ໂສຬສຫາຣວຓ຺ຓນາ

໑. ເທສນາຫາຣວຓ຺ຓນາ

ຕຕ຺ຖ ເຍ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘຘມ຺ເມ ອຸປາທາຍ ປຖວີອາທິຠູຕາທິເຠທາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ເຕ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິປຏິປາທນຠາເວນ ຊາຕິຊຣາມຣຓວິເສສນທຸກ຺ຂປຣິຍາເຍນ ຈ ວຸຕ຺ຕາ ຕຓ຺ຫາວຊ຺ຊາ ເຕຠູມກຘມ຺ມາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ. ມຎ຺ຎນາຠິນນ຺ທນນນ຺ທີປຣິຍາເຍຫິ ວຸຕ຺ຕາ ຕຓ຺ຫາ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ. ອຍໍ ຕາວ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕນໂຍ. ອຠິຘມ຺ມນເຍ ປນ ຍຖາວຸຕ຺ຕຕຓ຺ຫາຍ ສທ຺ຘິໍ ‘‘ອສ຺ສຸຕວາ’’ຕິອາທິນາ ທີປິຕາ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ, ມຎ຺ຎນາປຣິຍາເຍນ ຄຫິຕາ ມານທິຏ຺ຐິໂຍ, ຠວປເທນ ຄຫິໂຕ ກມ຺ມຠໂວ ຈາຕິ ສພ຺ເພປິ ກິເລສາຠິສງ຺ຂາຣາ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ. ອຸຠິນ຺ນໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິ ນິໂຣຘສຈ຺ຈໍ. ອຣິຍຘມ຺ມຄ຺ຄຫເຓນ, ປຣິຎ຺ຎາຠິກ຺ຂຸເສກ຺ຂາຠິຎ຺ຎາຄຫເຓຫິ, ຣາຄາທິຂຍວຈເນຫິ, ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຄຫເຓນ ຈ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈໍ. ເກຈິ ປນ ຕຓ຺ຫາກ຺ຂຍາທິວຈເນຫິ ນິໂຣຘສຈ຺ຈໍ ອຸທ຺ຘຣນ຺ຕິ, ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫາກ຺ຂຍາທີນໍ ມຄ຺ຄກິຈ຺ຈຠາວສ຺ສ ອຸທ຺ຘຏຕ຺ຕາ.

ຕຕ຺ຖ ສມຸທເຍນ ອສ຺ສາໂທ, ທຸກ຺ເຂນ ອາທີນໂວ, ມຄ຺ຄນິໂຣເຘຫິ ນິສ຺ສຣຓໍ, ເຕສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ມານຠຎ຺ຊນໍ ຜລໍ, ຕຖາ ‘‘ຍຖາວຸຕ຺ຕວິຠາຄາວໂພໂຘ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕໍ ປໂຍຊນຎ຺ຈ. ຕສ຺ສ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິກາຣຓຕ຺ຕາ ເທສນາຍ ວິຈິຕ຺ຕຕາ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ຍາຖາວໂຕ ສຠາວູປຘາຣຓຎ຺ຈ ອຸປາໂຍ, ປຖວີອາທີສຸ ປຸຖຸຊ຺ຊນາທີນໍ ປວຕ຺ຕິທສ຺ສນາປເທເສນ ປຖວີອາທໂຍ ເອກນ຺ຕໂຕ ປຣິຊານິຕພ຺ພາ, ມຎ຺ຎນາ ຈ ປຫາຕພ຺ພາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ຠຄວໂຕ ອາຓຕ຺ຕີຕິ. ອຍໍ ເທສນາຫາໂຣ.

໒. ວິຈຍຫາຣວຓ຺ຓນາ

ມຎ຺ຎນານໍ ສກ຺ກາຍສ຺ສ ອວິເສສເຫຕຸຠາວໂຕ, ກສ຺ສຈິປິ ຕຕ຺ຖ ອເສສິຕພ຺ພໂຕ ຈ ສພ຺ພຄຫຓໍ, ສຠາວຘາຣຓໂຕ ນິສ຺ສຕ຺ຕນິຊ຺ຊີວໂຕ ຈ ຘມ຺ມຄ຺ຄຫຓໍ, ປຕິຏ຺ຐາຠາວໂຕ ອາເວຓິກເຫຕຸຠາວໂຕ ຈ ມູລຄ຺ຄຫຓໍ, ກາຣຓຠາວໂຕ ເທສນຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ ຈ ປຣິຍາຍຄ຺ຄຫຓໍ, ສມ຺ມຸຂຠາວໂຕ ສມ຺ປທານຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ ຈ ‘‘ໂວ’’ຕິ ວຈນໍ, ຕຖາຣູປຄຸຓໂຍຄໂຕ ອຠິມຸຂີກຣຓໂຕ ຈ ‘‘ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິ ອາລປນໍ. ເທເສຕຸໍ ສມຕ຺ຖຠາວໂຕ ເຕສໍ ສຕຸປ຺ປາທນຕ຺ຖຎ຺ຈ ‘‘ເທເສສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຏິຊານນໍ, ເທເສຕພ຺ພຕາຍ ປຏິຎ຺ຎາຕຠາວໂຕ, ຍຖາປຏິຎ຺ຎຎ຺ຈ ເທສນໂຕ ‘‘ຕ’’ນ຺ຕິ ປຈ຺ຈາມສນໍ, ໂສຕພ຺ພຠາວໂຕ, ສວນຕ຺ຖສ຺ສ ຈ ເອກນ຺ເຕນ ນິປ຺ຜາທນໂຕ ‘‘ສຸຓາຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສກ຺ກາຕພ຺ພໂຕ, ສກ຺ກຈ຺ຈກິຣິຍາຍ ເອວ ຈ ຕທຕ຺ຖສິທ຺ຘິໂຕ ‘‘ສາຘຸກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ມສ຺ສ ມນສິກຣຓີຍໂຕ ຕທຘີນຕ຺ຕາ ຈ ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕີນໍ ‘‘ມນສິ ກໂຣຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຖາປຣິຎ຺ຎາຕາຍ ເທສນາຍ ປຣິພ຺ຍຕ຺ຕຠາວໂຕ ວິຕ຺ຖາຣຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ ຈ ‘‘ຠາສິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠຄວໂຕ ສເທວເກນ ໂລເກນ ສິຣສາ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພວຈນຕ຺ຕາ, ຕສ຺ສ ຈ ຍຖາຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖສາຘນໂຕ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຕ຺ຖຸ ອຸຕ຺ຕມຄາຣວຏ຺ຐານຠາວໂຕ, ຕຕ຺ຖ ຈ ຄາຣວສ຺ສ ອຸຬາຣປຸຎ຺ຎຠາວໂຕ ‘‘ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠິກ຺ຂູນໍ ຕຖາກິຣິຍາຍ ນິຈ຺ຉິຕຠາວໂຕ ວຈນາລງ຺ກາຣໂຕ ຈ ‘‘ໂຂ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສວນສ຺ສ ປຏິຊານິຕພ຺ພໂຕ, ຕຖາ ເຕຫິ ປຏິປນ຺ນຕ຺ຕາ ຈ ‘‘ປຈ຺ຈສ຺ໂສສຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠາວໂຕ, ສກລສ຺ສປິ ເອກຊ຺ຌໍ ກຣຓໂຕ ‘‘ເອຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ວຸຈ຺ຈມານສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ໂລກປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ໂລກາຘາຣຕ຺ຕາ ຈ ໂລກໍ ອຸປາທາຍ ‘‘ອິຘາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຏິເວຘພາຫຸສຈ຺ຈາຠາວໂຕ ປຣິຍຕ຺ຕິພາຫຸສຈ຺ຈາຠາວໂຕ ຈ ‘‘ອສ຺ສຸຕວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸຖູສຸ, ປຸຖຸ ວາ ຊນຠາວໂຕ ‘‘ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນຣິຍຘມ຺ມວິຣຫໂຕ ອຣິຍຘມ຺ມສມນ຺ນາຄມໂຕ ຈ ‘‘ອຣິຍານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຣິຍຠາວກຣາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ, ຕຕ຺ຖ ໂກສລ຺ລທມຖາຠາວໂຕ ‘‘ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສາວີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສນ຺ຕຘມ຺ມສ຺ສວນໂຕ ສນ຺ຕຘມ຺ມສມນ຺ນາຄມໂຕ ສພ຺ຠິ ປາສໍສິຍໂຕ ຈ ‘‘ສປ຺ປຸຣິສານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສປ຺ປຸຣິສຠາວກຣາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ, ຕຕ຺ຖ ຈ ໂກສລ຺ລທມຖາຠາວໂຕ ‘‘ສປ຺ປຸຣິສານໍ ອທສ຺ສາວີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຖວີວຕ຺ຖຸການໍ ມຎ຺ຎນານໍ, ອຸປຣິ ວຸຈ຺ຈມານານຎ຺ຈມຎ຺ຎນານໍ ມູລກຕ຺ຕາ ປປຎ຺ຈສງ຺ຂານໍ ‘‘ປຖວິໍ ປຖວິໂຕ ສຎ຺ຊານາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນ຺ຘປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ອຫໍກາຣ-ມມໍກາຣານໍ ກຕ຺ຖຈິປິ ອປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ ‘‘ປຖວິໍ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປຸພ຺ເພ ອຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ, ສາມຎ຺ຎໂຕ ຈ ຄຍ຺ຫມານຕ຺ຕາ, ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ປຖວີອາທິອາຣມ຺ມຓສຠາຄຕາຍ ລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ ຈ ‘‘ໂຍປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ໂຍ’’ຕິ ອນິຍເມນ ຄຫິຕສ຺ສ ນິຍເມຕພ຺ພໂຕ ປຏິນິທ຺ທິສິຕພ຺ພໂຕ ຈ; ‘‘ໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ສາຕິສຍໍ ສໍສາເຣ ຠຍສ຺ສ ອິກ຺ຂນໂຕ ກິເລສເຠທນສມ຺ຠວໂຕ ຈ ‘‘ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສິກ຺ຂາຫິ ສມນ຺ນາຄມໂຕ ເສກ຺ຂຘມ຺ມປຏິລາຠໂຕ ຈ ‘‘ເສກ຺ໂຂ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມນສາ ລທ຺ຘພ຺ພສ຺ສ ອຣຫຕ຺ຕສ຺ສ ອນຘິຄຕຕ຺ຕາ ອຘິຄມນີຍໂຕ ຈ ‘‘ອປ຺ປຕ຺ຕມານໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປເຣນ ອນຸຕ຺ຕຣຓີຍໂຕ, ປຣໍ ອນຸຈ຺ຉວິກຠາເວນ ອຸຕ຺ຕຣິຕ຺ວາ ຐິຕຕ຺ຕາ ຈ ‘‘ອນຸຕ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂຍເຄນ ຠາວນາຍ ກາມໂຍຄາທິໂຕ ຈ ເຂມໍ ສິວໍ ອນຸປທ຺ທວນ຺ຕິ ‘‘ໂຍຄກ຺ເຂມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຉນ຺ທປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາປຕ຺ຕິຍາ ຈ ‘‘ປຕ຺ຖຍມາໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕທຕ຺ຖສ຺ສ ສພ຺ພໂສ ສພ຺ພອິຣິຍາປຖວິຫາຣສ຺ສ ສມຖວິປສ຺ສນາວິຫາຣສ຺ສ ທິພ຺ພວິຫາຣສ຺ສ ຈ ວເສນ ‘‘ວິຫຣຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສກ຺ຂສ຺ສ ສພ຺ພໂສ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາວຎ຺ເຈວ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາວຎ຺ຈ ຎາເຓນ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ຊານນໂຕ ‘‘ອຠິຊານາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສກ຺ຂສ຺ສ ສພ຺ພໂສ ອປ຺ປຫີນມຎ຺ຎນຕາຍ ອຠາວໂຕ ‘‘ມາ ມຎ຺ຎີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອິມິນາ ນເຍນ ອິໂຕ ປຣໍ ສພ຺ພປເທສຸ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ກາຕພ຺ໂພ. ສກ຺ກາ ຫິ ອຏ຺ຐກຖໍ ຕສ຺ສາ ລີນຕ຺ຖວຓ຺ຓນຎ຺ຈ ອນຸຄນ຺ຕ຺ວາ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎູຫິ ວິຠາເວຕຸນ຺ຕິ ອຕິວິຕ຺ຖາຣຠເຍນ ນ ວິຕ຺ຖາຣຍິມ຺ຫ. ອິຕິ ອນຸປທວິຈຍໂຕ ວິຈໂຍ ຫາໂຣ.

໓. ຍຸຕ຺ຕິຫາຣວຓ຺ຓນາ

ສກ຺ກາຍສ຺ສ ສພ຺ພມຎ຺ຎນານໍ ມູລຠາໂວ ຍຸຊ຺ຊຕິ ປຣິກປ຺ປມຕ຺ຕກຕ຺ຕາ ໂລກວິຈິຕ຺ຕສ຺ສ. ພ຺ຍາຫຸສຈ຺ຈທ຺ວຍຣຫິຕສ຺ສ ອນ຺ຘປຸຖຸຊ຺ຊນຠາໂວ ຍຸຊ຺ຊຕິ ປຸຖຸກິເລສາຠິສງ຺ຂາຣຊນນາທິສຠາວຕ຺ຕາ. ຍຖາວຸຕ຺ຕປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ວາ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣພາຫຸສຈ຺ຈາຠາໂວ ຍຸຊ຺ຊຕິ ຕສ຺ມິໍ ສຕິ ສພ຺ຠາວໂຕ. ຕຕ຺ຖ ອສ຺ສຸຕວໂຕ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ອຣິຍານໍ ສປ຺ປຸຣິສານຎ຺ຈ ອທສ຺ສາວິຕາທິ ຍຸຊ຺ຊຕິ ອຣິຍກຣຘມ຺ມານໍ ອຣິຍຠາວສ຺ສ ຈ ເຕນ ອທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ອປ຺ປຏິປນ຺ນຕ຺ຕາ ຈ ຕຖາ ຕສ຺ສ ປຖວິຍາ ‘‘ອຫໍ ປຖວີ, ມມ ປຖວີ, ປໂຣ ປຖວີ’’ຕິ ສຎ຺ຊານນໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ ອຫໍກາຣມມໍກາຣານໍ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ອປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ. ຕຖາ ສຎ຺ຊານໂຕ ຈສ຺ສ ປຖວິໍ ກມ຺ມາທິກຣຓາທິວເສນ ຄເຫຕ຺ວາ ນານປ຺ປກາຣໂຕ ມຎ຺ຎນາປວຕ຺ຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ ສຎ຺ຎານິທານຕ຺ຕາ ປປຎ຺ຈສງ຺ຂານໍ. ໂຍ ມຎ຺ຎຕິ, ຕສ຺ສ ອປຣິຎ຺ຎາຕວຕ຺ຖຸກຕາ ຍຸຊ຺ຊຕິ ປຣິຎ຺ຎາຍ ວິນາ ມຎ຺ຎນາປຫານາຠາວໂຕ. ‘‘ອາປໍ ອາປໂຕ ສຎ຺ຊານາຕີ’’ຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອປຣິໂຍສິຕສິກ຺ຂສ຺ສ ອປ຺ປຕ຺ຕມານສຕາ ຍຸຊ຺ຊຕິ ກຕກິຈ຺ຈຕາຠາວໂຕ. ເສກ຺ຂສ຺ສ ສໂຕ ໂຍຄກ຺ເຂມປຕ຺ຖນາ ຍຸຊ຺ຊຕິ ຕທຘິມຸຕ຺ຕຠາວໂຕ. ຕຖາ ຕສ຺ສ ປຖວິຍາ ອຠິຊານນາ ຍຸຊ຺ຊຕິ ປຣິຎ຺ຎາປຫາເນສຸ ມຕ຺ຕໂສ ກາຣິຠາວໂຕ. ຕໂຕ ເອວ ຈສ຺ສ ‘‘ມາ ມຎ຺ຎີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕາ ຍຸຊ຺ຊຕິ ວຕ຺ຖຸປຣິຎ຺ຎາຍ ວິຍ ມຎ຺ຎນາປຫານສ຺ສປິ ວິປ຺ປກຕຠາວໂຕ. ເສກ຺ຂສ຺ສ ປຖວິຍາ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕາ ຍຸຊ຺ຊຕິ ປຣິຎ຺ຎາຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ ສພ຺ພໂສ ອປຣິຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ຈ. ‘‘ອາປໍ ອາປໂຕ’’ຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຣຫຕ຺ຕາທິຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຖວິຍາທີນໍ ອຠິຊານນາ ມຎ຺ຎນາຠາໂວ ຈ ຍຸຊ຺ຊຕິ ສງ຺ຂາຕຘມ຺ມຕ຺ຕາ, ສພ຺ພໂສ ກິເລສານໍ ປຫີນຕ຺ຕາ, ຕໂຕ ເອວ ຈສ຺ສ ວີຕຣາຄາທິຠາໂວ ຕໂຕ ສມ຺ມເທວ ຈ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ປຏິວິທ຺ຘຕາຕິ. ອຍໍ ຍຸຕ຺ຕິຫາໂຣ.

໔. ປທຏ຺ຐານຫາຣວຓ຺ຓນາ

ກິສ຺ໂສປິ ມຎ຺ຎນາ ສກ຺ກາຍສ຺ສ ປທຏ຺ຐານໍ, ມຎ຺ຎນານໍ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ປທຏ຺ຐານໍ, ສຸຕທ຺ວຍວິຣໂຫ ອນ຺ຘປຸຖຸຊ຺ຊນຠາວສ຺ສ ປທຏ຺ຐານໍ, ໂສ ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສາວິຕາຍ ປທຏ຺ຐານໍ, ສາ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ອໂກວິທຕາຍ ປທຏ຺ຐານໍ, ສາ ອຣິຍຘມ຺ເມ ອວິນີຕຕາຍ ປທຏ຺ຐານໍ. ‘‘ສປ຺ປຸຣິສານໍ ອທສ຺ສາວີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສຎ຺ຎາວິປລ຺ລາໂສ ມຎ຺ຎນານໍ ປທຏ຺ຐານໍ. ສຎ຺ຎານິທານາ ຫິ ປປຎ຺ຈສງ຺ຂາຕິ. ມຎ຺ຎນາສຸ ຈ ຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນາ ອິຕຣມຎ຺ຎນານໍ ປທຏ຺ຐານໍ ‘‘ຕຓ຺ຫາຄຕານໍ ປຣິຕສ຺ສິຕວິປ຺ຜນ຺ທິຕ’’ນ຺ຕິ, (ທີ. ນິ. ໑.໑໐໕-໑໐໙) ‘‘ຕຓ຺ຫາປຈ຺ຈຍາ ອຸປາທານ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໒໖; ມຫາວ. ໑) ຈ ວຈນໂຕ, ຕຓ຺ຫາຄຕສ຺ເສວ ຈ ‘‘ເສຍ຺ໂຍຫມສ຺ມິ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ມານຊປ຺ປນາສພ຺ຠາວຕາ. ສພ຺ພາປິ ວາ ມຎ຺ຎນາ ສພ຺ພາສໍ ມຎ຺ຎນານໍ ປທຏ຺ຐານໍ. ‘‘ອຸປາທານປຈ຺ຈຍາ ຕຓ຺ຫາ’’ຕິ ຫິ ວຈນໂຕ ທິຏ຺ຐິປິ ຕຓ຺ຫາຍ ປທຏ຺ຐານໍ. ‘‘ອຫມສ຺ມິ ພ຺ຣຫ຺ມາ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໔໒; ໓.໓໙) ອາທິວຈນໂຕ ມາໂນປິ ທິຏ຺ຐິຍາ ປທຏ຺ຐານໍ. ຕຖາ ‘‘ອສ຺ມີຕິ ສຕິ ອິຕ຺ຖໍສ຺ມີຕິ ໂຫຕິ, ເອວໍສ຺ມີຕິ ໂຫຕິ, ອຎ຺ຎຖາສ຺ມີຕິ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ ມານສ຺ສປິ ຕຓ຺ຫາຍ ປທຏ຺ຐານຕາ ລພ຺ຠເຕວ. ເສກ຺ຂາ ຘມ຺ມາ ສປ຺ປເທສໂຕ ມຎ຺ຎນາປຫານສ຺ສ ປທຏ຺ຐານໍ. ອເສກ຺ຂາ ນິປ຺ປເທສໂຕ ມຎ຺ຎນາປຫານສ຺ສ ປທຏ຺ຐານໍ. ກມ຺ມຠໂວ ຈ ຊາຕິຍາ ປທຏ຺ຐານໍ. ຊາຕິ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ປທຏ຺ຐານໍ. ປຈ຺ຈຍາກາຣສ຺ສ ຍຖາຠູຕາວໂພໂຘ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍາ ປທຏ຺ຐານນ຺ຕິ. ອຍໍ ປທຏ຺ຐາໂນ ຫາໂຣ.

໕. ລກ຺ຂຓຫາຣວຓ຺ຓນາ

‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມມູລປຣິຍາຍ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ມູລຄ຺ຄຫເຓນ ມູລປຣິຍາຍຄ຺ຄຫເຓນ ວາ ຍຖາ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິໂຍ ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ, ເອວໍ ໂທສໂມຫາທີນມ຺ປິ ສກ຺ກາຍມູລຘມ຺ມານໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ສກ຺ກາຍສ຺ສ ມູລຠາເວນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ. ‘‘ອສ຺ສຸຕວາ’’ຕິ ອິມິນາ ຍຖາ ຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ປຣິຍຕ຺ຕິປຏິເວຘສທ຺ຘມ຺ມານໍ ອຠາໂວ ຄຍ຺ຫຕິ, ເອວໍ ປຏິປຕ຺ຕິສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສປິ ອຠາໂວ ຄຍ຺ຫຕິ ສທ຺ຘມ຺ມຠາເວນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ. ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສນກາມຕາທິລກ຺ຂຓາ. ‘‘ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ອໂກວິໂທ’’ຕິ ອິມິນາ ອຣິຍຘມ຺ມາຘິຄມສ຺ສ ວິພນ຺ຘຠູຕໍ ອຎ຺ຎາຓໍ. ‘‘ອຣິຍຘມ຺ເມ ອວິນີໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ອຣິຍວິນຍາຠາໂວ. ໂສ ປນຕ຺ຖໂຕ ອຣິຍວິນເຍ ອປ຺ປຏິປຕ຺ຕິ ເອວ ວາຕິ ຕີຫິປິ ປເທຫິ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິສຍາ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ຈ ຄຫິຕາວ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຄ຺ຄຫເຓນ ຈ ສພ຺ເພປິ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ສງ຺ຄຫິຕາວ ໂຫນ຺ຕິ ສໍກິເລສລກ຺ຂເຓນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ. ‘‘ສປ຺ປຸຣິສານໍ ອທສ຺ສາວີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ.

‘‘ປຖວິໍ ປຖວິໂຕ ສຎ຺ຊານາຕີ’’ຕິ ອິທໍ ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາທີນໍ ສຎ຺ຎາຍ ກາຣຓຠາວທສ຺ສນໍ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ສຎ຺ຎາ, ເອວໍ ວິຕກ຺ກຜສ຺ສາວິຊ຺ຊາອໂຍນິໂສມນສິກາຣາທໂຍປິ ຕາສໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ເຕສມ຺ເປຕ຺ຖ ສງ຺ຄໂຫ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ ມຎ຺ຎນານໍ ກາຣຓຠາເວນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ. ‘‘ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ມຎ຺ຎນາກິຈ຺ເຈນ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິໂຍ ຄຫິຕາ ຕາສໍ ກິເລສສຠາວຕ຺ຕາ. ຕຄ຺ຄຫເຓເນວ ວິຈິກິຈ຺ຉາທິນມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ກິເລສລກ຺ຂເຓນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຕຓ຺ຫາຍ ເຫຕຸສຠາວຕ຺ຕາ ຕຄ຺ຄຫເຓເນວ ອວສິຏ຺ຐາກຸສລເຫຕູນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ເຫຕຸລກ຺ຂເຓນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐີນໍ ອາສວາທິສຠາວຕ຺ຕາ ຕຄ຺ຄຫເຓເນວ ອວສິຏ຺ຐາສໂວຆໂຍຄຄນ຺ຖນີວຣຓາທີນມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ອາສວາທິສຠາວຕ຺ຕາ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ. ຕຖາ ‘‘ປຖວິໍ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິອາທິນາ ປຖວີອາທີນໍ ຣູປສຠາວຕ຺ຕາ ຕພ຺ພິສຍານຎ຺ຈ ມຎ຺ຎນານໍ ຣູປວິສຍຕ຺ຕາ ຕຄ຺ຄຫເຓເນວ ສກລຣູປກ຺ຂນ຺ຘວິສຍາປິ ມຎ຺ຎນາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ ຣູປວິສຍລກ຺ຂເຓນ ອາສໍ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ. ເອວໍ ຈກ຺ຂາຍຕນາທິວິສຍາປິ ມຎ຺ຎນາ ນິທ຺ຘາເຣຕພ຺ພາ. ‘‘ອປຣິຎ຺ຎາຕ’’ນ຺ຕິ ປຣິຎ຺ຎາປຏິກ຺ເຂເປນ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘກິເລສານໍ ປຫານປຏິກ຺ເຂໂປຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ມຄ຺ຄກິຈ຺ຈຠາເວນ ປຣິຎ຺ຎາປຫານານໍ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ. ອິມິນາ ນເຍນ ເສເສສຸປິ ຍຖາຣຫໍ ເອກລກ຺ຂຓາ ນິທ຺ຘາເຣຕພ຺ພາຕິ. ອຍໍ ລກ຺ຂໂຓ ຫາໂຣ.

໖. ຈຕຸພ຺ຍູຫຫາຣວຓ຺ຓນາ

ປຖວີອາທີສຸ ວຕ຺ຖູສຸ ພ຺ຍຎ຺ຊນຈ຺ຉາຍາຍ ອຕ຺ຖໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຘມ຺ມຄມ຺ຠີຣຕໍ ອສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ອສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນາທິນາ ວຎ຺ຈິຕາ ຫຸຕ຺ວາ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນຘາຣຓປຣິຈຍມນສິກາຣວິມຸຂາ ປຖວີອາທີສຸ ວຕ຺ຖູສຸ ປຸຖຸຊ຺ຊນເສກ຺ຂາເສກ຺ຂຕຖາຄຕານໍ ປຏິປຕ຺ຕິວິເສສໍ ອຊານນ຺ຕາ ຈ ເວເນຍ຺ຍາ ອິມິສ຺ສາ ເທສນາຍ ນິທານໍ. ເຕ ‘‘ກຖໍ ນຸ ໂຂ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂທສວິນິມຸຕ຺ຕາ ຍຖາວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ວິເສສໍ ຊານນ຺ຕາ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອຸຠຍຫິຕປຣາຍຓາ ສເວຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ຠຄວໂຕ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປທນິພ຺ພຈນໍ ນິຣຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິນິທານປທານໍ, ‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມມູລປຣິຍາຍ’’ນ຺ຕິອາທິປາຬິປທານຎ຺ຈ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ, ຕສ຺ສາ ລີນຕ຺ຖວຓ຺ຓນາຍຎ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕາ ອຕິວິຕ຺ຖາຣຠເຍນ ນ ວິຕ຺ຖາຣຍິມ຺ຫ.

ປທປທຕ຺ຖເທສນານິກ຺ເຂປສຸຕ຺ຕສນ຺ຘິວເສນ ປຎ຺ຈວິຘາ ສນ຺ຘິ. ຕຕ຺ຖ ປທສ຺ສ ປທນ຺ຕເຣນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ປທສນ຺ຘິ, ຕຖາ ປທຕ຺ຖສ຺ສ ປທຕ຺ຖນ຺ຕເຣນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ປທຕ຺ຖສນ຺ຘິ, ໂຍ ‘‘ກິຣິຍາກາຣກສມ຺ພນ຺ໂຘ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ນານານຸສນ຺ຘິກສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ຕໍຕໍອນຸສນ຺ຘີຫິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ເອການຸສນ຺ຘິກສ຺ສ ປນ ປຸພ຺ພາປຣສມ຺ພນ຺ໂຘ ເທສນາສນ຺ຘິ. ຍາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘິ ອຊ຺ຌາສຍານຸສນ຺ຘິ ຍຖານຸສນ຺ຘີ’’ຕິ ຕິຘາ ວິຠຕ຺ຕາ. ອຊ຺ຌາສໂຍ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ ປຣຊ຺ຌາສໂຍຕິ ທ຺ວິຘາ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ນິທານວຓ຺ຓນາຍໍ ວຸຕ຺ຕເມວ. ນິກ຺ເຂປສນ຺ຘິ ຈຕຸນ຺ນໍ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປານໍ ວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສຸຕ຺ຕສນ຺ຘິ ອິຘ ປຐມນິກ຺ເຂປວເສເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ມູລປຣິຍາຍສຸຕ຺ຕເມວ ປຐມໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕນ຺ຕິ? ນາຍມນຸໂຍໂຄ ກຕ຺ຖຈິ ນປ຺ປວຕ຺ຕຕິ, ອປິຈ ຍສ຺ມາ ມຎ຺ຎນາມູລກໍ ສກ຺ກາຍໍ, ສພ຺ພມຎ຺ຎນາ ຈ ຕຕ຺ຖ ເອວ ອເນກເຠທຠິນ຺ນາ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ຕສ຺ສາ ສວິສຍາຍ ເລສມຕ຺ຕມ຺ປິ ສາຣໍ ອຕ຺ຖີຕິ ປຖວີອາທິວິຠາຄຠິນ຺ເນສຸ ມຎ຺ຎນາສຸ ຈ ສາຕິສຍໍ ນິພ຺ເພຘວິຣາຄສຎ຺ຊນນີ ອຸປຣິ ເສກ຺ຂາເສກ຺ຂຕຖາຄຕຄຸຓວິຠາວນີ ຈ ອຍໍ ເທສນາ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາ ຈ ວິເສສໂຕ ທິຏ຺ຐິວິນິເວຐນກຖາ, ຕສ຺ມາ ສນິສ຺ສຍສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາຫສ຺ສ ອາທິໂຕ ອສາຣຠາວທີປນໍ ອຸປຣິ ຈ ສພ຺ເພສໍ ອຣິຍານໍ ຄຸຓວິເສສວິຠາວນມິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ປຐມໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ. ກິຎ຺ຈ ສກ຺ກາເຍ ມຎ຺ຎນາມຎ຺ຎນາມຸເຂນ ປວຕ຺ຕິນິວຕ຺ຕີສຸ ອາທີນວານິສໍສວິຠາວນໂຕ ສພ຺ເພສໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ປຏິປຕ຺ຕິວິຠາຄໂຕ ຈ ອິທເມວ ສຸຕ຺ຕໍ ປຐມໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ.

ຍໍ ປນ ເອກິສ຺ສາ ເທສນາຍ ເທສນນ຺ຕເຣນ ສທ຺ຘິໍ ສໍສນ຺ທນໍ, ອຍມ຺ປິ ເທສນາສນ຺ຘິ, ສາ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພາ. ‘‘ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ…ເປ… ນິພ຺ພານໍ ອຠິນນ຺ທຕີ’’ຕິ ອຍໍ ເທສນາ. ‘‘ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ…ເປ… ສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ເມ ອວິນີໂຕ ມນສິກຣຓີເຍ ຘມ຺ເມ ນປ຺ປຊານາຕິ, ອມນສິກຣຓີເຍ ຈ ຘມ຺ເມ ນປ຺ປຊານາຕິ, ໂສ ມນສິກຣຓີເຍ ຘມ຺ເມ ອປ຺ປຊານນ຺ໂຕ ອມນສິກຣຓີເຍ ຈ ຘມ຺ເມ ອປ຺ປຊານນ຺ໂຕ ເຍ ຘມ຺ມາ ນ ມນສິກຣຓີຍາ, ເຕ ຘມ຺ເມ ມນສິ ກໂຣຕິ…ເປ… ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ວາ ກາມາສໂວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ວາ ກາມາສໂວ ປວຑ຺ຒຕິ. ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ວາ ຠວາສໂວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ວາ ຠວາສໂວ ປວຑ຺ຒຕິ, ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ວາ ອວິຊ຺ຊາສໂວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ວາ ອວິຊ຺ຊາສໂວ ປວຑ຺ຒຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໗) ອິມາຍ ເທສນາຍ ສໍສນ຺ທຕິ. ຕຖາ ‘‘ຕສ຺ເສຕໍ ປາຏິກງ຺ຂໍ ສຸຠນິມິຕ຺ຕໍ ມນສິ ກຣິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ສ ສຸຠນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ມນສິກາຣາ ຣາໂຄ ຈິຕ຺ຕໍ ອນຸທ຺ຘໍເສສ຺ສຕິ, ໂສ ສຣາໂຄ ສໂທໂສ ສໂມໂຫ ສາງ຺ຄໂຓ ສໍກິລິຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ ກາລໍ ກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໕໙) ອິມາຍ ເທສນາຍ ສໍສນ຺ທຕິ. ຕຖາ ‘‘ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈາວຸໂສ ປຏິຈ຺ຈ ຣູເປ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ, ຕິຓ຺ຓໍ ສງ຺ຄຕິ ຜສ຺ໂສ, ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ ເວທນາ. ຍໍ ເວເທຕິ ຕໍ ສຎ຺ຊານາຕິ, ຍໍ ສຎ຺ຊານາຕິ ຕໍ ວິຕກ຺ເກຕິ, ຍໍ ວິຕກ຺ເກຕິ ຕໍ ປປຎ຺ເຈຕິ, ຍໍ ປປຎ຺ເຈຕິ ຕໂຕນິທານໍ ປຸຣິສໍ ປປຎ຺ຈສຎ຺ຎາສງ຺ຂາ ສມຸທາຈຣນ຺ຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໔) ອິມາຍ ເທສນາຍ ສໍສນ຺ທຕິ. ຕຖາ ‘‘ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ອສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ…ເປ… ສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ເມ ອວິນີໂຕ ຣູປໍ ‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’ຕິ ສມນຸປສ຺ສຕິ. ເວທນໍ…ເປ…, ສຎ຺ຎໍ…ເປ…, ສງ຺ຂາເຣ…ເປ…, ວິຎ຺ຎາຓໍ ‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’ຕິ ສມນຸປສ຺ສຕິ. ຍມ຺ປິ ຕໍ ທິຏ຺ຐໍ…ເປ… ຍມ຺ປິ ຕໍ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ, ໂສ ໂລໂກ ໂສ ອຕ຺ຕາ ໂສ ເປຈ຺ຈ ຠວິສ຺ສາມິ ນິຈ຺ໂຈ ຘຸໂວ ສສ຺ສໂຕ ອວິປຣິຓາມຘມ຺ໂມ ສສ຺ສຕິສມໍ ຕເຖວ ຐສ຺ສາມີຕິ, ຕມ຺ປິ ‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’ຕິ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໑) ອິມາຍ ເທສນາຍ ສໍສນ຺ທຕິ.

‘‘ໂຍປິ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ…ເປ… ນິພ຺ພານໍ ມາຠິນນ຺ທີ’’ຕິ ອຍໍ ເທສນາ. ‘‘ອິຘ, ເທວານມິນ຺ທ, ຠິກ຺ຂຸໂນ ສຸຕໍ ໂຫຕິ ‘ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ ນາລໍ ອຠິນິເວສາຍາ’ຕິ, ເອວຎ຺ເຈຕໍ, ເທວານມິນ຺ທ, ຠິກ຺ຂຸໂນ ສຸຕໍ ໂຫຕິ ‘ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ ນາລໍ ອຠິນິເວສາຍາ’ຕິ, ໂສ ສພ຺ພໍ ຘມ຺ມໍ ອຠິຊານາຕິ, ສພ຺ພໍ ຘມ຺ມໍ ອຠິຎ຺ຎາຍ ສພ຺ພໍ ຘມ຺ມໍ ປຣິຊານາຕິ, ສພ຺ພໍ ຘມ຺ມໍ ປຣິຎ຺ຎາຍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ເວທນໍ ເວເທຕິ ສຸຂໍ ວາ ທຸກ຺ຂໍ ວາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂໍ ວາ, ໂສ ຕາສຸ ເວທນາສຸ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສີ ວິຫຣຕິ, ວິຣາຄານຸປສ຺ສີ ວິຫຣຕິ, ນິໂຣຘານຸປສ຺ສີ ວິຫຣຕິ, ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄານຸປສ຺ສີ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໙໐) ອິມາຍ ເທສນາຍ ສໍສນ຺ທຕິ. ‘‘ໂຍປິ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ອຣຫໍ…ເປ… ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ ວທາມີ’’ຕິ ອຍໍ ເທສນາ ‘‘ສຸຕວາ ຈ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຣິຍສາວໂກ…ເປ… ສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ເມ ສຸວິນີໂຕ ຣູປໍ ‘ເນຕໍ ມມ, ເນໂສຫມສ຺ມິ, ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາ’ຕິ ສມນຸປສ຺ສຕິ, ເວທນໍ…ເປ…, ສຎ຺ຎໍ…ເປ…, ສງ຺ຂາເຣ…ເປ…, ວິຎ຺ຎາຓໍ ‘ເນຕໍ ມມ, ເນໂສຫມສ຺ມິ, ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາ’ຕິ ສມນຸປສ຺ສຕິ. ຍມ຺ປິ ຕໍ ທິຏ຺ຐໍ ສຸຕໍ ວິຎ຺ຎາຕໍ ປຕ຺ຕໍ ປຣິເຍສິຕໍ ອນຸວິຈຣິຕໍ ມນສາ, ຕມ຺ປິ ‘ເນຕໍ ມມ, ເນໂສຫມສ຺ມິ, ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາ’ຕິ ສມນຸປສ຺ສຕິ. ຍມ຺ປິ ຕໍ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ, ໂສ ໂລໂກ ໂສ ອຕ຺ຕາ ໂສ ເປຈ຺ຈ ຠວິສ຺ສາມິ ‘ນິຈ຺ໂຈ ຘຸໂວ ສສ຺ສໂຕ ອປິ ປຣິຓາມຘມ຺ໂມ ສສ຺ສຕິສມໍ ຕເຖວ ຐສ຺ສາມີ’ຕິ, ຕມ຺ປິ ‘ເນຕໍ ມມ, ເນໂສຫມສ຺ມິ, ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາ’ຕິ ສມນຸປສ຺ສຕິ. ໂສ ເອວໍ ສມນຸປສ຺ສນ຺ໂຕ ນ ປຣິຕສ຺ສຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໑) ເອວມາທິເທສນາຫິ ສໍສນ຺ທຕີຕິ, ອຍໍ ຈຕຸພ຺ຍູໂຫ ຫາໂຣ.

໗. ອາວຕ຺ຕຫາຣວຓ຺ຓນາ

‘‘ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ’’ຕິ ອິມິນາ ໂຍນິໂສມນສິກາຣປຏິກ຺ເຂປມຸເຂນ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣປຣິຄ຺ຄໂຫ ທີປິໂຕ. ‘‘ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສາວີ’’ຕິອາທິນາ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍາທິປຏິກ຺ເຂປມຸເຂນ ອສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍາທິປຣິຄ຺ຄໂຫ ທີປິໂຕ. ເຕສຸ ປຸຣິມນເຍນ ອາສຍວິປຕ຺ຕິ ກິຕ຺ຕິຕາ, ທຸຕິເຍນ ປໂຍຄວິປຕ຺ຕິ. ປຸຣິເມນ ຈສ຺ສ ກິເລສວຏ຺ຏໍ, ຕຎ຺ຈ ຍໂຕ ວິປາກວຏ຺ຏນ຺ຕິ ສກລໍ ສໍສາຣຈກ຺ກມາວຕ຺ຕຕິ. ‘‘ປຖວິໍ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິອາທິນາ ຕຕ຺ຖ ຕິສ຺ໂສ ມຎ຺ຎນາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕາສຸ ຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນາ ‘‘ເອຕໍ ມມາ’’ຕິ ຕຓ຺ຫາຄ຺ຄາໂຫ, ມານມຎ຺ຎນາ ‘‘ເອໂສຫມສ຺ມີ’’ຕິ ມານຄ຺ຄາໂຫ, ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາ ‘‘ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາໂຫ. ຕຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫາຄ຺ຄາເຫນ ‘‘ຕຓ຺ຫໍ ປຏິຈ຺ຈປຣິເຍສນາ’’ຕິອາທິກາ (ທີ. ນິ. ໒.໑໐໓; ທີ. ນິ. ໓.໓໕໙; ອ. ນິ. ໓.໒໓; ວິຠ. ໙໖໓) ນວ ຕຓ຺ຫາມູລກາ ຘມ຺ມາ ອາວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ມານຄ຺ຄາເຫນ ‘‘ເສຍ຺ໂຍຫມສ຺ມີ’’ຕິອາທິກາ ນວ ມານວິຘາ ອາວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາເຫນ ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິກາ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໔໕) ວີສຕິວຕ຺ຖຸກາ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິ ອາວຕ຺ຕຕິ. ຕີສຸ ຈ ຄາເຫສຸ ຍາຍ ສຎ຺ຎາຍ ຕຓ຺ຫາຄ຺ຄາຫສ຺ສ ວິກ຺ຂມ຺ຠນາ, ສາ ທຸກ຺ຂສຎ຺ຎາ ທຸກ຺ຂານຸປສ຺ສນາ. ຍາຍ ສຎ຺ຎາຍ ມານຄ຺ຄາຫສ຺ສ ວິກ຺ຂມ຺ຠນາ, ສາ ອນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາ. ຍາຍ ປນ ສຎ຺ຎາຍ ທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາຫສ຺ສ ວິກ຺ຂມ຺ຠນາ, ສາ ອນຕ຺ຕສຎ຺ຎາ ອນຕ຺ຕານຸປສ຺ສນາ. ຕຕ຺ຖ ປຐມຄ຺ຄາຫວິສຠາຄໂຕ ອປ຺ປຓິຫິຕວິໂມກ຺ຂມຸຂໍ ອາວຕ຺ຕຕິ, ທຸຕິຍຄ຺ຄາຫວິສຠາຄໂຕ ອນິມິຕ຺ຕວິໂມກ຺ຂມຸຂໍ ອາວຕ຺ຕຕິ, ຕຕິຍຄ຺ຄາຫວິສຠາຄໂຕ ສຸຎ຺ຎຕວິໂມກ຺ຂມຸຂໍ ອາວຕ຺ຕຕິ.

ເສກ຺ຂຄ຺ຄຫເຓນ ອຣິຍາຍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ສງ຺ຄໂຫ, ຕໂຕ ຈ ປຣໂຕໂຆສໂຍນິໂສມນສິກາຣາ ທີປິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ປຣໂຕໂຆເສນ ຈ ສຸຕວາ ອຣິຍສາວໂກຕິ ອາວຕ຺ຕຕິ, ໂຍນິໂສມນສິກາເຣນ ນວ ໂຍນິໂສມນສິກາຣມູລກາ ຘມ຺ມາ ອາວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຈຕຸພ຺ພິຘຎ຺ຈ ສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ກໍ. ‘‘ມາ ມຎ຺ຎີ’’ຕິ ມຎ຺ຎນານໍ ວິປ຺ປກຕປ຺ປຫານຕາຄຫເຓນ ເອກຈ຺ຈາສວປຣິກ຺ຂໂຍ ທີປິໂຕ ໂຫຕິ, ເຕນ ຈ ສທ຺ຘາວິມຸຕ຺ຕທິຏ຺ຐິປ຺ປຕ຺ຕກາຍສກ຺ຂິຠາວາ ອາວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ‘‘ອຣຫໍ ຂີຓາສໂວ’’ຕິອາທິນາ ອເສກ຺ຂາ ສີລກ຺ຂນ຺ຘາທໂຍ ທສ຺ສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ສີລກ຺ຂນ຺ຘາທິປາຣິປູຣິຍາ ຈ ທສ ນາຖກຣຓາ ຘມ຺ມາ ອາວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ‘‘ນ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ ມຎ຺ຎນາປຏິກ຺ເຂເປນ ປຎ຺ຈສຸ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘສຸ ‘‘ເນຕໍ ມມ, ເນໂສຫມສ຺ມິ, ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ, ຕາຍ ຈ ສາຕິສຍາ ນິກນ຺ຕິປຣິຍາທານມານສມຸຄ຺ຆາຏນທິຏ຺ຐິອຸຄ຺ຆາຏນານິ ປກາສິຕານີຕິ ອປ຺ປຓິຫິຕານິມິຕ຺ຕ-ສຸຎ຺ຎຕວິໂມກ຺ຂາ ອາວຕ຺ຕນ຺ຕິ.

‘‘ຕຖາຄໂຕ’’ຕິອາທິນາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຄຸຓາ ວິຠາວິຕາຕິ ຕທວິນາຠາວໂຕ ທສພລ-ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊອສາຘາຣຓຎາຓອາເວຓິກພຸທ຺ຘຘມ຺ມາ ອາວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ‘‘ນນ຺ທີ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ມູລ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສທ຺ຘິໍ ເຫຕຸນາ ວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏໍ ກຖິຕນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕິນິວຕ຺ຕິຕທຸຠຍເຫຕຸວິຠາວເນນ ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣິຍສຈ຺ຈານິ ອາວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ‘‘ຕຓ຺ຫານໍ ຂຍາ’’ຕິອາທິນາ ຕຓ຺ຫປ຺ປຫານາປເທເສນ ຕເທກຏ຺ຐຠາວໂຕ ທິຍຑ຺ຒສ຺ສ ກິເລສສຫສ຺ສສ຺ສ ປຫານໍ ອາວຕ຺ຕຕິ. ‘‘ສພ຺ພໂສ ຕຓ຺ຫານໍ ຂຍາ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ນນ຺ທີ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ມູລ’’ນ຺ຕິ, ‘‘ອິຕິ ວິທິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ມຎ຺ຎນາຠາວເຫຕຸຠູຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍາກາຣເວທນສ຺ສ ສາວເກຫິ ອສາຘາຣຓຎາຓຈາຣຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ, ເຕນ ຈຕຸວີສຕິໂກຏິສຕສຫສ຺ສສມາປຕ຺ຕິສຎ຺ຈາຣິ ຠຄວໂຕ ມຫາວຊິຣຎາຓໍ ອາວຕ຺ຕຕີຕິ. ອຍໍ ອາວຕ຺ໂຕ ຫາໂຣ.

໘. ວິຠຕ຺ຕິຫາຣວຓ຺ຓນາ

‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມມູລປຣິຍາຍ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສພ຺ພຘມ຺ມາ ນາມ ເຕຠູມກາ ຘມ຺ມາ ສກ຺ກາຍສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ເຕສໍ ມຎ຺ຎນາ ປທຏ຺ຐານໍ ປປຎ຺ຈສງ຺ຂານິມິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ໂລກວິຈິຕ຺ຕສ຺ສ. ຕຍິເມ ກຸສລາ ອກຸສລາ ອພ຺ຍາກຕາຕິ ຕິວິຘາ. ເຕສຸ ກຸສລານໍ ໂຍນິໂສມນສິກາຣາທິ ປທຏ຺ຐານໍ, ອກຸສລານໍ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣາທິ, ອພ຺ຍາກຕານໍ ກມ຺ມຠວອາວຊ຺ຊນຠູຕຣູປາທິ ປທຏ຺ຐານໍ. ຕຕ຺ຖ ກຸສລາ ກາມາວຈຣາທິວເສນ ຠູມິໂຕ ຕິວິຘາ, ຕຖາ ອພ຺ຍາກຕາ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສຠາວາ, ອຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສຠາວາ ປນ ກາມາວຈຣາວ ຕຖາ ອກຸສລາ. ປຣິຍຕ຺ຕິປຏິປຕ຺ຕິປຏິເວຘສຸຕກິຈ຺ຈາຠາເວນ ຕິວິໂຘ ອສ຺ສຸຕວາ. ອນ຺ຘກລ຺ຍາຓວິຠາເຄນ ທຸວິໂຘ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ. ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘສາວກເຠເທນ ຕິວິຘາ ອຣິຍາ. ມໍສຈກ຺ຂຸທິພ຺ພຈກ຺ຂຸປຎ຺ຎາຈກ຺ຂູຫິ ທສ຺ສນາຠາເວນ ຕິວິໂຘ ອທສ຺ສາວີ. ມຄ຺ຄຜລນິພ຺ພານເຠເທນ ຕິວິໂຘ, ນວວິໂຘ ວາ ອຣິຍຘມ຺ໂມ. ສວນຘາຣຓປຣິຈຍມນສິກາຣປຏິເວຘວເສນ ປຎ຺ຈວິຘາ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ໂກວິທຕາ. ຕທຠາວໂຕ ອໂກວິໂທ. ສໍວຣປຫານເຠເທນ ທຸວິໂຘ, ທສວິໂຘ ວາ ອຣິຍຘມ຺ມວິນໂຍ, ຕທຠາວໂຕ ອຣິຍຘມ຺ເມ ອວິນີໂຕ. ເອຕ຺ຖ ປທຏ຺ຐານວິຠາໂຄ ເຫຏ຺ຐາ ທສ຺ສິໂຕເຍວ. ‘‘ສປ຺ປຸຣິສານໍ ອທສ຺ສາວີ’’ຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ‘‘ປຖວິໍ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິອາທີສຸ ມຎ຺ຎນາວຕ຺ຖຸວິຠາໂຄ ປາຬິຍໍ ອາຄໂຕວ, ຕຖາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣາທິໂກ ຈ ອນ຺ຕຣວິຠາໂຄ.

ມຎ຺ຎນາ ປນ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິວເສນ ສງ຺ເຂປໂຕ ຕິວິຘາ, ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ປນ ຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນາ ຕາວ ກາມຕຓ຺ຫາທິວເສນ ອຏ຺ຐສຕວິຘາ, ຕຖາ ‘‘ອສ຺ມີຕິ ສຕິ ອິຕ຺ຖໍສ຺ມີຕິ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ. ເອວໍ ມານມຎ຺ຎນາປິ. ‘‘ອສ຺ມີຕິ ສຕິ ອິຕ຺ຖໍສ຺ມີຕິ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ປປຎ຺ຈຕ຺ຕຍໍ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ ນິທ຺ທິຏ຺ຐຎ຺ຈາຕິ. ເອເຕນ ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາຍປິ ອຏ຺ຐສຕວິຘຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອປິຈ ເສຍ຺ຍສ຺ສ ‘‘ເສຍ຺ໂຍຫມສ຺ມີ’’ຕິອາທິນາ ມານມຎ຺ຎນາຍ ນວວິຘຕາ ຕທນ຺ຕຣເຠເທນ ອເນກວິຘຕາ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ຫີນຕ຺ຕິກຕ຺ຖວຓ຺ຓນາຍ ວິຠາເວຕພ຺ໂພ. ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາຍ ປນ ພ຺ຣຫ຺ມຊາເລ ອາຄຕນເຍນ ທ຺ວາສຏ຺ຐິວິຘຕາ ຕທນ຺ຕຣເຠເທນ ອເນກວິຘຕາ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ. ‘‘ອປຣິຎ຺ຎາຕ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາທິວເສນ ເຈວ ຣູປມຸຂາທິອຠິນິເວສເຠທາທິວເສນ ຈ ປຣິຎ຺ຎານໍ ອເນກວິຘຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຖາ ອຏ຺ຐມກາທິວເສນ ເສກ຺ຂວິຠາໂຄ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕາທິວເສນ ອເສກ຺ຂວິຠາໂຄ ຈ. ອຍເມຕ຺ຖ ຘມ຺ມວິຠາໂຄ. ປທຏ຺ຐານວິຠາໂຄ ຈ ຠູມິວິຠາໂຄ ຈ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ພາຕິ. ອຍໍ ວິຠຕ຺ຕິຫາໂຣ.

໙. ປຣິວຕ຺ຕຫາຣວຓ຺ຓນາ

‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມມູລປຣິຍາຍ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມາ’’ຕິ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ຄຫິຕາ, ເຕສໍ ມູລກາຣຓນ຺ຕິ ຈ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິໂຍ. ຕຖາ ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ…ເປ… ສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ເມ ອວິນີໂຕຕິ. ຍາວກີວຎ຺ຈ ປຎ຺ຈສຸ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘສຸ ສຸຠໂຕ ສຸຂໂຕ ນິຈ຺ຈໂຕ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສນວເສນ ‘‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິຄາຫາ ນ ສມຸຈ຺ຉິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕາວ ເນສໍ ປພນ຺ຘູປຣໂມ ສຸປິນນ຺ເຕປິ ນ ເກນຈິ ລທ຺ຘປຸພ຺ໂພ. ຍທາ ປນ ເນສໍ ອສຸຠໂຕ ທຸກ຺ຂໂຕ ອນິຈ຺ຈໂຕ ອນຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສນວເສນ ‘‘ເນຕໍ ມມ, ເນໂສຫມສ຺ມິ, ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ປວຕ຺ຕມານາ ອປ຺ປຓິຫິຕານິມິຕ຺ຕສຸຎ຺ຎຕານຸປສ຺ສນາ ອຸສ຺ສກ຺ກິຕ຺ວາ ອຣິຍມຄ຺ຄາຘິຄມາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ອຖ ເນສໍ ປພນ຺ຘູປຣໂມ ໂຫຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕອປ຺ປຎ຺ຎຕ຺ຕິກຠາວູປຄມນໂຕ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມາຕິ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ຄຫິຕາ, ເຕສໍ ມູລກາຣຓນ຺ຕິ ຈ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິໂຍ’’ຕິ. ຕຖາ ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ…ເປ… ສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ເມ ອວິນີໂຕ ຕີຫິປິ ມຎ຺ຎນາຫິ ປຖວິໍ ມຎ຺ຎຕິ ຍາວ ນິພ຺ພານໍ ອຠິນນ຺ທຕິ, ຕີຫິປິ ປຣິຎ຺ຎາຫິ ຕສ຺ສ ຕໍ ວຕ຺ຖຸ ອປຣິຎ຺ຎາຕນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ. ຍສ຺ສ ປນ ຕໍ ວຕ຺ຖຸ ຕີຫິ ປຣິຎ຺ຎາຫິ ປຣິຎ຺ຎາຕໍ, ນ ໂສ ອິຕໂຣ ວິຍ ຕໍ ມຎ຺ຎຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ສຸຕວາ ຈ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຣິຍສາວໂກ…ເປ… ສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ເມ ສຸວິນີໂຕ ຣູປໍ ‘ເນຕໍ ມມ, ເນໂສຫມສ຺ມິ, ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາ’ຕິ ສມນຸປສ຺ສຕິ, ເວທນໍ…ເປ… ອສຕິ ນ ປຣິຕສ຺ສຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໑). ເສກ຺ໂຂ ປຖວິໍ ມາ ມຎ຺ຎິ, ຍາວ ນິພ຺ພານໍ ມາຠິນນ຺ທິ, ອຣຫາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຈ ປຖວິໍ ນ ມຎ຺ຎຕິ, ຍາວ ນິພ຺ພານໍ ນາຠິນນ຺ທຕິ, ມຎ຺ຎນາມຎ຺ຎິເຕສຸ ວຕ຺ຖູສຸ ມຕ຺ຕໂສ ສພ຺ພໂສ ຈ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍສໍສິທ຺ຘິຍາ ປຫານາຠິສມຍນິພ຺ພຕ຺ຕິໂຕ. ຍສ຺ສ ປນ ເຕສຸ ວຕ຺ຖູສຸ ສພ຺ພໂສ ມຕ຺ຕໂສ ວາ ປຣິຎ຺ຎາ ເອວ ນຕ຺ຖິ, ກຸໂຕ ປຫານໍ, ໂສ ຍຖາປຣິກປ຺ປໍ ນິຣງ຺ກຸສາຫິ ມຎ຺ຎນາຫິ ‘‘ເອຕໍ ມມາ’’ຕິອາທິນາ ມຎ຺ຎເຕວ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ…ເປ… ສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ເມ ອວິນີໂຕ ຣູປໍ ‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’ຕິ ສມນຸປສ຺ສຕິ, ເວທນໍ…ເປ…, ສຎ຺ຎ…ເປ…’’ນ຺ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໑). ອຍໍ ປຣິວຕ຺ໂຕ ຫາໂຣ.

໑໐. ເວວຈນຫາຣວຓ຺ຓນາ

‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມາ ສກລຘມ຺ມາ ອນວເສສຘມ຺ມາ’’ຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ, ‘‘ມູລປຣິຍາຍໍ ມູລກາຣຓໍ ອສາຘາຣຓເຫຕຸ’’ນ຺ຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ, ‘‘ມູລປຣິຍາຍນ຺ຕິ ວາ ມູລເທສນໍ ກາຣຓຕຖນ’’ນ຺ຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ, ‘‘ໂວ ຕຸມ຺ຫາກໍ ຕຸມ຺ຫ’’ນ຺ຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ, ‘‘ຠິກ຺ຂເວ, ສມຓາ ຕປສ຺ສິໂນ’’ຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ, ‘‘ເທເສສ຺ສາມີ ກເຖສ຺ສາມີ ປຎ຺ຎເປສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ, ‘‘ສຸຓາຖ ໂສຕໍ ໂອທຫຖ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ອຸປຘາເຣຖາ’’ຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ, ‘‘ສາຘຸກໍ ສມ຺ມາ ສກ຺ກຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ, ‘‘ມນສິ ກໂຣຖ ຈິຕ຺ເຕ ຐເປຖ ສມນ຺ນາຫຣຖາ’’ຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ, ‘‘ຠາສິສ຺ສາມິ ພ຺ຍຕ຺ຕໍ ກເຖສ຺ສາມິ ວິຠຊິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ, ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ, ສາຘຸ ສຸຏ຺ຐຸ ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ, ‘‘ປຈ຺ຈສ຺ໂສສຸໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິໍສຸ ສມ຺ປຏິຄ຺ຄເຫສຸ’’ນ຺ຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ. ອິມິນາ ນເຍນ ສພ຺ພປເທສຸ ເວວຈນໍ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ. ອຍໍ ເວວຈໂນ ຫາໂຣ.

໑໑. ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຫາຣວຓ຺ຓນາ

‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມມູລປຣິຍາຍ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສພ຺ພຘມ຺ມາ ນາມ ສກ຺ກາຍຘມ຺ມາ, ເຕ ຂນ຺ຘວເສນ ປຎ຺ຈຘາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາ, ອາຍຕນວເສນ ທ຺ວາທສຘາ, ຘາຕຸວເສນ ອຏ຺ຐາຣສຘາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາ. ‘‘ມູລ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ມູລປຣິຍາຍ’’ນ຺ຕິ ວາ ມຎ຺ຎນາ ວຸຕ຺ຕາ, ຕາ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິວເສນ ຕິຘາ ອນ຺ຕຣເຠເທນ ອເນກຘາ ຈ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາ. ອຖ ວາ ‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມາ’’ຕິ ເຕຠູມກຘມ຺ມານໍ ສງ຺ຄຫປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ‘‘ມູລປຣິຍາຍ’’ນ຺ຕິ ເຕສໍ ປຠວປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ‘‘ໂວ’’ຕິ ສມ຺ປທານປຎ຺ຎຕິ, ‘‘ເທເສສ຺ສາມິ ຠາສິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຏິຎ຺ຎາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ‘‘ສຸຓາຖ ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຖາ’’ຕິ ຈ ອາຓາປນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ‘‘ອສ຺ສຸຕວາ’’ຕິ ປຏິເວຘວິມຸຂຕາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ເຈວ ປຣິຍຕ຺ຕິວິມຸຂຕາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຈ, ‘‘ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ’’ຕິ ອນຣິຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ສາ ອຣິຍຘມ຺ມປຏິກ຺ເຂປປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ເຈວ ອຣິຍຘມ຺ມວິຣຫປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຈ, ‘‘ອຣິຍານ’’ນ຺ຕິ ອສມປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ເຈວ ສມປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຈ. ຕຕ຺ຖ ອສມປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຕຖາຄຕປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ສມປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານຎ຺ເຈວ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ຕາທີນຎ຺ຈ ວເສນ ອຏ຺ຐວິຘາ ເວທິຕພ຺ພາ. ‘‘ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສາວີ’’ຕິອາທິ ທສ຺ສນຠາວນາປຏິກ຺ເຂປປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ‘‘ປຖວິໍ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິອາທິ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘານໍ ທ຺ວາທສນ຺ນໍ ອາຍຕນານໍ ອຏ຺ຐາຣສນ຺ນໍ ຘາຕູນໍ ສມ຺ມສນຸປຄານໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ນິກ຺ເຂປປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ເຈວ ປຠວປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຈ, ຕຖາ ວິປລ຺ລາສານໍ ກິຈ຺ຈປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ປຣິຍຸຏ຺ຐານໍ ທສ຺ສນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ກິເລສານໍ ຜລປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອຠິສງ຺ຂາຣານໍ ວິຣູຫນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາຍ ອສ຺ສາທນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິຍາ ວິປ຺ຜນ຺ທນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ‘‘ເສກ຺ຂາ’’ຕິ ສທ຺ຘານຸສາຣີສທ຺ຘາວິມຸຕ຺ຕທິຏ຺ຐິປ຺ປຕ຺ຕກາຍສກ຺ຂີນໍ ທສ຺ສນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ເຈວ ຠາວນາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຈ ‘‘ອປ຺ປຕ຺ຕມານໂສ’’ຕິ ເສກ຺ຂຘມ຺ມານໍ ຐິຕິປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ‘‘ອນຸຕ຺ຕຣໍ ໂຍຄກ຺ເຂມໍ ປຕ຺ຖຍມາໂນ’’ຕິ ປຎ຺ຎາຍ ອຠິນິພ຺ພິທາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ‘‘ອຠິຊານາຕີ’’ຕິ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມານໍ ອຠິຎ຺ຎາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປຣິຎ຺ຎາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ສມຸທຍສ຺ສ ປຫານປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ນິໂຣຘສ຺ສ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ມຄ຺ຄສ຺ສ ຠາວນາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ‘‘ມາ ມຎ຺ຎີ’’ຕິ ມຎ຺ຎນານໍ ປຏິກ຺ເຂປປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ສມຸທຍສ຺ສ ປຫານປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ອິມິນາ ນເຍນ ເສສປເທສຸປິ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພໍ. ອຍໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຫາໂຣ.

໑໒. ໂອຕຣຓຫາຣວຓ຺ຓນາ

‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມມູລປຣິຍາຍ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສພ຺ພຘມ຺ມາ ນາມ ໂລກິຍາ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ທ຺ວາທສາຍຕນານິ ອຏ຺ຐາຣສ ຘາຕຸໂຍ ທ຺ເວ ສຈ຺ຈານິ ເອກູນວິສຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ທ຺ວາທສປທິໂກ ປຈ຺ຈຍາກາໂຣຕິ, ອຍໍ ສພ຺ພຘມ຺ມຄ຺ຄຫເຓນ ຂນ຺ຘາທິມຸເຂນ ເທສນາຍ ໂອຕຣຓໍ. ‘‘ມູລ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ມູລປຣິຍາຍ’’ນ຺ຕິ ວາ ມຎ຺ຎນາ ວຸຕ຺ຕາ, ຕາ ອຕ຺ຖໂຕ ຕຓ຺ຫາ ມາໂນ ທິຏ຺ຐິ ຈາຕິ ເຕສໍ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘສງ຺ຄໂຫຕິ ອຍໍ ຂນ຺ຘມຸເຂນ ໂອຕຣຓໍ. ຕຖາ ‘‘ຘມ຺ມາຍຕນຘມ຺ມຘາຕູຫິ ສງ຺ຄໂຫ’’ຕິ ອຍໍ ອາຍຕນມຸເຂນ ຘາຕຸມຸເຂນ ຈ ໂອຕຣຓໍ. ‘‘ອສ຺ສຸຕວາ’’ຕິ ອິມິນາ ສຸຕສ຺ສ ວິພນ຺ຘຠູຕາ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ຄຫິຕາ, ‘‘ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ’’ຕິ ອິມິນາ ເຍສໍ ກິເລສາຠິສງ຺ຂາຣານໍ ຊນນາທິນາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເຕ ກິເລສາຠິສງ຺ຂາຣາທໂຍ ຄຫິຕາ, ‘‘ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສາວີ’’ຕິອາທິນາ ເຍສໍ ກິເລສຘມ຺ມານໍ ວເສນ ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສາວິອາທິຠາໂວ ໂຫຕິ, ເຕ ທິຏ຺ຐິມານາວິຊ຺ຊາທໂຍ ຄຫິຕາຕິ ສພ຺ເພຫິ ເຕຫິ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘສງ຺ຄໂຫຕິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ໂອຕຣຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ສຎ຺ຊານາຕິ ມຎ຺ຎຕິ ອຠິຊານາຕິ ນ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ສຎ຺ຊານນມຎ຺ຎນາອຠິຊານນານຸປສ຺ສນານໍ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ໂອຕຣຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ເສກ຺ຂຄ຺ຄຫເຓນ ເສກ຺ຂາ, ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອເສກ຺ຂາ ສີລກ຺ຂນ຺ຘາທໂຍ ຄຫິຕາຕິ ເອວມ຺ປິ ຂນ຺ຘມຸເຂນ ໂອຕຣຓໍ, ອາຍຕນຘາຕາທິມຸເຂນ ຈ ໂອຕຣຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ‘‘ນ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ ຕຓ຺ຫາຄາຫາທິປຏິກ຺ເຂເປນ ທຸກ຺ຂານຸປສ຺ສນາທໂຍ ຄຫິຕາ, ເຕສໍ ວເສນ ອປ຺ປຓິຫິຕວິໂມກ຺ຂມຸຂາທີຫິ ໂອຕຣຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ປຣິຎ຺ຎາຕ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ປຣິຊານນກິຈ຺ເຈນ ປວຕ຺ຕມານາ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ ຄຍ຺ຫນ຺ຕີຕິ ສຕິປຏ຺ຐານາທິມຸເຂນ ໂອຕຣຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ນນ຺ທິຄ຺ຄຫເຓນ ຠວຄ຺ຄຫເຓນ ຕຓ຺ຫາຄຫເຓນ ຈ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ, ທຸກ຺ຂຄ຺ຄຫເຓນ ຊາຕິຊຣາມຣຓຄ຺ຄຫເຓນ ຈ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ, ‘‘ຕຓ຺ຫານໍ ຂຍາ’’ຕິອາທິນາ ນິໂຣຘສຈ຺ຈໍ, ອຠິສມ຺ໂພຘິຍາ ຄຫເຓນ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈໍ ຄຫິຕນ຺ຕິ ອຣິຍສຈ຺ເຈຫິ ໂອຕຣຓນ຺ຕິ. ອຍໍ ໂອຕຣໂຓ ຫາໂຣ.

໑໓. ໂສຘນຫາຣວຓ຺ຓນາ

‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມມູລປຣິຍາຍໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ…ເປ… ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ອສ຺ສຸຕວາ…ເປ… ປຖວິໍ ປຖວິໂຕ ສຎ຺ຊານາຕີ’’ຕິ ອາຣມ຺ໂຠ. ‘‘ປຖວິໍ ປຖວິຍາ ສຎ຺ຎຕ຺ວາ ປຖວິໍ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ ປທສຸທ຺ຘິ, ໂນ ອາຣມ຺ຠສຸທ຺ຘິ. ຕຖາ ‘‘ປຖວິຍາ ມຎ຺ຎຕິ ປຖວິໂຕ ມຎ຺ຎຕິ ປຖວິໍ ເມຕິ ມຎ຺ຎຕິ ປຖວິໍ ອຠິນນ຺ທຕີ’’ຕິ ປທສຸທ຺ຘິ, ໂນ ອາຣມ຺ຠສຸທ຺ຘິ. ‘‘ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ ອປຣິຎ຺ຎາຕໍ ຕສ຺ສາຕິ ວທາມີ’’ຕິ ປທສຸທ຺ຘິ ເຈວ ອາຣມ຺ຠສຸທ຺ຘິ ຈ. ເສສວາເຣສຸປິ ເອເສວ ນໂຍຕິ. ອຍໍ ໂສຘໂນ ຫາໂຣ.

໑໔. ອຘິຏ຺ຐານຫາຣວຓ຺ຓນາ

‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມມູລປຣິຍາຍ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສພ຺ພຘມ຺ມຄ຺ຄຫຓໍ ສາມຎ຺ຎໂຕ ອຘິຏ຺ຐານໍ. ‘‘ປຖວິໍ ອາປ’’ນ຺ຕິອາທິ ປນ ຕໍ ອວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ວິເສສວຈນໍ. ຕຖາ ‘‘ມູລປຣິຍາຍ’’ນ຺ຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ຕໍ ອວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ວິເສສວຈນໍ ‘‘ປຖວິໍ ມຎ຺ຎຕິ…ເປ… ອຠິນນ຺ທຕີ’’ຕິ. ‘‘ປຖວິໍ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ ຈ ສາມຎ຺ຎໂຕ ອຘິຏ຺ຐານໍ ຕຓ຺ຫາທິຄ຺ຄາຫານໍ ສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ມຎ຺ຎນາຍ, ຕໍ ອວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ວິເສສວຈນໍ ‘‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ, ເອວໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຣປທານິປິ ອາເນຕ຺ວາ ວິເສສວຈນໍ ນິທ຺ຘາເຣຕພ຺ພໍ. ເສສວາເຣສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ‘‘ເສກ຺ໂຂ’’ຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ຕໍ ອວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ວິເສສວຈນໍ ‘‘ກາຍສກ຺ຂີ ທິຏ຺ຐິປ຺ປຕ຺ໂຕ ສທ຺ຘາວິມຸຕ຺ໂຕ ສທ຺ຘານຸສາຣີ ຘມ຺ມານຸສາຣີ’’ຕິ. ຕຖາ ‘‘ເສກ຺ໂຂ’’ຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ຕໍ ອວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ວິເສສວຈນໍ ‘‘ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ເສກ຺ຂາຍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂຫຕິ…ເປ… ເສກ຺ເຂນ ສມ຺ມາສມາຘິນາ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໓). ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ຕໍ ອວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ວິເສສວຈນໍ ‘‘ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ໂຕ (ປຸ. ປ. ໑໓.໒; ໑໕.໑ ມາຕິກາ), ເຕວິຊ຺ໂຊ ຉຬຠິຎ຺ໂຎ’’ຕິ (ປຸ. ປ. ໗.໒໖, ໒໗ ມາຕິກາ) ຈ. ‘‘ຂີຓາສໂວ’’ຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ຕໍ ອວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ວິເສສວຈນໍ ‘‘ກາມາສວາປິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິມຸຈ຺ຈິຕ຺ຖ, ຠວາສວາປິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິມຸຈ຺ຈິຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ (ປາຣາ. ໑໔). ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ‘‘ອຠິຊານາຕີ’’ຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ຕໍ ອວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ວິເສສວຈນໍ ‘‘ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ. ມຎ຺ຎນາຠາໂວ ຫິສ຺ສ ປຫານປຏິເວຘສິທ຺ໂຘ, ປຫານປຏິເວໂຘ ຈ ປຣິຎ຺ຎາສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠາວນາປຏິເວເຘຫິ ນ ວິນາຕິ ສພ຺ເພປິ ອຠິຎ຺ຎາວິເສສາ ມຎ຺ຎນາປຏິກ຺ເຂເປນ ອຕ຺ຖໂຕ ຄຫິຕາວ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ຕຖາ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ຕໍ ອວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ວິເສສວຈນໍ ‘‘ວີຕຣາຄຕ຺ຕາ ວີຕໂທສຕ຺ຕາ ວີຕໂມຫຕ຺ຕາ’’ຕິ. ອິມິນາ ນເຍນ ເສສປເທສຸປິ ສາມຎ຺ຎວິເສສນິທ຺ຘາຣຓາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຍໍ ອຘິຏ຺ຐາໂນ ຫາໂຣ.

໑໔. ປຣິກ຺ຂາຣຫາຣວຓ຺ຓນາ

‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມມູລປຣິຍາຍ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສພ຺ພຘມ຺ມາ ນາມ ປຣິຍາປນ຺ນຘມ຺ມາ, ເຕ ກຸສລາກຸສລາພ຺ຍາກຕເຠເທນ ຕິວິຘາ. ເຕສຸ ກຸສລານໍ ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ອໂລຠາທໂຍ ຈ ເຫຕູ, ອກຸສລານໍ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ໂລຠາທໂຍ ຈ ເຫຕູ, ອພ຺ຍາກເຕສຸ ວິປາການໍ ຍຖາສກໍ ກມ຺ມໍ, ອິຕເຣສໍ ຠວງ຺ຄມາວຊ຺ຊນສມນ຺ນາຫາຣາທິ ຈ ເຫຕູ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍາທິໂກ ປຈ຺ຈໂຍ ເຫຕຸມ຺ຫິ ເອວ ສມວຣຸຬ຺ໂຫ, ໂສ ຕຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສງ຺ຄຫິໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ‘‘ມູລ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕານໍ ມຎ຺ຎນານໍ ເຫຕຸຠາໂວ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ໂຕ ເອວ. ມຎ຺ຎນາສຸ ປນ ຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນາຍ ອສ຺ສາທານຸປສ຺ສນາ ເຫຕຸ. ‘‘ສຎ຺ໂຎຊນິເຍສຸ ຘມ຺ເມສຸ ອສ຺ສາທານຸປສ຺ສິໂນ ຕຓ຺ຫາ ປວຑ຺ຒຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໕໒) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມານມຎ຺ຎນາຍ ທິຏ຺ຐິວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕໂລໂຠ ເຫຕຸ ເກວລໍ ສໍສຄ຺ຄວເສນ ‘‘ອຫມສ຺ມີ’’ຕິ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາຍ ເອກຕ຺ຕນຍາທີນໍ ອຍາຖາວຄ຺ຄາໂຫ ເຫຕຸ, ອສ຺ສຸຕຠາໂວ ປຸຖຸຊ຺ຊນຠາວສ຺ສ ເຫຕຸ, ໂສ ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສນສີລຕາຍ, ສາ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ອໂກວິທຕາຍ, ສາ ອຣິຍຘມ຺ເມ ອວິນີຕຕາຍ ເຫຕຸ, ສພ຺ພາ ຈາຍໍ ເຫຕຸປຣມ຺ປຣາ ປຖວີອາທີສຸ ‘‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ມຎ຺ຎນານໍ ເຫຕຸ, ເສກ຺ຂາຣຫາທິຠາວາ ປນ ມຕ຺ຕໂສ ສພ຺ພໂສ ຈ ມຎ຺ຎນາຠາວສ຺ສ ເຫຕູຕິ. ອຍໍ ປຣິກ຺ຂາໂຣ ຫາໂຣ.

໑໖. ສມາໂຣປນຫາຣວຓ຺ຓນາ

‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມມູລປຣິຍາຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ມູລປຣິຍາຍຄ຺ຄຫເຓນ ອສ຺ສຸຕວາຄຫເຓນ ສຎ຺ຊານນມຎ຺ຎນາປຣິຎ຺ຎາຄຫເຓຫິ ຈ ສໍກິເລສຘມ຺ມາ ທສ຺ສິຕາ, ເຕ ຈ ສງ຺ເຂປໂຕ ຕິວິຘາ ຕຓ຺ຫາສໍກິເລໂສ ທິຏ຺ຐິສໍກິເລໂສ ທຸຈ຺ຈຣິຕສໍກິເລໂສຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫາສໍກິເລໂສ ຕຓ຺ຫາສໍກິເລສສ຺ສ, ທິຏ຺ຐິສໍກິເລສສ຺ສ, ທຸຈ຺ຈຣິຕສໍກິເລສສ຺ສ ຈ ປທຏ຺ຐານໍ, ຕຖາ ທິຏ຺ຐິສໍກິເລໂສ ທິຏ຺ຐິສໍກິເລສສ຺ສ, ຕຓ຺ຫາສໍກິເລສສ຺ສ, ທຸຈ຺ຈຣິຕສໍກິເລສສ຺ສ ຈ ປທຏ຺ຐານໍ, ທຸຈ຺ຈຣິຕສໍກິເລໂສປິ ທຸຈ຺ຈຣິຕສໍກິເລສສ຺ສ, ຕຓ຺ຫາສໍກິເລສສ຺ສ, ທິຏ຺ຐິສໍກິເລສສ຺ສ ຈ ປທຏ຺ຐານໍ. ເຕສຸ ຕຓ຺ຫາສໍກິເລໂສ ອຕ຺ຖໂຕ ໂລໂຠວ, ໂຍ ‘‘ໂລໂຠ ລຸພ຺ຠນາ ລຸພ຺ຠິຕຕ຺ຕໍ ສາຣາໂຄ ສາຣຊ຺ຊນາ ສາຣຊ຺ຊິຕຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໓໘໙) ອເນເກຫິ ປຣິຍາເຍຫິ ວິຠຕ຺ໂຕ. ຕຖາ ທິຏ຺ຐິເຍວ ທິຏ຺ຐິສໍກິເລໂສ, ໂຍ ‘‘ທິຏ຺ຐິຄຕໍ ທິຏ຺ຐິຄຫນໍ ທິຏ຺ຐິກນ຺ຕາໂຣ ທິຏ຺ຐິວິສູກໍ ທິຏ຺ຐິວິປ຺ຜນ຺ທິຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໑໐໕) ອເນເກຫິ ປຣິຍາເຍຫິ, ‘‘ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອເກ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໓໐) ທ຺ວາສຏ຺ຐິຍາ ປເຠເທຫິ ຈ ວິຠຕ຺ໂຕ. ທຸຈ຺ຈຣິຕສໍກິເລໂສ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ທຸສ຺ສີລ຺ຍເຈຕນາ ເຈວ ເຈຕນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ ຈ, ຍາ ‘‘ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ກາຍວິສມໍ ວຈີວິສມ’’ນ຺ຕິ (ວິຠ. ໙໑໓, ໙໒໔), ‘‘ປາຓາຕິປາໂຕ ອທິນ຺ນາທານ’’ນ຺ຕິ (ວິຠ. ໙໑໓) ຈ ອາທິນາ ອເນເກຫິ ປຣິຍາເຍຫິ, ອເນເກຫິ ປເຠເທຫິ ຈ ວິຠຕ຺ຕາ.

ເຕສຸ ຕຓ຺ຫາສໍກິເລສສ຺ສ ສມໂຖ ປຏິປກ຺ໂຂ, ທິຏ຺ຐິສໍກິເລສສ຺ສ ວິປສ຺ສນາ, ທຸຈ຺ຈຣິຕສໍກິເລສສ຺ສ ສີລໍ ປຏິປກ຺ໂຂ. ເຕ ປນ ສີລາທໂຍ ຘມ຺ມາ ອິຘ ປຣິຎ຺ຎາຄຫເຓນ ເສກ຺ຂຄ຺ຄຫເຓນ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອຣິຍຕາທິຄ຺ຄຫເຓນ ຈ ຄຫິຕາ. ຕຕ຺ຖ ສີເລນ ທຸຈ຺ຈຣິຕສໍກິເລສປ຺ປຫານໍ ສິຊ຺ຌຕິ, ຕຖາ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານໍ ວີຕິກ຺ກມປ຺ປຫານຎ຺ຈ, ສມເຖນ ຕຓ຺ຫາສໍກິເລສປ຺ປຫານໍ ສິຊ຺ຌຕິ, ຕຖາ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານໍ ປຣິຍຸຏ຺ຐານປ຺ປຫານຎ຺ຈ. ວິປສ຺ສນາຍ ທິຏ຺ຐິສໍກິເລສປ຺ປຫານໍ ສິຊ຺ຌຕິ, ຕຖາ ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານໍ ອນຸສຍປ຺ປຫານຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ປຸພ຺ພຠາເຄ ສີເລ ປຕິຏ຺ຐິຕສ຺ສ ສມໂຖ, ສມເຖ ປຕິຏ຺ຐິຕສ຺ສ ວິປສ຺ສນາ, ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ປນ ສມກາລເມວ ຠວນ຺ຕິ. ປຸພ຺ເພເຍວ ຫິ ສຸປຣິສຸທ຺ຘກາຍວຈີກມ຺ມສ຺ສ ສຸປຣິສຸທ຺ຘາຊີວສ຺ສ ຈ ສມຖວິປສ຺ສນາ ອາຣທ຺ຘາ ຄພ຺ຠໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິໂຍ ປຣິປາກໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິໂຍ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິວິປສ຺ສນໍ ປຣິພ຺ຣູເຫນ຺ຕິ, ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິວິປສ຺ສນາ ຠາວນາປາຣິປູຣິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ ມຄ຺ເຄນ ຆເຏນ຺ຕິ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ສມຖວິປສ຺ສນາ ປຣິປູເຣຕິ. ອຖ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ສມຖວິປສ຺ສນາຠາວນາປາຣິປູຣິຍາ ອນວເສສສໍກິເລສຘມ຺ມໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕິໂຍ ນິໂຣຘໍ ນິພ຺ພານໍ ສຈ຺ຉິກໂຣນ຺ຕີຕິ. ອຍໍ ສມາໂຣປໂນ ຫາໂຣ.

ໂສຬສຫາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.