸຕ຺ຕມຕ຺ຖຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ຠູຕຏ຺ໂຐ ຫິ ອຸຕ຺ຕມຏ຺ໂຐ. ຕາຍ ເອວ ຠູຕຏ຺ຐຕາຍ ອຠີຕນາທຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິເມ ສມຓາ…ເປ… ນາມ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຫ. ອຠູຕຎ຺ຫິ ວທໂຕ ກຸໂຕຈິ ຠຍໍ ວາ ອາສງ຺ກາ ວາ ສິຍາຕິ ‘‘ອິເຘວາ’’ຕິ ນິຍມສ຺ສ ອວິປຣີຕຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອມ຺ຫາກມ຺ປິ…ເປ… ອປ຺ປຏິນາໂທ ນາມ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຍຎ຺ຫິ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ອິເຘວາຕິ ອວຘາເຣຕຸໍ ນ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ.

໑໔໐. ໂຂຕິ ອວຘາຣເຓ. ເຕນ ວິຊ຺ຊຕິ ເອວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຍນ຺ຕິ ກຣຓຕ຺ເຖ ປຈ຺ຈຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເຍນ ກາຣເຓນາ’’ຕິ. ຕິຕ຺ຖໍ ນາມ ທ຺ວາສຏ຺ຐິ ທິຏ຺ຐິໂຍ ຕພ຺ພິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ທິຏ຺ຐິວິປ຺ຜນ຺ທິຕສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ປາຣຄມນສງ຺ຂາຕໍ ຕຣຓໍ ທິຏ຺ຐິຄຕິການໍ (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໓.໖໒) ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ອປຣາປຣໍ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊນນິມຸຊ຺ຊນວເສນ ປິລວນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຕຣນ຺ຕິ ອຸປ຺ປລວນ຺ຕີ’’ຕິ. ອຸປ຺ປາເທຕາຕິ ປູຣຓາທິໂກ. ຕິຕ຺ເຖ ຊາຕາຕິ ຕິຕ຺ຖິຍາ, ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ວາ ທິຏ຺ຐິຄຕສງ຺ຂາຕໍ ຕິຕ຺ຖໍ ເອເຕສໍ ອຕ຺ຖີຕິ ຕິຕ຺ຖິກາ, ຕິຕ຺ຖິກາ ເອວ ຕິຕ຺ຖິຍາ. ອສ຺ສສນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ, ເອເຕນາຕິ ວາ ອສ຺ສາໂສ, ອວສ຺ສໂຍ.

ປກຕຕ຺ຖນິທ຺ເທໂສ ຍໍ-ຕໍ-ສທ຺ໂທຕິ ຕສ຺ສ ‘‘ຠຄວຕາ’’ຕິອາທີຫິ ປເທຫິ ສມານາຘິກຣຓຠາເວນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ເຍນ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ຘຠາເວນ ຠຄວາ ປກໂຕ ສຕ຺ຖຸຠາເວນ ອຘິຄໂຕ ສຸປາກໂຏ ຈ, ຕໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ຘຠາວໍ ສທ຺ຘິໍ ອາຄມນປຏິປທາຍ ອຕ຺ຖຠາເວນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂຍ ໂສ…ເປ… ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ອາຫ. ສຕິປິ ຎາຓທສ຺ສນສທ຺ທານໍ ອິຘ ປຎ຺ຎາເວວຈນຠາເວ ເຕນ ເຕນ ວິເສເສນ ເນສໍ ສວິສເຍ ວິເສສປ຺ປວຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ປຣິວາຣ ໓.໑) ອສາຘາຣຓວິເສສວເສນ ວິຊ຺ຊາຕ຺ຕຍວເສນ ວິຊ຺ຊາຠິຎ຺ຎານາວຣຓວເສນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓມໍສຈກ຺ຂຸວເສນ ປຏິເວຘເທສນາຎາຓວເສນ ຈ ເຕ ໂຍເຊຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຕສໍ ເຕສ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອາສຍານຸສຍໍ ຊານຕາ ອາສຍານຸສຍຎາເຓນ, ສພ຺ພໍ ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ປສ຺ສຕາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕານາວຣຓຎາເຓຫິ. ປຸພ຺ເພນິວາສາທີຫີຕິ ປຸພ຺ເພນິວາສອາສວກ຺ຂຍຎາເຓຫິ. ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓປຸຎ຺ຎານຸຠາວນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ອນຸຕ຺ຕຣຎາຓາຘິຄມລທ຺ຘປຸຣາວຕ຺ຕໂກ ຈ ຠຄວໂຕ ຣູປກາໂຍ ອຕິກ຺ກມ຺ເມວ ເທວານໍ ເທວານຸຠາວໍ ວຕ຺ຕຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ…ເປ… ປສ຺ສຕາ’’ຕິ. ປຏິເວຘປຎ຺ຎາຍາຕິ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ. ຕາຍ ຫິ ສພ຺ພໂສ ເຎຍ຺ຍຘມ຺ເມສຸ ສມ຺ໂມຫສ຺ສ ວິຘມິຕຕ຺ຕາ ປຈ຺ຉາ ປວຕ຺ຕຊານນໍ ຕສ຺ສ ຊານນໍ ວິຍ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ອຣີນນ຺ຕິ ກິເລສາຣີນໍ, ປຎ຺ຈວິຘມາຣານໍ ວາ ສາສນປຈ຺ຈຕ຺ຖິການໍ ວາ ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍານໍ, ເຕສໍ ຫນນໍ ປາຏິຫາຣິເຍຫິ ອຠິຠວນໍ ອປ຺ປຏິຠານຕາກຣຓໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນໍ ວາ. ເກສິວິນຍສຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕ຺ຖ (ອ. ນິ. ໔.໑໑໑) ນິທສ຺ສນໍ. ຕຖາ ຈ ຐານາຏ຺ຐານາທີນິ ວາ ຊານຕາ, ຍຖາກມ຺ມຸປເຄ ສຕ຺ເຕ ປສ຺ສຕາ, ສວາສນານມາສວານໍ ຂີຓຕ຺ຕາ ອຣຫຕາ, ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິເຠເທ ຘມ຺ເມ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິໂຕ ອວິປຣີຕາວໂພເຘນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ. ອຖ ວາ ຕີສຸ ກາເລສຸ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓຕາຍ ຊານຕາ, ກາຍກມ຺ມາທີນໍ ຎາຓານຸປຣິວຕ຺ຕເນນ ນິສມ຺ມກາຣິຕາຍ ປສ຺ສຕາ, ຣວາທີນມ຺ປິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ປຣິວາຣ ໓.໑) ອຠາວສາຘິກາຍ ປຫານສມ຺ປທາຍ ອຣຫຕາ, ຉນ຺ທາທີນໍ ອຫານິເຫຕຸຠູຕາຍ ອກ຺ຂຍປຏິຠານສາຘິກາຍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕາຍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ. ເອວໍ ທສພລອຏ຺ຐາຣສາເວຓິກພຸທ຺ຘຘມ຺ມວເສນປິ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຍຕິ ຈຕຸໂຣ ຘມ຺ເມ. ອຕ຺ຕນີຕິ ອມ຺ເຫສຸ. ນ ຣາຊຣາຊມຫາມຕ຺ຕາທີສຸ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠໍ ສມ຺ປສ຺ສມານາ, ນ ກາຍພລໍ ສມ຺ປສ຺ສມານາຕິ ໂຍຊນາ.

ອຸປ຺ປນ຺ນປສາໂທຕິ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາທໍ ວທຕິ. ວກ຺ຂຕິ ຫິ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິ ໂສຕາປນ຺ນສ຺ສ ອງ຺ຄານິ ກຖິຕານີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໔໐). ກາມໍ ອເສກ຺ຂາປິ ອເສກ຺ຂາຍ ສມສິກ຺ຂຕາຍ ສຫຘມ຺ມິກາ ເອວ, ຈິຓ຺ຓພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍຕາຍ ປນ ສຫຘມ຺ມໍ ຈຣນ຺ຕີຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ ອເສກ຺ຂວາໂຣ ນ ຄຫິໂຕ. ສພ຺ເພເປເຕຕິ ເອເຕ ຍຖາວຸຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂຸອາທໂຍ ໂສຕາປນ຺ນາທໂຍ ຈ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ອຣິຍາ ຈາຕິ ສພ຺ເພປິ ເອເຕ ຕໍຕໍສິກ຺ຂາຫິ ສມານຘມ຺ມຕ຺ຕາ ສຫຘມ຺ມຕ຺ຕາ ‘‘ສຫຘມ຺ມິກາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອິທານິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕອຣິຍຘມ຺ມວເສເນວ ສຫຘມ຺ມິເກ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ມຄ຺ຄທສ຺ສນມ຺ຫີຕິ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍາທິວເສນ ສຈ຺ຈປຏິເວເຘນ ‘‘ນວ ມຄ຺ຄງ຺ຄານິ, ອຏ຺ຐ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄານີ’’ຕິອາທິນາ ວິວາໂທ ນຕ຺ຖິ. ເອກຘມ຺ມຈາຣິຕາຍາຕິ ສມານຘມ຺ມຈາຣິຕາຍ. ນ ຫິ ປຏິວິທ຺ຘສຈ຺ຈານໍ ‘‘ມຍາ ຘມ຺ໂມ ສຸທິຏ຺ໂຐ, ຕຍາ ທຸທ຺ທິຏ຺ໂຐ’’ຕິອາທິນາ ວິວາໂທ ອຕ຺ຖິ. ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ເຎນ ສງ຺ຆາຕາ ຫິ ເຕ ອຸຕ຺ຕມປຸຣິສາ. ອິມິນາຕິ ‘‘ສຫຘມ຺ມິກາ ໂຂ ປນາ’’ຕິອາທິວຈເນນ. ຕຕ຺ຖ ປິຍມນາປຄ຺ຄຫເຓນ ສີເລສຸ ປຣິປູຣກາຣິຕາປເທເສນ ເອກເທເສນ ຄຫິຕໍ ສງ຺ຆສຸປ຺ປຏິປຕ຺ຕິໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ. ເຍ ຫິ ສມ຺ປນ຺ນສີລາ ສຸວິສຸທ຺ຘທສ຺ສນາ, ເຕ ວິຎ຺ຎູນໍ ປິຍາ ມນາປາຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ‘‘ອຕ຺ຖິ ໂຂ ໂນ ອາວຸໂສ’’ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ເຕນ ຣຕນຕ຺ຕຍປສາທໂຊຕເນນ ອກ຺ຂາຕາ ເຕສຸ ເຕສຸ ສຸຕ຺ຕປເທເສສຸ.

໑໔໑. ສຕ຺ຖຣິ ປສາໂທຕິ ປສາທຄ຺ຄຫເຓນ ‘‘ຠຄວຕາ’’ຕິອາທິນາ ວາ ປສາທນີຍາ ຘມ຺ມາ ຄຫິຕາ. ເຕນ ພຸທ຺ຘສຸພຸທ຺ຘຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ຕຖາ ‘‘ຘມ຺ເມ ປສາໂທ’’ຕິ ອິມິນາ ຘມ຺ມສຸຘມ຺ມຕໍ, ອິຕເຣນ ສງ຺ຆສຸປ຺ປຏິປນ຺ນຕໍ. ເຍນ ຈິຕ຺ເຕນ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອນຸປລພ຺ຠມາເນນ ສາສເນເຍວ ສມໂຓ ອິໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ນຕ຺ຖີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ, ສມ຺ມເທວ, ປຕິຏ຺ຐາປິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ໂຍຊນາ – ຍສ຺ມາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ອມ຺ຫາກໍ ສຕ຺ຖາ, ຕສ຺ມາ ອຕ຺ຖິ ໂຂ ໂນ, ອາວຸໂສ, ສຕ຺ຖຣິ ປສາໂທ, ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ຈສ຺ສ ສ຺ວາຂາໂຕ ຘມ຺ໂມຕິ ອຕ຺ຖິ ຘມ຺ເມ ປສາໂທ, ຕໂຕ ເອວ ຈ ອຕ຺ຖິ ສີເລສຸ ປຣິປູຣກາຣິຕາຕິ ສຫຘມ຺ມິກາ…ເປ… ປພ຺ພຊິຕາ ຈາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ສຕ຺ຖຣິ ປສາເທນ ຘມ຺ເມ ປສາໂທ, ເຕນ ສງ຺ຆສຸປ຺ປຏິປຕ຺ຕີຕິ ອຍຎ຺ຈ ນໂຍ ເລເສນປິ ປຣປ຺ປວາເທສຸ ນຕ຺ຖີຕິ ອິເຘວ ສມໂຓ…ເປ… ສມເຓຫິ ອຎ຺ເຎຫີຕິ.

ປຏິວິທ຺ຘສຈ຺ຈານໍ ປຫີນານຸໂຣຘານໍ ເຄຫສ຺ສິຕເປມສ຺ສ ອສມ຺ຠໂວ ເອວາຕິ ‘‘ອິທານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ອຸປຊ຺ຌາເຍນ, ຠິກ຺ຂເວ, ສທ຺ຘິວິຫາຣິກມ຺ຫິ ປຸຕ຺ຕເປມໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕພ຺ພໍ’’ຕິອາທິວຈນໍ (ມຫາວ. ໖໕) ກຖນ຺ຕິ? ນຍິທໍ ເຄຫສ຺ສິຕເປມໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍສທິສຕ຺ຕາ ປນ ເປມມຸເຂນ ວຸຕ຺ໂຕ ເມຕ຺ຕາສ຺ເນໂຫ. ນ ຫິ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູ ສໍກິເລເສ ນິໂຍເຊຕິ. ເອວຣູປໍ ເປມໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ປສາທາວຫຄຸຓາວຫໂຕ ປູຣຓາທີສຸ ຠຕ຺ຕິ ປສາໂທ ນ ໂຫຕິ, ປສາທປຕິຣູປກາ ປນ ໂລຠປວຕ຺ຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ເຖໂຣຕິ ມຫາສງ຺ຆຣກ຺ຂິຕຕ຺ເຖໂຣ. ເຍນ ອຏ຺ຐກຖາ ໂປຕ຺ຖກໍ ອາໂຣປິຕາ. ເອໂກວ ສຕ຺ຖາ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຄຸຓຕ຺ຕາ, ອຎ຺ຎຖາ ອນຈ຺ຉຣິຍຕ຺ຕາ ສຕ຺ຖຸລກ຺ຂຓເມວ ນ ປຣິປູເຣຍ຺ຍ. ວິສຸໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຎ຺ເຎຫິ ວິເວເຈຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ອາເວຓິກໍ ກຕ຺ວາ. ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ສຕ຺ຖາ’’ຕິ ພ຺ຍາວທນ຺ຕານໍ ອຎ຺ເຎສໍ ສຕ຺ຖາ ນ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ອາປນ຺ນເມວ ໂຫຕິ, ຕຖາ ຈ ປເທສວຕ຺ຕິນິໍ ຕສ຺ສ ສຕ຺ຖຸຕໍ ປຏິຊານນ຺ຕາ ປຣິປຸຓ຺ຓລກ຺ຂຓສຕ຺ຖຸຕໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕານມ຺ປິ ຕໂຕ ວິຣຸທ຺ຘາ ສຕ຺ຖຸຠາວປຣິເຍສເນນ ປຣາຊິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ເມຕິ ອຘິກພ຺ຣຫ຺ມຄຸຓສຸຕ຺ຕເຄຍ຺ຍາທິປ຺ປເຠທສມເຍ. ຕຕ຺ຖ ອຊສີລ…ເປ… ກຸກ຺ກຸຣສີລາທີສູຕິ ອິທໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍານໍ ຕາທິສໍ ວຕສມາທານສພ຺ຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ, ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຍມນິຍມຈາຕຸຍາມສໍວຣາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫຕິ. ອຘິປ຺ປຍາໂສຕິ ອຘິກໍ ປຍສຕິ ປຍຸຊ຺ຊຕິ ເອເຕນາຕິ ອຘິປ຺ປຍາໂສ, ສວິເສສໍ ອຘິກຕ຺ຕພ຺ພກິຣິຍາ (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໓.໑໑໗). ເຕນາຫ ‘‘ອຘິກປ຺ປໂຍໂຄ’’ຕິ.

ຕສ຺ສ ປສາທສ຺ສ ປຣິໂຍສານຠູຕາຕິ ຕສ຺ສ ສຕ຺ຖຣິ ຘມ຺ເມ ຈ ປສາທສ຺ສ ນິຏ຺ຐານຠູຕາ. ນິຏ຺ຐາຕິ ໂມກ຺ໂຂ. ສມຍວາທີນຎ຺ຫິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຕທຸປເທສເກ ຈ ປສາໂທ ຍາວເທວ ໂມກ຺ຂາຘິຄມນຏ຺ໂຐ. ທິຏ຺ຐິຄຕິກາ ຕຖາ ຕຖາ ອຕ຺ຕໂນ ລທ຺ຘິວເສນ ນິຏ຺ຐໍ ປຣິກປ຺ເປນ຺ຕິ ເຍວາຕິ ອາຫ ‘‘ນິຏ຺ຐໍ ອປຎ຺ຎເປນ຺ໂຕ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓານນ຺ຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓວາທີນໍ. ເຕສໍ ເອກຈ຺ເຈ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ສໂລກຕາ ນິຏ຺ຐາຕິ ວທນ຺ຕິ, ເອກຈ຺ເຈ ຕສ຺ສ ສມີປຕາ, ເອກຈ຺ເຈ ເຕນ ສໍໂຍໂຄ ນິຏ຺ຐາຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຍ ສໂລກຕາວາທິໂນ ສມີປຕາວາທິໂນ ຈ, ເຕ ທ຺ເວຘາວາທິໂນ, ອິຕເຣ ອທ຺ເວຘາວາທິໂນ. ສພ຺ເພປິ ເຕ ອຕ຺ຖໂຕ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກຸປປຕ຺ຕິຍໍເຍວ ນິຏ຺ຐາສຎ຺ຎິໂນ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ເນສໍ ນິຈ຺ຈາຠິນິເວໂສ ຍຖາ ຕໍ ພກສ຺ສ ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມໂລໂກ ນິຏ຺ຐາ’’ຕິ. ພ຺ຣຫ຺ມໂລໂກຕິ ປຐມຊ຺ຌານຠູມິ. ມຫາຕາປສານນ຺ຕິ ເວຂນສາທິຕາປສານໍ. ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາ ວິຍ ປຐມຊ຺ຌານຠູມິຍໍ ອາຠສ຺ສເຣສຸ ເອໂກ ສພ຺ພເສຏ຺ໂຐ ນຕ຺ຖີຕິ ‘‘ອາຠສ຺ສຣາ’’ຕິ ປຸຖຸວຈນໍ. ປຣິພ຺ພາຊການນ຺ຕິ ສຎ຺ຈຍາທິປຣິພ຺ພາຊການໍ. ອນ຺ໂຕ ຈ ມໂນ ຈ ເອຕສ຺ສ ນຕ຺ຖີຕິ ອນນ຺ຕມານໂສ. ອາຊີວການຎ຺ຫິ ສພ຺ພທາຠາວໂຕ ອນນ຺ໂຕ, ສຸຂທຸກ຺ຂາທິສມຕິກ຺ກມນໂຕ ອມານໂສ. ອິມິນາ ອຏ຺ຐຫິ ໂລກຘມ຺ເມຫິ ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐຈິຕ຺ຕຕໍ ທສ຺ເສຕິ.

ປປຎ຺ເຈ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ. ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິໂຍວ ອຘິປ຺ເປຕາ ມມງ຺ກາຣອຫງ຺ກາຣວິຄມສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ຍຖາ ປຎ຺ຈສຸ ຐາເນສຸ ເອໂກວ ກິເລໂສ ໂລໂຠ ອາຄໂຕ, ເອວໍ ທ຺ວີສຸ ຐາເນສຸ ຕໂຍ ກິເລສາ ອາຄຕາ ‘‘ໂທໂສ ໂມໂຫ ທິຏ຺ຐີ’’ຕິ. ‘‘ສໂທສສ຺ສາ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ປຏິຆໍ ອກຸສລມູລໍ ຄຫິຕໍ, ‘‘ປຏິວິຣຸທ຺ຘສ຺ສາ’’ຕິ ວິໂຣໂຘ, ‘‘ສໂມຫສ຺ສາ’’ຕິ ໂມໂຫ ອກຸສລມູລໍ, ‘‘ອວິທ຺ທສຸໂນ’’ຕິ ມລ຺ຍໍ, ອສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ ວາ, ‘‘ສອຸປາທານສ຺ສາ’’ຕິ ‘‘ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຄຫຓໍ, ‘‘ປປຎ຺ຈາຣາມສ຺ສາ’’ຕິ ປປຎ຺ຈຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນ.

ອາກາຣໂຕຕິ ປວຕ຺ຕິອາກາຣໂຕ. ປທນ຺ຕເຣນ ຣາຄວິເສສສ຺ສ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາອາທິໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ສຣາຄວຈນໍ ໂອຬາຣິກໍ ຣາຄວິສຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຎ຺ຈກາມຄຸຓິກຣາຄວເສນາ’’ຕິ. ຄຫຓວເສນາຕິ ທຬ຺ຫຄ຺ຄຫຓວເສນ. ‘‘ອນຸຣຸທ຺ຘປຏິວິຣຸທ຺ຘສ຺ສາ’’ຕິ ເອກປທວເສນ ປາຬິຍໍ ອາຄຕຕ຺ຕາ ເອກຊ຺ຌໍ ປທຸທ຺ຘາໂຣ ກໂຕ. ຕຕ຺ຖ ປນ ‘‘ອນຸຣຸທ຺ຘສ຺ສາ’’ຕິ ສຸຠວເສນາຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ນ ຫິ ປຏິວິຣຸຊ຺ຌນໍ ສຸຠວເສນ ໂຫຕິ. ປປຎ຺ຈຸປ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສນວເສນາຕິ ກິເລສກມ຺ມວິປາການໍ ອປຣາປຣຸປ຺ປຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍຕາຍ ສໍສາຣສ຺ສ ປປຎ຺ຈນໍ ປປຎ຺ໂຈ, ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາວທສ຺ສນວເສນ. ຕຓ຺ຫາ ຫິ ຠວຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ. ຕຓ຺ຫາປຈ຺ຈຍາ ອຸປາທານທສ຺ສນວເສນາຕິ ຕຓ຺ຫາປຈ຺ຈຍສ຺ສ ອຸປາທານສ຺ສ ທສ຺ສນວເສນ, ຍທວຕ຺ຖາ ຕຓ຺ຫາ ອຸປາທານສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ, ຕທວຕ຺ຖາທສ຺ສນວເສນ. ຜເລນ ຫິ ເຫຕຸວິເສສກິຕ຺ຕນເມຕນ຺ຕິ. ເອວໍ ວິທ຺ຘໍເສຖາຕິ ກາມຣາຄຠວຕຓ຺ຫາທິວເສນ ໂລຠໍ ກສ຺ມາ ເອວໍ ວິປ຺ປກິເຣຖ. ຕຓ຺ຫາກຣຓວເສນາຕິ ຕຓ຺ຫາຍນກຣຓວເສນ ສຸຠາກາຣຄ຺ຄຫຓວເສນ. ສຸຠນ຺ຕິ ຫິ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ໂຕ ຣາໂຄ ‘‘ສຸຠ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

໑໔໒. ວທນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ວາໂທ, ທິຏ຺ຐິວາໂທ. ທິຏ຺ຐິວເສນ ຫິ ‘‘ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈ, ອສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາ’’ຕິ ຈ ທິຏ຺ຐິຄຕິກາ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ທ຺ເວມາ, ຠິກ຺ຂເວ, ທິຏ຺ຐິໂຍ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໔໒). ຕຓ຺ຫາຣຫິຕາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ອຠາວໂຕ ຕຓ຺ຫາວເສເນວ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ສສ຺ສຕຠາວາຠິນິເວໂສຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິວເສນາ’’ຕິ. ອລ຺ລີນາຕິ ນິສ຺ສິຕາ. ອຸປຄຕາຕິ ອວິສ຺ສຊ຺ຊນວເສນ ເອກິຠາວມິວ ຄຕາ. ອຊ຺ໂຌສິຕາຕິ ຕາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ຄິລິຕ຺ວາ ປຣິນິຏ຺ຐາປິຕາ ວິຍ ຕທນ຺ໂຕຄຘາ. ເຕນາຫ ‘‘ອນຸປວິຏ຺ຐາ’’ຕິ. ຍຖາ ຄຫຏ຺ຐານໍ ກາມຊ຺ໂຌສານໍ ວິວາທມູລໍ, ເອວໍ ປພ຺ພຊິຕານໍ ທິຏ຺ຐຊ຺ໂຌສານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວິຠວທິຏ຺ຐິຍາ ເຕ ປຏິວິຣຸທ຺ຘາ’’ຕິ. ທິຏ຺ຐິວິໂຣເຘນ ຫິ ທິຏ຺ຐິຄຕິກວິໂຣໂຘ.

ຂຓິກສມຸທໂຍ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂໂຓຕິ ອາຫ ‘‘ທິຏ຺ຐີນໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕີ’’ຕິ. ທິຏ຺ຐິນິພ຺ພຕ຺ຕິຄ຺ຄຫເຓເນວ ເຈຕ຺ຖ ຍຖາ ທິຏ຺ຐີນໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນຕາ ວິຠາວິຕາ, ເອວໍ ທິຏ຺ຐິວຕ຺ຖຸໂນປີຕິ ອຸຠເຍສມ຺ປິ ອນິຈ຺ຈຕາ ທຸກ຺ຂຕາ ອນຕ຺ຕຕາ ຈ ວິຠາວິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຍານິ ປຏິສມ຺ຠິທານເຍນ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໒໒) ‘‘ປຈ຺ຈຍສມຸທໂຍ ອຏ຺ຐ ຐານານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕານິ, ຕານິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຂນ຺ຘາປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຂນ຺ຘາປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ ອາຣມ຺ມຓຏ຺ເຐນ ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ (ສໍ. ນິ. ໓.໘໑; ໔.໓໔໕). ອວິຊ຺ຊາປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ ອຸປນິສ຺ສຍາທິວເສນ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ. ຍຖາຫ – ‘‘ອສ຺ສຸຕວາ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສາວີ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ອໂກວິໂທ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໒, ໔໖໑; ສໍ. ນິ. ໓.໑, ໗). ຜສ຺ໂສປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ຍຖາ ຈາຫ ‘‘ຕທປິ ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ (ທີ. ນິ. ໑.໑໑໘-໑໓໐), ຜຸສ຺ສ ຜຸສ຺ສ ປຏິສໍເວທິຍນ຺ຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໔໔) ຈ. ສຎ຺ຎາປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ສຎ຺ຎານິທານາ ຫິ ປປຎ຺ຈສງ຺ຂາຕິ (ສຸ. ນິ. ໘໘໐), ປຖວິໍ ປຖວິໂຕ ສຎ຺ຎຕ຺ວາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒) ຈ ອາທິ. ວິຕກ຺ໂກປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ຕກ຺ກຎ຺ຈ ທິຏ຺ຐີສຸ ປກປ຺ປຍິຕ຺ວາ, ສຈ຺ຈໍ ມຸສາຕິ ທ຺ວຍຘມ຺ມມາຫູ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໘໙໒; ມຫານິ. ໑໒໑) ‘‘ຕກ຺ກີ ໂຫຕິ ວີມໍສີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໓໔) ຈ ອາທິ. ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ຍຖາຫ ຠຄວາ ‘‘ຕສ຺ເສວ ອໂຍນິໂສ ມນສິກໂຣໂຕ ຉນ຺ນໍ ທິຏ຺ຐີນໍ ອຎ຺ຎຕຣາ ທິຏ຺ຐິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຕ຺ຖິ ເມ ອຕ຺ຕາຕິ ອສ຺ສ ສຈ຺ຈໂຕ ເຖຕໂຕ ທິຏ຺ຐິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໑໙). ສມຸຏ຺ຐາຕິ ເອເຕນາຕິ ສມຸຏ຺ຐານໍ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ສມຸຏ຺ຐານຏ຺ໂຐ, ເຕນ. ຂຓິກຕ຺ຖງ຺ຄໂມ ຂຓິກນິໂຣໂຘ. ປຈ຺ຈຍຕ຺ຖງ຺ຄໂມ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕນິໂຣໂຘ. ໂສ ປນ ເຍນ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ອາຫ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ຫິ ອຣິຍມຄ຺ຄາ ຍຖາຣຫໍ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ສງ຺ຂາຣຄຕສ຺ສ ອຈ຺ຈນ຺ຕນິໂຣຘເຫຕຸ, ຂຓິກນິໂຣໂຘ ປນ ອເຫຕຸໂກ.

ອານິສໍສນ຺ຕິ ອຸທຍໍ. ໂສ ປນ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກວເສນ ທຸວິໂຘ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຣາຍິໂກ ທຸຄ຺ຄຕິປຣິກິເລສຕາຍອາທີນວປກ຺ຂິໂກ ເອວາຕິ ອິຕຣໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍໍ ສນ຺ຘາຍາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອາທີນວມ຺ປິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກເມວ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ທິຏ຺ຐິຄ຺ຄຫຓມູລກໍ ອຸປທ຺ທວ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ໂສຕິອາທີນໂວ. ອາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ນຄ຺ຄິຍານສນສງ຺ກຏິວຕາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ນິສ຺ສຣຕິ ເອເຕນາຕິ ນິສ຺ສຣຓນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈມາເນ ທສ຺ສນມຄ຺ໂຄ ເອວ ທິຏ຺ຐີນໍ ນິສ຺ສຣຓໍ ສິຍາ, ຕສ຺ສ ປນ ອຕ຺ຖງ຺ຄມປຣິຍາເຍນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ສພ຺ພສງ຺ຂຕນິສ຺ສຏໍ ນິພ຺ພານໍ ທິຏ຺ຐີຫິປິ ນິສ຺ສຏນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທິຏ຺ຐີນໍ ນິສ຺ສຣຓໍ ນາມ ນິພ຺ພານ’’ນ຺ຕິ. ອິມິນາຕິອາທີສຸ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອນຸໂຍຄວຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

໑໔໓. ທິຏ຺ຐິຈ຺ເຉທນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕຕິ ສພ຺ພຸປາທານປຣິຎ຺ຎາທສ຺ສເນນ ສພ຺ພໂສ ທິຏ຺ຐີນໍ ສມຸຈ຺ເຉທວິຘິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ. ວຸຕ຺ຕາເຍວາຕິ –

‘‘ອຸປາທານານິ ຈຕ຺ຕາຣິ, ຕານິ ອຕ຺ຖວິຠາຄໂຕ;

ຘມ຺ມສງ຺ເຂປວິຕ຺ຖາຣາ, ກມໂຕ ຈ ວິຠາວເຍ’’ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໖໔໕) –

ຄາຖໍ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ອຕ຺ຖວິຠາຄາທິວເສນ ວຸຕ຺ຕາເຍວ. ກາມໍ ອິໂຕ ພາຫິຣການໍ ‘‘ອິມານິ ອຸປາທານານິ ເອຕ຺ຕການິ ຈຕ຺ຕາຣິ, ນ ອິໂຕ ຠິຍ຺ໂຍ’’ຕິ ອີທິສໍ ຎາຓໍ ນຕ຺ຖິ, ເກວລໍ ປນ ເກຈິ ‘‘ກາມາ ປຫາຕພ຺ພາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເກຈິ ‘‘ນຕ຺ຖິ ປໂຣ ໂລໂກຕິ ຈ, ມິຈ຺ຉາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ອປເຣ ‘‘ສີລພ຺ພເຕນ ສຸທ຺ຘີຕິ ຈ, ມິຈ຺ຉາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ອຕ຺ຕທິຏ຺ຐິຍາ ປນ ມິຈ຺ຉາຠາວໍ ສພ຺ພໂສ ນ ຊານນ຺ຕິ ເອວ. ຍຕ຺ຕກໍ ປນ ຊານນ຺ຕິ, ຕສ຺ສປິ ອຈ຺ຈນ຺ຕປ຺ປຫານໍ ນ ຊານນ຺ຕິ, ຕຖາປິ ສພ຺ພສ຺ສ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍສ຺ສ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ ປຎ຺ຎເປມອິຈ຺ເຈວ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ. ເອວໍຠູຕານໍ ປນ ເນສໍ ຕຕ຺ຖ ຍາທິສີ ປຏິປຕ຺ຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ສຕ຺ຖາ ‘‘ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສນ຺ຕີຕິ ສໍວິຊ຺ຊນ຺ຕິ. ເຕນ ເຕສໍ ທິຏ຺ຐິຄຕິການໍ ວິຊ຺ຊມານຕາຍ ອວິຈ຺ເຉທຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ເອເກຕິ ເອກຈ຺ເຈ. ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາຕິ ປພ຺ພຊ຺ຊຸປຄມເນນ ສມຓາ, ຊາຕິມຕ຺ເຕນ ຈ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ. ສພ຺ເພສນ຺ຕິ ອນວເສສານໍ ອຸປາທານານໍ ສມຕິກ຺ກມໍ ປຫານໍ. ສມ຺ມາ ນ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕີຕິ ເຍສໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ, ເຕສມ຺ປິ ສມ຺ມາ ປຣິຎ຺ຎໍ ນ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ. ອິທານິ ຕໍ ອຕ຺ຖໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເກຈີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ໂຫຕິກ-ກຸຏີຈກ-ພຫູທກ-ຫໍສ-ປຣມຫໍສ-ກາຊກ-ຕິທຓ຺ຑ-ໂມນວຕ-ເສວ-ປາຣຸປກ-ປຎ຺ຈມຣຕ຺ຕິກ- ໂສມກາຣກ-ມຸຄພ຺ພຕ-ຈຣພາກ-ຕາປສ-ນິຄນ຺ຖາ-ຊີວກ-ອິສິ-ປາຣາຍນິກ-ປຎ຺ຈາຕປິກ-ກາປິລ- ກາຓາທ-ສໍສາຣໂມຈກ-ອຄ຺ຄິຠຕ຺ຕິກ-ມຄວຕິກ-ໂຄວຕິກ-ກຸກ຺ກຸຣວຕິກ-ກາມຓ຺ຑລຸກ- ວຄ຺ຄຸລິວຕິກ-ເອກສາຏກ-ໂອທກສຸທ຺ຘິກ-ສຣີຣສນ຺ຕາປກ-ສີລສຸທ຺ຘິກ-ຌານສຸທ຺ຘິກ-ຈຕຸພ຺ພິຘ- ສສ຺ສຕວາທາທໂຍ ຉນ຺ນວຸຕິ ຕຓ຺ຫາປາເສນ ຑໍສນໂຕ, ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ວາ ວິພາຘນໂຕ ປາສຓ຺ຑາ. ວຕ຺ຖຸປຏິເສວນໍ ກາມນ຺ຕິ ພ຺ຍາປາຣສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໂນ ປຏິເສວນສງ຺ຂາຕໍ ກາມໍ. ເຖຍ຺ເຍນ ເສວນ຺ຕີຕິ ປຏິຫຕ຺ຖອາທິສມຎ຺ຎາຍ ໂລກສ຺ສ ວຈນວເສນ ເສວນ຺ຕິ. ຕີຓິ ກາຣຓານີຕິ ‘‘ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕານິ ທິຏ຺ຐິວິເສສຠູຕານິ ວຏ຺ຏກາຣຓານິ.

ອຕ຺ຖສລ຺ລາປິກາຕິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສລ຺ລາປິກາ, ທ຺ວິນ຺ນໍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖສລ຺ລາປວິຠາວິນີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ທ຺ວິນ຺ນຎ຺ຫິ ວຈນໍ ສລ຺ລາໂປ. ເຕນາຫ ‘‘ປຖວີ ກິຣາ’’ຕິອາທິ.

ໂຍ ຕິຕ຺ຖິຍານໍ ອຕ຺ຕໂນ ສຕ຺ຖຣິ ຘມ຺ເມ ສຫຘມ຺ມິເກສຸ ຈ ປສາໂທ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ສ ອນາຍຕນຄຕຕ຺ຕາ ອປ຺ປສາທກຠາວທສ຺ສນໍ ປສາທປຈ຺ເຉໂທ. ຕຖາປວຕ຺ໂຕ ວາໂທ ປສາທປຈ຺ເຉທວາໂທ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອວຣູເປຕິ ອີທິເສ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ກິເລສານໍ ອນຸປສມສໍວຕ຺ຕນິເກ. ຘມ຺ເມຕິ ຘມ຺ມປຕິຣູປເກ. ວິນເຍຕິ ວິນຍປຕິຣູປເກ. ຕິຕ຺ຖິຍາ ຫິ ໂກຫຎ຺ເຎ ຐຕ຺ວາ ໂລກໍ ວຎ຺ເຈນ຺ຕາ ຘມ຺ມໍ ກເຖມາຕິ ‘‘ສຕ຺ຕິເມ ກາຍາ ອກຏາ ອກຏວິຘາ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໑໗໔) ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ກເຖຕ຺ວາ ຕຖາ ‘‘ວິນຍໍ ປຎ຺ຎເປມາ’’ຕິ ໂຄສີລວຄ຺ຄຸລິວຕາທີນິ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ ຕາທິສໍ ສາວເກ ສິກ຺ຂາເປຕ຺ວາ ‘‘ຘມ຺ມວິນໂຍ’’ຕິ ກເຖນ຺ຕິ, ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຘມ຺ມວິນເຍ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸຠເຍນປິ ອນິຍ຺ຍານິກໍ ສາສນໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ. ປຣິຕ຺ຕມ຺ປິ ນາມ ປຸຎ຺ຎໍ ກາຕຸກາມໍ ມຈ຺ເຉຣມລາຠິຠູຕຕາຍ ນິວາເຣນ຺ຕສ຺ສ ອນ຺ຕຣາຍໍ ຕສ຺ສ ກໂຣໂຕ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ວິຎ຺ຎູຫິ ຄຣຫິຕພ຺ພຕາ ສມ຺ປຣາເຍ ຈ ທຸຄ຺ຄຕິ ປາຏິກງ຺ຂາ, ກິມງ຺ຄໍ ປນ ສກລວຏ຺ຏທຸກ຺ຂນິສ຺ສຣຓາວເຫ ຊິນຈກ຺ເກ ປຫາຣທາຍິໂນ ຕິຕ຺ຖກຣສ຺ສ ຕໂທວາທກຣສ຺ສ ຈາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອນິຍ຺ຍານິກສາສນມ຺ຫິ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຍຖາ ໂສ ປສາໂທ ສມ຺ປຣາເຍ ນ ສມ຺ມຄ຺ຄໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ປວຕ຺ຕິວເສນາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກຎ຺ຈິ ກາລໍ ຄນ຺ຕ຺ວາປິ ປຈ຺ຉາ ວິນສ຺ສຕິ ເຍວາ’’ຕິ ອາຫ, ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາໂທ ວິຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕິໂກ ນ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສມ຺ປຊ຺ຊມານາ ຍຖາວິຘິປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິໍ ອາວຫຕິ. ກມ຺ມສຣິກ຺ຂເກນ ຫິ ວິປາເກເນວ ຠວິຕພ຺ພໍ. ສພ຺ພມ຺ປິ ກາຣຓເຠທນ຺ຕິ ສພ຺ພມ຺ປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ຕິຕ຺ຖກຣານໍ ສາວການໍ ອປາຍທຸກ຺ຂາວຫໍ ມິຈ຺ຉາປຏິປຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ກາຣຓວິເສສໍ. ໂສ ປເນສ ປສາໂທ ນ ນິຍ຺ຍາຕິ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕປກ຺ຂິກຕ຺ຕາ ສຸຣາປີຕສິງ຺ຄາເລ ປສາໂທ ວິຍ. ສຸຣໍ ປຣິສ຺ສາເວຕ຺ວາ ຉຑ຺ຑິຕກສຏໍ ສຸຣາຊລ຺ລິກໍ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ນາມ ຘນລຸທ຺ຘາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ ‘‘ອິມໍ ວຎ຺ເຈສ຺ສາມີ’’ຕິ. ກໍສສຕາຕິ ກຫາປຓສຕາ.

໑໔໔. ຕສ຺ສາຕິ ປສາທສ຺ສ. ສພ຺ໂພປິ ໂລໂຠ ກາມຸປາທານນ຺ເຕວ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ກາມຸປາທານສ຺ສ ປຫານປຣິຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ. ເອວຣູເປຕິ ອີທິເສ ສພ຺ພໂສ ກິເລສານໍ ອຸປສມສໍວຕ຺ຕນິເກ. ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊມານານໍ ອປາເຍສຸ ອປຕນວເສນ ຘາຣຓຏ຺ເຐນ ຘມ຺ເມ. ສພ຺ພໂສ ວິນຍນຏ຺ເຐນ ວິນເຍ. ຕຕ຺ຖ ຠວທຸກ຺ຂນິສ຺ສຣຓາຍ ສໍວຕ຺ຕເນ.

ນມສ຺ສມາໂນ ອຏ຺ຐາສິ ທ຺ເວ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ປຈ຺ເຈກໂພຘິປາຣມີນໍ ປູຣເຓນ ຕຕ຺ຖ ພຸທ຺ຘສາສເນ ປຣິຈເຍນ ຈ ຠຄວຕິ ປສນ຺ນຈິຕ຺ຕຕາຍ ຈ. ‘‘ອຸລູກາ’’ຕ຺ຍາທິຄາຖາ ຣຸກ຺ຂເທວຕາຍ ຠາສິຕາ. ກາລຸຏ຺ຐິຕນ຺ຕິ ສາຍນ຺ຫກາເລ ທິວາວິຫາຣໂຕ ອຸຏ຺ຐິຕໍ. ທຸຄ຺ຄເຕໂສ ນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ທຸຄ຺ຄຕິໍ ເອໂສ ນ ຄມິສ຺ສຕິ. ໂມຣຊິໂກ ມຸຣຊວາທໂກ. ມຫາເຠຣິວາທກວຕ຺ຖຸອາທີນິປິ ສິຕປາຕຸກຣຓໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພານິ.

ປຣມຕ຺ເຖຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມ. ກິໍ ປນ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ຘມ຺ເມປິ ປຣມຕ຺ເຖ ນິມິຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສຸຓນ຺ຕານໍ. ສາມເຓຣວຕ຺ຖູຕິ ປພ຺ພຊິຕທິວເສເຍວ ສປ຺ເປນ ທຏ຺ໂຐ ຫຸຕ຺ວາ ກາລໍ ກຕ຺ວາ ເທວໂລກໍ ອຸປປນ຺ນສາມເຓຣວຕ຺ຖຸ.

ຂີໂຣທນນ຺ຕິ ຂີເຣນ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ມິສ຺ສໍ ໂອທນໍ. ຕິມ຺ພຣຸສກນ຺ຕິ ຕິນ຺ທຸກຜລໍ. ຕິປຸສສທິສາ ເອກາ ວລ຺ລິຊາຕິ ຕິມ຺ພຣຸສໍ, ຕສ຺ສ ຜລໍ ຕິມ຺ພຣຸສກນ຺ຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ. ກກ຺ກາຣິກນ຺ຕິ ຂຸທ຺ທກເອລາຬຸກໍ. ມຫາຕິປຸສນ຺ຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ. ວລ຺ລິປກ຺ກນ຺ຕິ ຂຸທ຺ທກຕິປຸສວລ຺ລິຍາ ຜລໍ. ຫຕ຺ຖປຕາປກນ຺ຕິ ມນ຺ທາມຸຂິ. ອມ຺ພກຎ຺ຊິກນ຺ຕິ ອມ຺ພິລກຎ຺ຊິກໍ. ຂຬຍາຄຸນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ໂທຓິນິມ຺ມຊ຺ຊນິນ຺ຕິ ສເຕລໍ ຕິລປິຎ຺ຎາກໍ. ວິຘຸປນນ຺ຕິ ຈຕຸຣສ຺ສພີຊນິໍ. ຕາລວຓ຺ຏນ຺ຕິ ຕາລປຕ຺ເຕຫິ ກຕມຓ຺ຑລພີຊນິໍ. ໂມຣຫຕ຺ຖນ຺ຕິ ໂມຣປິຎ຺ເຉຫິ ກຕໍ ມກສພີຊນິໍ.

ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣເນວາຕິ ຍສ຺ມາ ອິຘາປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ກາຣຓເຠທໍ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ສຕ຺ຖາ ‘‘ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕູ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ອນິຍ຺ຍານິກສາສເນ ວຸຕ຺ຕນຍສ຺ສ ອນຸສ຺ສຣຓວເສນ ໂຍເຊຕ຺ວາ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໑໔໕. ປຣິຎ຺ຎນ຺ຕິ ປຫານປຣິຎ຺ຎໍ. ເຕສໍ ປຈ຺ຈຍໍ ທສ຺ເສຕຸນ຺ຕິ ອຸປາທານານໍ ປຣິຎ຺ຎາ ນາມ ປຫານປຣິຎ຺ຎາ. ເຕສໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕນິໂຣໂຘ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ໂສ ຈ ປຈ຺ຈຍນິໂຣເຘນ ໂຫຕີຕິ ເຕສໍ ປຈ຺ຈຍໍ ມູລກາຣຓໂຕ ປຠຸຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ. ອຍນ຺ຕິ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອິເມ ຈາ’’ຕິອາທິປາເຐ ‘‘ກິໍ ນິທານາ’’ຕິອາທິສມາສປທານໍ ອຕ຺ໂຖ. ສພ຺ພປເທສູຕິ ‘‘ຕຓ຺ຫາສມຸທຍາ’’ຕິອາທີສຸ ສພ຺ເພສຸ ປເທສຸ. ອິມິນາ ເອວ ຈ ສພ຺ພຄ຺ຄຫເຓນ ‘‘ຜສ຺ສນິທານາ’’ຕິອາທີນມ຺ປິ ປທານໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອິເມ ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍາ ອຸປາທານານມ຺ປິ ສມຸທຍໍ ນ ຊານນ຺ຕິ, ກຸໂຕ ນິໂຣຘໍ, ຕຖາຄໂຕ ປນ ເຕສໍ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍານມ຺ປິ ສມຸທຍຎ຺ຈ ອຕ຺ຖງ຺ຄມຎ຺ຈ ຍາຖາວໂຕ ຊານາຕິ, ຕສ຺ມາ – ‘‘ອິເຘວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມໂຓ…ເປ… ສຸຎ຺ຎາ ປຣປ຺ປວາທາ ສມເຓຠິ ອຎ຺ເຎຫີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໓໙) ຍຖາຣທ຺ຘສີຫນາທໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິເມ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຸປາທານາ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໑໔໕) ນເຍນ ເທສນໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທມຸເຂນ ໂອຕາເຣນ຺ໂຕ ວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ຍໂຕ ຈ ໂຂ’’ຕິອາທິນາ ວິວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອຣຫຕ຺ເຕນ ເທສນາຍ ກູຏໍ ຄຓ຺ຫິ, ຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍສ຺ມາ ປນ ຠຄວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ຈູຬສີຫນາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.