໑. ມູລປຣິຍາຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

ອພ຺ຠນ຺ຕຣນິທານວຓ຺ຓນາ

໑. ເອວໍ ພາຫິຣນິທາເນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອຕິທິສິຕ຺ວາ ອິທານິ ອຠນ຺ຕຣນິທານໍ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສໍວຓ຺ເຓຕຸໍ ‘‘ຍໍ ປເນຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ສໍວຓ຺ຓນໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ເພ ຘມ຺ເມ ປທວິຠາຄໍ ປທຕ຺ຖຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕໂຕ ປຣໍ ປິຓ຺ຑຕ຺ຕາທິທສ຺ສນວເສນ ສໍວຓ຺ຓນາ ກາຕພ຺ພາ, ຕສ຺ມາ ປທານິ ຕາວ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວນ຺ຕິ ນິປາຕປທ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປທວິຠາໂຄຕິ ປທານໍ ວິເສໂສ, ນ ປທວິຄ຺ຄໂຫ. ອຖ ວາ ປທານິ ຈ ປທວິຠາໂຄ ຈ ປທວິຠາໂຄ, ປທວິຄ຺ຄໂຫ ຈ ປທວິຠາໂຄ ຈ ປທວິຠາໂຄຕິ ວາ ເອກເສສວເສນ ປທປທວິຄ຺ຄຫາ ປທວິຠາຄສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ປທວິຄ຺ຄໂຫ ‘‘ສຸຠຄຎ຺ຈ ຕໍ ວນຎ຺ຈາຕິ ສຸຠຄວນໍ, ສາລານໍ ຣາຊາ, ສາໂລ ຈ ໂສ ຣາຊາ ຈ ອິຕິປິ ສາລຣາຊາ’’ຕິອາທິວເສນ ສມາສປເທສຸ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ອຕ຺ຖໂຕຕິ ປທຕ຺ຖໂຕ. ຕໍ ປນ ປທຕ຺ຖໍ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣກ຺ກເມນ ປຐມໍ ເອວໍສທ຺ທສ຺ສ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ຕາວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອວຘາຣຓາທີຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອິທມຕ຺ຖປຸຈ຺ຉາປຣິມາຓາທິອຕ຺ຖານໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ເອວໍຄຕານິ ປຸຖຸສິປ຺ປາຍຕນານິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໖໓), ເອວວິໂຘ ເອວມາກາໂຣ’’ຕິ ຈ ອາທີສຸ ອິທໍ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ເຖ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ. ຄຕ-ສທ຺ໂທ ຫິ ປກາຣປຣິຍາໂຍ, ຕຖາ ວິຘາກາຣ-ສທ຺ທາ ຈ. ຕຖາ ຫິ ວິຘຍຸຕ຺ຕຄຕ-ສທ຺ເທ ໂລກິຍາ ປກາຣຕ຺ເຖ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ເອວໍ ສຸ ເຕ ສຸນ຺ຫາຕາ ສຸວິລິຕ຺ຕາ ກປ຺ປິຕເກສມສ຺ສູ ອາມຸກ຺ກມຓິກຸຓ຺ຑລາຠຣຓາ ໂອທາຕວຕ຺ຖວສນາ ປຎ຺ຈຫິ ກາມຄຸເຓຫິ ສມປ຺ປິຕາ ສມງ຺ຄີຠູຕາ ປຣິຈາເຣນ຺ຕິ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ຕ຺ວໍ ເອຕຣຫິ ສາຈຣິຍໂກຕິ. ໂນ ຫິທໍ, ໂຠ ໂຄຕມາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໘໖) ປຸຈ຺ຉາຍໍ. ‘‘ເອວໍລຫຸປຣິວຕ຺ຕໍ (ອ. ນິ. ໑.໔໘) ເອວມາຍຸປຣິຍນ຺ໂຕ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑໒) ຈ ອາທີສຸ ປຣິມາເຓ.

ນນຸ ຈ ‘‘ເອວໍ ສຸ ເຕ ສຸນ຺ຫາຕາ ສຸວິລິຕ຺ຕາ, ເອວມາຍຸປຣິຍນ຺ໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ປຸຈ຺ຉນາກາຣປຣິມາຓາກາຣານໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອາກາຣຕ຺ໂຖ ເອວ ເອວໍ-ສທ຺ໂທຕິ? ນ, ວິເສສສພ຺ຠາວໂຕ. ອາກາຣມຕ຺ຕວາຈໂກ ຫິ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ອາກາຣຕ຺ໂຖຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ ຍຖາ ‘‘ເອວໍ ພ຺ຍາ ໂຂ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໓໔, ໓໙໖), ນ ປນ ອາກາຣວິເສສວາຈໂກ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ເອວໍ ຊາເຕນ ມຈ຺ເຈນາ’’ຕິອາທີນິ ອຸປມາທິອຸທາຫຣຓານິ ອຸປປນ຺ນານິ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ຍຖາປິ…ເປ… ພຫຸ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ປ. ໕໓) ເອຕ຺ຖ ປຸປ຺ຜຣາສິຏ຺ຐານິຍໂຕ ມນຸສ຺ສູປປຕ຺ຕິ-ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍ-ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນ-ໂຍນິໂສມນສິກາຣ- ໂຠຄສມ຺ປຕ຺ຕິ-ອາທິທານາທິ-ປຸຎ຺ຎກິຣິຍເຫຕຸສມຸທາຍໂຕ ໂສຠາ-ສຸຄນ຺ຘຕາທິຄຸຓໂຍຄໂຕ ມາລາຄຸຓສທິສິໂຍ ປຫູຕາ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາ ມຣິຕພ຺ພສຠາວຕາຍ ມຈ຺ເຈນ ສຕ຺ເຕນ ກຕ຺ຕພ຺ພາຕິ ໂຊຕິຕຕ຺ຕາ ປຸປ຺ຜຣາສິມາລາຄຸຓາວ ອຸປມາ, ເຕສໍ ອຸປມາກາໂຣ ຍຖາ-ສທ຺ເທນ ອນິຍມໂຕ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ‘‘ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ອຸປມາກາຣນິຄມນຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕໍ. ໂສ ປນ ອຸປມາກາໂຣ ນິຍມິຍມາໂນ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸປມາວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປມາຍໍ ອາຄໂຕ’’ຕິ. ຕຖາ ‘‘ເອວໍ ອິມິນາ ອາກາເຣນ ອຠິກ຺ກມິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອຸປທິສິຍມານາຍ ສມຓສາຣຸປ຺ປາຍ ອາກປ຺ປສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ໂຍ ຕຕ຺ຖ ອຸປທິສນາກາໂຣ, ໂສ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸປເທໂສ ເອວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວໍ ເຕ…ເປ… ອຸປເທເສ’’ຕິ. ຕຖາ ‘‘ເອວເມຕໍ ຠຄວາ, ເອວເມຕໍ ສຸຄຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ ຠຄວຕາ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອວິປຣີຕໂຕ ຊານນ຺ເຕຫິ ກຕໍ ຕຕ຺ຖ ສໍວິຊ຺ຊມານຄຸຓານໍ ປກາເຣຫິ ຫໍສນໍ ອຸທຄ຺ຄຕາກຣຓໍ ສມ຺ປຫໍສນໍ. ໂຍ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຫໍສນາກາໂຣຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ເອວເມວໍ ປນາຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຄຣຫຓາກາໂຣຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ, ໂສ ຈ ຄຣຫຓາກາໂຣ ‘‘ວສລີ’’ຕິອາທິຂຸໍສນສທ຺ທສນ຺ນິຘານໂຕ ອິຘ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ປກາສິໂຕຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ, ເອວໍ ອຸປມາກາຣາທໂຍປິ ອຸປມາທິວເສນ ວຸຕ຺ຕານໍ ປຸປ຺ຜຣາສິອາທິສທ຺ທານໍ ສນ຺ນິຘານໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວໍ, ຠນ຺ເຕຕິ ປນ ຘມ຺ມສ຺ສ ສາຘຸກໍ ສວນມນສິກາເຣ ສນ຺ນິໂຍຊິເຕຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຕຕ຺ຖ ຐິຕຠາວສ຺ສ ປຏິຊານນວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອຕ຺ຖ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ວຈນສມ຺ປຏິຈ຺ຉນຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕນ ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕ, ສຸຏ຺ຐຸ, ຠນ຺ເຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອວຎ຺ຈ ວເທຫີຕິ ‘‘ຍຖາຫໍ ວທາມິ, ເອວໍ ສມຓໍ ອານນ຺ທໍ ວເທຫີ’’ຕິ ໂຍ ເອວໍ ວທນາກາໂຣ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ໂສ ເອວໍສທ຺ເທນ ນິທສ຺ສີຍຕີຕິ ‘‘ນິທສ຺ສເນ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ. ເອວໍ ໂນຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເຕສໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອຫິຕທຸກ຺ຂາວຫຠາເວ ສນ຺ນິຏ຺ຐານຊນນຕ຺ຖໍ ອນຸມຕິຄຫຓວເສນ ‘‘ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ ວາ ໂນ ວາ, ກຖໍ ໂວ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉາຍ ກຕາຍ ‘‘ເອວໍ ໂນ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕທາກາຣສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ວິຠາວິຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ໂສ ປນ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນາກາໂຣ ນິຍມິຍມາໂນ ອວຘາຣຓຕ຺ໂຖ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເອວໍ ໂນ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີຕິອາທີສຸ ອວຘາຣເຓ’’ຕິ.

ນານານຍນິປຸຓນ຺ຕິ ເອກຕ຺ຕນານຕ຺ຕອພ຺ຍາປາຣເອວໍຘມ຺ມຕາສງ຺ຂາຕາ, ນນ຺ທິຍາວຕ຺ຕຕິປຸກ຺ຂລສີຫວິກ຺ກີຬິຕອງ຺ກຸສທິສາໂລຈນສງ຺ຂາຕາ ວາ ອາຘາຣາທິເຠທວເສນ ນານາວິຘາ ນຍາ ນານານຍາ, ນຍາ ວາ ປາຬິຄຕິໂຍ, ຕາ ຈ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິອາທິວເສນ ສໍກິເລສຠາຄິຍາທິໂລກິຍາທິຕທຸຠຍໂວມິສ຺ສກາທິວເສນ ກຸສລາທິວເສນ ຂນ຺ຘາທິວເສນ ສງ຺ຄຫາທິວເສນ ສມຍວິມຸຕ຺ຕາທິວເສນ ຐປນາທິວເສນ ກຸສລມູລາທິວເສນ ຕິກປ຺ປຏ຺ຐານາທິວເສນ ຈ ນານປ຺ປກາຣາຕິ ນານານຍາ. ເຕຫິ ນິປຸຓໍ ສຓ຺ຫໍ ສຸຂຸມນ຺ຕິ ນານານຍນິປຸຓໍ. ອາສໂຍວ ອຊ຺ຌາສໂຍ, ເຕ ຈ ສສ຺ສຕາທິເຠເທນ, ຕຕ຺ຖ ຈ ອປ຺ປຣຊກ຺ຂຕາທິເຠເທນ ອເນເກ, ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍາທໂຍ ເອວ ວາ ສມຸຏ຺ຐານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸ ເອຕສ຺ສາຕິ ອເນກຊ຺ຌາສຍສມຸຏ຺ຐານໍ. ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປຣິປຸຓ຺ຓໍ ອຸປເນຕພ຺ພາຠາວໂຕ, ສງ຺ກາສນປກາສນ-ວິວຣຓ-ວິຠຊນ-ອຸຕ຺ຕານີກຣຓ-ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວເສນ ຉຫິ ອຕ຺ຖປເທຫິ, ອກ຺ຂຣ-ປທພ຺ຍຎ຺ຊນາກາຣນິຣຸຕ຺ຕິນິທ຺ເທສວເສນ ຉຫິ ພ຺ຍຎ຺ຊນປເທຫິ ຈ ສມນ຺ນາຄຕນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ວິວິຘປາຏິຫາຣິຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປາຏິຫາຣິຍປທສ຺ສ ວຈນຕ຺ຖໍ (ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໑; ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ. ນິທານວຓ຺ຓນາ; ສໍ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໑ ເທວຕາສໍຍຸຕ຺ຕ) ‘‘ປຏິປກ຺ຂຫຣຓໂຕ, ຣາຄາທິກິເລສາປນຍນໂຕ ຈ ປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຠຄວໂຕ ປນ ປຏິປກ຺ຂາ ຣາຄາທໂຍ ນ ສນ຺ຕິ, ເຍ ຫຣິຕພ຺ພາ. ປຸຖຸຊ຺ຊນານມ຺ປິ ວິຄຕູປກ຺ກິເລເສ ອຏ຺ຐຄຸຓສມນ຺ນາຄເຕ ຈິຕ຺ເຕ ຫຕປຏິປກ຺ເຂ ອິທ຺ຘິວິຘໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕໂວຫາເຣນ ຈ ນ ສກ຺ກາ ອິຘ ‘‘ປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ. ສເຈ ປນ ມຫາກາຣຸຓິກສ຺ສ ຠຄວໂຕ ເວເນຍ຺ຍຄຕາ ຈ ກິເລສາ ປຏິປກ຺ຂາ, ເຕສໍ ຫຣຓໂຕ ‘‘ປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ສຕິ ຍຸຕ຺ຕເມຕໍ. ອຖ ວາ ຠຄວໂຕ ຈ ສາສນສ຺ສ ຈ ປຏິປກ຺ຂາ ຕິຕ຺ຖິຍາ, ເຕສໍ ຫຣຓໂຕ ປາຏິຫາຣິຍໍ. ເຕ ຫິ ທິຏ຺ຐິຫຣຓວເສນ ທິຏ຺ຐິປກາສເນ ອສມຕ຺ຖຠາເວນ ຈ ອິທ຺ຘິອາເທສນານຸສາສນີຫິ ຫຣິຕາ ອປນີຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ‘‘ປຏີ’’ຕິ ວາ ອຍໍ ສທ຺ໂທ ‘‘ປຈ຺ຉາ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ໂພເຘຕິ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ປຏິປວິຏ຺ຐມ຺ຫິ, ອຎ຺ໂຎ ອາຄຎ຺ຉິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ’’ຕິອາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໙໘໕; ຈູຬນິ. ໔) ວິຍ, ຕສ຺ມາ ສມາຫິເຕ ຈິຕ຺ເຕ ວິຄຕູປກ຺ກິເລເສ ຈ ກຕກິຈ຺ເຈນ ປຈ຺ຉາ ຫຣິຕພ຺ພໍ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພນ຺ຕິ ປາຏິຫາຣິຍໍ, ອຕ຺ຕໂນ ວາ ອຸປກ຺ກິເລເສສຸ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານມຄ຺ເຄຫິ ຫຣິເຕສຸ ປຈ຺ຉາ ຫຣຓໍ ປາຏິຫາຣິຍໍ, ອິທ຺ຘິອາເທສນານຸສາສນິໂຍ ຈ ວິຄຕູປກ຺ກິເລເສນ ກຕກິຈ຺ເຈນ ຈ ສຕ຺ຕຫິຕຕ຺ຖໍ ປຸນ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພາ, ຫຣິເຕສຸ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປກ຺ກິເລເສສຸ ປຣສຕ຺ຕານໍ ອຸປກິເລສຫຣຓານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ປາຏິຫາຣິຍານິ ຠວນ຺ຕິ. ປາຏິຫາຣິຍເມວ ປາຏິຫາຣິຍໍ, ປາຏິຫາຣິເຍ ວາ ອິທ຺ຘິອາເທສນານຸສາສນິສມຸທາເຍ ຠວໍ ເອກເມກໍ ປາຏິຫາຣິຍນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປາຏິຫາຣິຍໍ ວາ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ມຄ຺ໂຄ ຈ ປຏິປກ຺ຂຫຣຓໂຕ, ຕຕ຺ຖ ຊາຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ວາ ນິມິຕ຺ຕຠູເຕ, ຕໂຕ ວາ ອາຄຕນ຺ຕິ ປາຏິຫາຣິຍໍ. ຕສ຺ສ ປນ ອິທ຺ຘິອາທິເຠເທນ ວິສຍເຠເທນ ຈ ພຫຸວິຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ເທສນາຍໍ ລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ວິວິຘປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ.

ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂາ ສຸຕາກາຣໂຕ ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ນ ປນ ຠຄວໂຕ ເທສິຕາກາຣໂຕ. ອຈິນ຺ເຕຍ຺ຍານຸຠາວາ ຫິ ຠຄວໂຕ ເທສນາ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ ໂກ ສມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຕຸ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ວຈນໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ຠວຕິ, ຘາຣຓພລທສ຺ສນຎ຺ຈ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ ສຸຕາກາຣາວິຣຊ຺ຌນສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ນ ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣຕາປຣິຫາໂຣ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ອຕ຺ຖານໍ ເອກວິສຍຕ຺ຕາ. ອິຕຣຖາ ເຖໂຣ ຠຄວໂຕ ເທສນາຍ ສພ຺ພຖາ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ສມຕ຺ໂຖ ອສມຕ຺ໂຖ ຈາຕິ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ.

‘‘ໂຍ ປໂຣ ນ ໂຫຕິ, ໂສ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາຍ ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕສງ຺ຂາຕາຍ ສສນ຺ຕຕິຍາ ວຕ຺ຕນໂຕ ຕິວິໂຘປິ ເມ-ສທ຺ໂທ ກິຎ຺ຈາປິ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ເຖ ທິສ຺ສຕິ, ກຣຓສມ຺ປທານສາມິນິທ຺ເທສວເສນ ປນ ວິຊ຺ຊມານໍ ເຠທໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ເມ-ສທ຺ໂທ ຕີສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ.

ກິຎ຺ຈາປິ ອຸປສຄ຺ໂຄ ກິຣິຍໍ ວິເສເສຕິ, ໂຊຕກຠາວໂຕ ປນ ສຕິປິ ຕສ຺ມິໍ ສຸຕສທ຺ໂທ ເອວ ຕໍ ຕມຕ຺ຖໍ ວທຕີຕິ ອນຸປສຄ຺ຄສ຺ສ ສຸຕສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາເຣ ສອຸປສຄ຺ຄສ຺ສ ຄຫຓໍ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສອຸປສຄ຺ໂຄ ຈ ອນຸປສຄ຺ໂຄ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອສ຺ສາຕິ ສຸຕສທ຺ທສ຺ສ. ກມ຺ມຠາວສາຘນານິ ອິຘ ສຸຕສທ຺ເທ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປຘາຣິຕນ຺ຕິ ວາ ອຸປຘາຣຓນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ມຍາຕິ ອຕ຺ເຖ ສຕີຕິ ຍທາ ເມ-ສທ຺ທສ຺ສ ກຕ຺ຕຸວເສນ ກຣຓນິທ຺ເທໂສ, ຕທາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມມາຕິ ອຕ຺ເຖ ສຕີຕິ ຍທາ ສມ຺ພນ຺ຘວເສນ ສາມິນິທ຺ເທໂສ, ຕທາ.

ສຸຕ-ສທ຺ທສນ຺ນິຘາເນ ປຍຸຕ຺ເຕນ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ສວນກິຣິຍາໂຊຕເກນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວນ຺ຕິ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓາທິວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນາທີນໍ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກວິຎ຺ຎາຓານໍ ຕທຠິນີຫຏານຎ຺ຈ ມໂນທ຺ວາຣິກວິຎ຺ຎາຓານໍ ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສພ຺ເພສມ຺ປິ ວາກ຺ຍານໍ ເອວ-ກາຣຕ຺ຖສຫິຕຕ຺ຕາ ‘‘ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ສຸຕເມວາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອສ຺ສວນຠາວປຏິກ຺ເຂປໂຕ’’ຕິ. ເອເຕນ ອວຘາຣເຓນ ນິຣາສງ຺ກຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ຍຖາ ຈ ສຸຕໍ ສຸຕເມວາຕິ ນິຍເມຕພ຺ພໍ, ຕໍ ສມ຺ມາ ສຸຕໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອນູນານຘິກາວິປຣີຕຄ຺ຄຫຓນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ສທ຺ທນ຺ຕຣຕ຺ຖາໂປຫນວເສນ ສທ຺ໂທ ອຕ຺ຖໍ ວທຕີຕິ ສຸຕນ຺ຕິ ອສຸຕໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອຍເມຕສ຺ສ ອຕ຺ໂຖຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອສ຺ສວນຠາວປຏິກ຺ເຂປໂຕ’’ຕິ. ອິມິນາ ທິຏ຺ຐາທິວິນິວຕ຺ຕນໍ ກໂຣຕິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ‘‘ນ ອິທໍ ມຍາ ທິຏ຺ຐໍ, ນ ສຍມ຺ຠຸຎາເຓນ ສຈ຺ຉິກຕໍ, ອຖ ໂຂ ສຸຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ສມ຺ມເທວາ’’ຕິ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ອນູນານຘິກາວິປຣີຕຄ຺ຄຫຓນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ອວຘາຣຓຕ຺ເຖ ວາ ເອວໍ-ສທ຺ເທ ອຍມຕ຺ຖໂຍຊນາ ກຣີຍຕີຕິ ຕທເປກ຺ຂສ຺ສ ສຸຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຍມຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ ‘‘ອສ຺ສວນຠາວປຏິກ຺ເຂປໂຕ’’ຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອນູນານຘິກາວິປຣີຕຄ຺ຄຫຓນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ສວນສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ກມ຺ມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ ‘‘ສຸຍ຺ຍຕີ’’ຕິ.

ເອວໍ ສວນເຫຕຸສຸຓນ຺ຕປຸຄ຺ຄລສວນວິເສສວເສນ ປທຕ຺ຕຍສ຺ສ ເອເກນ ປກາເຣນ ອຕ຺ຖໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ປກາຣນ຺ຕເຣຫິປິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຖາ ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຕສ຺ສາຕິ ຍາ ສາ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂາ ຘມ຺ມສ຺ສວນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕາ ມໂນທ຺ວາຣວິຎ຺ຎາຓວີຖິ, ຕສ຺ສາ. ສາ ຫິ ນານປ຺ປກາເຣນ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕິຕຸໍ ສມຕ຺ຖາ. ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນາ’’ຕິ. ນານປ຺ປກາເຣນາຕິ ວກ຺ຂມານານໍ ອເນກວິຫິຕານໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖຄ຺ຄຫຓານໍ ນານາກາເຣນ. ເອເຕນ ອິມິສ຺ສາ ໂຍຊນາຍ ອາກາຣຕ຺ໂຖ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ຄຫິໂຕຕິ ທີເປຕິ. ປວຕ຺ຕິຠາວປ຺ປກາສນນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕິຍາ ອຕ຺ຖິຠາວປ຺ປກາສນໍ. ສຸຕນ຺ຕິ ຘມ຺ມປ຺ປກາສນນ຺ຕິ ຍສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາ ວິຎ຺ຎາຓວີຖິ ນານປ຺ປກາເຣນ ປວຕ຺ຕາ, ຕສ຺ສ ຘມ຺ມຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ສຸຕສທ຺ທສ຺ສ ຘມ຺ມຕ຺ຖຕ຺ຕາ. ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ປາກຏີກຣຓໍ ‘‘ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາຕິ ກຣຓຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນໍ. ມຍາຕິ ກຕ຺ຕຸອຕ຺ເຖ.

ເອວນ຺ຕິ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ພປ຺ປກາສນນ຺ຕິ ນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ນິທສ຺ເສຕພ຺ພສ຺ສ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ພຕ຺ຕາຠາວາຠາວໂຕ. ເຕນ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ສກລມ຺ປິ ສຸຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈາມຏ຺ຐນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສຸຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ກິຣິຍາສທ຺ທຕ຺ຕາ ສວນກິຣິຍາຍ ຈ ສາຘາຣຓວິຎ຺ຎາຓປພນ຺ຘປຏິພທ຺ຘຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ຈ ປຸຄ຺ຄລໂວຫາໂຣຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຸຕນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈປ຺ປກາສນ’’ນ຺ຕິ. ນ ຫິ ປຸຄ຺ຄລໂວຫາຣຣຫິເຕ ຘມ຺ມປພນ຺ເຘ ສວນກິຣິຍາ ລພ຺ຠຕີຕິ.

ຍສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສາຕິອາທິປິ ອາກາຣຕ຺ຖເມວ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຸຣິມໂຍຊນາຍ ອຎ຺ຎຖາ ອຕ຺ຖໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອາກາຣປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ອຸປາທາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ເອວ ຘມ຺ມານໍ ປວຕ຺ຕິອາກາຣູປາທານວເສນ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕາ. ສຸຕນ຺ຕິ ວິສຍນິທ຺ເທໂສຕິ ໂສຕພ຺ພຠູໂຕ ຘມ຺ໂມ ສວນກິຣິຍາກຕ຺ຕຸປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສວນກິຣິຍາວເສນ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ກສ຺ສຈິ ກຕ຺ຕຸ ອຠາເວປິ ສທ຺ທໂວຫາເຣນ ພຸທ຺ຘິປຣິກປ຺ປິຕເຠທວຈນິຈ຺ຉາຍ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານໂຕ ອຎ຺ຎໍ ວິຍ ຕໍສມງ຺ຄິໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາເນນ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ’’ຕິ. ສວນກິຣິຍາວິສໂຍປິ ໂສຕພ຺ພຘມ຺ໂມ ສວນກິຣິຍາວເສນ ປວຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ອິຘ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ກຕ຺ຕຸຠາວໂຕ, ສວນວເສນ ຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ເອວ ວາ ສວນກິຣິຍາຠາວໂຕ ຕໍກິຣິຍາກຕ຺ຕຸ ຈ ວິສໂຍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ກຕ຺ຕຸວິສເຍ’’ຕິ. ສຸຕາກາຣສ຺ສ ຈ ເຖຣສ຺ສ ສມ຺ມານິຈ຺ຉິຕຠາວໂຕ ອາຫ ‘‘ຄຫຓສນ຺ນິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ. ເອເຕນ ວາ ອວຘາຣຓຕ຺ຖໍ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຍມຕ຺ຖໂຍຊນາ ກຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ປຸພ຺ເພ ສຸຕານໍ ນານາວິຫິຕານໍ ສຸຕ຺ຕສງ຺ຂາຕານໍ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນານໍ ອຸປຘາຣິຕຣູປສ຺ສ ອາກາຣສ຺ສ ນິທສ຺ສນສ຺ສ, ອວຘາຣຓສ຺ສ ວາ ປກາສນສຠາໂວ ເອວໍ-ສທ຺ໂທຕິ ຕທາກາຣາທິອຸປຘາຣຓສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອຸປາທານຠູຕຘມ຺ມປພນ຺ຘພ຺ຍາປາຣຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເອວນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ສວນກິຣິຍາ ປນ ປຸຄ຺ຄລວາທິໂນປິ ວິຎ຺ຎາຓນິຣເປກ຺ຂາ ນຕ຺ຖີຕິ ວິເສສໂຕ ວິຎ຺ຎາຓພ຺ຍາປາໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ສຸຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ‘‘ເມ’’ຕິ ສທ຺ທປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ເອກນ຺ເຕເນວ ສຕ຺ຕວິສຍຕ຺ຕາ ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈສ຺ສ ຈ ຕຕ຺ເຖວ ສໂມທຫິຕພ຺ພໂຕ ‘‘ເມຕິ ອຸຠຍກິຈ຺ຈຍຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິສຠາວາ ຍຖາກ຺ກມໍ ເອວໍ-ສທ຺ທ – ສຸຕ-ສທ຺ທານໍ ອຕ຺ຖາຕິ ເຕ ຕຖາຣູປ-ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ-ອຸປາທານຠູຕ-ຘມ຺ມປພນ຺ຘພ຺ຍາປາຣຠາເວນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ເອວນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ, ສຸຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກຣຓກິຣິຍາກຕ຺ຕຸກມ຺ມວິເສສປ຺ປກາສນວເສນ ປຸຄ຺ຄລພ຺ຍາປາຣວິສຍປຸຄ຺ຄລພ຺ຍາປາຣນິທສ຺ສນວເສນ ຄຫຓາກາຣຄາຫກຕພ຺ພິສຍວິເສສນິທ຺ເທສວເສນ ກຕ຺ຕຸກຣຓພ຺ຍາປາຣກຕ຺ຕຸນິທ຺ເທສວເສນ ຈ ທຸຕິຍາທໂຍ ຈຕສ຺ໂສ ອຕ຺ຖໂຍຊນາ ທສ຺ສິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ສພ຺ພສ຺ສປິ ສທ຺ທາຘິຄມນີຍສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຸເຂເນວ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ສພ຺ພປຎ຺ຎຕ຺ຕີນຎ຺ຈ ວິຊ຺ຊມານາທິວເສນ ຉສຸ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຠເທສຸ ອນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ເຕສຸ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທີນໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕີນໍ ສຣູປໍ ນິທ຺ຘາເຣນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ເອວນ຺ຕິ ຈ ເມຕິ ຈາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ຈ ‘‘ເມ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈມານສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ອາກາຣາທິໂນ ຘມ຺ມານໍ ອສລ຺ລກ຺ຂຓຠາວໂຕ ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິຠາໂວຕິ ອາຫ – ‘‘ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຕ຺ຖວເສນ ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຕ຺ຖວເສນາຕິ ຠູຕຕ຺ຖອຸຕ຺ຕມຕ຺ຖວເສນ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ໂຍ ມາຍາມຣີຈິອາທໂຍ ວິຍ ອຠູຕຕ຺ໂຖ, ອນຸສ຺ສວາທີຫິ ຄເຫຕພ຺ໂພ ວິຍ ອນຸຕ຺ຕມຕ຺ໂຖ ຈ ນ ໂຫຕິ, ໂສ ຣູປສທ຺ທາທິສຠາໂວ, ຣຸປ຺ປນານຸຠວນາທິສຠາໂວ ວາ ອຕ຺ໂຖ ສຈ຺ຈິກຏ຺ໂຐ ປຣມຕ຺ໂຖ ຈາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ຕຖາ ‘‘ເອວໍ ເມ’’ຕິ ປທານໍ ອຕ຺ໂຖຕິ. ເອຕເມວຕ຺ຖໍ ປາກຏຕຣໍ ກາຕຸໍ ‘‘ກິຎ຺ເຫຕ຺ຖ ຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຕນ຺ຕິ ປນ ສທ຺ທາຍຕນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ. ເຕເນວ ຫິ ‘‘ຍຎ຺ຫິ ຕໍ ເອຕ຺ຖ ໂສເຕນ ອຸປລທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ອຸປລທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ປນ ວຸຕ຺ເຕ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນາທິສພ຺ພໍ ລພ຺ຠຕິ.

ຕໍ ຕໍ ອຸປາທາຍ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕຕິ ໂສຕປຖມາຄເຕ ຘມ຺ເມ ອຸປາທາຍ ເຕສໍ ອຸປຘາຣິຕາກາຣາທິໂນ ປຈ຺ຈາມສນວເສນ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ, ສສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ເນ ຂນ຺ເຘ ອຸປາທາຍ ‘‘ເມ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທິຏ຺ຐາທິສຠາວຣຫິເຕ ສທ຺ທາຍຕເນ ປວຕ຺ຕມາໂນປິ ສຸຕໂວຫາໂຣ ‘‘ທຸຕິຍໍ ຕຕິຍ’’ນ຺ຕິອາທິໂກ ວິຍ ປຐມາທີນິ ທິຏ຺ຐມຸຕວິຎ຺ຎາເຕ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາວ ປວຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ທິຏ຺ຐາທີນິ ອຸປນິຘາຍ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕ’’ຕິ ອສຸຕໍ ນ ໂຫຕີຕິ ຫິ ສຸຕນ຺ຕິ ປກາສິໂຕຍມຕ຺ໂຖຕິ. ອຕ຺ຕນາ ປຏິວິທ຺ຘາ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ປກາຣວິເສສາ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ເຖເຣນ ປຈ຺ຈາມຏ຺ຐາຕິ ອາຫ ‘‘ອສມ຺ໂມຫໍ ທີເປຕີ’’ຕິ. ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘສມຕ຺ໂຖ ໂຫຕີຕິ ເອເຕນ ວກ຺ຂມານສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ນານປ຺ປກາຣຕໍ ທຸປ຺ປຏິວິຊ຺ຌຕຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕິ. ສຸຕສ຺ສ ອສມ຺ໂມສໍ ທີເປຕີຕິ ສຸຕາກາຣສ຺ສ ຍາຖາວໂຕ ທສ຺ສິຍມານຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສມ຺ໂມເຫນາຕິ ສມ຺ໂມຫາຠາເວນ, ປຎ຺ຎາຍ ເອວ ວາ ສວນກາລສມ຺ຠູຕາຍ ຕທຸຕ຺ຕຣກາລປຎ຺ຎາສິທ຺ຘິ. ເອວໍ ອສມ຺ໂມເສນາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ພ຺ຍຎ຺ຊນານໍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ໂພ ອາກາໂຣ ນາຕິຄມ຺ຠີໂຣ, ຍຖາສຸຕຘາຣຓເມວ ຕຕ຺ຖ ກຣຓີຍນ຺ຕິ ສຕິຍາ ພ຺ຍາປາໂຣ ອຘິໂກ, ປຎ຺ຎາ ຕຕ຺ຖ ຄຸຓີຠູຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຎ຺ຎາປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍາ’’ຕິອາທິ ‘‘ປຎ຺ຎາຍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມາ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ປຸພ຺ພງ຺ຄມຕາ ເຈຕ຺ຖ ປຘານຕາ ‘‘ມໂນປຸພ຺ພງ຺ຄມາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໑, ໒) ວິຍ. ປຸພ຺ພງ຺ຄມຕາຍ ວາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີສຸ ອາວຊ຺ຊນາທີນໍ ວິຍ ອປ຺ປຘານຕ຺ເຕ ປຎ຺ຎາ ປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ເອຕິສ຺ສາຕິ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ເອວໍ ສຕິປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ຍຖາສມ຺ຠວມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນສ຺ສາຕິ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປຣິປຸຓ຺ຓສ຺ສ, ສງ຺ກາສນປກາສນວິວຣຓວິຠຊນອຸຕ຺ຕານີກຣຓປຎ຺ຎຕ຺ຕິວເສນ ຉຫິ ອຕ຺ຖປເທຫິ, ອກ຺ຂຣປທພ຺ຍຎ຺ຊນາກາຣນິຣຸຕ຺ຕິນິທ຺ເທສວເສນ ຉຫິ ພ຺ຍຎ຺ຊນປເທຫິ ຈ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສາຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ໂຍນິໂສມນສິກາຣໍ ທີເປຕິ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ວຸຈ຺ຈມານານໍ ອາກາຣນິທສ຺ສນາວຘາຣຓຕ຺ຖານໍ ອວິປຣີຕສທ຺ຘມ຺ມວິສຍຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອວິກ຺ເຂປໍ ທີເປຕີຕິ ‘‘ມູລປຣິຍາຍໍ ກຕ຺ຖ ຠາສິຕ’’ນ຺ຕິອາທິປຸຈ຺ຉາວເສນ ປກຣຓປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ວກ຺ຂມານສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສວນໍ ສມາຘານມນ຺ຕເຣນ ນ ສມ຺ຠວຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສາຕິອາທິ ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ສມຕ຺ຖນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິຍາຕິ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນເທສກປໂຍຊນາທິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ອວິປຣີຕສທ຺ຘມ຺ມວິສເຍຫິ ວິຍ ອາກາຣນິທສ຺ສນາວຘາຣຓຕ຺ເຖຫິ ໂຍນິໂສມນສິກາຣສ຺ສ, ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວເນນ ວິຍ ຈ ອວິກ຺ເຂປສ຺ສ ຍຖາ ໂຍນິໂສມນສິກາເຣນ ຜລຠູເຕນ ອຕ຺ຕສມ຺ມາປຓິຘິປຸພ຺ເພກຕປຸຎ຺ຎຕານໍ ສິທ຺ຘິ ວຸຕ຺ຕາ ຕທວິນາຠາວໂຕ, ເອວໍ ອວິກ຺ເຂເປນ ຜລຠູເຕນ ກາຣຓຠູຕານໍ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍານໍ ສິທ຺ຘິ ທສ຺ເສຕພ຺ພາ ສິຍາ ອສ຺ສຸຕວໂຕ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍຣຫິຕສ຺ສ ຈ ຕທຠາວໂຕ. ນ ຫິ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕຕິອາທິນາ ສມຕ຺ຖນວຈເນນ ປນ ອວິກ຺ເຂເປນ ກາຣຓຠູເຕນ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສເຍນ ຈ ຜລຠູຕສ຺ສ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສ຺ສ ສິທ຺ຘິ ທສ຺ສິຕາ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ ຍຸຕ຺ໂຕ ສິຍາ – ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍາ ນ ເອກນ຺ເຕນ ອວິກ຺ເຂປສ຺ສ ກາຣຓໍ ພາຫິຣງ຺ຄຕ຺ຕາ, ອວິກ຺ເຂໂປ ປນ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສໂຍ ວິຍ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສ຺ສ ເອກນ຺ຕກາຣຓນ຺ຕິ. ເອວມ຺ປິ ອວິກ຺ເຂເປນ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍສິທ຺ຘິໂຊຕນາ ນ ສມຕ຺ຖິຕາວ, ໂນ ນ ສມຕ຺ຖິຕາ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕານໍ ສປ຺ປຸຣິສປຍິຣຸປາສນາຠາວສ຺ສ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘຕ຺ຕາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຸຣິມໍ ຜເລນ ກາຣຓສ຺ສ ສິທ຺ຘິທສ຺ສນໍ ນທີປູເຣນ ວິຍ ອຸປຣິ ວຸຏ຺ຐິສພ຺ຠາວສ຺ສ, ທຸຕິຍໍ ກາຣເຓນ ຜລສ຺ສ ສິທ຺ຘິທສ຺ສນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ເອກນ຺ຕວສ຺ສິນາ ວິຍ ເມຆວຸຏ຺ຐາເນນ ວຸຏ຺ຐິປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ.

ຠຄວໂຕ ວຈນສ຺ສ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປເຠທປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ສກລສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິໂອຄາຫນາກາໂຣ ນິຣວເສສປຣຫິຕປາຣິປູຣິກາຣຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວໍ ຠທ຺ທໂກ ອາກາໂຣ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ນ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ປຈ຺ຉິມຈກ຺ກທ຺ວຍສມ຺ປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ອຕ຺ຕສມ຺ມາປຓິຘິປຸພ຺ເພກຕປຸຎ຺ຎຕາສງ຺ຂາຕໍ ຄຸຓທ຺ວຍໍ. ອປຣາປຣວຸຕ຺ຕິຍາ ເຈຕ຺ຖ ຈກ຺ກຠາໂວ, ຈຣນ຺ຕິ ເອເຕຫິ ສຕ຺ຕາ ສມ຺ປຕ຺ຕິຠເວສູຕິ ວາ. ເຍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈກ຺ການິ, ເຍຫິ ສມນ຺ນາຄຕານໍ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ຈຕຸຈກ຺ກໍ ວຕ຺ຕຕີ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໔.໓໑). ປຸຣິມປຈ຺ຉິມຠາໂວ ເຈຕ຺ຖ ເທສນາກ຺ກມວເສນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ປຈ຺ຉິມຈກ຺ກທ຺ວຍສິທ຺ຘິຍາຕິ ປຈ຺ຉິມຈກ຺ກທ຺ວຍສ຺ສ ອຕ຺ຖິຕາຍ. ສມ຺ມາປຓິຫິຕຕ຺ໂຕ ປຸພ຺ເພ ຈ ກຕປຸຎ຺ໂຎ ສຸທ຺ຘາສໂຍ ໂຫຕິ ຕທສຸທ຺ຘິເຫຕູນໍ ກິເລສານໍ ທູຣີຠາວໂຕຕິ ອາຫ – ‘‘ອາສຍສຸທ຺ຘິ ສິທ຺ຘາ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສມ຺ມາປຓິຫິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ເສຍ຺ຍໂສ ນໍ ຕໂຕ ກເຣ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໔໓), ‘‘ກຕປຸຎ຺ໂຎສິ ຕ຺ວໍ ອານນ຺ທ, ປຘານມນຸຍຸຎ຺ຊ, ຂິປ຺ປໍ ໂຫຫິສິ ອນາສໂວ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໐໗) ຈ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອາສຍສຸທ຺ຘິຍາ ອຘິຄມພ຺ຍຕ຺ຕິສິທ຺ຘີ’’ຕິ. ປໂຍຄສຸທ຺ຘິຍາຕິ ໂຍນິໂສມນສິກາຣປຸພ຺ພງ຺ຄມສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສວນປໂຍຄສ຺ສ ວິສທຠາເວນ. ຕຖາ ຈາຫ ‘‘ອາຄມພ຺ຍຕ຺ຕິສິທ຺ຘີ’’ຕິ. ສພ຺ພສ຺ສ ວາ ກາຍວຈີປໂຍຄສ຺ສ ນິທ຺ໂທສຠາເວນ. ປຣິສຸທ຺ຘກາຍວຈີປໂຍໂຄ ຫິ ວິປ຺ປຏິສາຣາຠາວໂຕ ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ປຣິຍຕ຺ຕິຍໍ ວິສາຣໂທ ໂຫຕີຕິ.

ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘທີປເກນາຕິອາທິນາ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊເນສຸ ເຖຣສ຺ສ ເອວໍສທ຺ທສຸຕ-ສທ຺ທານໍ ອສມ຺ໂມຫາສມ຺ໂມສທີປນໂຕ ຈຕຸປຏິສມ຺ຠິທາວເສນ ອຕ຺ຖໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ໂສຕພ຺ພເຠທປຏິເວຘທີປເກນາຕິ ເອເຕນ ອຍໍ ສຸຕ-ສທ຺ໂທ ເອວໍ-ສທ຺ທສນ຺ນິຘານໂຕ, ວກ຺ຂມານາເປກ຺ຂາຍ ວາ ສາມຎ຺ເຎເນວ ໂສຕພ຺ພຘມ຺ມວິເສສໍ ອາມສຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ມໂນທິຏ຺ຐິກຣຓາ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມານໍ ອນຸເປກ຺ຂນສຸປ຺ປຏິເວຘາ ວິເສສໂຕ ມນສິກາຣປຏິພທ຺ຘາຕິ ເຕ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ໂຍນິໂສມນສິກາຣທີປເກນ ເອວໍສທ຺ເທນ ໂຍເຊຕ຺ວາ, ສວນຘາຣຓວຈີປຣິຈຍາ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມານໍ ວິເສເສນ ໂສຕາວຘານປຏິພທ຺ຘາຕິ ເຕ ອວິກ຺ເຂປທີປເກນ ສຸຕ-ສທ຺ເທນ ໂຍເຊຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຘມ຺ມສ຺ສວເນ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນຕິ. ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມາຕິ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມາ. ມນສານຸເປກ຺ຂິຕາຕິ ‘‘ອິຘ ສີລໍ ກຖິຕໍ, ອິຘ ສມາຘິ, ອິຘ ປຎ຺ຎາ, ເອຕ຺ຕກາ ເອຕ຺ຖ ອນຸສນ຺ຘິໂຍ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ມນສາ ອນຸ ອນຸ ເປກ຺ຂິຕາ. ທິຏ຺ຐິຍາ ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘາຕິ ນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິຠູຕາຍ, ຎາຕປຣິຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕາຍ ວາ ທິຏ຺ຐິຍາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕຣູປາຣູປຘມ຺ເມ ‘‘ອິຕິ ຣູປໍ, ເອຕ຺ຕກໍ ຣູປ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສຸຏ຺ຐຸ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ປຏິວິທ຺ຘາ.

ສກເລນ ວຈເນນາຕິ ປຸພ຺ເພ ຕີຫິ ປເທຫິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ໂຍຊິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຕໂນ ອທຫນ຺ໂຕຕິ ‘‘ມເມທ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຕນິ ອຏ຺ຐເປນ຺ໂຕ. ອສປ຺ປຸຣິສຠູມິນ຺ຕິ ອກຕຎ຺ຎຸຕໍ ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ ປາປຠິກ຺ຂຸ ຕຖາຄຕປ຺ປເວທິຕໍ ຘມ຺ມວິນຍໍ ປຣິຍາປຸຓິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ທຫຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑໙໕) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ອນຣິຍໂວຫາຣາວຕ຺ຖໍ, ສາ ເອວ ອນຣິຍໂວຫາຣາວຕ຺ຖາ ອສທ຺ຘມ຺ໂມ. ນນຸ ຈ ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣສ຺ສ ‘‘ມເມທໍ ວຈນ’’ນ຺ຕິ ອຘິມານສ຺ສ, ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣາທີນຎ຺ຈ ຕທາສງ຺ກາຍ ອຠາວໂຕ ອສປ຺ປຸຣິສຠູມິສມຕິກ຺ກມາທິວຈນໍ ນິຣຕ຺ຖກນ຺ຕິ? ນຍິທເມວໍ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ເຕນ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ວິຠາວິໂຕຕິ ທສ຺ສນໂຕ. ເກຈິ ປນ ‘‘ເທວຕານໍ ປຣິວິຕກ຺ກາເປກ຺ຂໍ ຕຖາວຈນນ຺ຕິ ເອທິສີ ໂຈທນາ ອນວກາສາວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕສ຺ມິໍ ກິຣ ຂເຓ ເອກຈ຺ຈານໍ ເທວຕານໍ ເອວໍ ເຈຕໂສ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ອຸທປາທິ ‘‘ຠຄວາ ຈ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ອຍຎ຺ຈ ອາຍສ຺ມາ ເທສນາກຸສໂລ, ອິທານິ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ ສກ຺ຍກຸລປ຺ປສຸໂຕ ຕຖາຄຕສ຺ສ ຠາຕາ ຈູຬປິຕຸປຸຕ຺ໂຕ, ກິໍ ນຸ ໂຂ ສຍໍ ສຈ຺ຉິກຕໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ອຸທາຫຸ ຠຄວໂຕເຍວ ວຈນໍ ຍຖາສຸຕ’’ນ຺ຕິ. ເອວໍ ຕທາສງ຺ກິຕປ຺ປກາຣໂຕ ອສປ຺ປຸຣິສຠູມິສໂມກ຺ກມາທິໂຕ ອຕິກ຺ກມາທິ ວິຠາວິຕນ຺ຕິ. ອປ຺ເປຕີຕິ ນິທສ຺ເສຕິ. ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ເຖສຸ ຍຖາຣຫໍ ສຕ຺ເຕ ເນຕີຕິ ເນຕ຺ຕິ, ຘມ຺ໂມເຍວ ເນຕ຺ຕິ ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິ.

ທຬ຺ຫຕຣນິວິຏ຺ຐາ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ກງ຺ຂາ. ນາຕິສໍສປ຺ປນາ ມຕິເຠທມຕ຺ຕາ ວິມຕິ. ອສ຺ສທ຺ຘິຍໍ ວິນາເສຕິ ຠຄວຕາ ເທສິຕຕ຺ຕາ, ສມ຺ມຸຂາວສ຺ສ ປຏິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ, ຂລິຕທຸຣຸຕ຺ຕາທິຄຫຓໂທສາຠາວໂຕ ຈ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຐມາທໂຍ ຕິສ຺ໂສ ອຕ຺ຖໂຍຊນາ ອາກາຣາທິອຕ຺ເຖສຸ ອຄ຺ຄຫິຕວິເສສເມວ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ສິຕາ, ຕໂຕ ປຣາ ຈຕສ຺ໂສ ອາກາຣຕ຺ຖເມວ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິຠາວິຕາ, ປຈ຺ຉິມາ ປນ ຕິສ຺ໂສ ຍຖາກ຺ກມໍ ອາກາຣຕ຺ຖໍ ນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອວຘາຣຓຕ຺ຖຎ຺ຈ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ໂຍຊິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເອກ-ສທ຺ໂທ ອຎ຺ຎເສຏ຺ຐາສຫາຍສງ຺ຂ຺ຍາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈ, ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ ໂມຆມຎ຺ຎນ຺ຕິ ອິຕ຺ເຖເກ ອຠິວທນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໒໗) ອຎ຺ຎຕ຺ເຖ ທິສ຺ສຕິ, ‘‘ເຈຕໂສ ເອໂກທິຠາວ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໒໘) ເສຏ຺ຐຕ຺ເຖ, ‘‘ເອໂກ ວູປກຏ຺ໂຐ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໔໐໕) ອສຫາເຍ, ‘‘ເອໂກວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຂໂຓ ຈ ສມໂຍ ຈ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາສາຍາ’’ຕິອາທີສຸ ສງ຺ຂ຺ຍາຍໍ. ອິຘາປິ ສງ຺ຂ຺ຍາຍນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ເອກນ຺ຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉທນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ກາລຎ຺ຈ ສມຍຎ຺ຈາຕິ ຍຸຕ຺ຕກາລຎ຺ຈ ປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄິຎ຺ຈ ຂໂຓຕິ ໂອກາໂສ. ຕຖາຄຕຸປ຺ປາທາທິໂກ ຫິ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ໂອກາໂສ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍປຏິລາຠເຫຕຸຕ຺ຕາ. ຂໂຓ ເອວ ຈ ສມໂຍ. ໂຍ ‘‘ຂໂຓ’’ຕິ ຈ ‘‘ສມໂຍ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ເອໂກວາຕິ ຫິ ອຕ຺ໂຖ ມຫາສມໂຍຕິ ມຫາສມູໂຫ. ສມໂຍປິ ໂຂຕິ ສິກ຺ຂາປທປູຣຓສ຺ສ ເຫຕຸປິ. ສມຍປ຺ປວາທເກຕິ ທິຏ຺ຐິປ຺ປວາທເກ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ນິສິນ຺ນາ ຕິຕ຺ຖິຍາ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ສມຍໍ ປວທນ຺ຕີຕິ. ອຕ຺ຖາຠິສມຍາຕິ ຫິຕປຏິລາຠາ. ອຠິສເມຕພ຺ໂພຕິ ອຠິສມໂຍ, ອຠິສມໂຍ ອຕ຺ໂຖ ອຠິສມຍຏ຺ໂຐຕິ ປີຬນາທີນິ ອຠິສເມຕພ຺ພຠາເວນ ເອກີຠາວໍ ອຸປເນຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕານິ. ອຠິສມຍສ຺ສ ວາ ປຏິເວຘສ຺ສ ວິສຍຠູໂຕ ອຕ຺ໂຖ ອຠິສມຍຏ຺ໂຐຕິ. ຕາເນວ ຕຖາ ເອກຕ຺ເຕນ ວຸຕ຺ຕານິ. ຕຕ຺ຖ ປີຬນໍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈສ຺ສ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ຫິໍສນໍ ອວິປ຺ຜາຣິກຕາກຣຓໍ. ສນ຺ຕາໂປ ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂຕາທິວເສນ ສນ຺ຕາປນໍ ປຣິທຫນໍ.

ຕຕ຺ຖ ສຫກາຣີກາຣຓໍ ສນ຺ນິຊ຺ຌໍ ສເມຕິ ສມເວຕີຕິ ສມໂຍ, ສມວາໂຍ. ສເມຕິ ສມາຄຈ຺ຉຕິ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ເອຕ຺ຖ ຕທາຘາຣປຸຄ຺ຄເລຫີຕິ ສມໂຍ, ຂໂຓ. ສເມຕິ ເອຕ຺ຖ, ເອເຕນ ວາ ສໍຄຈ຺ຉຕິ ສຕ຺ໂຕ, ສຠາວຘມ຺ໂມ ວາ ສຫຊາຕາທີຫິ ອຸປ຺ປາທາທີຫິ ວາຕິ ສມໂຍ, ກາໂລ. ຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິມຕ຺ຕຕາຍ ອຕ຺ຖໂຕ ອຠູໂຕປິ ຫິ ກາໂລ ຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອຘິກຣຓໍ ກຣຓໍ ວິຍ ຈ ກປ຺ປນາມຕ຺ຕສິທ຺ເຘນ ຣູເປນ ໂວຫຣີຍຕີຕິ. ສມໍ, ສຫ ວາ ອວຍວານໍ ອຍນໍ ປວຕ຺ຕິ ອວຏ຺ຐານນ຺ຕິ ສມໂຍ, ສມູໂຫ ຍຖາ ‘‘ສມຸທາໂຍ’’ຕິ. ອວຍວສຫາວຏ຺ຐານເມວ ຫິ ສມູໂຫຕິ. ອວເສສປຈ຺ຈຍານໍ ສມາຄເມ ເອຕິ ຜລໍ ເອຕສ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ປວຕ຺ຕຕິ ຈາຕິ ສມໂຍ, ເຫຕຸ ຍຖາ ‘‘ສມຸທໂຍ’’ຕິ. ສເມຕິ ສໍໂຍຊນຠາວໂຕ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ເອຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວິສເຍ ປວຕ຺ຕຕິ, ທຬ຺ຫຄ຺ຄຫຓຠາວໂຕ ວາ ສໍຍຸຕ຺ຕາ ອຍນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ສຕ຺ຕາ ຍຖາຠິນິເວສໍ ເອເຕນາຕິ ສມໂຍ, ທິຏ຺ຐິ; ທິຏ຺ຐິສຎ຺ໂຎຊເນນ ຫິ ສຕ຺ຕາ ອຕິວິຍ ພຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ. ສມິຕິ ສງ຺ຄຕິ ສໂມຘານນ຺ຕິ ສມໂຍ, ປຏິລາໂຠ. ສມຍນໍ, ສມ຺ມາ ວາ ອຍນໍ ອປຄໂມຕິ ສມໂຍ, ປຫານໍ. ອຠິມຸຂໍ ຎາເຓນ ສມ຺ມາ ເອຕພ຺ໂພ ອຠິສເມຕພ຺ໂພຕິ ອຠິສມໂຍ, ຘມ຺ມານໍ ອວິປຣີໂຕ ສຠາໂວ. ອຠິມຸຂຠາເວນ ສມ຺ມາ ເອຕິ ຄຈ຺ຉຕິ ພຸຊ຺ຌຕີຕິ ອຠິສມໂຍ, ຘມ຺ມານໍ ອວິປຣີຕສຠາວາວໂພໂຘ. ເອວໍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ສມຍ-ສທ຺ທສ຺ສ ປວຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາເຣ ອຠິສມຍສທ຺ທສ຺ສ ອຸທາຫຣຓໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອສ຺ສາຕິ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ. ກາໂລ ອຕ຺ໂຖ ສມວາຍາທີນໍ ອຕ຺ຖານໍ ອິຘ ອສມ຺ຠວໂຕ, ເທສເທສກປຣິສານໍ ວິຍ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິທານຠາເວນ ກາລສ຺ສ ອປທິສິຕພ຺ພໂຕ ຈ.

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ອນິຍມິຕວເສເນວ ກາໂລ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ນ ອຸຕຸສໍວຈ຺ຉຣາທິວເສນ ນິຍເມຕ຺ວາຕິ? ອາຫ – ‘‘ຕຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປີ’’ຕິອາທິ. ອຸຕຸສໍວຈ຺ຉຣາທິວເສນ ນິຍມໍ ອກຕ຺ວາ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ວຈເນນ ອຍມ຺ປິ ຄຸໂຓ ລທ຺ໂຘ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຍ ວາ ອິເມ’’ຕິອາທິມາຫ. ສາມຎ຺ຎໂຊຕນາ ຫິ ວິເສເສ ອວຕິຏ຺ຐຕີຕິ. ຕຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣສມໂຍ ເທວສິກໍ ຌານຜລສມາປຕ຺ຕີຫິ ວີຕິນາມນກາໂລ, ວິເສສໂຕ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕາຫານິ. ສຸປ຺ປກາສາຕິ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸສໍກມ຺ປນໂອຠາສປາຕຸຠາວາທີຫິ ປາກຏາ. ຍຖາວຸຕ຺ຕເຠເທສຸ ເອວ ສມເຍສຸ ເອກເທສໍ ປກາຣນ຺ຕເຣຫິ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂຍ ຈາຍ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຖາ ຫິ ຎາຓກິຈ຺ຈສມໂຍ ອຕ຺ຕຫິຕປຏິປຕ຺ຕິສມໂຍ ຈ ອຠິສມ຺ໂພຘິສມໂຍ, ອຣິຍຕຸຓ຺ຫີຠາວສມໂຍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣສມໂຍ, ກຣຸຓາກິຈ຺ຈປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິຘມ຺ມິກຖາສມໂຍ ເທສນາສມໂຍ ເອວ.

ກຣຓວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຕ຺ຖາຕິ ອຠິຘມ຺ມຕທຎ຺ຎສຸຕ຺ຕປທວິນເຍສຸ. ຕຖາຕິ ຠຸມ຺ມກຣເຓຫິ. ອຘິກຣຓຕ຺ໂຖ ອາຘາຣຕ຺ໂຖ. ຠາໂວ ນາມ ກິຣິຍາ, ຕາຍ ກິຣິຍນ຺ຕຣລກ຺ຂຓໍ ຠາເວນຠາວລກ຺ຂຓໍ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ກາໂລ ສຠາວຘມ຺ມປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ ສຍໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອວິຊ຺ຊມາໂນປິ ອາຘາຣຠາເວນ ປຎ຺ຎາໂຕ ຕງ຺ຂຓປ຺ປວຕ຺ຕານໍ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ປຣໂຕ ຈ ອຠາວໂຕ ‘‘ປຸພ຺ພຓ຺ເຫ ຊາໂຕ, ສາຍນ຺ເຫ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ຈ ອາທີສຸ, ສມູໂຫ ຈ ອວຍວວິນິມຸຕ຺ໂຕ ອວິຊ຺ຊມາໂນປິ ກປ຺ປນາມຕ຺ຕສິທ຺ໂຘ ອວຍວານໍ ອາຘາຣຠາເວນ ປຎ຺ຎາປີຍຕິ ‘‘ຣຸກ຺ເຂ ສາຂາ, ຍວຣາສິຍໍ ສມ຺ຠູໂຕ’’ຕິອາທີສຸ, ເອວໍ ອິຘາປີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອຘິກຣຓຎ຺ຫິ…ເປ… ຘມ຺ມານ’’ນ຺ຕິ. ຍສ຺ມິໍ ກາເລ ຘມ຺ມປຸຎ຺ເຊ ວາ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍ ເອວ ກາເລ ຘມ຺ມປຸຎ຺ເຊ ຈ ຜສ຺ສາທໂຍປິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຍຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ຈ ‘‘ຄາວີສຸ ທຸຍ຺ຫມານາສຸ ຄໂຕ, ທຸທ຺ຘາສຸ ອາຄໂຕ’’ຕິ ໂທຫນກິຣິຍາຍ ຄມນກິຣິຍາ ລກ຺ຂີຍຕິ, ເອວໍ ອິຘາປິ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ, ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ສຕີ’’ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍມາໂນ ເອວ ໂຫຕິ ປທຕ຺ຖສ຺ສ ສຕ຺ຕາວິຣຫາຠາວໂຕຕິ ສມຍສ຺ສ ສຕ຺ຕາກິຣິຍາຍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກິຣິຍາ ຜສ຺ສາທີນໍ ຠວນກິຣິຍາ ຈ ລກ຺ຂີຍຕິ. ຍສ຺ມິໍ ສມເຍຕິ ຍສ຺ມິໍ ນວເມ ຂເຓ, ຍສ຺ມິໍ ໂຍນິໂສມນສິກາຣາທິເຫຕຸມ຺ຫິ, ປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ວາ ສຕິ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ຂເຓ, ເຫຕຸມ຺ຫິ, ປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ວາ ຜສ຺ສາທໂຍປິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຸຠຍຕ຺ຖ ສມຍສທ຺ເທ ຠຸມ຺ມນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ ລກ຺ຂຓຠູຕຠາວຍຸຕ຺ໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຂຓ…ເປ… ລກ຺ຂີຍຕີ’’ຕິ.

ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ກຣຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕິ ‘‘ອນ຺ເນນ ວສຕິ, ອຊ຺ເຌເນນ ວສຕິ, ຜຣສຸນາ ຉິນ຺ທຕິ, ກຸທາເລນ ຂຓຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ວີຕິກ຺ກມຎ຺ຫິ ສຸຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ສນ຺ນິປາຕາເປຕ຺ວາ ໂອຕິຓ຺ຓວຕ຺ຖຸກໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ປຏິປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ວິຄຣຫິຕ຺ວາ ຈ ຕໍ ຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ ໂອຕິຓ຺ຓກາລໍ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ເຕເນວ ກາເລນ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎເປນ຺ໂຕ ຠຄວາ ວິຫຣຕິ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຫຕຸຎ຺ຈ ອເປກ຺ຂມາໂນ ຕຕິຍປາຣາຊິກາທີສຸ ວິຍ.

ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ອາຣມ຺ຠໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ເທສນານິຏ຺ຐານໍ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິສງ຺ຂາເຕນ ກຣຸຓາວິຫາເຣນ. ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖໍ. ອຸປໂຍຄວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ ຍຖາ ‘‘ມາສໍ ອຊ຺ເຌຕີ’’ຕິ.

ໂປຣາຓາຕິ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາ. ອຠິລາປມຕ຺ຕເຠໂທຕິ ວຈນມຕ຺ເຕນ ວິເສໂສ. ເຕນ ສຸຕ຺ຕວິນເຍສຸ ວິຠຕ຺ຕິພ຺ຍຕ຺ຕໂຍ ກໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ເສຏ຺ຐນ຺ຕິ ເສຏ຺ຐວາຈກໍ ວຈນໍ ‘‘ເສຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ເສຏ຺ຐຄຸຓສຫຈຣຓໂຕ. ຕຖາ ອຸຕ຺ຕມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ຄາຣວຍຸຕ຺ໂຕຕິ ຄຣຸຠາວຍຸຕ຺ໂຕ ຄຣຸຄຸຓໂຍຄໂຕ, ຄຣຸກຣຓາຣຫຕາຍ ວາ ຄາຣວຍຸຕ຺ໂຕ. ວຸຕ຺ໂຕເຍວ, ນ ປນ ອິຘ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄສ຺ສ ອິມິສ຺ສາ ອຏ຺ຐກຖາຍ ເອກເທສຠາວໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອປໂຣ ນໂຍ (ສໍ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໑; ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.ວິນຍານິສໍສກຖາວຓ຺ຓນາ; ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໑.໑໔໔; ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ. ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ) – ຠາຄວາຕິ ຠຄວາ, ຠຕວາຕິ ຠຄວາ, ຠາເຄ ວນີຕິ ຠຄວາ, ຠເຄ ວນີຕິ ຠຄວາ, ຠຕ຺ຕວາຕິ ຠຄວາ, ຠເຄ ວມີຕິ ຠຄວາ, ຠາເຄ ວມີຕິ ຠຄວາ.

ຠຄວາ ຠຕວາ ຠາເຄ, ຠເຄ ຈ ວນິ ຠຕ຺ຕວາ;

ຠເຄ ວມິ ຕຖາ ຠາເຄ, ວມີຕິ ຠຄວາ ຊິໂນ.

ຕຕ຺ຖ ກຖໍ ຠາຄວາຕິ ຠຄວາ? ເຍ ເຕ ສີລາທໂຍ ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘາ ຄຸຓຠາຄາ ຄຸຓໂກຏ຺ຐາສາ, ເຕ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓາ ນິຣຕິສຍາ ຕຖາຄຕສ຺ສ ອຕ຺ຖິ ອຸປລພ຺ຠນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ສີລໍ, ສມາຘິ, ປຎ຺ຎາ, ວິມຸຕ຺ຕິ, ວິມຸຕ຺ຕິຎາຓທສ຺ສນໍ, ຫິຣີ, ໂອຕ຺ຕປ຺ປໍ, ສທ຺ຘາ, ວີຣິຍໍ, ສຕິ ສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ, ສີລວິສຸທ຺ຘິ, ທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘິ, ສມໂຖ, ວິປສ຺ສນາ, ຕີຓິ ກຸສລມູລານິ, ຕີຓິ ສຸຈຣິຕານິ, ຕໂຍ ສມ຺ມາວິຕກ຺ກາ, ຕິສ຺ໂສ ອນວຊ຺ຊສຎ຺ຎາ, ຕິສ຺ໂສ ຘາຕຸໂຍ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ສມ຺ມປ຺ປຘານາ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ອິທ຺ຘິປາທາ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຣິຍມຄ຺ຄາ, ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣິຍຜລານິ, ຈຕສ຺ໂສ ປຏິສມ຺ຠິທາ, ຈຕຸໂຍນິປຏິຈ຺ເຉທກຎາຓໍ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຣິຍວໍສາ, ຈຕ຺ຕາຣິ ເວສາຣຊ຺ຊຎາຓານິ, ປຎ຺ຈ ປຘານິຍງ຺ຄານິ, ປຎ຺ຈງ຺ຄິໂກ ສມ຺ມາສມາຘິ, ປຎ຺ຈຎາຓິໂກ ສມ຺ມາສມາຘິ, ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍານິ, ປຎ຺ຈ ພລານິ, ປຎ຺ຈ ນິສ຺ສາຣຓີຍາ ຘາຕຸໂຍ, ປຎ຺ຈ ວິມຸຕ຺ຕາຍຕນຎາຓານິ, ປຎ຺ຈ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນີຍາ ສຎ຺ຎາ, ຉ ອນຸສ຺ສຕິຏ຺ຐານານິ, ຉ ຄາຣວາ, ຉ ນິສ຺ສາຣຓີຍາ ຘາຕຸໂຍ, ຉ ສຕຕວິຫາຣາ, ຉ ອນຸຕ຺ຕຣິຍານິ, ຉ ນິພ຺ເພຘຠາຄິຍາ ສຎ຺ຎາ, ຉ ອຠິຎ຺ຎາ, ຉ ອສາຘາຣຓຎາຓານິ, ສຕ຺ຕ ອປຣິຫານິຍາ ຘມ຺ມາ, ສຕ຺ຕ ອຣິຍຘມ຺ມາ, ສຕ຺ຕ ອຣິຍຘນານິ, ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ, ສຕ຺ຕ ສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ມາ, ສຕ຺ຕ ນິຊ຺ຊຣວຕ຺ຖູນິ, ສຕ຺ຕ ສຎ຺ຎາ, ສຕ຺ຕ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍປຸຄ຺ຄລເທສນາ, ສຕ຺ຕ ຂີຓາສວພລເທສນາ, ອຏ຺ຐ ປຎ຺ຎາປຏິລາຠເຫຕຸເທສນາ, ອຏ຺ຐ ສມ຺ມຕ຺ຕານິ, ອຏ຺ຐ ໂລກຘມ຺ມາຕິກ຺ກມາ, ອຏ຺ຐ ອາຣມ຺ຠວຕ຺ຖູນິ, ອຏ຺ຐ ອກ຺ຂຓເທສນາ, ອຏ຺ຐ ມຫາປຸຣິສວິຕກ຺ກາ, ອຏ຺ຐ ອຠິຠາຍຕນເທສນາ, ອຏ຺ຐ ວິໂມກ຺ຂາ, ນວ ໂຍນິໂສມນສິກາຣມູລກາ ຘມ຺ມາ, ນວ ປາຣິສຸທ຺ຘິປຘານິຍງ຺ຄານິ, ນວ ສຕ຺ຕາວາສເທສນາ, ນວ ອາຆາຕປຏິວິນຍາ, ນວ ສຎ຺ຎາ, ນວ ນານຕ຺ຕາ, ນວ ອນຸປຸພ຺ພວິຫາຣາ, ທສ ນາຖກຣຓາ ຘມ຺ມາ, ທສ ກສິຓາຍຕນານິ, ທສ ກຸສລກມ຺ມປຖາ, ທສ ສມ຺ມຕ຺ຕານິ, ທສ ອຣິຍວາສາ, ທສ ອເສກ຺ຂຘມ຺ມາ, ທສ ຕຖາຄຕພລານິ, ເອກາທສ ເມຕ຺ຕານິສໍສາ, ທ຺ວາທສ ຘມ຺ມຈກ຺ກາກາຣາ, ເຕຣສ ຘຸຕຄຸຓາ, ຈຸທ຺ທສ ພຸທ຺ຘຎາຓານິ, ປຎ຺ຈທສ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນີຍາ ຘມ຺ມາ, ໂສຬສວິຘາ ອານາປານສ຺ສຕິ, ໂສຬສ ອປຣນ຺ຕປນີຍາ ຘມ຺ມາ, ອຏ຺ຐາຣສ ພຸທ຺ຘຘມ຺ມາ, ເອກູນວີສຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓານິ, ຈຕຸຈຕ຺ຕາລີສ ຎາຓວຕ຺ຖູນິ, ປຎ຺ຎາສ ອຸທຍພ຺ພຍຎາຓານິ, ປໂຣປຓ຺ຓາສ ກຸສລຘມ຺ມາ, ສຕ຺ຕສຕ຺ຕຕິ ຎາຓວຕ຺ຖູນິ, ຈຕຸວີສຕິໂກຏິສຕສຫສ຺ສສງ຺ຂາສມາປຕ຺ຕິສຎ຺ຈາຣິມຫາວຊິຣຎາຓໍ, ອນນ຺ຕນຍສມນ຺ຕປຏ຺ຐານປວິຈຍປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓເທສນາຎາຓານິ ຕຖາ ອນນ຺ຕາສຸ ໂລກຘາຕູສຸ ອນນ຺ຕານໍ ສຕ຺ຕານໍ ອາສຍາທິວິຠາວນຎາຓານິ ຈາຕິ ເອວມາທໂຍ ອນນ຺ຕາປຣິມາຓເຠທາ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓາ ນິຣຕິສຍາ ຄຸຓຠາຄາ ຄຸຓໂກຏ຺ຐາສາ ສໍວິຊ຺ຊນ຺ຕິ ອຸປລພ຺ຠນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິຠາຄາ ຄຸຓຠາຄາ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ‘‘ຠາຄວາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ອາ-ກາຣສ຺ສ ຣສ຺ສຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອວໍ ຕາວ ຠາຄວາຕິ ຠຄວາ.

ຍສ຺ມາ ສີລາທໂຍ ສພ຺ເພ, ຄຸຓຠາຄາ ອເສສໂຕ;

ວິຊ຺ຊນ຺ຕິ ສຸຄເຕ ຕສ຺ມາ, ຠຄວາຕິ ປວຸຈ຺ຈຕີຕິ.

ກຖໍ ຠຕວາຕິ ຠຄວາ? ເຍ ເຕ ສພ຺ພໂລກຫິຕາຍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກມາປນ຺ເນຫິ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕາທິເກ ອຏ຺ຐ ຘມ຺ເມ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍາ ກຕມຫາຠິນີຫາເຣຫິ ມຫາໂພຘິສຕ຺ເຕຫິ ປຣິປູຣິຕພ຺ພາ ທານປາຣມີ, ສີລ, ເນກ຺ຂມ຺ມ, ປຎ຺ຎາ, ວີຣິຍ, ຂນ຺ຕິ, ສຈ຺ຈ, ອຘິຏ຺ຐານ, ເມຕ຺ຕາ, ອຸເປກ຺ຂາປາຣມີຕິ ທສ ປາຣມິໂຍ ທສ ອຸປປາຣມິໂຍ ທສ ປຣມຕ຺ຖປາຣມິໂຍຕິ ສມຕິໍສ ປາຣມິໂຍ, ທານາທີນິ ຈຕ຺ຕາຣິ ສງ຺ຄຫວຕ຺ຖູນິ, ສຈ຺ຈາທີນິ ຈຕ຺ຕາຣິ ອຘິຏ຺ຐານານິ, ອງ຺ຄປຣິຈ຺ຈາໂຄ ນຍນຘນຣຊ຺ຊປຸຕ຺ຕທາຣປຣິຈ຺ຈາໂຄຕິ ປຎ຺ຈ ມຫາປຣິຈາຄາ, ປຸພ຺ພໂຍໂຄ, ປຸພ຺ພຈຣິຍາ, ຘມ຺ມກ຺ຂານໍ, ຎາຕຕ຺ຖຈຣິຍາ, ໂລກຕ຺ຖຈຣິຍາ, ພຸທ຺ຘິຈຣິຍາຕິ ເອວມາທໂຍ, ສງ຺ເຂປໂຕ ວາ ສພ຺ເພ ປຸຎ຺ຎຎາຓສມ຺ຠາຣາ ພຸທ຺ຘກຣຘມ຺ມາ, ເຕ ມຫາຠິນີຫາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ກປ຺ປານໍ ສຕສຫສ຺ສາຘິການິ ຈຕ຺ຕາຣິ ອສງ຺ເຂຍ຺ຍານິ ຍຖາ ຫານຠາຄິຍາ ສໍກິເລສຠາຄິຍາ ຐິຕິຠາຄິຍາ ວາ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ອຖ ໂຂ ອຸຕ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣິ ວິເສສຠາຄິຍາວ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວໍ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ນິຣນ຺ຕຣໍ ອນວເສສໂຕ ຠຕາ ສມ຺ຠຕາ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ‘‘ຠຕວາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ຕ-ກາຣສ຺ສ ຄ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ອຖ ວາ ຠຕວາຕິ ເຕເຍວ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ພຸທ຺ຘກຣຘມ຺ເມ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຠຣິ ສມ຺ຠຣິ, ປຣິປູເຣສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວມ຺ປິ ຠຕວາຕິ ຠຄວາ.

ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍາ ສພ຺ເພ, ທານປາຣມິອາທິເກ;

ສມ຺ຠາເຣ ຠຕວາ ນາໂຖ, ເຕນາປິ ຠຄວາ ມໂຕຕິ.

ກຖໍ ຠາເຄ ວນີຕິ ຠຄວາ? ເຍ ເຕ ຈຕຸວີສຕິໂກຏິສຕສຫສ຺ສສງ຺ຂາ ເທວສິກໍ ວຬຎ຺ຊນກສມາປຕ຺ຕິຠາຄາ, ເຕ ອນວເສສໂຕ ໂລກຫິຕຕ຺ຖໍ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣຕ຺ຖໍ ນິຈ຺ຈກປ຺ປໍ ວນິ ຠຊິ ເສວິ ພຫຸລມກາສີຕິ ຠາເຄ ວນີຕິ ຠຄວາ. ອຖ ວາ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍຘມ຺ເມສຸ ກຸສລາທີສຸ ຂນ຺ຘາທີສຸ ຈ ເຍ ເຕ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິວເສນ ສງ຺ເຂປໂຕ ວາ ຈຕຸພ຺ພິຘາ ອຠິສມຍຠາຄາ, ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ປນ ‘‘ຈກ຺ຂຸ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ ໂສຕໍ…ເປ… ຊຣາມຣຓໍ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ປຏິ. ມ. ໑.໒໑) ອເນເກ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາຄາ, ‘‘ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ສມຸທໂຍ ປຫາຕພ຺ໂພ…ເປ… ຊຣາມຣຓສ຺ສ ສມຸທໂຍ ປຫາຕພ຺ໂພ’’ຕິອາທິນາ ປຫາຕພ຺ພຠາຄາ, ‘‘ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ນິໂຣໂຘ…ເປ… ຊຣາມຣຓສ຺ສ ນິໂຣໂຘ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ໂພ’’ຕິອາທິນາ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພຠາຄາ, ‘‘ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ນິໂຣຘຄາມິນີ ປຏິປທາ’’ຕິອາທິນາ, ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ’’ຕິອາທິນາ ຈ ອເນກເຠທາ ຠາເວຕພ຺ພຠາຄາ ຈ ຘມ຺ມາ, ເຕ ສພ຺ເພ ວນິ ຠຊິ ຍຖາຣຫໍ ໂຄຈຣຠາວນາເສວນານໍ ວເສນ ເສວິ. ເອວມ຺ປິ ຠາເຄ ວນີຕິ ຠຄວາ. ອຖ ວາ ‘‘ເຍ ອິເມ ສີລາທໂຍ ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘາ ສາວເກຫິ ສາຘາຣຓາ ຄຸຓຠາຄາ ຄຸຓໂກຏ຺ຐາສາ, ກິນ຺ຕິ ນຸ ໂຂ ເຕ ວິເນຍ຺ຍສນ຺ຕາເນສຸ ປຕິຏ຺ຐເປຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ມຫາກຣຸຓາຍ ວນິ ອຠິປຕ຺ຖຍິ, ສາ ຈສ຺ສ ອຠິປຕ຺ຖນາ ຍຖາຘິປ຺ເປຕຜລາວຫາ ອໂຫສິ. ເອວມ຺ປິ ຠາເຄ ວນີຕິ ຠຄວາ.

ຍສ຺ມາ ເຎຍ຺ຍສມາປຕ຺ຕິຄຸຓຠາເຄ ອເສສໂຕ;

ຠຊິ ປຕ຺ຖຍິ ສຕ຺ຕານໍ, ຫິຕາຍ ຠຄວາ ຕໂຕຕິ.

ກຖໍ ຠເຄ ວນີຕິ ຠຄວາ? ສມາສໂຕ ຕາວ ກຕປຸຎ຺ເຎຫິ ປໂຍຄສມ຺ປນ຺ເນຫິ ຍຖາວິຠວໍ ຠຊີຍນ຺ຕີຕິ ຠຄາ, ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ. ຕຕ຺ຖ ໂລກິເຍ ຕາວ ຕຖາຄໂຕ ສມ຺ໂພຘິໂຕ ປຸພ຺ເພ ໂພຘິສຕ຺ຕຠູໂຕ ປຣມຸກ຺ກໍສຄເຕ ວນິ ຠຊິ ເສວິ, ຍຕ຺ຖ ປຕິຏ຺ຐາຍ ນິຣວເສສໂຕ ພຸທ຺ຘກຣຘມ຺ເມ ສມນ຺ນາເນນ຺ໂຕ ພຸທ຺ຘຘມ຺ເມ ປຣິປາເຈສິ, ພຸທ຺ຘຠູໂຕ ປນ ເຕ ນິຣວຊ຺ຊສຸຂູປສໍຫິເຕ ອນຎ຺ຎສາຘາຣເຓ ໂລກຸຕ຺ຕເຣປິ ວນິ ຠຊິ ເສວິ, ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ປນ ປເທສຣຊ຺ຊອິສ຺ສຣິຍຈກ຺ກວຕ຺ຕິສມ຺ປຕ຺ຕິ-ເທວຣຊ຺ຊສມ຺ປຕ຺ຕິອາທິວເສນ- ຌານວິໂມກ຺ຂສມາຘິສມາປຕ຺ຕິຎາຓທສ຺ສນ-ມຄ຺ຄຠາວນາຜລສຈ຺ຉິ- ກິຣິຍາທິ-ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມວເສນ ຈ ອເນກວິຫິເຕ ອນຎ຺ຎສາຘາຣເຓ ຠເຄ ວນິ ຠຊິ ເສວິ. ເອວມ຺ປິ ຠເຄ ວນີຕິ ຠຄວາ.

ຍາ ຕາ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ໂລເກ, ຍາ ຈ ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ປຸຖຸ;

ສພ຺ພາ ຕາ ຠຊິ ສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ຕສ຺ມາປິ ຠຄວາ ມໂຕຕິ.

ກຖໍ ຠຕ຺ຕວາຕິ ຠຄວາ? ຠຕ຺ຕາ ທຬ຺ຫຠຕ຺ຕິກາ ອສ຺ສ ພຫູ ອຕ຺ຖີຕິ ຠຕ຺ຕວາ. ຕຖາຄໂຕ ຫິ ມຫາກຣຸຓາສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓາທິອປຣິມິຕນິຣຸປມປຠາວຄຸຓວິເສສສມງ຺ຄິຠາວໂຕ ສພ຺ພສຕ຺ຕຸຕ຺ຕໂມ, ສພ຺ພານຕ຺ຖປຣິຫາຣປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍ ນິຣວເສສຫິຕສຸຂວິຘານຕປ຺ປຣາຍ ນິຣຕິສຍາຍ ປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສເທວມນຸສ຺ສາຍ ປຊາຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕູປກາຣິຕາຍ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສມຫາປຸຣິສລກ຺ຂຓ-ອສີຕິອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນ-ພ຺ຍາມປ຺ປຠາທິອນຎ຺ຎສາຘາຣຓ- ວິເສສປຏິມຓ຺ຑິຕ-ຣູປກາຍຕາຍ ຍຖາຠຸຈ຺ຈ-ຄຸຓາຘິຄເຕນ ‘‘ອິຕິປິ ໂສ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ເຕນ ໂລກຕ຺ຕຍພ຺ຍາປິນາ ສຸວິປຸເລນ ສຸວິສຸທ຺ເຘນ ຈ ຖຸຕິໂຆເສນ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ອຸກ຺ກໍສປາຣມິປ຺ປຕ຺ຕາສຸ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາສນ຺ຕຸຏ຺ຐິອາທີສຸ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວໂຕ ທສພລຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊາທິນິຣຕິສຍຄຸຓວິເສສ-ສມງ຺ຄິຠາວໂຕ ຈ ຣູປປ຺ປມາໂຓ ຣູປປ຺ປສນ຺ໂນ, ໂຆສປ຺ປມາໂຓ ໂຆສປ຺ປສນ຺ໂນ, ລູຂປ຺ປມາໂຓ ລູຂປ຺ປສນ຺ໂນ, ຘມ຺ມປ຺ປມາໂຓ ຘມ຺ມປ຺ປສນ຺ໂນຕິ ເອວໍ ຈຕຸປ຺ປມາຓິເກ ໂລກສນ຺ນິວາເສ ສພ຺ພຖາປິ ປສາທາວຫຠາເວນ ສມນ຺ຕປາສາທິກຕ຺ຕາ ອປຣິມາຓານໍ ສຕ຺ຕານໍ ສເທວມນຸສ຺ສານໍ ອາທຣພຫຸມານຄາຣວາຍຕນຕາຍ ປຣມເປມສມ຺ຠຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ. ເຍ ຕສ຺ສ ໂອວາເທ ປຕິຏ຺ຐິຕາ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາເທນ ສມນ຺ນາຄຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ເກນຈິ ອສໍຫາຣິຍາ ເຕສໍ ປສາທຠຕ຺ຕິ ສມເຓນ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວາ ເທເວນ ວາ ມາເຣນ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ວາ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ອຕ຺ຕໂນ ຊີວິຕປຣິຈ຺ຈາເຄປິ ຕຕ຺ຖ ປສາທໍ ນ ປຣິຈ຺ຈຊນ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ວາ ອາຓໍ ທຬ຺ຫຠຕ຺ຕິຠາວໂຕ. ເຕເນວາຫ –

‘‘ໂຍ ເວ ກຕຎ຺ຎູ ກຕເວທິ ຘີໂຣ;

ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ໂຕ ທຬ຺ຫຠຕ຺ຕິ ຈ ໂຫຕີ’’ຕິ. (ຊາ. ໒.໑໗.໗໘);

‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຫາສມຸທ຺ໂທ ຐິຕຘມ຺ໂມ ເວລໍ ນາຕິວຕ຺ຕຕິ, ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍໍ ມຍາ ສາວການໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ຕໍ ມມ ສາວກາ ຊີວິຕເຫຕຸປິ ນາຕິກ຺ກມນ຺ຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໘.໒໐; ອຸທາ. ໔໕; ຈູຬວ. ໓໘໕) ຈ.

ເອວໍ ຠຕ຺ຕວາຕິ ຠຄວາ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ເອກສ຺ສ ຕ-ກາຣສ຺ສ ໂລປໍ ກຕ຺ວາ ອິຕຣສ຺ສ ຄ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ.

ຄຸຓາຕິສຍຍຸຕ຺ຕສ຺ສ, ຍສ຺ມາ ໂລກຫິເຕສິໂນ;

ສມ຺ຠຕ຺ຕາ ພຫໂວ ສຕ຺ຖຸ, ຠຄວາ ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ.

ກຖໍ ຠເຄ ວມີຕິ ຠຄວາ? ຍສ຺ມາ ຕຖາຄໂຕ ໂພຘິສຕ຺ຕຠູໂຕປິ ປຸຣິມາສຸ ຊາຕີສຸ ປາຣມິໂຍ ປູເຣນ຺ໂຕ ຠຄສງ຺ຂາຕໍ ສິຣິໍ ອິສ຺ສຣິຍໍ ຍສຎ຺ຈ ວມິ, ອຸຄ຺ຄິຣິ, ເຂຬປິຓ຺ຑໍ ວິຍ ອນເປກ຺ໂຂ ຉຑ຺ຑຍິ; ປຈ຺ຉິມຕ຺ຕຠາເວປິ ຫຕ຺ຖາຄຕໍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສິຣິໍ ເທວໂລກາຘິປຈ຺ຈສທິສໍ ຈຕຸທີປິສ຺ສຣິຍໍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສມ຺ປຕ຺ຕິສນ຺ນິສ຺ສຍໍ ສຕ຺ຕຣຕນສມຸຊ຺ຊລໍ ຍສຎ຺ຈ ຕິຓາຍປິ ອມຎ຺ຎມາໂນ ນິຣເປກ຺ໂຂ ປຫາຍ ອຠິນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ຕສ຺ມາ ອິເມ ສິຣິອາທິເກ ຠເຄ ວມີຕິ ຠຄວາ. ອຖ ວາ ຠານິ ນາມ ນກ຺ຂຕ຺ຕານິ, ເຕຫິ ສມໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ຠຄາ, ສິເນຣຸຍຸຄນ຺ຘຣອຸຕ຺ຕຣກຸຣຸຫິມວນ຺ຕາທິຠາຊນໂລກວິເສສສນ຺ນິສ຺ສຍາ ໂສຠາ ກປ຺ປຏ຺ຐິຍຠາວໂຕ, ເຕປິ ຠເຄ ວມິ ຕນ຺ນິວາສິສຕ຺ຕາວາສສມຕິກ຺ກມນໂຕ, ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘຉນ຺ທຣາຄປຫາເນນ ປຊຫີຕິ. ເອວມ຺ປິ ຠເຄ ວມີຕິ ຠຄວາ.

ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສິຣິໍ ຍສ຺ມາ, ຍສໍ ອິສ຺ສຣິຍໍ ສຸຂໍ;

ປຫາສິ ໂລກຈິຕ຺ຕຎ຺ຈ, ສຸຄໂຕ ຠຄວາ ຕໂຕຕິ.

ກຖໍ ຠາເຄ ວມີຕິ ຠຄວາ? ຠາຄາ ນາມ ສຠາຄຘມ຺ມໂກຏ຺ຐາສາ, ເຕ ຂນ຺ຘາຍຕນຘາຕາທິວເສນ, ຕຕ຺ຖາປິ ຣູປເວທນາທິວເສນ, ປຖວິຍາທິອຕີຕາທິວເສນ ຈ ອເນກວິຘາ. ເຕ ຠຄວາ ສພ຺ພໍ ປປຎ຺ຈໍ ສພ຺ພໍ ໂຍຄໍ ສພ຺ພໍ ຄນ຺ຖໍ ສພ຺ພໍ ສໍໂຍຊນໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອມຕໍ ຘາຕຸໍ ສມຘິຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ວມິ ອຸຄ຺ຄິຣິ, ອນເປກ຺ໂຂ ຉຑ຺ຑຍິ ນ ປຈ຺ຈາຄມິ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖເມວ ປຖວິໍ ອາປໍ ເຕຊໍ ວາຍໍ, ຈກ຺ຂຸໍ ໂສຕໍ ຆານໍ ຊິວ຺ຫໍ ກາຍໍ ມນໍ, ຣູເປ ສທ຺ເທ ຄນ຺ເຘ ຣເສ ໂຜຏ຺ຐພ຺ເພ ຘມ຺ເມ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ…ເປ… ມໂນວິຎ຺ຎາຓໍ, ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສໍ…ເປ… ມໂນສມ຺ຜສ຺ສໍ, ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສຊໍ ເວທນໍ…ເປ… ມໂນສມ຺ຜສ຺ສຊໍ ເວທນໍ, ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສຊໍ ສຎ຺ຎໍ…ເປ… ມໂນສມ຺ຜສ຺ສຊໍ ສຎ຺ຎໍ, ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສຊໍ ເຈຕນໍ…ເປ… ມໂນສມ຺ຜສ຺ສຊໍ ເຈຕນໍ, ຣູປຕຓ຺ຫໍ…ເປ… ຘມ຺ມຕຓ຺ຫໍ, ຣູປວິຕກ຺ກໍ…ເປ… ຘມ຺ມວິຕກ຺ກໍ, ຣູປວິຈາຣໍ…ເປ… ຘມ຺ມວິຈາຣ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອນຸປທຘມ຺ມວິຠາຄວເສນປິ ສພ຺ເພວ ຘມ຺ມໂກຏ຺ຐາເສ ອນວເສສໂຕ ວມິ ອຸຄ຺ຄິຣິ, ອນເປກ຺ຂປຣິຈ຺ຈາເຄນ ຉຑ຺ຑຍິ. ວຸຕ຺ຕໍ ເຫຕໍ ‘‘ຍໍ ຕໍ, ອານນ຺ທ, ຈຕ຺ຕໍ ວນ຺ຕໍ ມຸຕ຺ຕໍ ປຫີນໍ ປຏິນິສ຺ສຏ຺ຐໍ, ຕໍ ຕຖາຄໂຕ ປຸນ ປຈ຺ຈາຄມິສ຺ສຕີຕິ ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໑໘໓). ເອວມ຺ປິ ຠາເຄ ວມີຕິ ຠຄວາ. ອຖ ວາ ຠາເຄ ວມີຕິ ສພ຺ເພປິ ກຸສລາກຸສເລ ສາວຊ຺ຊານວຊ຺ເຊ ຫີນປຓີເຕ ກຓ຺ຫສຸກ຺ກສປ຺ປຏິຠາເຄ ຘມ຺ເມ ອຣິຍມຄ຺ຄຎາຓມຸເຂນ ວມິ ອຸຄ຺ຄິຣິ ອນເປກ຺ໂຂ ປຣິຈ຺ຈຊິ ປຊຫິ, ປເຣສຎ຺ຈ ຕຖຕ຺ຕາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສສິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ຘມ຺ມາປິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຫາຕພ຺ພາ, ປເຄວ ອຘມ຺ມາ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໐), ກຸລ຺ລູປມໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມໍ ເທເສສ຺ສາມິ ນິຕ຺ຖຣຓຕ຺ຖາຍ, ໂນ ຄຫຓຕ຺ຖາຍາ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໐). ເອວມ຺ປິ ຠາເຄ ວມີຕິ ຠຄວາ.

ຂນ຺ຘາຍຕນຘາຕາທິ-ຘມ຺ມຠາຄາມເຫສິນາ;

ກຓ຺ຫສຸກ຺ກາ ຍໂຕ ວນ຺ຕາ, ຕໂຕປິ ຠຄວາ ມໂຕຕິ.

ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ຠາຄວາ ຠຕວາ ຠາເຄ, ຠເຄ ຈ ວນິ ຠຕ຺ຕວາ;

ຠເຄ ວມິ ຕຖາ ຠາເຄ, ວມີຕິ ຠຄວາ ຊິໂນ’’ຕິ.

ຘມ຺ມສຣີຣໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກໂຣຕີຕິ ‘‘ໂຍ ໂວ, ອານນ຺ທ, ມຍາ ຘມ຺ໂມ ຈ ວິນໂຍ ຈ ເທສິໂຕ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕ, ໂສ ໂວ ມມຈ຺ຈເຍນ ສຕ຺ຖາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໑໖) ວຈນໂຕ ຘມ຺ມສ຺ສ ສຕ຺ຖຸຠາວປຣິຍາໂຍ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຊິຣສງ຺ຆາຕສມານກາໂຍ ປເຣຫິ ອເຠຊ຺ຊສຣີຣຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ຠຄວໂຕ ຣູປກາເຍ ເກນຈິ ສກ຺ກາ ອນ຺ຕຣາໂຍ ກາຕຸນ຺ຕິ.

ເທສນາສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ ວກ຺ຂມານສ຺ສ ສກລສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ນິທສ຺ສນໂຕ. ສາວກສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ ປຏິສມ຺ຠິທາປ຺ປຕ຺ເຕນ ປຎ຺ຈສຸ ຐາເນສຸ ຠຄວຕາ ເອຕທຄ຺ເຄ ຐປິເຕນ ມຍາ ມຫາສາວເກນ ສຸຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ມຍາວ ສຸຕໍ, ນ ອນຸສ຺ສຸຕິກໍ, ນ ປຣມ຺ປຣາຠຕນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ທີປນໂຕ. ກາລສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ ຠຄວາ-ສທ຺ທສນ຺ນິຘາເນ ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມຍ-ສທ຺ທສ຺ສ ກາລສ຺ສ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທປຏິມຓ຺ຑິຕຠາວທີປນໂຕ. ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທປຣມາ ຫິ ກາລສມ຺ປທາ. ເຕເນຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ກປ຺ປກສາເຍ ກລິຍຸເຄ, ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາໂທ ອໂຫ ມຫຈ຺ຉຣິຍໍ;

ຫຸຕາວຫມຊ຺ເຌ ຊາຕໍ, ສມຸທິຕມກຣນ຺ທມຣວິນ຺ທ’’ນ຺ຕິ. (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໑; ສໍ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໑; ອ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໑ ຣູປາທິວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ);

ຠຄວາຕິ ເທສກສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐສຕ຺ຕຸຕ຺ຕມຄຣຸຄາຣວາຘິວຈນຠາວໂຕ.

ມງ຺ຄລທິວໂສ ສຸຂໂຓ ສຸນກ຺ຂຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຊ຺ຊ ມງ຺ຄລທິວໂສ, ຕສ຺ມາ ສຸນກ຺ຂຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖາປິ ອຍໍ ສຸຂໂຓ. ມາ ອຕິກ຺ກມີຕິ ມາ ຣຕ຺ຕິວິຠາຍນໍ ອນຸທິກ຺ຂນ຺ຕານໍ ຣຕ຺ຕິ ອຕິກ຺ກມີຕິ ເອວໍ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຸກ຺ກາສຸ ຐິຕາສຸ ຐິຕາຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໕໕; ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໔.໓໖). ອຸກ຺ກາສຸ ວິຊ຺ໂຊຕລນ຺ຕີສຸ ຐິຕາ ປຕິຏ຺ຐິຕາຕິ ມູລວິຠູຊາທິປກ຺ເຂເປນ (ປາຓິນິ ໓.໒.໕) ສທ຺ທສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ. ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ວາ ອຸກ຺ກາສຸ ຐິຕາສຸ ຐິຕາ ອາສີຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາ. ອປເຣ ປນ ຠຓນ຺ຕິ ‘‘ຠູມິຠາຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ມນຸສ຺ສສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸປກຣຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ສາ ນຄຣີ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຄຸຓໂຍຄໂຕ ‘ອຸກ຺ກຏ຺ຐາ’ຕິ ນາມໍ ລຠີ’’ຕິ.

ອວິເສເສນາຕິ ນ ວິເສເສນ, ວິຫາຣຠາວສາມຎ຺ເຎນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຣິຍາປຖ…ເປ… ວິຫາເຣສູຕິ ອິຣິຍາປຖວິຫາໂຣ ທິພ຺ພວິຫາໂຣ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາໂຣ ອຣິຍວິຫາໂຣຕິ ເອເຕສຸ ຈຕູສຸ ວິຫາເຣສຸ. ສມງ຺ຄິປຣິທີປນນ຺ຕິ ສມງ຺ຄີຠາວປຣິທີປນໍ. ເອຕນ຺ຕິ ‘‘ວິຫຣຕີ’’ຕິ ເອຕໍ ປທໍ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ ຄິຫີຫິ ສໍສຏ຺ໂຐ ວິຫຣຕິ ສຫນນ຺ທີ ສຫໂສກີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໔໑) ອິຣິຍາປຖວິຫາເຣ ອາຄຕໍ; ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫິ…ເປ… ປຐມໍ ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑໖໐; ວິຠ. ໖໒໔) ທິພ຺ພວິຫາເຣ; ‘‘ໂສ ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໕໕໖; ໓.໓໐໘; ມ. ນິ. ໑.໗໗; ໒.໓໐໙; ໓.໒໓໐) ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາເຣ; ‘‘ໂສ ໂຂ ອຫໍ ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ ຕສ຺ສາເຍວ ກຖາຍ ປຣິໂຍສາເນ ຕສ຺ມິໍ ເອວ ປຸຣິມສ຺ມິໍ ສມາຘິນິມິຕ຺ເຕ ອຊ຺ຌຕ຺ຕເມວ ຈິຕ຺ຕໍ ສຓ຺ຐເປມິ ສນ຺ນິສາເທມິ ເອໂກທິໍ ກໂຣມິ ສມາທຫາມິ, ເຍນ ສຸທໍ ນິຈ຺ຈກປ຺ປໍ ວິຫຣາມີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໘໗) ອຣິຍວິຫາເຣ.

ຕຕ຺ຖ ອິຣິຍນໍ ວຕ຺ຕນໍ ອິຣິຍາ, ກາຍປ຺ປໂຍໂຄ. ຕສ຺ສາ ປວຕ຺ຕນຸປາຍຠາວໂຕ ຐານາທິ ອິຣິຍາປໂຖ. ຐານສມງ຺ຄີ ວາ ຫິ ກາເຍນ ກິຎ຺ຈິ ກເຣຍ຺ຍ ຄມນາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣສມງ຺ຄີ ວາ. ອຖ ວາ ອິຣິຍຕິ ປວຕ຺ຕຕິ ເອເຕນ ອຕ຺ຕຠາໂວ, ກາຍກິຈ຺ຈໍ ວາຕິ ອິຣິຍາ, ຕສ຺ສາ ປວຕ຺ຕິຍາ ອຸປາຍຠາວໂຕ ປໂຖຕິ ອິຣິຍາປໂຖ, ຐານາທິ ເອວ. ໂສ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ຄຕິນິວຕ຺ຕິອາທິອາກາເຣນ ປວຕ຺ໂຕ ຈຕຸສນ຺ຕຕິຣູປປພນ຺ໂຘ ເອວ. ວິຫຣຓໍ, ວິຫຣຕິ ເອເຕນາຕິ ວາ ວິຫາໂຣ, ອິຣິຍາປໂຖ ເອວ ວິຫາໂຣ ອິຣິຍາປຖວິຫາໂຣ. ທິວິ ຠໂວຕິ ທິພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ພຫຸລປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ຊາທິເທວໂລເກ ຠໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ໂຍ ທິພ຺ພານຸຠາໂວ, ຕທຕ຺ຖາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີຕິ ວາ ທິພ຺ໂພ, ອຠິຎ຺ຎາຠິນີຫາຣວເສນ ມຫາຄຕິກຕ຺ຕາ ວາ ທິພ຺ໂພ, ທິພ຺ໂພ ຈ ໂສ ວິຫາໂຣ ຈາຕິ ທິພ຺ພວິຫາໂຣ, ຈຕສ຺ໂສ ຣູປາວຈຣສມາປຕ຺ຕິໂຍ. ອາຣຸປ຺ປສມາປຕ຺ຕິໂຍປິ ເອຕ຺ເຖວ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ພ຺ຣຫ຺ມູນໍ, ພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ວາ ວິຫາຣາ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣາ, ຈຕສ຺ໂສ ອປ຺ປມຎ຺ຎາໂຍ. ອຣິຍານໍ, ອຣິຍາ ວາ ວິຫາຣາ ອຣິຍວິຫາຣາ, ຈຕ຺ຕາຣິ ສາມຎ຺ຎຜລານິ. ໂສ ຫິ ຠຄວາ ເອກໍ ອິຣິຍາປຖພາຘນນ຺ຕິອາທິ ຍທິປິ ຠຄວາ ເອເກນປິ ອິຣິຍາປເຖນ ຈິຣຕຣໍ ກາລໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ປວຕ຺ເຕຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ຕຖາປິ ‘‘ອຸປາທິນ຺ນກສຣີຣສ຺ສ ນາມ ອຍໍ ສຠາໂວ’’ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ວາ ຠຄວາ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ວສນ຺ໂຕ ເວເນຍ຺ຍານໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ, ນານາສມາປຕ຺ຕີຫິ ຈ ກາລໍ ວີຕິນາເມນ຺ໂຕ ວສຕີຕິ ເວເນຍ຺ຍສຕ຺ຕານໍ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ວິວິຘໍ ຫິຕສຸຂໍ ຫຣຕິ ອຸປເນຕິ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ຕສ຺ມາ ວິວິຘໍ ຫຣຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ສຸຠຄຕ຺ຕາຕິ ສິຣີກາມານວເສນ ໂສຠນຕ຺ຕາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສຸນ຺ທຣສິຣິກຕ຺ຕາ ສຸນ຺ທຣກາມຕ຺ຕາ ຈາ’’ຕິ. ຉຓສມຊ຺ຊອຸສ຺ສເວຕິ ເອຕ຺ຖ ຉຓໍ ນາມ ຜຄ຺ຄຸນມາສາທີສຸ ອຸຕ຺ຕຣຜຄ຺ຄຸນາທິ-ອຠິລກ຺ຂິຕທິວເສສຸ ສປຣິຊນານໍ ມນຸສ຺ສານໍ ມງ຺ຄລກຣຓໍ. ສມຊ຺ຊໍ ນາມ ນຏສມຊ຺ຊາທິ. ອຸສ຺ສໂວ ນກ຺ຂຕ຺ຕໍ. ຍຕ຺ຖ ຄາມນິຄມວາສິໂນ ຕໂຍ ສຕ຺ຕ ວາ ທິວເສ ນກ຺ຂຕ຺ຕໂຆສນໍ ກຕ຺ວາ ຍຖາວິຠວໍ ອລງ຺ກຕປຏິຍຕ຺ຕາ ໂຠເຄ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕາ ນກ຺ຂຕ຺ຕກີຬນໍ ກີຬນ຺ຕິ. ເຕສໍ ຕໍ ຕເຖວ ໂຫຕີຕິ ເຕສໍ ມນຸສ຺ສານໍ ຕໍ ປຕ຺ຖນໍ ຕນ຺ນິວາສິເທວຕານຸຠາເວນ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຕເຖວ ໂຫຕິ, ປຕ຺ຖນາ ສມິຊ຺ຌຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ພຫຸຊນກນ຺ຕຕາຍາຕິ ອິມິນາ ‘‘ສຸນ຺ທຣກາມຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອຕສ຺ເສວ ປທສ຺ສ ປກາຣນ຺ຕເຣນ ອຕ຺ຖໍ ວິຠາເວຕິ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ວຈນຕ຺ໂຖ – ກມນີຍຏ຺ເຐນ ສຸຏ຺ຐຸ ຠຊີຍຕີຕິ ສຸຠຄໍ, ສຸຠາ ອຄາ ຣຸກ຺ຂາ ເອຕ຺ຖາຕິ ວາ ສຸຠຄໍ, ສຸນ຺ທຣກິຕ຺ຕິໂຍຄໂຕ ວາ ‘‘ສຸຠຄ’’ນ຺ຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໍ ວຓ຺ເຓນ຺ຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ສຸຠາຄວເນ’’ຕິ ປຐນ຺ຕິ, ‘‘ສຸນ຺ທຣຠູມິຠາເຄ ວເນ’’ຕິ ຈສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ. ສຸຠຄສ຺ສ ນາມ ຍກ຺ຂສ຺ສ ວນໍ ເຕນ ປຣິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາຕິ ‘‘ສຸຠຄວນ’’ນ຺ຕິ ອຎ຺ເຎ. ວນນໍ ຠຕ຺ຕີຕິອຕ຺ເຖ ຕໍ ວນນໍ ກາເຣຕີຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ວນຍຕີຕິ ປທສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອຕ຺ຕນິ ສິເນຫໍ ອຸປ຺ປາເທຕີ’’ຕິ. ຍາຈນຕ຺ເຖ ວນຸເຕ ອິຕິ ວນນ຺ຕິ ອຸປຈາຣກປ຺ປນາວເສນ ວນ-ສທ຺ໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຸຊຸວໍສາຕິ ອຸຊຸຠູຕວິຏປາ. ມຫາສາລາຕິ ມຫາຣຸກ຺ຂາ. ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ສາລມູເລຕິ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ມູເລ. ວນປ຺ປຕິເຊຏ຺ຐກຣຸກ຺ໂຂຕິ ວນປ຺ປຕິຠູໂຕ ເຊຏ຺ຐກຣຸກ຺ໂຂ. ຕເມວ ເຊຏ຺ຐກຠາວນ຺ຕິ ວນປ຺ປຕິຠາເວນາຄຕໍ ເສຏ຺ຐຠາວໍ ປຘານຠາວໍ. ເຕນ ຫິ ໂສ ‘‘ສາລຣາຊາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຸປຄຕານໍ ຣຎ຺ຊນຏ຺ເຐນ ຣາຊາ, ອຎ຺ຎສ຺ມິມ຺ປິ ຕາທິເສ ຣຸກ຺ເຂ ຣາຊໂວຫາຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຸປຕິຏ຺ຐິຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ພ຺ຣາຫ຺ມຓ ຘມ຺ມິກາຕິ ອາລປນໍ. ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ສາຂາທິມໂຕ ສງ຺ຆາຕສ຺ສ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວສາຘເນ ອວຍວວິເສເສ ປວຕ຺ຕມາໂນ ມູລ-ສທ຺ໂທ. ຍສ຺ມາ ຕໍສທິເສສຸ ຕນ຺ນິສ຺ສເຍ ປເທເສ ຈ ຣຸຬ຺ຫີວເສນ ປຣິຍາຍໂຕ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ມູລານິ ອຸທ຺ຘເຣຍ຺ຍາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ນິປ຺ປຣິຍາຍມູລໍ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ເອເກນ ມູລ-ສທ຺ເທນ ວິເສເສຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ມູລມູເລ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຍຖາ ‘‘ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂໍ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໒໗), ຣູປຣູປ’’ນ຺ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໔໔໙) ຈ. ອສາຘາຣຓເຫຕຸມ຺ຫີຕິ ອສາຘາຣຓກາຣເຓ. ໂລຠສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທານໍ ເອວ ອາເວຓິເກ ເນສໍ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວສາຘນໂຕ ມູລຏ຺ເຐນ ອຸປກາຣເກ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ເມ ທິສ຺ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ‘‘ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຍໍ ວິຫຣຕິ ສຸຠຄວເນ ສາລຣາຊມູເລ’’ຕິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ວາກ຺ຍໍ, ຕຕ຺ຕ. ສິຍາຕິ ກສ຺ສຈິ ເອວໍ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ສິຍາ, ວກ຺ຂມານາກາເຣນ ກທາຈິ ໂຈເທຍ຺ຍ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ຕຕ຺ຖ ວິຫຣຕີຕິ ຍທິ ສຸຠຄວເນ ສາລຣາຊມູເລ ວິຫຣຕິ. ນ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ນານາຐານຠູຕຕ຺ຕາ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາສຸຠຄວນານໍ, ເອກໍ ສມຍນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິທານິ ໂຈທໂກ ຕເມວ ອຕ຺ຕໂນ ອຘິປ຺ປາຍໍ ‘‘ນ ຫິ ສກ຺ກາ’’ຕິອາທິນາ ວິວຣຕິ. ອິຕໂຣ ສພ຺ພເມຕໍ ອວິປຣີຕໍ ອຕ຺ຖໍ ອຊານນ຺ເຕນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນ ໂຂ ປເນຕໍ ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ເອຕນ຺ຕິ ‘‘ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຍໍ ວິຫຣຕິ ສຸຠຄວເນ ສາລຣາຊມູເລ’’ຕິ ເອຕໍ ວຈນໍ. ເອວນ຺ຕິ ‘‘ຍທິ ຕາວ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນາ ຍໍ ຕໍ ຠວຕາ ໂຈທິຕໍ, ຕໍ ອຕ຺ຖໂຕ ເອວໍ ນ ໂຂ ປນ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ນ ອຸຠຍຕ຺ຖ ອປຸພ຺ພອຈຣິມໍ ວິຫາຣທສ຺ສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອິທານິ ອຕ຺ຕໂນ ຍຖາຘິປ຺ເປຕໍ ອວິປຣີຕໍ ອຕ຺ຖໍ, ຕສ຺ສ ຈ ປຏິກຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕຠາວໍ, ເຕນ ຈ ອປ຺ປຏິວິທ຺ຘຕ຺ຕໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ‘‘ນນຸ ອໂວຈຸມ຺ຫ…ເປ… ສາລຣາຊມູເລ’’ຕິ ອາຫ. ເອວມ຺ປິ ‘‘ສຸຠຄວເນ ສາລຣາຊມູເລ ວິຫຣຕີ’’ຈ຺ເຈວ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ນ ‘‘ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຍ’’ນ຺ຕິ ໂຈທນໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂຄຈຣຄາມນິທສ຺ສນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິອາທິ.

ອວສ຺ສໍ ເຈຕ຺ຖ ໂຄຈຣຄາມກິຕ຺ຕນໍ ກາຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ຍຖາ ສຸຠຄວນາທິກິຕ຺ຕນໍ ປພ຺ພຊິຕານຸຄ຺ຄຫກຣຓາທິອເນກປ຺ປໂຍຊນໍ, ເອວໍ ຄຫຏ຺ຐານຸຄ຺ຄຫກຣຓາທິວິວິຘປ຺ປໂຍຊນນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຸກ຺ກຏ຺ຐາກິຕ຺ຕເນນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຍຄ຺ຄຫເຓນ ອຸປສງ຺ກມນປຍິຣຸປາສນານໍ ໂອກາສທາເນນ ຘມ຺ມເທສນາຍ ສຣເຓສຸ ສີເລສຸ ຈ ປຕິຏ຺ຐາປເນນ ຍຖູປນິສ຺ສຍໍ ອຸປຣິວິເສສາຘິຄມາວຫເນນ ຈ ຄຫຏ຺ຐານຄ຺ຄຫກຣຓໍ, ອຸຄ຺ຄຫປຣິປຸຈ຺ຉານໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານານຸໂຍຄສ຺ສ ຈ ອນຸຣູປວສນຏ຺ຐານປຣິຄ຺ຄເຫເນຕ຺ຖ ປພ຺ພຊິຕານຸຄ຺ຄຫກຣຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ກຣຸຓາຍ ອຸປຄມນໍ, ນ ລາຠາທິນິມິຕ຺ຕໍ, ປຎ຺ຎາຍ ອປຄມນໍ, ນ ວິໂຣຘາທິນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຸປຄມນາປຄມນານໍ ນິຣຸປກ຺ກິເລສຕໍ ວິຠາເວຕິ. ຘມ຺ມິກສຸຂໍ ນາມ ອນວຊ຺ຊສຸຂໍ. ເທວານໍ ອຸປກາຣພຫຸລຕາ ຊນວິວິຕ຺ຕຕາຍ. ປຈຸຣຊນວິວິຕ຺ຕໍ ຫິ ຐານໍ ເທວາ ອຸປສງ຺ກມິຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎນ຺ຕິ. ຕທຕ຺ຖປຣິນິປ຺ຜາທນນ຺ຕິ ໂລກຕ຺ຖນິປ຺ຜາທນໍ, ພຸທ຺ຘກິຈ຺ຈສມ຺ປາທນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວມາທິນາຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາກິຕ຺ຕນໂຕ ຣູປກາຍສ຺ສ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ ທສ຺ເສຕິ, ສຸຠຄວນາທິກິຕ຺ຕນໂຕ ຘມ຺ມກາຍສ຺ສ. ຕຖາ ປຸຣິເມນ ປຣາຘີນກິຣິຍາກຣຓໍ, ທຸຕິເຍນ ອຕ຺ຕາຘີນກິຣິຍາກຣຓໍ. ປຸຣິເມນ ວາ ກຣຸຓາກິຈ຺ຈໍ, ອິຕເຣນ ປຎ຺ຎາກິຈ຺ຈໍ. ປຸຣິເມນ ຈສ຺ສ ປຣມາຍ ອນຸກມ຺ປາຍ ສມນ຺ນາຄມໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ປຣມາຍ ອຸເປກ຺ຂາຍ ສມນ຺ນາຄມໍ ທີເປຕິ. ຠຄວາ ຫິ ສພ຺ພສຕ຺ເຕ ປຣມາຍ ອນຸກມ຺ປາຍ ອນຸກມ຺ປຕິ, ນ ຈ ຕຕ຺ຖ ສິເນຫໂທສານຸປຕິໂຕ ປຣມຸເປກ຺ຂກຠາວໂຕ, ອຸເປກ຺ຂໂກ ຈ ນ ຈ ປຣຫິຕສຸຂກຣເຓ ອປ຺ໂປສຸກ຺ໂກ ມຫາກາຣຸຓິກຠາວໂຕ.

ຕສ຺ສ ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ໂລກນາຖຕາ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ອຕ຺ຕນາຖຕາ. ຕຖາ ເຫສ ໂພຘິສຕ຺ຕຠູໂຕ ມຫາກຣຸຓາຍ ສຎ຺ໂຈທິຕມານໂສ ສກລໂລກຫິຕາຍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກມາປນ຺ໂນ ມຫາຠິນີຫາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຕທຕ຺ຖນິປ຺ຜາທນຕ຺ຖໍ ປຸຎ຺ຎຎາຓສມ຺ຠາເຣ ສມ຺ປາເທນ຺ໂຕ ອປຣິມິຕໍ ກາລໍ ອນປ຺ປກໍ ທຸກ຺ຂມນຸໂຠສິ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ສມ຺ມາ ປຕິເຕຫິ ທຸກ຺ເຂຫິ ນ ວິກມ຺ປິ. ຕຖາ ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ສໍສາຣາຠິມຸຂຕາ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ຕໂຕ ນິພ຺ພິນ຺ທນາ. ຕຖາ ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ນິພ຺ພານາຠິມຸຂຕາ, ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ຕທຘິຄໂມ. ຕຖາ ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ປເຣສໍ ອຠິໍສາປນໍ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ສຍໍ ປເຣຫິ ອຠາຍນໍ. ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ປຣໍ ຣກ຺ຂໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ຣກ຺ຂຓໍ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ອຕ຺ຕານໍ ຣກ຺ຂໂຕ ປເຣສໍ ຣກ຺ຂຓໍ. ເຕນສ຺ສ ອຕ຺ຕຫິຕາຍ ປຏິປນ຺ນາທີສຸ ຈຕຸຕ຺ຖປຸຄ຺ຄລຠາໂວ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕິ. ຕຖາ ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ສຈ຺ຈາຘິຏ຺ຐານສ຺ສ ຈາຄາຘິຏ຺ຐານສ຺ສ ຈ ປາຣິປູຣິ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ອຸປສມາຘິຏ຺ຐານສ຺ສ ປຎ຺ຎາຘິຏ຺ຐານສ຺ສ ຈ ປາຣິປູຣິ. ເອວໍ ປຣິສຸທ຺ຘາສຍປໂຍຄສ຺ສ ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ໂລກຫິຕຕ຺ຖເມວ ຣຊ຺ຊສມ຺ປທາທິຠວສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸປຄມນໍ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ຕິຓາຍປິ ອມຎ຺ຎມານສ຺ສ ຕໂຕ ອປຄມນໍ. ອິຕິ ສຸວິສຸທ຺ຘອຸປຄມາປຄມສ຺ສ ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ໂລກຫິຕຕ຺ຖເມວ ທານວເສນ ສມ຺ປຕ຺ຕີນໍ ປຣິຈ຺ຈຊນາ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ຈສ຺ສ ຜລສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ອປຈ຺ຈາສີສນາ. ເອວໍ ສມຸທາຄມນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຈ຺ຉຣິຍພ຺ຠຸຕຄຸຓສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ປເຣສໍ ຫິຕສຸຂຕ຺ຖໍ ອຕິທຸກ຺ກຣກາຣິຕາ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ກາຍມ຺ປິ ອນລໍກາຣິຕາ.

ຕຖາ ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ຈຣິມຕ຺ຕຠາເວ ຊິຓ຺ຓາຕຸຣມຕທສ຺ສເນນ ສຎ຺ຊາຕສໍເວໂຄ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ອຸຬາເຣສຸ ເທວໂຠຄສທິເສສຸ ໂຠເຄສຸ ນິຣເປກ຺ໂຂ ມຫາຠິນິກ຺ຂມນໍ ນິກ຺ຂມິ. ຕຖາ ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ‘‘ກິຈ຺ຉໍ ວຕາຍໍ ໂລໂກ ອາປນ຺ໂນ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໒.໕໗; ສໍ. ນິ. ໒.໔, ໑໐) ກຣຸຓາມຸເຂເນວ ວິປສ຺ສນາຣມ຺ໂຠ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ພຸທ຺ຘຠູຕສ຺ສ ສຕ຺ຕ ສຕ຺ຕາຫານິ ວິເວກສຸເຂເນວ ວີຕິນາມນໍ. ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ຘມ຺ມຄມ຺ຠີຣຕໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ຘມ຺ມເທສນາຍ ອປ຺ໂປສຸກ຺ກຕໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາປິ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ອຊ຺ເຌສນາປເທເສນ ໂອກາສກຣຓໍ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິຍາທິ ເວເນຍ຺ຍານໍ ອນນຸຣູປສມຸທາຈາເຣປິ ອນຎ຺ຎຖາຠາໂວ. ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ກຕ຺ຖຈິ ປຏິຆາຕາຠາເວນສ຺ສ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອມິຕ຺ຕສຎ຺ຎາຍ ອຠາໂວ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ກຕ຺ຖຈິປິ ອນຸໂຣຘາຠາເວນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສິເນຫສນ຺ຖວາຠາໂວ. ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ຄາມາທີນໍ ອາສນ຺ນຏ຺ຐາເນ ວສນ຺ຕສ຺ສປິ ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ອຣຎ຺ຎຏ຺ຐາເນ ເອວ ວິຫຣຓໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຸຣິເມນ ຈສ຺ສ ປຣມາຍ ອນ຺ນຸກມ຺ປາຍ ສມນ຺ນາຄມໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ປຣມາຍ ອຸເປກ຺ຂາຍ ສມນ຺ນາຄມໍ ທີເປຕີ’’ຕິ.

ຕນ຺ຕິ ‘‘ຕຕ຺ຣາ’’ຕິ ປທໍ. ເທສກາລປຣິທີປນນ຺ຕິ ເຍ ເທສກາລາ ອິຘ ວິຫຣຓກິຣິຍາວິເສສນຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາ, ເຕສໍ ປຣິທີປນນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍໍ ສມຍໍ…ເປ… ທີເປຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຕໍ-ສທ຺ໂທ ຫິ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຏິນິທ຺ເທໂສ, ຕສ຺ມາ ອິຘ ກາລສ຺ສ, ເທສສ຺ສ ວາ ປຏິນິທ຺ເທໂສ ຠວິຕຸໍ ອຣຫຕິ, ນ ອຎ຺ຎສ຺ສ. ອຍໍ ຕາວ ຕຕ຺ຣ-ສທ຺ທສ຺ສ ປຏິນິທ຺ເທສຠາເວ ອຕ຺ຖວິຠາວນາ. ຍສ຺ມາ ປນ ອີທິເສສຸ ຐາເນສຸ ຕຕ຺ຣ-ສທ຺ໂທ ຘມ຺ມເທສນາວິສິຏ຺ຐໍ ເທສໍ ກາລຎ຺ຈ ວິຠາເວຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠາສິຕພ຺ພຍຸຕ຺ເຕ ວາ ເທສກາເລ ທີເປຕີ’’ຕິ. ເຕນ ຕຕ຺ຣາຕິ ຍຕ຺ຖ ຠຄວາ ຘມ຺ມເທສນຕ຺ຖໍ ຠິກ຺ຂູ ອາລປິ ອຠາສິ, ຕາທິເສ ເທເສ, ກາເລ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ຫີຕິອາທິນາ ຕເມວຕ຺ຖໍ ສມຕ຺ເຖຕິ. ນນຸ ຈ ຍຕ຺ຖ ຐິໂຕ ຠຄວາ ‘‘ອກາໂລ ໂຂ ຕາວາ’’ຕິອາທິນາ ພາຫິຍສ຺ສ ຘມ຺ມເທສນໍ ປຏິກ຺ຂິປິ, ຕຕ຺ເຖວ ອນ຺ຕຣວີຖິຍໍ ຐິໂຕ ຕສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ອເທເສຕພ຺ພກາເລ ອເທສນາຍ ອິທໍ ອຸທາຫຣຓໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອກາໂລ ໂຂ ຕາວາ’’ຕິ. ຍໍ ປນ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນ຺ຕຣຆຣໍ ປວິຏ຺ຐມ຺ຫາ’’ຕິ (ອຸທາ. ໑໐), ຕມ຺ປິ ຕສ຺ສ ອກາລຠາວສ຺ເສວ ປຣິຍາເຍນ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສ ຫິ ຕທາ ອທ຺ຘານປຣິສ຺ສເມນ ຣູປກາເຍ ອກມ຺ມຎ຺ຎຕາ ອໂຫສິ, ພລວປີຕິເວເຄນ ນາມກາເຍ, ຕທຸຠຍສ຺ສ ວູປສມໍ ອາຄເມນ຺ໂຕ ປປຎ຺ຈປຣິຫາຣຕ຺ຖໍ ຠຄວາ ‘‘ອກາໂລ ໂຂ’’ຕິ ປຣິຍາເຍນ ປຏິກ຺ຂິປິ. ອເທເສຕພ຺ພເທເສ ອເທສນາຍ ປນ ອຸທາຫຣຓໍ ‘‘ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ມຄ຺ຄາ ໂອກ຺ກມ຺ມ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ນິສີທິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໔), ວິຫາຣໂຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ວິຫາຣປຈ຺ຉາຍາຍໍ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໓໖໓) ຈ ເອວມາທິກໍ ອິຘ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສງ຺ຄຫິຕໍ.

‘‘ອຖ ໂຂ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ພາໂລ ອິຘ ປຸພ຺ເພ ຣສາໂທ ອິຘ ປາປານິ ກມ຺ມານິ ກຣິຕ຺ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໒໕໑) ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ ໂຂ-ສທ຺ໂທ, ‘‘ທຸກ຺ຂໍ ໂຂ ອຄາຣໂວ ວິຫຣຕິ ອປ຺ປຕິສ຺ໂສ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໒໑) ອວຘາຣເຓ, ‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ ນຸ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ສຕ຺ຖຸ ປວິວິຕ຺ຕສ຺ສ ວິຫຣໂຕ ສາວກາ ວິເວກໍ ນານຸສິກ຺ຂນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໑) ອາທິກາລຕ຺ເຖ. ວາກ຺ຍາຣມ຺ເຠຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ປທປູຣເຓນ ວຈນາລງ຺ກາຣມຕ຺ຕໍ ກຕໍ ໂຫຕິ, ອາທິກາລຕ຺ເຖນ ວາກ຺ຍສ຺ສ ອຸປຎ຺ຎາສມຕ຺ຕໍ, ອວຘາຣຕ຺ເຖນ ປນ ນິຍມທສ຺ສນໍ, ຕສ຺ມາ ອາມນ຺ເຕສິ ເອວາຕິ ອາມນ຺ຕເນ ນິຍໂມ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕີຕິ.

‘‘ຠຄວາຕິ ໂລກຄຣຸທີປນ’’ນ຺ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ປຸພ຺ເພປິ ຠຄວາ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕຕິ? ຍທິປິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕໍ ປນສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ຐາເນ ວິຫຣຓກິຣິຍາຍ ກຕ຺ຕຸວິເສສທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ກຕໍ, ນ ອາມນ຺ຕນກິຣິຍາຍ, ອິຘ ປນ ອາມນ຺ຕນກິຣິຍາຍ, ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖໍ ປຸນ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕສ຺ສຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຠຄວາຕິ ໂລກຄຣຸທີປນ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ກຖາສວນຍຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລວຈນນ຺ຕິ ວກ຺ຂມານາຍ ມູລປຣິຍາຍເທສນາຍ ສວນໂຍຄ຺ຍປຸຄ຺ຄລວຈນໍ. ຈຕູສຸປິ ປຣິສາສຸ ຠິກ຺ຂູ ເອວ ເອທິສານໍ ເທສນານໍ ວິເສເສນ ຠາຊນຠູຕາ, ອິຕິ ສາຕິສຍສາສນສມ຺ປຏິຄ຺ຄາຫກຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອິຘ ຠິກ຺ຂຸຄຫຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ສທ຺ທຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂໂກຕິ ຠິກ຺ຂູຕິ ຠິກ຺ຂນຘມ຺ມຕາຍ ຠິກ຺ຂູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ອຊ຺ຌຸປຄໂຕຕິ ພຸທ຺ຘາທີຫິປິ ອຊ຺ຌຸປຄຕໍ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ອຸຎ຺ຉາຈຣິຍໍ ອຊ຺ຌຸປຄຕຕ຺ຕາ ອນຸຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂູ. ໂຍ ຫິ ໂກຈິ ອປ຺ປໍ ວາ ມຫນ຺ຕໍ ວາ ໂຠຄກ຺ຂນ຺ຘໍ ປຫາຍ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ, ໂສ ກສິໂຄຣກ຺ຂາທີຫິ ຊີວິກາກປ຺ປນໍ ຫິຕ຺ວາ ລິງ຺ຄສມ຺ປຏິຈ຺ຉເນເນວ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ອຊ຺ຌຸປຄຕຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂຸ, ປຣປຏິພທ຺ຘຊີວິກຕ຺ຕາ ວາ ວິຫາຣມຊ຺ເຌ ກາຊຠຕ຺ຕໍ ຠຸຎ຺ຊມາໂນປິ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ອຊ຺ຌຸປຄໂຕຕິ ຠິກ຺ຂຸ, ປິຓ຺ຑິຍາໂລປໂຠຊນໍ ນິສ຺ສາຍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ອຸສ຺ສາຫຊາຕຕ຺ຕາ ວາ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ອຊ຺ຌຸປຄໂຕຕິ ຠິກ຺ຂູຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອາທິນາ ນເຍນາຕິ ‘‘ຠິນ຺ນປຏຘໂຣຕິ ຠິກ຺ຂຸ, ຠິນ຺ທຕິ ປາປເກ ອກຸສເລ ຘມ຺ເມຕິ ຠິກ຺ຂຸ, ຠິນ຺ນຕ຺ຕາ ປາປການໍ ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິນາ ວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໕໑໐) ອາຄຕນເຍນ. ຎາປເນຕິ ອວໂພຘເນ, ປຏິເວທເນຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຠິກ຺ຂນສີລຕາຕິອາທີສຸ ຠິກ຺ຂນສີລຕາ ຠິກ຺ຂເນນ ອາຊີວນສີລຕາ, ນ ກສິວຓິຊ຺ຊາທີຫິ ອາຊີວນສີລຕາ. ຠິກ຺ຂນຘມ຺ມຕາ ‘‘ອຸທ຺ທິສ຺ສ ອຣິຍາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕີ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑໕໓; ມິ. ປ. ໔.໕.໙) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕຠິກ຺ຂນສຠາວຕາ, ນ ສມ຺ຠາວນາໂກຫຎ຺ຎສຠາວຕາ. ຠິກ຺ຂເນ ສາຘຸກາຣິຕາ ‘‘ອຸຕ຺ຕິຏ຺ເຐ ນປ຺ປມຊ຺ເຊຍ຺ຍາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໑໖໘) ວຈນໍ ອນຸສ຺ສຣິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ອປ຺ປມຊ຺ຊນາ. ອຖ ວາ ສີລໍ ນາມ ປກຕິສຠາໂວ, ອິຘ ປນ ຕທຘິຏ຺ຐານໍ. ຘມ຺ໂມຕິ ວຕໍ. ອປເຣ ປນ ‘‘ສີລໍ ນາມ ວຕສມາທານໍ, ຘມ຺ໂມ ນາມ ປເວຓີອາຄຕໍ ຈາຣິຕ຺ຕໍ, ສາຘຸກາຣິຕາຕິ ສກ຺ກຈ຺ຈກາຣິຕາ ອາທຣກິຣິຍາ’’ຕິ ວຓ຺ເຓນ຺ຕິ. ຫີນາຘິກຊນເສວິຕນ຺ຕິ ເຍ ຠິກ຺ຂຸຠາເວ ຐິຕາປິ ຊາຕິມທາທິວເສນ ອຸທ຺ຘຕາ ອຸນ຺ນຬາ. ເຍ ຈ ຄິຫິຠາເວ ປເຣສຸ ອຕ຺ຖິກຠາວມ຺ປິ ອນຸປຄຕຕາຍ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ປຣມກາປຎ຺ຎຕໍ ມຎ຺ຎນ຺ຕິ, ເຕສໍ ອຸຠເຍສມ຺ປິ ຍຖາກ຺ກມໍ ‘‘ຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ ວຈເນນ ຫີນຊເນຫິ ທລິທ຺ເທຫິ ປຣມກາປຎ຺ຎຕໍ ປຕ຺ເຕຫິ ປຣກຸເລສຸ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍາຍ ຊີວິກໍ ກປ຺ເປນ຺ເຕຫິ ເສວິຕໍ ວຸຕ຺ຕິໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ອຸທ຺ຘຕຠາວນິຄ຺ຄຫໍ ກໂຣຕິ, ອຘິກຊເນຫິ ອຸຬາຣໂຠຄຂຕ຺ຕິຍກຸລາທິໂຕ ປພ຺ພຊິເຕຫິ ພຸທ຺ຘາທີຫິ ອາຊີວວິໂສຘນຕ຺ຖໍ ເສວິຕໍ ວຸຕ຺ຕິໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ທີນຠາວນິຄ຺ຄຫໍ ກໂຣຕີຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຍສ຺ມາ ‘‘ຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ ວຈນໍ ອາມນ຺ຕນຠາວໂຕ ອຠິມຸຂີກຣຓໍ, ປກຣຓໂຕ ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ຈ ສຸສ຺ສູສາຊນນໍ ສກ຺ກຈ຺ຈສວນມນສິກາຣນິໂຍຊນຎ຺ຈ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຠິກ຺ຂໂວຕິ ອິມິນາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ສາຘຸກສວນມນສິກາເຣຕິ ສາຘຸກສວເນ ສາຘຸກມນສິກາເຣ ຈ. ກຖໍ ປນ ປວຕ຺ຕິຕາ ສວນາທໂຍ ສາຘຸກໍ ປວຕ຺ຕິຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ? ‘‘ອທ຺ຘາ ອິມາຍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສກລສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິ ຫຕ຺ຖຄຕາ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອາທຣຄາຣວໂຍເຄນ, ກຖາທີສຸ ອປຣິຠວນາທິນາ ຈ. ວຸຕ຺ຕໍ ຫິ ‘‘ປຎ຺ຈຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ສຸຓນ຺ໂຕ ສທ຺ຘມ຺ມໍ ຠພ຺ໂພ ນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມິຕຸໍ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ ສມ຺ມຕ຺ຕໍ. ກຕເມຫິ ປຎ຺ຈຫິ? ນ ກຖໍ ປຣິໂຠຕິ, ນ ກຖິກໍ ປຣິໂຠຕິ, ນ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິໂຠຕິ, ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ຘມ຺ມໍ ສຸຓາຕິ ເອກຄ຺ຄຈິຕ຺ໂຕ, ໂຍນິໂສ ຈ ມນສິ ກໂຣຕິ. ອິເມຫິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ສຸຓນ຺ໂຕ ສທ຺ຘມ຺ມໍ ຠພ຺ໂພ ນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມິຕຸໍ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ ສມ຺ມຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໕.໑໕໑). ເຕເນວາຫ ‘‘ສາຘຸກສວນມນສິກາຣາຍຕ຺ຕາ ຫິ ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕີ’’ຕິ. ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິ ນາມ ສີລາທິນິປ຺ຜຕ຺ຕິ.

ປຐມໍ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ອຘິຄມວເສນ. ສຕ຺ຖຸຈຣິຍານຸວິຘາຍກຕ຺ຕາ ສີລາທິຄຸຓານຸຏ຺ຐາເນນ. ຕິຓ຺ຓໍ ຍານານໍ ວເສນ ອນຸຘມ຺ມປຏິປຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໂຕ ສກລສາສນປຏິຄ຺ຄາຫກຕ຺ຕາ. ສນ຺ຕິກຕ຺ຕາຕິ ສມີປຠາວໂຕ. ສນ຺ຕິກາວຈຣຕ຺ຕາຕິ ສພ຺ພກາລໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຠາວໂຕ. ຍຖານຸສິຏ຺ຐນ຺ຕິ ອນຸສາສນິອນຸຣູປໍ, ອນຸສາສນິໍ ອນວເສສໂຕ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູເຍວ ສນ຺ຘາຍາຕິ ເຍ ສຸຕ຺ຕປຣິໂຍສາເນ ‘‘ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ຠາສິຕໍ ອຠິນນ຺ທຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ປຎ຺ຈສຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓປພ຺ພຊິຕາ, ເຕ ສນ຺ຘາຍ.

ປຸພ຺ເພ ສພ຺ພປຣິສສາຘາຣຓຕ຺ເຕປິ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນາຍ ‘‘ເຊຏ຺ຐເສຏ຺ຐາ’’ຕິອາທິນາ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອວ ອາມນ຺ຕເນ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາວ ຘມ຺ມເທສນາຍ ປໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກິມຕ຺ຖໍ ປນ ຠຄວາ’’ຕິ ໂຈທນໍ ສມຸຏ຺ຐາເປສິ. ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎໍ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕາຕິ ອຎ຺ຎວິຫິຕາ. ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາຕິ ອສມາຫິຕຈິຕ຺ຕາ. ຘມ຺ມໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕາຕິ ຕທາ ຫິຍ຺ໂຍ ຕໂຕ ປຣທິວເສສຸ ວາ ສຸຕຘມ຺ມໍ ປຕິ ປຕິ ມນສາ ອເວກ຺ຂນ຺ຕາ. ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາ ຘມ຺ເມ ເທສິຍມາເນ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ເທສນໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕີຕິ ອິມເມວຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕ ອນາມນ຺ເຕຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຠິກ຺ຂໂວຕີຕິ ຈ ສນ຺ຘິວເສນ ອິ-ກາຣໂລໂປ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ‘‘ຠິກ຺ຂໂວ ອິຕີ’’ຕິ. ອຍໍ ຫິ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸ-ປຣິສມາປນາທິປທຕ຺ຖວິປຣິຍາຍ-ປກາຣາວຘາຣຓນິທສ຺ສນາທິອເນກຕ຺ຖປ຺ປເຠໂທ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ຣຸປ຺ປຕີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕສ຺ມາ ‘ຣູປ’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໗໙) ເຫຕຸອຕ຺ເຖ ທິສ຺ສຕິ; ‘‘ຕສ຺ມາ ຕິຫ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມທາຍາທາ ຠວຖ, ມາ ອາມິສທາຍາທາ, ອຕ຺ຖິ ເມ ຕຸມ຺ເຫສຸ ອນຸກມ຺ປາ ‘ກິນ຺ຕິ ເມ ສາວກາ ຘມ຺ມທາຍາທາ ຠເວຍ຺ຍຸໍ, ໂນ ອາມິສທາຍາທາ’ຕິ’’ອາທີສຸ ປຣິສມາປເນ; ‘‘ອິຕິ ວາ, ອິຕິ ເອວຣູປາ ນຈ຺ຈຄີຕວາທິຕວິສູກທສ຺ສນາ ປຏິວິຣໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໑໓) ອາທິອຕ຺ເຖ; ‘‘ມາຄຓ຺ຐິໂຍຕິ ຕສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ສງ຺ຂາ ສມຎ຺ຎາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ໂວຫາໂຣ ນາມໍ ນາມກມ຺ມໍ ນາມເຘຍ຺ຍໍ ນິຣຸຕ຺ຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນມຠິລາໂປ’’ຕິອາທີສຸ (ມຫານິ. ໗໓) ປທຕ຺ຖວິປຣິຍາເຍ; ‘‘ອິຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ສປ຺ປຏິຠໂຍ ພາໂລ, ອປ຺ປຏິຠໂຍ ປຓ຺ຑິໂຕ, ສອຸປທ຺ທໂວ ພາໂລ, ອນຸປທ຺ທໂວ ປຓ຺ຑິໂຕ, ສອຸປສຄ຺ໂຄ ພາໂລ, ອນຸປສຄ຺ໂຄ ປຓ຺ຑິໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໑໒໔) ປກາເຣ; ‘‘ອຕ຺ຖິ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ອິຕິ ປຸຏ຺ເຐນ ສຕາ, ອານນ຺ທ, ອຕ຺ຖີຕິສ຺ສ ວຈນີຍໍ, ກິໍ ປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ອິຕິ ເຈ ວເທຍ຺ຍ, ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ອິຈ຺ຈສ຺ສ ວຈນີຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໙໖) ອວຘາຣເຓ; ‘‘ສພ຺ພມຕ຺ຖີຕິ ໂຂ, ກຈ຺ຈານ, ອຍເມໂກ ອນ຺ໂຕ, ສພ຺ພໍ ນຕ຺ຖີຕິ ໂຂ, ກຈ຺ຈານ, ອຍໍ ທຸຕິໂຍ ອນ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕) ນິທສ຺ສເນ. ອິຘາປິ ນິທສ຺ສເນວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຠິກ຺ຂໂວຕິ ຫິ ອາມນ຺ຕິຕາກາໂຣ, ຕເມສ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ນິທສ຺ເສຕິ ‘‘ຠິກ຺ຂໂວຕິ ອາມນ຺ເຕສີ’’ຕິ. ອິມິນາ ນເຍນ ‘‘ຠທ຺ທນ຺ເຕ’’ຕິອາທີສຸປິ ຍຖາຣຫໍ ອິຕິ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຸພ຺ເພ ‘‘ຠຄວາ ອາມນ຺ເຕສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສຸ’’ນ຺ຕິ ອິຘ ‘‘ຠຄວໂຕ’’ຕິ ສາມິວຈນໍ ອາມນ຺ຕນເມວ ສມ຺ພນ຺ຘີອນ຺ຕຣໍ ອເປກ຺ຂຕີຕິ ອິມິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ຠຄວໂຕ ອາມນ຺ຕນໍ ປຏິອສ຺ໂສສຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຠຄວໂຕ’’ຕິ ປນ ອິທໍ ປຏິສ຺ສວສມ຺ພນ຺ຘເນນ ສມ຺ປທານວຈນໍ ຍຖາ ‘‘ເທວທຕ຺ຕສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸໂຓຕີ’’ຕິ.

ຍໍ ນິທານໍ ຠາສິຕນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອຕ຺ຖາຫ – ກິມຕ຺ຖໍ ປນ ຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຄເຫ ກຣິຍມາເນ ນິທານວຈນໍ, ນນຸ ຠຄວຕາ ຠາສິຕວຈນສ຺ເສວ ສງ຺ຄໂຫ ກາຕພ຺ໂພຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ເທສນາຍ ຐິຕິອສມ຺ໂມສສທ຺ເຘຍ຺ຍຠາວສມ຺ປາທນຕ຺ຖໍ. ກາລເທສເທສກນິມິຕ຺ຕປຣິສາປເທເສຫິ ອຸປນິພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຐປິຕາ ຫິ ເທສນາ ຈິຣຏ຺ຐິຕິກາ ໂຫຕິ ອສມ຺ໂມສຘມ຺ມາ ສທ຺ເຘຍ຺ຍາ ຈ, ເທສກາລກຕ຺ຕຸໂສຕຸນິມິຕ຺ເຕຫິ ອຸປນິພທ຺ໂຘ ວິຍ ໂວຫາຣວິນິຈ຺ຉໂຍ. ເຕເນວ ຈ ອາຍສ຺ມຕາ ມຫາກສ຺ສເປນ ‘‘ມູລປຣິຍາຍສຸຕ຺ຕໍ ອາວຸໂສ, ອານນ຺ທ, ກຕ຺ຖ ຠາສິຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ເທສາທິປຸຈ຺ຉາສຸ ກຕາສຸ ຕາສໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ຘມ຺ມຠຓ຺ຑາຄາຣິເກນ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິທານໍ ຠາສິຕໍ. ອປິຈ ສຕ຺ຖຸສມ຺ປຕ຺ຕິປກາສນຕ຺ຖໍ ນິທານວຈນໍ. ຕຖາຄຕສ຺ສ ຫິ ຠຄວໂຕ ປຸພ຺ພຣຈນານຸມານາຄມຕກ຺ກາຠາວໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຠາວສິທ຺ຘິ. ນ ຫິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ປຸພ຺ພຣຈນາທີຫິ ອຕ຺ໂຖ ອຕ຺ຖິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓຈາຣຕາຍ ເອກປ຺ປມາຓຕ຺ຕາ ຈ ເຎຍ຺ຍຘມ຺ເມສຸ. ຕຖາ ອາຈຣິຍມຸຏ຺ຐິຘມ຺ມມຈ຺ຉຣິຍສາສນສາວການຸໂຣຘາຠາວໂຕ ຂີຓາສວຠາວສິທ຺ຘິ. ນ ຫິ ສພ຺ພໂສ ຂີຓາສວສ຺ສ ເຕ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ສຸວິສຸທ຺ຘສ຺ສ ປຣານຸຄ຺ຄຫປ຺ປວຕ຺ຕິ. ເອວໍ ເທສກສໍກິເລສຠູຕານໍ ທິຏ຺ຐິສີລສມ຺ປທາທູສການໍ ອວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫານໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕາຠາວສໍສູຈເກຫິ ຎາຓສມ຺ປທາປຫານສມ຺ປທາຠິພ຺ຍຎ຺ຊເກຫິ ຈ ສມ຺ພຸທ຺ຘວິສຸທ຺ຘຠາເວຫິ ປຸຣິມເວສາຣຊ຺ຊທ຺ວຍສິທ຺ຘິ, ຕໂຕ ເອວ ຈ ອນ຺ຕຣາຍິກນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ເມສຸ ສມ຺ໂມຫາຠາວສິທ຺ຘິໂຕ ປຈ຺ຉິມເວສາຣຊ຺ຊທ຺ວຍສິທ຺ຘີຕິ ຠຄວໂຕ ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊສມນ຺ນາຄໂມ ອຕ຺ຕຫິຕປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິ ຈ ນິທານວຈເນນ ປກາສິຕາ ໂຫຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຕ຺ຕປຣິຍາຍ ອຊ຺ຌາສຍານຸຣູປໍ ຐານຸປ຺ປຕ຺ຕິກປຏິຠາເນນ ຘມ຺ມເທສນາທີປນໂຕ, ອິຘ ປນ ປຖວີອາທີສຸ ວຕ຺ຖູສຸ ປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ປຏິປຕ຺ຕິວິຠາຄວວຕ຺ຖາປກເທສນາທີປນໂຕຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຕ຺ຖຸສມ຺ປຕ຺ຕິປກາສນຕ຺ຖໍ ນິທານວຈນ’’ນ຺ຕິ.

ຕຖາ ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິປກາສນຕ຺ຖໍ ນິທານວຈນໍ. ຎາຓກຣຸຓາປຣິຄ຺ຄຫິຕສພ຺ພກິຣິຍສ຺ສ ຫິ ຠຄວໂຕ ນຕ຺ຖິ ນິຣຕ຺ຖິກາ ປຏິປຕ຺ຕິ, ອຕ຺ຕຫິຕຕ຺ຖາ ວາ. ຕສ຺ມາ ປເຣສໍ ເອວ ອຕ຺ຖາຍ ປວຕ຺ຕສພ຺ພກິຣິຍສ຺ສ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສກລມ຺ປິ ກາຍວຈີມໂນກມ຺ມໍ ຍຖາປວຕ຺ຕໍ ວຸຈ຺ຈມານໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ເຖຫິ ຍຖາຣຫໍ ສຕ຺ຕານໍ ອນຸສາສນຏ຺ເຐນ ສາສນໍ, ນ ກພ຺ຍຣຈນາ, ຕຍິທໍ ສຕ຺ຖຸຈຣິຕໍ ກາລເທສເທສກປຣິສາປເທເສຫິ ສທ຺ຘິໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ນິທານວຈເນຫິ ຍຖາຣຫໍ ປກາສີຍຕິ, ອິຘ ປນ ‘‘ປຖວິຍາທີສຸ ວຕ຺ຖູສູ’’ຕິ ສພ຺ພໍ ປຸຣິມສທິສເມວ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິປກາສນຕ຺ຖໍ ນິທານວຈນ’’ນ຺ຕິ. ອປິຈ ສຕ຺ຖຸໂນ ປມາຓຠາວປ຺ປກາສເນນ ສາສນສ຺ສ ປມາຓຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ນິທານວຈນໍ, ຕຎ຺ຈ ເທສກປ຺ປມາຓຠາວທສ຺ສນໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ຈ ອິມິນາ ປເທນ ວິຠາວິຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ອິມິນາ ຕຖາຄຕສ຺ສ ຣາຄໂທສໂມຫາທິສພ຺ພກິເລສມລທຸຈ຺ຈຣິຕາທິໂທສປ຺ປຫານທີປເນນ ວຈເນນ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓສຸປຣິສຸທ຺ຘຎາຓກຣຸຓາທິຄຸຓວິເສສໂຍຄປຣິທີປເນນ ຕໂຕ ເອວ ສພ຺ພສຕ຺ຕຸຕ຺ຕມຠາວທີປເນນ ອຍມຕ຺ໂຖ ສພ຺ພຖາ ປກາສິໂຕ ໂຫຕີຕິ ອິທເມຕ຺ຖ ນິທານວຈນປ຺ປໂຍຊນສ຺ສ ມຸຂມຕ຺ຕທສ຺ສນໍ.

ອພ຺ຠນ຺ຕຣນິທານວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປວຓ຺ຓນາ

ນິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ເທສິຕສ຺ສ. ເທສນາປິ ຫິ ເທເສຕພ຺ພສ຺ສ ສີລາທິອຕ຺ຖສ຺ສ ວິເນຍ຺ຍສນ຺ຕາເນສຸ ນິກ຺ຂິປນໂຕ ‘‘ນິກ຺ເຂໂປ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປໍ ວິຈາເຣຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈມານາ ປາກຏາ ໂຫຕີຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ຠຄວໂຕ ເທສນາສມຸຏ຺ຐານສ຺ສ ວິຠາຄໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ເອຕ຺ຖາຍໍ ເທສນາ ເອວໍສມຸຏ຺ຐານາ’’ຕິ ເທສນາຍ ສມຸຏ຺ຐາເນ ທສ຺ສິເຕ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມ຺ມເທວ ນິທານປຣິຊານເນນ ວຓ຺ຓນາຍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຎ຺ຫິ ‘‘ອສ຺ສຸຕວາ ຠິກ຺ຂເວ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ’’ຕິອາທິນາ, ‘‘ໂຍປິ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ອຣຫໍ ຂີຓາສໂວ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໘), ‘‘ຕຖາຄໂຕປິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໑໒) ຈ ປວຕ຺ຕເທສນາ ອນຸສນ຺ຘິທສ຺ສນສຸຂຕາຍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ອເນກສຕອເນກສຫສ຺ສເຠທານິປິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕານິ ສໍກິເລສຠາຄິຍາທິປຘານນຍວເສນ ໂສຬສວິຘຕໍ ນາຕິວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເອວໍ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍາທິສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘຠາວນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ຫິ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປາ’’ຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ຍຖາ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍສ຺ສ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ປຣຊ຺ຌາສຍປຸຈ຺ຉາຫິ ສທ຺ຘິໍ ສໍສຄ຺ຄເຠໂທ ສມ຺ຠວຕິ ‘‘ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ ຈ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ ຈ, ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ ຈ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ ຈ, ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ ຈ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ ຈ, ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ ຈ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ ຈາ’’ຕິ ອຊ຺ຌາສຍປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘິສພ຺ຠາວໂຕ, ເອວໍ ຍທິປິ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສເຍນປິ ສໍສຄ຺ຄເຠໂທ ສມ຺ຠວຕິ, ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍາທີຫິ ປນ ປຸຣໂຕ ຐິເຕຫິ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສໍສຄ຺ໂຄ ນຕ຺ຖີຕິ ນຍິຘ ນິຣວເສໂສ ວິຕ຺ຖາຣນໂຍ ສມ຺ຠວຕີຕິ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕທນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ວາ ສມ຺ຠວນ຺ຕານໍ ເສສນິກ຺ເຂປານໍ ມູລນິກ຺ເຂປວເສນ ຈຕ຺ຕາໂຣວ ທສ຺ສິຕາ. ຕຖາທສ຺ສນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອຍໍ ສໍສຄ຺ຄເຠໂທ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ວຈນຕ຺ໂຖ – ນິກ຺ຂິປີຍຕີຕິ ນິກ຺ເຂໂປ, ສຸຕ຺ຕໍ ເອວ ນິກ຺ເຂໂປ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂໂປ. ອຖ ວາ ນິກ຺ຂິປນໍ ນິກ຺ເຂໂປ, ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິກ຺ເຂໂປ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂໂປ, ສຸຕ຺ຕເທສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສໂຍ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ, ໂສ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖິ ກາຣຓຠູໂຕຕິ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ. ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສໂຍ ເອຕສ຺ສາຕິ ວາ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ. ປຣຊ຺ຌາສເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປຸຈ຺ຉາຍ ວໂສ ປຸຈ຺ຉາວໂສ, ໂສ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ. ສຸຕ຺ຕເທສນາວຕ຺ຖຸຠູຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ອຕ຺ຖຸປ຺ປຕ຺ຕິເຍວ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິ ຕ຺ຖ-ກາຣສ຺ສ ຏ຺ຐ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ສາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ. ອຖ ວາ ນິກ຺ຂິປີຍຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ເອເຕນາຕິ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂໂປ, ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍາທິ ເອວ. ເອຕສ຺ມິໍ ປນ ອຕ຺ຕວິກປ຺ເປ ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສໂຍ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ. ປເຣສໍ ອຊ຺ຌາສໂຍ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ. ປຸຈ຺ຉີຍຕີຕິ ປຸຈ຺ຉາ, ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ ອຕ຺ໂຖ. ປຸຈ຺ຉນວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ຘມ຺ມປຏິຄ຺ຄາຫການໍ ວຈນໍ ປຸຈ຺ຉາວສິກໍ, ຕເທວ ນິກ຺ເຂປ-ສທ຺ທາເປກ຺ຂາຍ ປຸລ຺ລິງ຺ຄວເສນ ‘‘ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິ ເອວ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອປິເຈຕ຺ຖ ປເຣສໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຣິປາກາທິກາຣຓນິຣເປກ຺ຂຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍສ຺ສ ວິສຸໍ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປຠາໂວ ຍຸຕ຺ໂຕ ເກວລໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສເຍເນວ ຘມ຺ມຕນ຺ຕິຐປນຕ຺ຖໍ ປວຕ຺ຕິຕເທສນຕ຺ຕາ. ປຣຊ຺ຌາສຍປຸຈ຺ຉາວສິການໍ ປນ ປເຣສໍ ອຊ຺ຌາສຍປຸຈ຺ຉານໍ ເທສນາປວຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ປວຕ຺ຕິຕານໍ ກຖມຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ອນວໂຣໂຘ, ປຸຈ຺ຉາວສິກອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິການໍ ວາ ປຣຊ຺ຌາສຍານຸໂຣເຘນ ປວຕ຺ຕິການໍ ກຖໍ ປຣຊ຺ຌາສເຍ ອນວໂຣໂຘຕິ? ນ ໂຈເທຕພ຺ພເມຕໍ. ປເຣສຎ຺ຫິ ອຠິນີຫາຣປຣິປຸຈ຺ຉາທິວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ເສວ ສຸຕ຺ຕເທສນາກາຣຓຸປ຺ປາທສ຺ສ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຠາເວນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ປຣຊ຺ຌາສຍປຸຈ຺ຉາວສິການໍ ວິສຸໍ ຄຫຓໍ. ຕຖາ ຫິ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລ (ທີ. ນິ. ໑.໑) ຘມ຺ມທາຍາທສຸຕ຺ຕາທີນໍ (ມ. ນິ. ໑.໒໙) ວຓ຺ຓາວຓ຺ຓອາມິສຸປ຺ປາທາທິເທສນານິມິຕ຺ຕໍ ‘‘ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປເຣສໍ ປຸຈ຺ຉໍ ວິນາ ອຊ຺ຌາສຍໍ ເອວ ນິມິຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ເທສິໂຕ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ, ປຸຈ຺ຉາວເສນ ເທສິໂຕ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກຕິ ປາກໂຏຍມຕ຺ໂຖຕິ.

ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສເຍເນວ ກເຖສິ ຘມ຺ມຕນ຺ຕິຐປນຕ຺ຖນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສມ຺ມປ຺ປຘານສຸຕ຺ຕນ຺ຕຫາຣໂກຕິ ອນຸປຸພ຺ເພນ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕານໍ ສໍຍຸຕ຺ຕເກ ສມ຺ມປ຺ປຘານປຏິສໍຍຸຕ຺ຕານໍ ສຸຕ຺ຕານໍ ອາວຬິ. ຕຖາ ອິທ຺ຘິປາທຫາຣກາທໂຍ.

ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນີຍາ ຘມ຺ມາ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍາທໂຍ. ອຊ຺ຌາສຍນ຺ຕິ ອຘິມຸຕ຺ຕິໍ. ຂນ຺ຕິນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິໍ. ມນນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ. ອຠິນິຫາຣນ຺ຕິ ປຓິຘານໍ. ພຸຊ຺ຌນຠາວນ຺ຕິ ພຸຊ຺ຌນສຠາວໍ, ປຏິວິຊ຺ຌນາກາຣໍ ວາ.

ອຸປ຺ປນ຺ເນ ມາເນ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄາທີນິ ຕີຓິ ລິງ຺ຄານິ. ນາມາທີນິ ຈຕ຺ຕາຣິ ປທານິ. ປຐມາທໂຍ ສຕ຺ຕ ວິຠຕ຺ຕິໂຍ. ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ນ ກິຎ຺ຈິ ກເຖຕິ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິຍາ ຕເຖວ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ຄຓ຺ຐິຠູຕໍ ປທໍ. ຍຖາ ຫິ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ຄຓ຺ຐິຏ຺ຐານໍ ທຸພ຺ພິນິພ຺ເພຘໍ ທຸຕ຺ຕຈ຺ຉິຕຎ຺ຈ ໂຫຕິ, ເອວເມວໍ ຍໍ ປທໍ ອຕ຺ຖໂຕ ວິວຣິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ຕໍ ‘‘ຄຓ຺ຐິປທ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອນຸປຫຈ຺ຈາຕິ ອນຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ.

ເຍນ ເຍນ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອນວເສສຕໍ ທີເປຕີຕິ ອິມິນາ ອິມສ຺ສ ສພ຺ພ-ສທ຺ທສ຺ສ ສປ຺ປເທສຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ສພ຺ພ-ສທ຺ໂທ ຫິ ສພ຺ພສພ຺ພໍ ປເທສສພ຺ພໍ ອາຍຕນສພ຺ພໍ ສກ຺ກາຍສພ຺ພນ຺ຕິ ຈຕູສຸ ວິສເຍສຸ ທິຏ຺ຐປ຺ປໂຍໂຄ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ ສພ຺ພາກາເຣນ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຎາຓມຸເຂ ອາປາຖມາຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມຫານິ. ໑໕໖; ຈູຬນິ. ໘໕; ປຏິ. ມ. ໓.໖) ສພ຺ພສພ຺ພສ຺ມິໍ ອາຄໂຕ. ‘‘ສພ຺ເພສໍ ໂວ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ສຸຠາສິຕໍ ປຣິຍາເຍນາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໔໕) ປເທສສພ຺ພສ຺ມິໍ. ‘‘ສພ຺ພໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ເທເສສ຺ສາມິ…ເປ… ຈກ຺ຂຸຎ຺ເຈວ ຣູປາ ຈ…ເປ… ມໂນ ເຈວ ຘມ຺ມາ ຈາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໓) ເອຕ຺ຖ ອາຍຕນສພ຺ພສ຺ມິໍ. ‘‘ສພ຺ພໍ ສພ຺ພໂຕ ສຎ຺ຊານາຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໕) ສກ຺ກາຍສພ຺ພສ຺ມິໍ. ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພສພ຺ພສ຺ມິໍ ອາຄໂຕ ນິປ຺ປເທໂສ, ອິຕເຣສຸ ຕີສຸປິ ອາຄໂຕ ສປ຺ປເທໂສ, ອິຘ ປນ ສກ຺ກາຍສພ຺ພສ຺ມິໍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ສກ຺ກາຍປຣິຍາປນ຺ນາ ປນ ເຕຠູມກຘມ຺ມາວ ອນວເສສໂຕ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປວຓ຺ຓນາ).

ສຈ຺ເຈສູຕິ ອຣິຍສຈ຺ເຈສຸ. ເອເຕ ຈຕຸໂຣ ຘມ຺ມາຕິ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມາເນ ສຈ຺ຈາທິເກ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຘມ຺ເມ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ຕຕ຺ຖ ສຈ຺ຈນ຺ຕິ ວຈີສຈ຺ຈໍ. ຐິຕີຕິ ວີຣິຍໍ, ‘‘ຘິຕີ’’ຕິ ວາ ປາໂຐ, ໂສ ເອວຕ຺ໂຖ. ຈາໂຄຕິ ອໂລໂຠ. ທິຏ຺ຐໍ ໂສ ອຕິວຕ຺ຕຕີຕິ ຍສ຺ມິໍ ເອເຕ ສຈ຺ຈາທໂຍ ຘມ຺ມາ ອຸປລພ຺ຠນ຺ຕິ, ໂສ ທິຏ຺ຐໍ ອຕ຺ຕໂນ ອມິຕ຺ຕໍ ອຕິກ຺ກມຕິ, ນ ຕສ຺ສ ຫຕ຺ຖຕໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຖ ໂຂ ນໍ ອຠິຠວຕິ ເອວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຠາເວ ວຕ຺ຕຕິ ອສຠາວຘມ຺ມສ຺ສ ກາຣຓາສມ຺ຠວໂຕ. ນ ຫິ ນິສ຺ສຠາວາ ຘມ຺ມາ ເກນຈິ ນິພ຺ພຕ຺ຕີຍນ຺ຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ລກ຺ຂຓໍ ຘາເຣນ຺ຕີຕິ ຍທິປິ ລກ຺ຂຓວິນິມຸຕ຺ຕາ ຘມ຺ມາ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ຕຖາປິ ຍຖາ ທິຏ຺ຐິຕຓ຺ຫາປຣິກປ຺ປິຕາກາຣມຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕສຸຠສຸຂສສ຺ສຕາທໂຍ, ປກຕິຍາທໂຍ, ທພ຺ພາທໂຍ, ຊີວາທໂຍ, ກາຍາທໂຍ ໂລກໂວຫາຣມຕ຺ຕສິທ຺ຘາ ຄຄຓກຸສຸມາທໂຍວ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຕ຺ຖໂຕ ນ ອຸປລພ຺ຠນ຺ຕິ, ນ ເອວເມເຕ, ເອເຕ ປນ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຕ຺ຖຠູຕາ ອຸປລພ຺ຠນ຺ຕິ, ຕໂຕ ເອວ ສຕ຺ຕາທິວິເສສວິຣຫໂຕ ຘມ຺ມມຕ຺ຕາ ສຠາວວນ຺ໂຕຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ລກ຺ຂຓໍ ຘາເຣນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠວຕິ ຫິ ເຠທາຠາເວປິ ສຸຂາວໂພຘນຕ຺ຖໍ ອຸປຈາຣມຕ຺ຕສິທ຺ເຘນ ເຠເທນ ນິທ຺ເທໂສ ຍຖາ ‘‘ສິລາປຸຕ຺ຕກສ຺ສ ສຣີຣ’’ນ຺ຕິ. ຘາຣີຍນ຺ຕິ ວາ ຍຖາສຠາວໂຕ ອວຘາຣີຍນ຺ຕິ ຎາຍນ຺ຕີຕິ ຘມ຺ມາ, ກກ຺ຂຬຜຸສນາທໂຍ.

ອສາຘາຣຓເຫຕຸມ຺ຫີຕິ ອສາຘາຣຓກາຣເຓ, ສກ຺ກາຍຘມ຺ເມສຸ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອາເວຓິກປຈ຺ຈເຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິໍ ປນ ຕນ຺ຕິ? ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິໂຍ, ອວິຊ຺ຊາທໂຍປິ ວາ. ຍເຖວ ຫິ ປຖວີອາທີສຸ ມຎ຺ຎນາວຕ຺ຖູສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ຕຓ຺ຫາທໂຍ ມຎ຺ຎນາ ເຕສໍ ປວຕ຺ຕິຍາ ມູລກາຣຓໍ, ເອວໍ ອວິຊ຺ຊາທໂຍປິ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ’’ຕິອາທິນາ ‘‘ອປຣິຎ຺ຎາຕໍ ຕສ຺ສາຕິ ວທາມີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒) ‘‘ນນ຺ທີ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ມູລ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໓) ຈ ອນ຺ວຍໂຕ, ‘‘ຂຍາ ຣາຄສ຺ສ…ເປ… ວີຕໂມຫຕ຺ຕາ’’ຕິ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ຈ ເຕສໍ ມູລກາຣຓຠາໂວ ວິຠາວິໂຕ.

ປຣິຍາເຍຕິ ເທເສຕພ຺ພມຕ຺ຖໍ ອວຄເມຕິ ໂພຘຍຕີຕິ ປຣິຍາໂຍ, ເທສນາ. ປຣິຍາຍຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວຕ຺ຕຕິ ຕສ຺ສ ວາ ກາຣຓຠາວໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ປຣິຍາໂຍ, ກາຣຓໍ. ປຣິຍາຍຕິ ອປຣາປຣໍ ປຣິວຕ຺ຕຕີຕິ ປຣິຍາໂຍ, ວາໂຣ. ເອວໍ ປຣິຍາຍສທ຺ທສ຺ສ ເທສນາກາຣຓວາເຣສຸ ປວຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍຖາຣຸຕວເສນ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພຕ຺ຖໍ ເນຍ຺ຍຕ຺ຖໍ. ເຕຠູມກາ ຘມ຺ມາວ ອນວເສສໂຕ ເວທິຕພ຺ພາ ມຎ຺ຎນາວຕ຺ຖຸຠູຕານໍ ສພ຺ເພສໍ ປຖວີອາທິຘມ຺ມານໍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ.

ກາຣຓເທສນນ຺ຕິ ກາຣຓຎາປນໍ ເທສນໍ. ຕໍ ອຕ຺ຖນ຺ຕິ ຕໍ ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ມູລກາຣຓສງ຺ຂາຕໍ, ກາຣຓເທສນາສງ຺ຂາຕໍ ວາ ອຕ຺ຖໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຕໍ ກາຣຓໍ ຕໍ ເທສນ’’ນ຺ຕິ. ເອກຕ຺ຖເມຕນ຺ຕິ ເອຕໍ ປທທ຺ວຍໍ ເອກຕ຺ຖໍ. ສາຘຸ-ສທ຺ໂທ ເອວ ຫິ ກ-ກາເຣນ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ‘‘ສາຘຸກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕເນວ ຫິ ສາຘຸສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ເຕນ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣວເສນ ສາຘຸກສທ຺ໂທ ອຸທາຫໂຏ. ຘມ຺ມຣຸຈີຕິ ປຸຎ຺ຎກາໂມ. ປຎ຺ຎາຓວາຕິ ປຎ຺ຎວາ. ອທ຺ທຸພ຺ໂຠຕິ ອທູສໂກ, ອນຸປຆາຕໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘາປີຕິ ອິມສ຺ມິໍ ມູລປຣິຍາຍສຸຕ຺ເຕປິ. ອຍນ຺ຕິ ສາຘຸກສທ຺ໂທ. ເອຕ຺ເຖວ ທຬ຺ຫີກມ຺ເມຕິ ສກ຺ກຈ຺ຈກິຣິຍາຍໍ. ອາຓຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ອາຓາປເນ. ‘‘ສຸຓາຖ ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຖາ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ເຕ ສາຘຸກສທ຺ເທນ ສວນມນສິກາຣານໍ ສກ຺ກຈ຺ຈກິຣິຍາ ວິຍ ຕທາຓາປນມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອາຍາຈນຕ຺ຖຕາ ວິຍ ຈສ຺ສ ອາຓາປນຕ຺ຖຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອິທາເນຕ຺ຖ ເອວໍ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ໂສຕິນ຺ທ຺ຣິຍວິກ຺ເຂປວາຣຓໍ ສວເນ ນິໂຍຊນວເສນ ກິຣິຍນ຺ຕຣປຏິເສຘນຠາວໂຕ, ໂສຕໍ ໂອທຫຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມນິນ຺ທ຺ຣິຍວິກ຺ເຂປນິວາຣຓໍ ອຎ຺ຎຈິນ຺ຕາປຏິເສຘນໂຕ. ປຸຣິມນ຺ຕິ ‘‘ສຸຓາຖາ’’ຕິ ປທໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ສຸຓາຖ, ມນສິ ກໂຣຖາ’’ຕິ ປທທ຺ວເຍ, ເອຕສ຺ມິໍ ວາ ອຘິກາເຣ. ພ຺ຍຎ຺ຊນວິປລ຺ລາສຄ຺ຄາຫວາຣຓໍ ໂສຕທ຺ວາເຣ ວິກ຺ເຂປປຏິພາຫກຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ຍາຖາວໂຕ ສຸຓນ຺ຕສ຺ສ ສທ຺ທໂຕ ວິປລ຺ລາສຄ຺ຄາໂຫ ໂຫຕິ. ອຕ຺ຖວິປລ຺ລາສຄ຺ຄາຫວາຣຓໍ ມນິນ຺ທ຺ຣິຍວິກ຺ເຂປປຏິພາຫກຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ຘມ຺ມໍ ອຸປຘາເຣນ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໂຕ ວິປລ຺ລາສຄ຺ຄາໂຫ ໂຫຕິ. ຘມ຺ມສ຺ສວເນ ນິໂຍເຊຕິ ສຸຓາຖາຕິ ວິທຫນໂຕ. ຘາຣຓູປປຣິກ຺ຂາສູຕິ ອຸປປຣິກ຺ຂຄ຺ຄຫເຓນ ຕຸລນຕີຣຓາທິເກ ທິຏ຺ຐິຍາ ຈ ສຸປ຺ປຏິເວຘໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ສພ຺ຍຎ຺ຊໂນຕິ ເອຕ຺ຖ ຍຖາຘິປ຺ເປຕມຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຎ຺ຊຍຕີຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ, ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິ. ສຫ ພ຺ຍຎ຺ຊເນນາຕິ ສພ຺ຍຎ຺ຊໂນ, ພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຣຓີຍໂຕ ອຸປຄນ຺ຘພ຺ພໂຕ ອນຸຏ຺ຐາຕພ຺ພໂຕ ອຕ຺ໂຖ, ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລາທິໂກ. ສຫ ອຕ຺ເຖນາຕິ ສາຕ຺ໂຖ, ອຕ຺ຖສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘມ຺ມຄມ຺ຠີໂຣຕິອາທີສຸ ຘມ຺ໂມ ນາມ ຕນ຺ຕິ. ເທສນາ ນາມ ຕສ຺ສາ ມນສາ ວວຕ຺ຖາປິຕາຍ ຕນ຺ຕິຍາ ເທສນາ. ອຕ຺ໂຖ ນາມ ຕນ຺ຕິຍາ ອຕ຺ໂຖ. ປຏິເວໂຘ ນາມ ຕນ຺ຕິຍາ ຕນ຺ຕິອຕ຺ຖສ຺ສ ຈ ຍຖາຠູຕາວໂພໂຘ. ຍສ຺ມາ ເຈເຕ ຘມ຺ມເທສນາອຕ຺ຖປຏິເວຘາ ສສາທີຫິ ວິຍ ມຫາສມຸທ຺ໂທ ມນ຺ທພຸທ຺ຘີຫິ ທຸກ຺ໂຂຄາຬ຺ຫາ ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍປຕິຏ຺ຐາ ຈ, ຕສ຺ມາ ຄມ຺ຠີຣາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍສ຺ມາ ອຍໍ ຘມ຺ໂມ…ເປ… ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຖາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຏິເວຘສ຺ສ ທຸກ຺ກຣຠາວໂຕ ຘມ຺ມຕ຺ຖານໍ ເທສນາຎາຓສ຺ສ ທຸກ຺ກຣຠາວໂຕ ເທສນາຍ ທຸກ຺ໂຂຄາຫຕາ, ປຏິເວຘສ຺ສ ປນ ອຸປ຺ປາເທຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ ຕພ຺ພິສຍຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ທຸກ຺ກຣຠາວໂຕ ທຸກ຺ໂຂຄາຫຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ເທສນໍ ນາມ ອຸທ຺ທິສນໍ. ຕສ຺ສ ນິທ຺ທິສນໍ ຠາສນນ຺ຕິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວິຕ຺ຖາຣໂຕປິ ນໍ ຠາສິສ຺ສາມີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ປຣິພ຺ຍຕ຺ຕໍ ກຖນໍ ວາ ຠາສນໍ. ສາຬິກາຍິວ ນິຄ຺ໂຆໂສຕິ ສາຬິກາຍ ອາລາໂປ ວິຍ ມຘຸໂຣ ກຓ຺ຓສຸໂຂ ເປມນີໂຍ. ປຏິຠານນ຺ຕິ ສທ຺ໂທ. ອຸທີຣຍີຕິ ອຸຈ຺ຈາຣີຍຕິ, ວຸຈ຺ຈຕິ ວາ.

ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ອຸສ຺ສາຫຊາຕາຕິ ເອວໍ ‘‘ສຸຓາຖ ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຖ ຠາສິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ນ ກິຣ ສຕ຺ຖາ ສງ຺ເຂເປເນວ ເທເສສ຺ສຕິ, ວິຕ຺ຖາເຣນປິ ຠາສິສ຺ສຕີຕິ ສຎ຺ຊາຕຸສ຺ສາຫາ ຫຏ຺ຐຕຸຏ຺ຐາ ຫຸຕ຺ວາ. ອິຘາຕິ ອິມິນາ ວຸຈ຺ຈມານອຘິກຣຓໍ ຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານຠູຕໍ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເທສາປເທເສ ນິປາໂຕ’’ຕິ. ໂລກນ຺ຕິ ໂອກາສໂລກໍ. ອິຘ ຕຖາຄໂຕ ໂລເກຕິ ຫິ ຊາຕິເຂຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖາປິ ອຍໍ ຈກ຺ກວາໂຬ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ສມໂຓຕິ ໂສຕາປນ຺ໂນ. ທຸຕິໂຍ ສມໂຓຕິ ສກທາຄາມີ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ກຕໂມ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມໂຓ? ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ຕິຓ຺ຓໍ ສໍໂຍຊນານໍ ປຣິກ຺ຂຍາ ໂສຕາປນ຺ໂນ ໂຫຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໒໔໑) ‘‘ກຕໂມ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ທຸຕິໂຍ ສມໂຓ? ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ຕິຓ຺ຓໍ ສໍໂຍຊນານໍ ປຣິກ຺ຂຍາ ຣາຄໂທສໂມຫານໍ ຕນຸຕ຺ຕາ ສກທາຄາມີ ໂຫຕີ’’ຕິ ຈ (ອ. ນິ. ໔.໒໔໑). ອິເຘວ ຕິຏ຺ຐມານສ຺ສາຕິ ອິມິສ຺ສາ ເອວ ອິນ຺ທສາລຄຸຫາຍໍ ຕິຏ຺ຐມານສ຺ສ.

໒. ອສ຺ສຸຕວາຕິ ເອຕ຺ຖ (ອ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໕໑) ສຸຕນ຺ຕິ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ອຸປຘາຣິຕໍ, ອຸປຘາຣຓໍ ວາ, ສຸຕໍ ອສ຺ສຕ຺ຖີຕິ ສຸຕວາ. ວາ-ສທ຺ທສ຺ສ ຫິ ອຕ຺ໂຖ ອຕ຺ຖິຕາມຕ຺ຕາທິວເສນ ອເນກວິໂຘ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ອນ຺ຕວາ ອຍໍ ໂລໂກ ປຣິວຏຸໂມ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໕໔; ປຏິ. ມ. ໑.໑໔໐) ອຕ຺ຖິຕາມຕ຺ຕໍ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຘນວາ ໂຠຄວາ, ລາຠີ ອນ຺ນສ຺ສາ’’ຕິ ຈ ອາທີສຸ ພຫຸຠາໂວ. ‘‘ໂຣຄວາ ໂຫຕິ ໂຣຄາຠິຠູໂຕ’’ຕິອາທີສຸ ກາຍາພາໂຘ. ‘‘ກຸຏ຺ຐີ ກຸຏ຺ຐຈີວເຣນາ’’ຕິອາທີສຸ ນິນ຺ທາ, ‘‘ອິສ຺ສຸກີ ມຈ຺ຉຣີ ສໂຐ ມາຍາວິໂນ ເກຏຸຠິໂນ’’ຕິອາທີສຸ ອຠິຓ຺ຫໂຍໂຄ. ‘‘ທຓ຺ຑີ ຉຕ຺ຕີ ອລມ຺ພຣີ’’ຕິອາທີສຸ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໔໒) ສໍສຄ຺ໂຄ. ‘‘ປຓ຺ຑິໂຕ ວາປິ ເຕນ ໂສ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໖໓) ອຸປມານໍ, ສທິສຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຕໍ ວາປິ ຘີຣາ ມຸນິໍ ເວທຍນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໒໑໓) ສມຸຈ຺ຈໂຍ. ‘‘ເກ ວາ ອິເມ ກສ຺ສ ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໒໙໖) ສໍສໂຍ. ‘‘ອຍໍ ວາ ອິເມສໍ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ສພ຺ພພາໂລ ສພ຺ພມູຬ຺ໂຫ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໑໘໑) ວິຠາວໂນ. ‘‘ນ ວາຍໍ ກຸມາໂຣ ມຕ຺ຕມຎ຺ຎາສີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໔) ປທປູຣຓໍ. ‘‘ເຍ ຫິ ເກຈິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມຓາ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໑໗໐) ວິກປ຺ໂປ. ‘‘ສກ຺ຍປຸຕ຺ຕສ຺ສ ສິຣີມໂຕ (ທີ. ນິ. ໓.໒໗໗), ສີລວໂຕ ສີລສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ກລ຺ຍາໂຓ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໑໕໐; ໓.໓໑໖; ອ. ນິ. ໕.໒໑໓; ມຫາວ. ໒໘໕) ຈ ອາທີສຸ ປສໍສາ. ‘‘ປຎ຺ຎວາ ໂຫຕິ ອຸທຍຕ຺ຖຄາມິນິຍາ ປຎ຺ຎາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອຣິຍາຍ ນິພ຺ເພຘິກາຍ ສມ຺ມາ ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍຄາມິນິຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໓໑໗, ໓໕໕) ອຕິສໂຍ. ອິຘາປິ ອຕິສໂຍ, ປສໍສາ ວາ ອຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ຍສ຺ສ ປສໍສິຕໍ, ອຕິສເຍນ ວາ ສຸຕໍ ອຕ຺ຖິ, ໂສ ສຸຕວາຕິ ສໍກິເລສວິທ຺ຘໍສນສມຕ຺ຖໍ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມສ຺ສວນໍ, ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ຕຖຕ຺ຕາຍ ປຏິປຕ຺ຕິ ຈ ‘‘ສຸຕວາ’’ຕິ ອິມິນາ ສທ຺ເທນ ປກາສິຕາ. ອຖ ວາ ໂສຕພ຺ພຍຸຕ຺ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ກຕ຺ຕພ຺ພນິປ຺ຜຕ຺ຕິວເສນ ສຸຓີຕິ ສຸຕວາ, ຕປ຺ປຏິກ຺ເຂເປນ ນ ສຸຕວາຕິ ອສ຺ສຸຕວາ.

ອຍຎ຺ຫິ ອ-ກາໂຣ ‘‘ອເຫຕຸກາ ຘມ຺ມາ (ຘ. ສ. ໒.ທຸກມາຕິກາ), ອຠິກ຺ຂຸໂກ ອາວາໂສ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໑໐໔໖, ໑໐໔໗) ຕໍສຫໂຍຄນິວຕ຺ຕິຍໍ ອິຈ຺ຉິໂຕ. ‘‘ອປຈ຺ຈຍາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໗.ທຸກມາຕິກາ) ຕໍສມ຺ພນ຺ຘີຠາວນິວຕ຺ຕິຍໍ. ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຎ຺ຫິ ປຈ຺ຈຍສມ຺ພນ຺ຘີຕິ ອປ຺ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ອຕໍສມ຺ພນ຺ຘິຕາ ເອຕ຺ຖ ໂຊຕິຕາ. ‘‘ອນິທສ຺ສນາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໙.ທຸກມາຕິກາ) ຕໍສຠາວນິວຕ຺ຕິຍໍ. ນິທສ຺ສນຎ຺ຫິ ທຏ຺ຐພ຺ພຕາ. ອຖ ວາ ປສ຺ສຕີຕິ ນິທສ຺ສນໍ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ, ຕຄ຺ຄເຫຕພ຺ພຠາວນິວຕ຺ຕິຍໍ ຍຖາ ‘‘ອນາສວາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໕.ທຸກມາຕິກາ), ‘‘ອປ຺ປຏິຆາ ຘມ຺ມາ (ຘ. ສ. ໑໐.ທຸກມາຕິກາ), ອນາຣມ຺ມຓາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໕໕.ທຸກມາຕິກາ) ຕໍກິຈ຺ຈນິວຕ຺ຕິຍໍ, ‘‘ອຣູປິໂນ ຘມ຺ມາ (ຘ. ສ. ໑໑.ທຸກມາຕິກາ) ອເຈຕສິກາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໕໗.ທຸກມາຕິກາ) ຕພ຺ຠາວນິວຕ຺ຕິຍໍ. ຕທຎ຺ຎຖາ ຫິ ເອຕ຺ຖ ປກາສິຕາ. ‘‘ອມນຸສ຺ໂສ’’ຕິ ຕພ຺ຠາວມຕ຺ຕນິວຕ຺ຕິຍໍ. ມນຸສ຺ສມຕ຺ຕໍ ນຕ຺ຖິ, ອຎ຺ຎໍ ສມານນ຺ຕິ. ສທິສຕາ ຫິ ເອຕ຺ຖ ສູຈິຕາ. ‘‘ອສ຺ສມໂຓ ສມຓປຏິຎ຺ໂຎ, ອນຣິໂຍ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໑໓) ຈ ຕໍສມ຺ຠາວນີຍຄຸຓນິວຕ຺ຕິຍໍ. ຄຣຫາ ຫິ ອິຘ ຎາຍຕິ. ‘‘ກຈ຺ຈິ ໂຠໂຕ ອນາມຍໍ, ອນຸທຣາ ກຎ຺ຎາ’’ຕິ (ຊາ. ໒.໒໐.໑໒໙) ຕທນປ຺ປຠາວນິວຕ຺ຕິຍໍ, ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໗.ຕິກມາຕິກາ) ຕໍສທິສຠາວນິວຕ຺ຕິຍໍ. ອຕີຕານຎ຺ຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນປຸພ຺ພຕ຺ຕາ ອຸປ຺ປາທິຘມ຺ມານຎ຺ຈ ປຈ຺ຈເຍກເທສນິປ຺ຜຕ຺ຕິຍາ ອາຣທ຺ຘຸປ຺ປາທິຠາວໂຕ ກາລວິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ ອຸປ຺ປນ຺ນານຸກູລຕາ ປເຄວ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນານນ຺ຕິ ຕພ຺ພິທູຣຕາວ ເອຕ຺ຖ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ‘‘ອເສກ຺ຂາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໑.ຕິກມາຕິກາ) ຕທປຣິໂຍສານນິວຕ຺ຕິຍໍ. ຕນ຺ນິຏ຺ຐານຎ຺ຫິ ເອຕ຺ຖ ປກາສິຕນ຺ຕິ. ເອວມເນເກສໍ ອຕ຺ຖານໍ ໂຊຕໂກ. ອິຘ ປນ ‘‘ອຣູປິໂນ ຘມ຺ມາ ອເຈຕສິກາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ຕພ຺ຠາວນິວຕ຺ຕິຍໍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ອຎ຺ຎຕ຺ເຖຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເຕນສ຺ສ ສຸຕາທິຎາຓວິຣຫຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາຄມາຘິຄມາຠາວາ ເຎຍ຺ໂຍ ອສ຺ສຸຕວາ ອິຕີ’’ຕິ.

ອິທານິ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ຍສ຺ມາ ຂນ຺ຘຘາຕ຺ວາທິໂກສລ຺ເລນປິ ມຎ຺ຎນາປຏິເສຘນສມຕ຺ຖໍ ພາຫຸສຈ຺ຈໍ ໂຫຕິ. ຍຖາຫ ‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ໂຫຕິ? ຍໂຕ ໂຂ ຠິກ຺ຂຸ ຂນ຺ຘກຸສໂລ ໂຫຕິ ຘາຕຸ, ອາຍຕນ, ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທກຸສໂລ ໂຫຕິ, ເອຕ຺ຕາວຕາ ໂຂ ຠິກ຺ຂຸ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຍສ຺ສ ຫິ ຂນ຺ຘຘາຕຸອາຍຕນສຈ຺ຈປຈ຺ຈຍາກາຣສຕິປຏ຺ຐານາທີສູຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ວາຈຸຄ຺ຄຕກຣຓໍ ອຸຄ຺ຄໂຫ. ອຕ຺ຖປຣິປຸຈ຺ຉນໍ ປຣິປຸຈ຺ຉາ. ກຸສເລຫິ ສຫ ໂຈທນາປຣິຫຣຓວເສນ ວິນິຈ຺ຉຍກຣຓໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ. ມຄ຺ຄຜລນິພ຺ພານານິ ອຘິຄໂມ.

ພຫູນໍ (ຘ. ສ. ມູລຏີ. ໑໐໐໗) ນານປ຺ປກາຣານໍ ກິເລສສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐີນໍ ອວິຫຕຕ຺ຕາ ຕາ ຊເນນ຺ຕິ, ຕາຫິ ວາ ຊນິຕາຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ. ອວິຆາຕເມວ ວາ ຊນ-ສທ຺ໂທ ວທຕິ. ປຸຖຸ ສຕ຺ຖາຣານໍ ມຸຂມຸລ຺ໂລກິກາຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸຖຸ ຊນາ ສຕ຺ຖຸປຏິຎ຺ຎາ ເອເຕສນ຺ຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນາຕິ ວຈນຕ຺ໂຖ. ປຸຖຸ ສພ຺ພຄຕີຫິ ອວຸຏ຺ຐິຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ຊເນຕພ຺ພາ, ຊາຍນ຺ຕິ ວາ ເອຕ຺ຖ ສຕ຺ຕາຕິ ຊນາ, ນານາຄຕິໂຍ, ຕາ ປຸຖູ ເອເຕສນ຺ຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ. ອິໂຕ ປເຣ ຊາຍນ຺ຕິ ເອເຕຫີຕິ ຊນາ, ອຠິສງ຺ຂາຣາທໂຍ, ເຕ ເອເຕສໍ ປຸຖູ ວິຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ. ອຠິສງ຺ຂຣຓາທິອຕ຺ໂຖ ເອວ ວາ ຊນ-ສທ຺ໂທ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ໂອຆາ ກາໂມຆາທໂຍ. ຣາຄຄ຺ຄິອາທໂຍ ສນ຺ຕາປາ. ເຕ ເອວ, ສພ຺ເພປິ ວາ ກິເລສາ ປຣິຬາຫາ. ປຸຖຸ ປຎ຺ຈສຸ ກາມຄຸເຓສຸ ຣຕ຺ຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ຊາຍຕີຕິ ຊໂນ, ຣາໂຄ ເຄໂຘຕິ ເອວມາທິໂກ, ປຸຖຸ ຊໂນ ເອເຕສນ຺ຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ. ປຸຖູສຸ ວາ ຊນາ ຊາຕາ ຣຕ຺ຕາຕິ ເອວໍ ຣາຄາທິອຕ຺ໂຖ ເອວ ວາ ຊນສທ຺ໂທ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຣຕ຺ຕາຕິ ວຕ຺ຖໍ ວິຍ ຣງ຺ຄຊາເຕນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວິປຣິຓາມກເຣນ ຉນ຺ທຣາເຄນ ຣຕ຺ຕາ ສາຣຕ຺ຕາ. ຄິທ຺ຘາຕິ ອຠິກງ຺ຂນສຠາເວນ ອຠິຊ຺ຌາເນນ ຄິທ຺ຘາ ເຄຘໍ ອາປນ຺ນາ. ຄຘິຕາຕິ ຄນ຺ຖິຕາ ວິຍ ທຸມ຺ໂມຈນີຍຠາເວນ ຕຕ຺ຖ ປຏິພທ຺ຘາ. ມຸຈ຺ຉິຕາຕິ ກິເລສວເສນ ວິສຎ຺ຎີຠູຕາ ວິຍ ອນຎ຺ຎກິຈ຺ຈາ ມຸຈ຺ຉໍ ໂມຫມາປນ຺ນາ. ອຊ຺ໂຌສນ຺ນາຕິ ອນຎ຺ຎສາຘາຣເຓ ວິຍ ກຕ຺ວາ ຄິລິຕ຺ວາ ປຣິນິຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ຐິຕາ. ລຄ຺ຄາຕິ ວງ຺ກທຓ຺ຑເກ ວິຍ ອາສຕ຺ຕາ ມຫາປລິເປ ວາ ຍາວ ນາສິກຄ຺ຄາ ປລິປນ຺ນປຸຣິໂສ ວິຍ ອຸທ຺ຘຣິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຠາເວນ ນິມຸຄ຺ຄາ, ລຄິຕາຕິ ມກ຺ກຏາເລເປ ອາລຄ຺ຄຠາເວນ ປຈ຺ຈຸຑ຺ຑິໂຕ ວິຍ ມກ຺ກໂຏ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ວເສນ ອາລຄ຺ຄິຕາ. ປລິພຸທ຺ຘາຕິ ພທ຺ຘາ, ອຸປທ຺ທຸຕາ ວາ. ອາວຸຏາຕິ ອາວຸນິຕາ, ນິວຸຕາຕິ ນິວາຣິຕາ. ໂອວຸຕາຕິ ປລິຄຸຓ຺ຐິຕາ, ປຣິໂຍນທ຺ຘາ ວາ. ປິຫິຕາຕິ ປິທຫິຕາ, ປຏິຈ຺ຉນ຺ນາຕິ ປຏິຈ຺ຉາທິຕາ. ປຏິກຸຊ຺ຊິຕາຕິ ເຫຏ຺ຐາມຸຂຊາຕາ. ປຸຖູນໍ ວາ ຄຓນປຖມຕີຕານນ຺ຕິອາທິນາ ປຸຖຸ ຊໂນ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນຕິ ທສ຺ເສຕິ.

‘‘ອສ຺ສຸຕວາ’’ຕິ ເອເຕນ ອວິຊ຺ຊນ຺ຘຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອນ຺ຘປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອາຣກຕ຺ຕາ (ສໍ. ນິ. ຏີ. ໒.໓.໑) ກິເລເສຫິ ມຄ຺ເຄນ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ. ອນເຍຕິ ອວຑ຺ຒິຍໍ, ອນຕ຺ເຖຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນເຍ ວາ ອນຸປາເຍ. ນອິຣິຍນໂຕ ອວຕ຺ຕນໂຕ. ອເຍຕິ ວຑ຺ຒິຍໍ, ອຕ຺ເຖ, ອຸປາເຍ ວາ. ອຣຓີຍໂຕຕິ ປຍິຣຸປາສິຕພ຺ພໂຕ. ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ປທສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ ປຸຣິເມສຸ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປສຸ. ປຈ຺ຉິເມ ປນ ສທ຺ທສຕ຺ຖວເສນປິ. ຍທິປິ ອຣິຍ-ສທ຺ໂທ ‘‘ເຍ ຫິ ໂວ ອຣິຍາ ປຣິສຸທ຺ຘກາຍກມ຺ມນ຺ຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໕) ວິສຸທ຺ຘາສຍປໂຍເຄສຸ ປຸຖຸຊ຺ຊເນສຸປິ ວຕ຺ຕຕິ. ອິຘ ປນ ອຣິຍມຄ຺ຄາຘິຄເມນ ສພ຺ພໂລກຸຕ຺ຕຣຠາເວນ ຈ ອຣິຍຠາໂວ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ພຸທ຺ຘາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ຕຖາຄຕສາວກາ ຈ ສປ຺ປຸຣິສາ’’ຕິ ອິທໍ ອຣິຍາ ສປ຺ປຸຣິສາຕິ ອິຘ ວຸຕ຺ຕປທານໍ ອຕ຺ຖໍ ອສງ຺ກຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ອຣິຍສປ຺ປຸຣິສຠາວາ ອຠິນ຺ນສຠາວາ. ຕສ຺ມາ ‘‘ສພ຺ເພວ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເອຕ຺ຕາວຕາ ຫິ ພຸທ຺ຘສາວໂກ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕສ຺ສ ຫິ ເອກນ຺ເຕນ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ໂຕ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ ປຣໂຕໂຆສມນ຺ຕເຣນ ປຐມມຄ຺ຄສ຺ສ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ວິເສສໂຕ ຈສ຺ສ ຠຄວາວ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ໂຕ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ມມຎ຺ຫິ, ອານນ຺ທ, ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕໍ ອາຄມ຺ມ ຊາຕິຘມ຺ມາ ສຕ຺ຕາ ຊາຕິຍາ ປຣິມຸຈ຺ຈນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໕.໒). ໂສ ເອວ ຈ ອເວຈ຺ຈປສາທາຘິຄເມນ ທຬ຺ຫຠຕ຺ຕິ ນາມ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ຍໍ ມຍາ ສາວການໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ຕໍ ມມ ສາວກາ ຊີວິຕເຫຕຸປິ ນາຕິກ຺ກມນ຺ຕີ’’ຕິ (ອຸທາ. ໔໕). ກຕຎ຺ຎຸຕາທີຫິ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ພຸທ຺ຘາຕິ ເອຕ຺ຖ ກຕໍ ຊານາຕີຕິ ກຕຎ຺ຎູ. ກຕໍ ວິທິຕໍ ປາກຏໍ ກໂຣຕີຕິ ກຕເວທີ. ອເນເກສຸປິ ຫິ ກປ຺ປສຕສຫສ຺ເສສຸ ກຕໍ ອຸປກາຣໍ ຊານນ຺ຕິ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ປາກຏຎ຺ຈ ກໂຣນ຺ຕິ ສຕິຊນນອາມິສປຏິຄ຺ຄຫຓາທິນາ, ຕຖາ ສໍສາຣທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂິຕສ຺ສ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ຕິ ກິຈ຺ຈໍ, ຍໍ ອຕ຺ຕນາ ກາຕຸໍ ສກ຺ກາ. ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ປນ ກປ຺ປານໍ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍສຫສ຺ເສສຸປິ ກຕໍ ອຸປກາຣໍ ມຄ຺ຄຜລານໍ ອຸປນິສ຺ສຍຎ຺ຈ ຊານາຕິ, ປາກຏຎ຺ຈ ກໂຣຕິ, ສີໂຫ ວິຍ ຈ ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສກ຺ກຈ຺ຈເມວ ຘມ຺ມເທສນໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ພຸທ຺ຘກິຈ຺ຈໍ ກໂຣຕິ. ຍາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ທິຏ຺ຐາ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ສາ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊນຠາໂວ, ຕຕ຺ຖ ຈ ອາທຣາຠາໂວ ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສນສີລຕາ ຈ, ນ ຈ ທສ຺ສເນ ສາຘຸກາຣິຕາ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ. ຈກ຺ຂຸນາ ອທສ຺ສາວີຕິ ເອຕ຺ຕ ຈກ຺ຂຸ ນາມ ນ ມໍສຈກ຺ຂຸ ເອວ, ອຖ ໂຂ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸປີຕິ ອາຫ ‘‘ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸນາ ວາ’’ຕິ. ອຣິຍຠາໂວຕິ ເຍຫິ ໂຍຄໂຕ ‘‘ອຣິຍາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເຕ ມຄ຺ຄຜລຘມ຺ມາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ຎາຓທສ຺ສນສ຺ເສວ ທສ຺ສນຠາເວ. ວຕ຺ຖູຕິ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖຎາປນກາຣຓໍ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕປີຕິ ເອວໍ ອຎ຺ຎາປເທເສນ ອຕ຺ຕູປນາຍິກໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ເຕປິ. ຘມ຺ມນ຺ຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມໍ, ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມໍ ວາ. ອຣິຍກຣຘມ຺ມາ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາທໂຍ ວິປສ຺ສິຍມານາ ອນິຈ຺ຈາທໂຍ, ຈຕ຺ຕາຣິ ວາ ອຣິຍສຈ຺ຈານິ.

ອວິນີໂຕຕິ ນ ວິນີໂຕ, ອຘິສີລສິກ຺ຂາທິວເສນ ນ ສິກ຺ຂິໂຕ. ເຍສໍ ສໍວຣວິນຍາທີນໍ ອຠາເວນ ອຍໍ ອວິນີໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເຕ ຕາວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ທຸວິໂຘ ວິນໂຍ ນາມາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສີລສໍວໂຣຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ, ໂສ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ກາຍິກວາຈສິໂກ ອວີຕິກ຺ກໂມ. ສຕິສໍວໂຣຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍຣກ຺ຂາ, ສາ ຈ ຕຖາປວຕ຺ຕາ ສຕິ ເອວ. ຎາຓສໍວໂຣຕິ ‘‘ໂສຕານໍ ສໍວຣໍ ພ຺ຣູມີ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໑໐໔໐) ວຕ຺ວາ ‘‘ປຎ຺ຎາເຍເຕ ປິຘີຍເຣ’’ຕິ ວຈນໂຕ ໂສຕສງ຺ຂາຕານໍ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິທຸຈ຺ຈຣິຕອວິຊ຺ຊາອວສິຏ຺ຐກິເລສານໍ ສໍວໂຣ ປິທຫນໍ ສມຸຈ຺ເຉທຎາຓນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຂນ຺ຕິສໍວໂຣຕິ ອຘິວາສນາ, ສາ ຈ ຕຖາປວຕ຺ຕາ ຂນ຺ຘາ, ອໂທໂສ ວາ. ປຎ຺ຎາຕິ ເອເກ, ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ວີຣິຍສໍວໂຣ ກາມວິຕກ຺ກາທີນໍ ວິໂນທນວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ວີຣິຍເມວ. ເຕນ ເຕນ ຄຸຓງ຺ເຄນ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຄຸຓງ຺ຄສ຺ສ ປຫານໍ ຕທງ຺ຄປຫານໍ. ວິກ຺ຂມ຺ຠເນນ ປຫານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປຫານໍ. ເສສປທຕ຺ຖເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ອິມິນາ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວເຣນາຕິອາທິ ສີລສໍວຣາທີນໍ ວິວຣຓໍ. ຕຕ຺ຖ ສມຸເປໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິສຕ຺ໂຖ. ເຕນ ‘‘ສຫຄໂຕ ສມຸປຄໂຕ’’ຕິອາທິນາ ວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໕໑໑) ອາຄຕໍ ສໍວຣວິຠງ຺ຄໍ ທສ຺ເສຕິ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ອນນ຺ຕຣສຸຕ຺ເຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ.

ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີນນ຺ຕິ ທຸສ຺ສີລ຺ຍສງ຺ຂາຕານໍ ກາຍວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕາທີນໍ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຈ຺ຈສງ຺ຂາຕສ຺ສ ປມາທສ຺ສ ອຠິຊ຺ຌາທີນໍ ວາ ອກ຺ຂນ຺ຕິອຎ຺ຎາຓໂກສຊ຺ຊານຎ຺ຈ. ສໍວຣຓໂຕຕິ ປິທຫນໂຕ ຖກນໂຕ. ວິນຍນໂຕຕິ ກາຍວາຈາຈິຕ຺ຕານໍ ວິຣູປປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ວິນຍນໂຕ ອປນຍນໂຕ, ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີນໍ ວາ ວິນຍນໂຕ, ກາຍາທີນໍ ວາ ຊິມ຺ຫປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ວິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອຸຊຸກໍ ນຍນໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫານໍ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີນໍ ຕຖາ ຕຖາ ອນຸປ຺ປາທນເມວ ສໍວຣຓໍ ວິນຍນຎ຺ຈ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຍໍ ປຫານນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉທາທີສຸ ວິປສ຺ສນາຎາເຓສູ’’ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉທປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄຫກງ຺ຂາວິຕຣຓານິ ນ ວິປສ຺ສນາຎາຓານິ ສມ຺ມສນາກາເຣນ ອປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ? ສຈ຺ຈເມຕໍ. ວິປສ຺ສນາຎາຓສ຺ສ ປນ ອຘິຏ຺ຐານຠາວໂຕ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ນາມຣູປມຕ຺ຕມິທໍ, ນຕ຺ຖິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ຕາ ວາ ອຕ຺ຕນິຍໍ ວາ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕຎາຓໍ ນາມຣູປວວຕ຺ຖານໍ. ສຕິ ວິຊ຺ຊມາເນ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກສງ຺ຂາເຕ ກາເຍ, ສຍໍ ວາ ສຕີ ຕສ຺ມິໍ ກາເຍ ທິຏ຺ຐີຕິ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິ. ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໘໑; ໔.໓໔໕) ເອວໍ ປວຕ຺ຕາ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ. ຕສ຺ເສວ ຣູປາຣູປສ຺ສ ກມ຺ມາວິຊ຺ຊາທິປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນຎາຓໍ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄໂຫ. ‘‘ນຕ຺ຖິ ເຫຕຸ ນຕ຺ຖິ ປຈ຺ຈໂຍ ສຕ຺ຕານໍ ສໍກິເລສາຍາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໖໘) ອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕາ ອເຫຕຸກທິຏ຺ຐິ. ‘‘ອິສ຺ສຣປຸຣິສປຊາປຕິປກຕິອຓຸກາລາທີຫິ ໂລໂກ ປວຕ຺ຕຕິ ນິວຕ຺ຕຕິ ຈາ’’ຕິ ປວຕ຺ຕາ ວິສມເຫຕຸທິຏ຺ຐິ. ຕສ຺ເສວາຕິ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄຫສ຺ເສວ. ກງ຺ຂາວິຕຣເຓນາຕິ ຍຖາ ເອຕຣຫິ ນາມຣູປສ຺ສ ກມ຺ມາທິປຈ຺ຈຍໂຕ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ເອວໍ ອຕີຕານາຄເຕສຸປີຕິ ຕີສຸປິ ກາເລສຸ ວິຈິກິຈ຺ຉາປນຍນຎາເຓນ. ກຖໍກຖີຠາວສ຺ສາຕິ ‘‘ອໂຫສິໍ ນຸ ໂຂ ອຫມຕີຕມທ຺ຘານ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໘; ສໍ. ນິ. ໒.໒໐) ອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕາຍ ສໍສຍປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ. ກລາປສມ຺ມສເນນາຕິ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຣູປໍ ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໓໖໑; ໒.໑໑໓; ໓.໘໖, ໘໙) ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ ເອກາທສສຸ ໂອກາເສສຸ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ສມ຺ມສນວເສນ ປວຕ຺ເຕນ ນຍວິປສ຺ສນາຎາເຓນ. ອຫໍ ມມາຕິ ຄາຫສ຺ສາຕິ ອຕ຺ຕຕ຺ຕນິຍຄຫຓສ຺ສ. ມຄ຺ຄາມຄ຺ຄວວຕ຺ຖາເນນາຕິ ມຄ຺ຄາມຄ຺ຄຎາຓວິສຸທ຺ຘິຍາ. ອມຄ຺ເຄ ມຄ຺ຄສຎ຺ຎາຍາຕິ ໂອຠາສາທິເກ ອມຄ຺ເຄ ‘‘ມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນສຎ຺ຎາຍ.

ຍສ຺ມາ ສມ຺ມເທວ ສງ຺ຂາຣານໍ ອຸທຍໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວເມວ ສງ຺ຂາຣາ ອນຸຣູປກາຣຓໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ນ ປນ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸທຍທສ຺ສເນນ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິຍາ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ສງ຺ຂາຣານໍ ວຍໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ‘‘ຍທິປິເມ ສງ຺ຂາຣາ ອວິຈ຺ຉິນ຺ນາ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ນຸປ຺ປນ຺ນາ ປນ ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິກາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ເຕ ວາ’’ຕິ ປສ຺ສຕິ, ຕສ຺ເສວໍ ປສ຺ສໂຕ ກຸໂຕ ສສ຺ສຕຄ຺ຄາໂຫ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວຍທສ຺ສເນນ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິຍາ’’ຕິ. ຠຍທສ຺ສເນນາຕິ ຠຍຕຸປຏ຺ຐານຎາເຓນ. ສຠເຍຕິ ສພ຺ພຠຍານໍ ອາກຣຠາວໂຕ ສກລທຸກ຺ຂວູປສມສງ຺ຂາຕສ຺ສ ປຣມສ຺ສາສສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂຠາວໂຕ ຈ ສຠເຍ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈເກ. ອຠຍສຎ຺ຎາຍາຕິ ‘‘ອຠຍໍ ເຂມ’’ນ຺ຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນສຎ຺ຎາຍ. ອສ຺ສາທສຎ຺ຎາ ນາມ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘສຸ ອສ຺ສາທວເສນ ປວຕ຺ຕສຎ຺ຎາ, ຍາ ‘‘ອາລຍາຠິນິເວໂສ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຠິຣຕິສຎ຺ຎາ ຕຕ຺ເຖວ ອຠິຣຕິວເສນ ປວຕ຺ຕສຎ຺ຎາ, ຍາ ‘‘ນນ຺ທີ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອມຸຈ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາ ອາທານໍ. ອນຸເປກ຺ຂາ ສງ຺ຂາເຣຫິ ອນິພ຺ພິນ຺ທນໍ, ສາລຍຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຍໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາເທ ປຏິໂລມຠາໂວ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທຄ຺ຄາໂຫ, ປຈ຺ຈຍາກາຣປຏິຈ຺ຉາທກໂມໂຫ ວາ, ນິພ຺ພາເນ ປຏິໂລມຠາໂວ ສງ຺ຂາເຣສຸ ຣຕິ, ນິພ຺ພານປຏິຈ຺ຉາທກໂມໂຫ ວາ. ສງ຺ຂາຣນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາໂຫຕິ ຍາທິສສ຺ສ ກິເລສສ຺ສ ອປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ ວິປສ຺ສນາ ສງ຺ຂາຣນິມິຕ຺ຕໍ ນ ມຸຎ຺ຈຕິ, ໂສ ກິເລໂສ, ໂຍ ‘‘ສໍໂຍຄາຠິນິເວໂສ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສງ຺ຂາຣນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓສ຺ສ ອຕິກ຺ກມນເມວ ວາ ປຫານໍ.

ປວຕ຺ຕິ ເອວ ປວຕ຺ຕິຠາໂວ, ປຣິຍຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນີວຣຓາທິຘມ຺ມານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ນີວຣຓປກ຺ຂິຍາ ກິເລສາ ວິຕກ຺ກວິຈາຣາທໂຍ ຈ ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ.

ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍມຄ຺ຄານໍ ຠາວິຕຕ຺ຕາ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິຠາເວນ ຍໍ ປຫານນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເກນ ປຫານນ຺ຕິ? ອຣິຍມຄ຺ເຄເຫວາຕິ ວິຎ຺ຎາຍມາໂນຍມຕ຺ໂຖ ເຕສໍ ຠາວິຕຕ຺ຕາ ອປ຺ປວຕ຺ຕິວຈນໂຕ. ສມຸທຍປກ຺ຂິກສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາໂຣປິ ມຄ຺ຄາ ຈຕຸສຈ຺ຈາຠິສມຍາຕິ ກຕ຺ວາ ເຕຫິ ປຫາຕພ຺ເພນ ເຕນ ເຕນ ສມຸທເຍນ ສຫ ປຫາຕພ຺ພຕ຺ຕາ ສມຸທຍສຠາຄຕ຺ຕາ, ສຈ຺ຈວິຠງ຺ເຄ ຈ ສພ຺ພກິເລສານໍ ສມຸທຍຠາວສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ສມຸທຍປກ຺ຂິກາ’’ຕິ ທິຏ຺ຐິອາທໂຍ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘຕ຺ຕໍ ວຸປສນ຺ຕຕາ. ສງ຺ຂຕນິສ຺ສຏຕາ ສງ຺ຂາຣສຠາວາຠາໂວ. ປຫີນສພ຺ພສງ຺ຂຕນ຺ຕິ ວິຣຫິຕສພ຺ພສງ຺ຂຕໍ, ວິສງ຺ຂາຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຫານຎ຺ຈ ຕໍ ວິນໂຍ ຈາຕິ ປຫານວິນໂຍ ປຸຣິເມນ ອຕ຺ເຖນ, ທຸຕິເຍນ ປນ ປຫີຍຕີຕິ ປຫານໍ, ຕສ຺ສ ວິນໂຍຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ຠິນ຺ນສໍວຣຕ຺ຕາຕິ ນຏ຺ຐສໍວຣຕ຺ຕາ, ສໍວຣາຠາວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ອສມາທິນ຺ນສໍວໂຣປິ ສງ຺ຄຫິໂຕ ໂຫຕິ. ສມາທາເນນ ຫິ ສມ຺ປາເທຕພ຺ໂພ ສໍວໂຣ ຕທຠາເວ ນ ໂຫຕີຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ໂລເກ ວຕ຺ຕາໂຣ ໂຫນ຺ຕິ ‘‘ມຫາ ວຕ ໂນ ໂຠໂຄ, ໂສ ນຏ຺ໂຐ ຕຖາ ອກຕຕ຺ຕາ’’ຕິ. ອຣິເຍຕິ ອຣິໂຍ. ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນຎ຺ເຫຕໍ. ເອເສເສຕິ ເອໂສ ໂສ ເອວ, ອຕ຺ຖໂຕ ອນຎ຺ໂຎຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຊ຺ຊາເຕຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ຕໍສຠາໂວ, ສປ຺ປຸຣິໂສ ອຣິຍສຠາໂວ, ອຣິໂຍ ຈ ສປ຺ປຸຣິສສຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕໍ ອຕ຺ຖນ຺ຕິ ‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມມູລປຣິຍາຍ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາ ເທສນາ ກຕາຕິ? ຍເທຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ‘‘ຍສ຺ມາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ອປຣິຎ຺ຎາຕວຕ຺ຖຸໂກ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒) ສຍເມວ ວກ຺ຂຕິ. ຘມ຺ໂມ ອຘິຏ຺ຐານໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ຘມ຺ມາຘິຏ຺ຐານາ, ສຠາວຘມ຺ເມ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ຕິຕເທສນາ. ຘມ຺ມວເສເນວ ປວຕ຺ຕາ ປຐມາ, ປຸຄ຺ຄລວເສນ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຸຄ຺ຄລວເສເນວ ຄຕາ ຕຕິຍາ, ອິຕຣາ ຘມ຺ມປຸຄ຺ຄລານໍ ໂວມິສ຺ສກວເສນ. ກສ຺ມາ ປນ ຠຄວາ ເອວໍ ວິຠາເຄນ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີຕິ? ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສເຍນ ເທສນາວິລາເສນ ຈ. ເຍ ຫິ ເວເນຍ຺ຍາ ຘມ຺ມາຘິຏ຺ຐານາຍ ຘມ຺ມເທສນາຍ ສຸເຂນ ອຕ຺ຖໍ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕິ, ເຕສໍ ຕຖາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ. ເອສ ນໂຍ ສພ຺ພຕ຺ຖ. ຍສ຺ສາ ຈ ຘມ຺ມຘາຕຸຍາ ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘຕ຺ຕາ ເທສນາວິລາສປ຺ປຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ສາຍໍ ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘາ, ຕສ຺ມາ ເທສນາວິລາສປ຺ປຕ຺ໂຕ ຘມ຺ມິສ຺ສໂຣ ຘມ຺ມຣາຊາ ຍຖາ ຍຖາ ອິຈ຺ຉຕິ, ຕຖາ ຕຖາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີຕິ ເອວໍ ອິມິນາ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສເຍນ ເທສນາວິລາເສນ ຈ ເອວໍ ວິຠາເຄນ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຉຘາຕຸໂຣຕິ ປຖວິຘາຕຸ ອາໂປ-ເຕໂຊ-ວາໂຍ-ອາກາສຘາຕຸ ວິຎ຺ຎາຓຘາຕູຕິ ອິເມສໍ ຉນ຺ນໍ ຘາຕູນໍ ວເສນ ຉຘາຕຸໂຣ. ‘‘ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ທິສ຺ວາ ໂສມນສ຺ສຏ຺ຐານິຍໍ ຣູປໍ ອຸປວິຈຣຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໓.໓໒໔) ວຸຕ຺ຕານໍ ຉນ຺ນໍ ໂສມນສ຺ສູປວິຈາຣານໍ, ຉນ຺ນໍ ໂທມນສ຺ສອຸເປກ຺ຂູປວິຈາຣານຎ຺ຈ ວເສນ ອຏ຺ຐາຣສມໂນປວິຈາໂຣ. ສຈ຺ຈາຘິຏ຺ຐານາທິວເສນ ຈຕຸຣາຘິຏ຺ຐາໂນ. ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸນາ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສ຺ສ ສມ຺ປຣາຍິກສ຺ສ ຈ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອທສ຺ສນໂຕ ອນ຺ໂຘ, ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສ຺ເສວ ທສ຺ສນໂຕ ເອກຈກ຺ຂຸ, ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ທສ຺ສນໂຕ ທ຺ວິຈກ຺ຂຸ, ເວທິຕພ຺ໂພ.

ສ຺ວາຍໍ ນິທ຺ທິສີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສ຺ວາຍນ຺ຕິ ຈ ໂສ ອຍໍ, ຍຖາວຸຕ຺ຕເທສນາວິຠາຄກຸສໂລ ຠຄວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອປຣິຎ຺ຎາຕວຕ຺ຖຸໂກຕິ ຕີຫິ ປຣິຎ຺ຎາຫິ ອປຣິຎ຺ຎາຕກ຺ຂນ຺ໂຘ. ຂນ຺ຘາ ຫິ ປຣິຎ຺ຎາຕວຕ຺ຖຸ. ອປຣິຎ຺ຎາມູລິກາຕິ ປຣິຊານນາຠາວນິມິຕ຺ຕາ ຕສ຺ມິໍ ສຕິ ຠາວໂຕ. ປຣິຎ຺ຎານຎ຺ຫິ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ກິເລສາ ປຏິປກ຺ຂາ ຕມ຺ມູລິກາ ຈ ສພ຺ພມຎ຺ຎນາຕິ. ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສາວີຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ‘‘ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ອໂກວິໂທ’’ຕິອາທິກໍ ປຸຖຸຊນສ຺ສ ວິເສສນຠາເວນ ປວຕ຺ຕໍ ປາຬິເສສໍ ຄຓ຺ຫາຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນນິທ຺ເທສຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ເອວໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນໍ ນິທ຺ທິສີ’’ຕິ.

ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຖວີວາຣວຓ຺ຓນາ

ຕສ຺ສາຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ. ວສຕິ ເອຕ຺ຖ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນາຕິ ອາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ວຕ຺ຖູຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຠາວໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ປຖວີອາທີສຸ ວຕ຺ຖູສູ’’ຕິ. ສກ຺ກາຍຘມ຺ມານມ຺ປິ ອາຣມ຺ມຓາທິນາ ສຕິປິ ມຎ຺ຎນາເຫຕຸຠາເວ ມຎ຺ຎນາເຫຕຸກຕ຺ເຕເນວ ເຕສໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສພ຺ພສກ຺ກາຍຘມ຺ມຊນິຕໍ ມຎ຺ຎນ’’ນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຖວີຘາຕຸ ເສສຘາຕູນໍ ສສມ຺ຠາຣາສມ຺ຠາຣຠາວາ ສຕິປິ ປມາຓໂຕ ສມຠາເວ ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ອຘິການຘິກຠາເວນ ເວທິຕພ຺ພາ. ສມ຺ຠາຣນ຺ຕີຕິ ສມ຺ຠາຣາ, ປຣິວາຣາ. ຕໍຕໍກລາເປຫິ ລກ຺ຂຓປຖວິຍາ ເສສຘມ຺ມາ ຍຖາຣຫໍ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ປຣິວາຣຠາເວນ ຈ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສາ ຫິ ວຓ຺ຓາທີຫິ ສມ຺ຠາເຣຫິ ສທ຺ຘິໍ ປຖວີຕິ ສສມ຺ຠາຣປຖວີ’’ຕິ. ປຖວິໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸຖຸລຏ຺ເຐນ ປຸຖຸວີ, ປຸຖຸວີ ເອວ ປຖວີ. ສາ ຫິ ສຕິປິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນວຸຕ຺ຕິຍໍ ສພ຺ເພສໍ ສກລາປຠາວານໍ ອາຘາຣຠາເວນ ປວຕ຺ຕມານາ ປຸຖຸລາ ປຕ຺ຖຏາ ວິຕ຺ຖິຓ຺ຓາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕິ, ນ ປນ ຕໍ ອນຸປວິສິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມານາ ອາປາທໂຍ. ສສມ຺ຠາຣປຖວິຍາ ປນ ປຸຖຸລຠາເວ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ອາຣມ຺ມຓປຖວິຍໍ ວຑ຺ຒນຜຣຓຏ຺ເຐຫິ ປຸຖຸລຏ຺ໂຐ, ອິຕຣສ຺ມິໍ ຣຸຬ຺ຫິຍາວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອາຣມ຺ມຓປຖວີຕິ ຌານສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓຠູຕໍ ປຖວີສງ຺ຂາຕໍ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ນິມິຕ຺ຕປຖວີຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ອາຄມນວເສນາຕິ ປຖວີກສິຓຠາວນາຄມນວເສນ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາໂປ ຈ ເທວາ ປຖວີ, ເຕໂຊ ວາໂຍ ຕທາຄມຸ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໔໐).

ສພ຺ພາປີຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘາ ປຖວີປິ. ອນຸສ຺ສວາທິມຕ຺ຕລທ຺ຘາ ມຎ຺ຎນາ ວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິເຍວ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ກກ຺ຂຬໍ ຂຣິຄຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ໑໗໓) ລກ຺ຂຓປຖວີປິ ອຸທ຺ຘຣີຍຕິ. ຍໍ ປເນເກ ວທນ຺ຕິ ‘‘ລກ຺ຂເຓ ທິຏ຺ເຐ ມຎ຺ຎນາ ນຕ຺ຖິ, ສຎ຺ຊານາຕີຕິ ວຸຕ຺ຕສຎ຺ຎາ ຈ ທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາຫສ຺ສ ມູລຠູຕາ ປິຓ຺ຑຄ຺ຄາຫິຕາ, ສາ ລກ຺ຂເຓ ນກ຺ຂມຕິ, ຕສ຺ມາ ລກ຺ຂຓປຖວີ ນ ຄເຫຕພ຺ພາ’’ຕິ, ຕທຍຸຕ຺ຕໍ ລກ຺ຂຓປຏິເວຘສ຺ສ ອິຘ ອນຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ໂລກໂວຫາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິ. ນ ຈ ສພ຺ພສຎ຺ຎາ ປິຓ຺ຑຄ຺ຄາຫິກາ, ນາປິ ທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາຫສ຺ເສວ ມູລຠູຕາ, ຕສ຺ມາ ລກ຺ຂຓປຖວິຍາປິ ກາຍທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ອຎ຺ຎຖາ ຈ ອຸປຏ຺ຐິຕາຍ ມຎ຺ຎນາ ປວຕ຺ຕເຕວ. ເຕເນວ ຈ ‘‘ອນຸສ຺ສວາທິມຕ຺ຕລທ຺ຘາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຖວິໂຕຕິ ປຈ຺ຈເຕ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຖວີຕິ ສຎ຺ຊານາຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຍສ຺ມາ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ປຖວິໍ ‘‘ປຖວີ’ຕິ ສຎ຺ຊານນ຺ໂຕ ເຕນ ເຕນ ນເຍນ ປຖວີໂກຏ຺ຐາເສເນວ ສຎ຺ຊານາຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ອາປາທິໂກຏ຺ຐາເສນ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຖວິຠາເຄນ ສຎ຺ຊານາຕີ’’ຕິ. ໂລກໂວຫາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ໂລກສມຎ຺ຎໍ ອວິຊຫິຕ຺ວາ. ເອເຕນ ລກ຺ຂຓປຖວິຍມ຺ປິ ໂວຫາຣມຸເຂເນວສ຺ສາ ປວຕ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ຍທິ ໂລກໂວຫາເຣນ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕິ, ໂກ ເອຕ຺ຖ ໂທໂສ, ນນຸ ອຣິຍາປິ ‘‘ອຍຎ຺ຫິ ຠນ຺ເຕ ມຫາປຖວີ’’ຕິອາທິນາ ໂລກໂວຫາເຣນ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ? ນ ເອຕ຺ຖ ໂວຫາຣມຕ຺ເຕ ອວຏ຺ຐານໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ອຖ ໂຂ ໂວຫາຣມຸເຂນ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວໂສຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສຎ຺ຎາວິປລ຺ລາເສນ ສຎ຺ຊານາຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ອໂຍນິໂສມນສິກາຣສມ຺ຠູຕາຍ ‘‘ສຸຠ’’ນ຺ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕາຍ ວິປຣີຕສຎ຺ຎາຍ ສຎ຺ຊານາຕີຕິ. ເອເຕນ ທຸພ຺ພລາ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາ ທສ຺ສິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຍທິ ເອວໍ ກສ຺ມາ ສຎ຺ຎາ ຄຫິຕາຕິ? ປາກຏຠາວໂຕ. ຍຖາ ນາມ ອຄ຺ຄິມ຺ຫິ ມຖິຍມາເນ ຍທາ ຘູໂມ ອຸປລພ຺ຠຕິ, ກິຎ຺ຈາປິ ຕທາ ວິຊ຺ຊເຕວ ປາວໂກ ອວິນາຠາວໂຕ, ປາກຏຠາວໂຕ ປນ ຘູໂມ ຊາໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ອຄ຺ຄິ ຊາໂຕຕິ, ເອວໍສມ຺ປທມິທໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຍທິປິ ຕຕ຺ຖ ມຎ຺ຎນາກິຈ຺ຈໍ ອຕ຺ຖິ, ນ ປນ ວິຠູຕໍ ອປາກຏຠາວໂຕ ສຎ຺ຎາກິຈ຺ຈເມວ ວິຠູຕໍ, ຕໍ ປນ ມຎ຺ຎນານຸກູລໍ ມຎ຺ຎນາສຫິຕໍ ຈາຕິ ອາຫ ‘‘ສຎ຺ຎາວິປລ຺ລາເສນ ສຎ຺ຊານາຕີ’’ຕິ. ເອວໍ ປຖວີຠາຄໍ ອມຸຎ຺ຈນ຺ໂຕເຍວ ວາ ສຎ຺ຊານາຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ໂຍ ຫິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠທາຍ ປຖວິຍາ ປຖວິຠາຄໍ ອມຸຎ຺ຈນ຺ໂຕເຍວ ອວິຊຫນ຺ໂຕເຍວ ສີສປິຓ຺ເຑ ສຸວຓ຺ຓສຎ຺ຎີ ວິຍ ອນຕ຺ຕາທິສຠາວໍເຍວ ຕໍ ອຕ຺ຕາທິວເສນ ສຎ຺ຊານາຕິ, ຕສ຺ສ ວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຖວີ’’ຕິອາທິ. ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນຄ຺ຄາຫສ຺ສ ຍຸຕ຺ຕິມຄ຺ຄນນິວາຣຓໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອຸມ຺ມຕ຺ຕໂກ ວິຍ…ເປ… ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ. ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສາວິຕາທິເຠທນ຺ຕິ ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສາວິຕາທິວິເສສໍ ວທນ຺ເຕນ ຠຄວຕາວ ເອຕ຺ຖ ຍຖາວຸຕ຺ຕສຎ຺ຊານເນ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂຍຊນາ.

ເອວນ຺ຕິ ‘‘ປຖວິຠາເຄນ ສຎ຺ຊານາຕີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ. ສຎ຺ຊານິຕ຺ວາຕິ ປຸພ຺ພກາລກິຣິຍານິທ຺ເທໂສຕິ ອາຫ ‘‘ອປຣຠາເຄ…ເປ… ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ. ປປຎ຺ຈສງ຺ຂາຕິ ປປຎ຺ຈໂກຏ຺ຐາສາ. ປປຎ຺ຈນ຺ຕິ ສຕ຺ຕາ ສໍສາເຣ ຈິຣາຍນ຺ຕິ ເອເຕຫີຕິ ປປຎ຺ຈາ, ມຎ຺ຎນ຺ຕິ ‘‘ເອຕໍ ມມາ’’ຕິອາທິນາ ປຣິກປ຺ເປນ຺ຕິ ເອຕາຫີຕິ ມຎ຺ຎນາຕິ ທ຺ວີຫິປິ ປຣິຍາເຍຫິ ຕຓ຺ຫາທໂຍວ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິປປຎ຺ເຈຫິ ອິຘ ມຎ຺ຎນານາເມນ ວຸຕ຺ເຕຫີ’’ຕິ. ອຊຎ຺ຎສ຺ສ ຊຎ຺ຎໂຕ, ອເສຍ຺ຍາທິກສ຺ສ ເສຍ຺ຍາທິໂຕ ຄຫຓໂຕ ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາ ວິຍ ຕຓ຺ຫາມານມຎ຺ຎນາປິ ອຎ຺ຎຖາ ຄາໂຫ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ອຎ຺ຎຖາ ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ. ອາຣມ຺ມຓາຠິນິໂຣປນາທິນາ ຠິນ຺ນສຠາວານມ຺ປິ ວິຕກ຺ກາທີນໍ ສາຘາຣໂຓ ອຸປນິຊ຺ຌາຍນສຠາໂວ ວິຍ ອນຸຄິຊ຺ຌນຸຓ຺ຓຕິປຣາມສນສຠາວານມ຺ປິ ຕຓ຺ຫາທີນໍ ສາຘາຣເຓນ ອາຣມ຺ມຓປຣິກປ຺ປນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕິ ມຎ຺ຎນາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕີຫິ ມຎ຺ຎນາຫິ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິອາທິ. ອສ຺ສາຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ, ອຸທຍພ຺ພຍານຸປສ຺ສນາທີສຸ ວິຍ ສຸຂຸມນເຍນປິ ມຎ຺ຎນາປວຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖີຕິ ວິຠາວນສຸຂຕາຍ ຖູລໍເຍວ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸກາໂມ ‘‘ໂອຬາຣິກນເຍນາ’’ຕິອາຫ. ໂອຬາຣິເກ ຫິ ວິຠາເຄ ທສ຺ສິເຕ ສຸຂຸມວິຠາວນາ ສຸກຣາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ອຍມຕ຺ຖໂຍຊນາ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘາ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານປຣິຍາປນ຺ນາ ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕາ ວິຠງ຺ເຄ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ ຈ.

ວິຠງ຺ເຄຕິ ຘາຕຸວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໑໗໓). ພາຫິຣາຕິ ອນິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘາ ສງ຺ຂາຣສນ຺ຕານປຣິຍາປນ຺ນາ. ກກ຺ຂຬນ຺ຕິ ຖທ຺ຘໍ. ຂຣິຄຕນ຺ຕິ ຜຣຸສໍ. ກກ຺ຂຬຠາໂວ ກກ຺ຂຬຕ຺ຕໍ. ກກ຺ຂຬຠາໂວຕິ ກກ຺ຂຬສຠາໂວ. ພຫິທ຺ຘາຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘໂຕ ພຫິທ຺ຘາຠູຕໍ. ອນຸປາທິນ຺ນນ຺ຕິ ນ ອຸປາທິນ຺ນໍ. ອໂຍຕິ ກາຬໂລຫໍ. ໂລຫນ຺ຕິ ຊາຕິໂລຫໍ ວິຊາຕິໂລຫໍ ກິຕ຺ຕິມໂລຫໍ ປິສາຈໂລຫນ຺ຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ. ຕຕ຺ຖ ອໂຍ ສຊ຺ຌຸ ສຸວຓ຺ຓໍ ຕິປຸ ສີສໍ ຕມ຺ພໂລຫໍ ເວກນ຺ຕກໂລຫນ຺ຕິ ອິມານິ ສຕ຺ຕ ຊາຕິໂລຫານິ ນາມ. ນາຄນາສິກາໂລຫໍ ວິຊາຕິໂລຫໍ ນາມ. ກໍສໂລຫໍ ວຏ຺ຏໂລຫໍ ອາຣກຸຏນ຺ຕິ ຕີຓິ ກິຕ຺ຕິມໂລຫານິ ນາມ. ໂມຣກ຺ຂກໍ ປຸຖຸກໍ ມລິນກໍ ຈປລກໍ ສລກໍ ອາຏລໍ ຠຕ຺ຕກໍ ທຸສິໂລຫນ຺ຕິ ອຏ຺ຐ ປິສາຈໂລຫານິ ນາມ. ເຕສຸ ເວກນ຺ຕກໂລຫໍ ນາມ ສພ຺ພໂລຫຈ຺ເຉທນສມຕ຺ຖາ ເອກາ ໂລຫຊາຕິ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ວິກນ຺ຕຕິ ຉິນ຺ທຕີຕິ ວິກນ຺ຕກນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວິກນ຺ຕກເມວ ເວກນ຺ຕກໍ. ນາຄນາສິກາໂລຫໍ ໂລຫສທິສໍ ໂລຫວິຊາຕິ ຫລິທ຺ທາທິວິຊາຕິ ວິຍ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ໂລຫາກາຣໍ ໂລຫມລໍ ວິຍ ຆນສໍຫຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕາເປຕ຺ວາ ຕາຬິຕໍ ປນ ຠິນ຺ນໍ ຠິນ຺ນໍ ຫຸຕ຺ວາ ວິສຣຕິ ມຸທຸ ມຏ຺ຐໍ ກມ຺ມນິຍໍ ວາ ນ ໂຫຕິ. ຕິປຸຕມ຺ເພ ມິສ຺ເສຕ຺ວາ ກຕໍ ກໍສໂລຫໍ. ສີສຕມ຺ເພ ມິສ຺ເສຕ຺ວາ ກຕໍ ວຏ຺ຏໂລຫໍ. ຊສຕມ຺ເພ ມິສ຺ເສຕ຺ວາ ກຕໍ ອາຣກຸຏໍ. ເຕເນວ ຕໍ ກຣເຓນ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ ກິຕ຺ຕິມໂລຫນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍໍ ປນ ເກວລໍ ຣສກຘາຕຸ ວິນິຄ຺ຄຕໍ, ຕໍ ‘‘ປິຕ຺ຕລ’’ນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ຕໍ ອິຘ ນາຘິປ຺ເປຕໍ, ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ມິສ຺ສກເມວ ກຕ຺ວາ ໂຍຊິຕໍ ກິຕ຺ຕິມນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂມຣກ຺ຂກາທີນິ ເອວໍນາມາເນເວຕານິ. ເຕສຸ ຍສ຺ມາ ປຎ຺ຈ ຊາຕິໂລຫານິ ປາຬິຍໍ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕາເນວ, ຕສ຺ມາ ເວກນ຺ຕກໂລເຫນ ສທ຺ຘິໍ ວຸຕ຺ຕາວເສສໍ ສພ຺ພໍ ອິຘ ໂລຫນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຕິປູຕິ ເສຕຕິປຸ. ສີສນ຺ຕິ ກາຬຕິປຸ. ສຊ຺ຌນ຺ຕິ ຣຊຕໍ. ມຸຕ຺ຕາຕິ ຫຕ຺ຖິກຸມ຺ຠຊາທິກາ ອຏ຺ຐວິຘາປິ ມຸຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ຫຕ຺ຖິກຸມ຺ຠໍ ວຣາຫທາຐາ ຠູຊງ຺ຄສີສໍ ວລາຫກູຏໍ ເວຬູ ມຈ຺ຉສີໂຣ ສງ຺ໂຂ ສິປ຺ປີຕິ ອຏ຺ຐ ມຸຕ຺ຕາໂຍນິໂຍ. ຕຕ຺ຖ ຫຕ຺ຖິກຸມ຺ຠຊາ ປີຕວຓ຺ຓາ ປຠາຫີນາ. ວຣາຫທາຐາ ວຣາຫທາຐວຓ຺ຓາວ. ຠຸຊງ຺ຄສີສຊາ ນີລາທິວຓ຺ຓາ ສຸວິສຸທ຺ຘາ ວຏ຺ຏລາ ຈ. ວລາຫກຊາ ຠາສຸຣາ ທຸພ຺ພິຠາຄຣູປາ ຣຕ຺ຕິຠາເຄ ອນ຺ຘກາຣໍ ວິຘມນ຺ຕິໂຍ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ເທວູປໂຠຄາ ເອວ ຈ ໂຫນ຺ຕິ. ເວຬຸຊາ ກຣກຸປລສມານວຓ຺ຓາ ນ ຠາສຸຣາ, ເຕ ຈ ເວຬູ ອມນຸສ຺ສໂຄຈເຣ ເອວ ປເທເສ ຊາຍນ຺ຕິ. ມຈ຺ຉສີຣຊາ ປາຐີນປິຏ຺ຐິສມານວຓ຺ຓາ ວຏ຺ຏລາ ລຆໂວ ຈ ໂຫນ຺ຕິ ປຠາວິຫີນາ, ເຕ ຈ ມຈ຺ຉາ ສມຸທ຺ທມຊ຺ເຌ ເອວ ຊາຍນ຺ຕິ. ສງ຺ຂຊາ ສງ຺ໂຂທຣຈ຺ຉວິວຓ຺ຓາ ໂກລປ຺ປມາຓາປິ ໂຫນ຺ຕິ ປຠາວິຫີນາວ. ສິປ຺ປິຊາ ປຠາວິເສສຍຸຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ ນານາສຓ຺ຐານາ. ເອວໍ ຊາຕິໂຕ ອຏ຺ຐວິຘາສຸປິ ມຸຕ຺ຕາສຸ ຍາ ມຈ຺ຉສງ຺ຂສິປ຺ປິຊາ, ຕາ ສາມຸທ຺ທິກາ ໂຫນ຺ຕິ, ຠຸຊງ຺ຄຊາປິ ກາຈິ ສາມຸທ຺ທິກາ ໂຫນ຺ຕິ, ອິຕຣາ ອສາມຸທ຺ທິກາ. ຍສ຺ມາ ພຫຸລໍ ສາມຸທ຺ທິກາວ ມຸຕ຺ຕາ ໂລເກ ທິສ຺ສນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖາປິ ສິປ຺ປິຊາວ, ອິຕຣາ ກາທາຈິກາ. ຕສ຺ມາ ສມ຺ໂມຫວິໂນທນິຍໍ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໑໗໓) ‘‘ມຸຕ຺ຕາຕິ ສາມຸທ຺ທິກາ ມຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ມຓີຕິ ຐເປຕ຺ວາ ປາຬິອາຄເຕ ເວຬຸຣິຍາທິເກ ເສໂສ ໂຊຕິຣສາທິເຠໂທ ສພ຺ໂພປິ ມຓິ. ເວຬຸຣິຍນ຺ຕິ ວໍສວຓ຺ຓມຓິ. ສງ຺ໂຂຕິ ສາມຸທ຺ທິກສງ຺ໂຂ. ສິລາຕິ ກາຬສິລາ ປຓ຺ຑຸສິລາ ເສຕສິລາທິເຠທາ ອຏ຺ຐປິ ສິລາ. ຣຊຕນ຺ຕິ ກຫາປຓາທິກໍ ວຸຕ຺ຕາວເສສໍ ຣຊຕສມ຺ມຕໍ. ຊາຕຣູປນ຺ຕິ ສຸວຓ຺ຓໍ. ໂລຫິຕງ຺ໂຄຕິ ຣຕ຺ຕມຓິ. ມສາຣຄລ຺ລນ຺ຕິ ກພຣມຓິ ຕິຓາທີສຸ ພຫິຠາຣາ ຕາລນາຬິເກຣາທໂຍປິ ຕິຓໍ ນາມ. ອນ຺ໂຕສາຣໍ ຂທິຣາທິ ອນ຺ຕມໂສ ທາຣຸຂຓ຺ຑມ຺ປິ ກຏ຺ຐໍ ນາມ. ມຸຄ຺ຄມຕ຺ຕໂຕ ຍາວ ມຸຏ຺ຐິປ຺ປມາຓາ ມຣຸມ຺ພາ ສກ຺ຂຣາ ນາມ. ມຸຄ຺ຄມຕ຺ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ເຫຏ຺ຐາ ວາລິກາ ນາມ. ກຐລນ຺ຕິ ກປາລຂຓ຺ຑໍ. ຠູມີຕິ ສສມ຺ຠາຣປຖວີ. ປາສາໂຓຕິ ອນ຺ໂຕມຸຏ຺ຐິຍໍ ອສຓ຺ຐຫນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ຫຕ຺ຖິປ຺ປມາຓໍ ປາສາຓໍ, ຫຕ຺ຖິປ຺ປມາຓໂຕ ປນ ປຏ຺ຐາຍ ອຸປຣິ ປພ຺ພໂຕຕິ. ອຍໍ ອໂຍອາທີສຸ ວິຠາຄນິທ຺ເທໂສ. ນິມິຕ຺ຕປຖວີຕິ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕຠູຕໍ ປຖວິກສິຓໍ. ຕມ຺ປິ ຫິ ‘‘ຣູປາວຈຣຕິກຈຕຸກ຺ກຊ຺ຌານໍ ກຸສລໂຕ ຈ ວິປາກໂຕ ຈ ກິຣິຍໂຕ ຈ ຈຕຸຕ຺ຖສ຺ສ ຌານສ຺ສ ວິປາໂກ ອິເມ ຘມ຺ມາ ພຫິທ຺ຘາຣມ຺ມຓາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ‘‘ພາຫິຣາ ປຖວີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍາ ຈ ອຊ຺ຌຕ຺ຕາຣມ຺ມຓຕ຺ຕິເກ ນິມິຕ຺ຕປຖວີ, ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິ. ອຸຄ຺ຄຫນິມິຕ຺ຕຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຕໍຄຕິກເມວ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ປນ ປຸພ຺ເພ ຠູມິຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕນ຺ຕິ.

ຕີຫິ ມຎ຺ຎນາຫີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ມຎ຺ຎນາຕ຺ຕຍໍ ສປຣສນ຺ຕາເນສຸ ສງ຺ເຂປໂຕ ໂຍເຊຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຫໍ ປຖວີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຫໍ ປຖວີຕິອາທີນາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕວິສຍໍ ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນໍ ມານມຎ຺ຎນຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕິ ອຕ຺ຕາຠິນິເວສາຫໍກາຣທີປນໂຕ. ມມ ປຖວີຕິ ອິມິນາ ຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນໍ ມານມຎ຺ຎນມ຺ປິ ວາ ປຣິຄ຺ຄຫຠູຕາຍປິ ປຖວິຍາ ເສຍ຺ຍາທິໂຕ ມານຊປ຺ປນໂຕ. ເສສປທທ຺ວເຍປິ ອິມິນານເຍນ ມຎ຺ຎນາວິຠາໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ປຖວິກສິຓຊ຺ຌານລາຠີ ຌານຈກ຺ຂຸນາ ຄຫິຕຌານາຣມ຺ມຓໍ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ອຠິນິວິສນ຺ໂຕ ຕຎ຺ຈ ເສຍ຺ຍາທິໂຕ ທຫນ຺ໂຕ ອຕ຺ຖໂຕ ‘‘ອຫໍ ປຖວີ’’ຕິ ມຎ຺ຎຕິ ນາມ, ຕເມວ ‘‘ອຍໍ ມຍ຺ຫໍ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຄຫເຓ ປນ ‘‘ມມ ປຖວີ’’ຕິ ມຎ຺ຎຕິ ນາມ. ຕຖາ ຕໍ ‘‘ປຣປຸຣິໂສ’’ຕິ ວາ ‘‘ເທໂວ’’ຕິ ວາ ວາທວເສນ ‘‘ອຍເມວ ປເຣສໍ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ວາ ອຠິນິວິສນ຺ໂຕ ‘‘ປໂຣ ປຖວີ, ປຣສ຺ສ ປຖວີ’’ຕິ ມຎ຺ຎຕິ ນາມ. ອິມິນາ ນເຍນ ເສສປຖວີສຸປິ ຍຖາຣຫໍ ຈຕຸກ຺ກໍ ນິທ຺ຘາເຣຕພ຺ພໍ.

ເອວໍ ‘‘ປຖວິໍ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈຕຸກ຺ກວເສນ ມຎ຺ຎນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ມຎ຺ຎນາວຕ຺ຖຸໍ ມຎ຺ຎນາໂຍ ຈ ວິຠຊິຕ຺ວາ ອເນກວິຫິຕໍ ຕສ຺ສ ມຎ຺ຎນາກາຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຍນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ. ຉນ຺ທຣາຄນ຺ຕິ ພຫລຣາຄໍ. ອສ຺ສາເທຕີຕິ ນິກາເມຕິ, ‘‘ອິເມ ເກສາ ມຸທຸສິນິທ຺ຘກຸຎ຺ຈິຕນີໂລຠາສາ’’ຕິອາທິນາ ຕຕ຺ຖ ຣສໍ ວິນ຺ທຕິ. ອຠິນນ຺ທຕີຕິ ສປ຺ປີຕິກາຍ ຕຓ຺ຫາຍ ອຠິມຸໂຂ ນນ຺ທຕິ ປໂມທຕິ. ອຠິວທຕີຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຕຓ຺ຫາຠິນນ຺ທນາເວຄໍ ຫທເຍນ ສນ຺ຘາເຣຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ‘‘ອໂຫ ເມ ເກສາ’’ຕິ ວາຈໍ ນິຈ຺ຉາເຣຕິ. ອຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ພລວຕຓ຺ຫາຠິນິເວເສນ ຄິລິຕ຺ວາ ປຣິນິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ. ອຎ຺ຎຕຣໍ ວາ ປນ ຣຊ຺ຊນີຍວຕ຺ຖຸນ຺ຕິ ເກສາທິໂຕ ອຎ຺ຎຕຣໍ ວາ ກຣຈຣຓາທິປ຺ປເຠທໍ ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕປຣິຍາປນ຺ນໍ ຣາຄຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ. ອິຕີຕິ ອິມິນາ ສິນິທ຺ຘາທິປ຺ປກາເຣນາຕິ ປຕ຺ຖຍິຕພ຺ພາກາຣໍ ປຣາມສຕິ. ຕຕ຺ຖ ນນ຺ທິໍ ສມນ຺ນາເນຕີຕິ ເຕສຸ ຠາວີສຸ ເກສາທີສຸ ສິທ຺ຘໍ ວິຍ ກຕ຺ວາ ນນ຺ທິໍ ຕຓ຺ຫໍ ສມນ຺ນາຫຣຕິ ສມຸປຈາເຣຕິ. ປຓິທຫຕີຕິ ປຕ຺ຖນໍ ຐເປຕິ.

ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິສ຺ສາຍ ‘‘ເສຍ຺ໂຍຫມສ຺ມີ’’ຕິ, ວິປຕ຺ຕິໍ ນິສ຺ສາຍ ‘‘ຫີໂນຫມສ຺ມີ’’ຕິ ມານໍ ຊເນຕີຕິ ໂຍຊນາ. ປຖວີໂກຏ຺ຐາສຠູຕານໍ ເກສາທີນໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິວິປຕ຺ຕີຫິ ມານຊປ຺ປນາ ປຖວິຍາ ມຎ຺ຎນາ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເອວໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກໍ ປຖວິໍ ມານມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ. ອວຍວພ຺ຍຕິເຣເກນ ສມຸທາຍສ຺ສ ອຠາວໂຕ ສມຸທາໂຍ ຊີວາຠິນິເວໂສ ອວຍເວປິ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕໍ ຊີວໍ ຕໍ ສຣີຣນ຺ຕິ ອາຄຕນເຍນ ປນ ເກສໍ ‘ຊີໂວ’ຕິ ອຠິນິວິສຕີ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ເກສາ ນາເມເຕ ອິສ຺ສຣວິຫິຕາ ປຊາປຕິນິສ຺ສິຕາ ອຓຸສຎ຺ຈໂຍ ປກຕິປຣິຓາໂມ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນເປຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອິມິສ຺ສາ ປວຕ຺ຕິຍາຕິ ນິກນ຺ຕິມານທິຏ຺ຐີນໍ ປຣິຍາທານສມຸຄ຺ຆາຏປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ. ‘‘ເອຕໍ ມມາ’’ຕິອາທິນາ ຍທິປິ ຕິສ຺ສນ຺ນມ຺ປິ ມຎ຺ຎນານໍ ສມ຺ຠໂວ ທສ຺ສິໂຕ. ຕຓ຺ຫາມານມຎ຺ຎນານໍ ປນ ເຫຏ຺ຐາ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາ ເອເວຕ຺ຖ ວິເສສໂຕ ອຸທ຺ຘຏາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເອວມ຺ປິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກໍ ປຖວິໍ ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ.

ພາຫິຣມ຺ປິ ປຖວິໍ ຕີຫິ ມຎ຺ຎນາຫິ ມຎ຺ຎຕີຕິ ໂຍຊນາ. ຕໍ ປນ ມຎ຺ຎນາວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກຖ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຍໍ ຊີໂວຕິ ອຍໍ ກາຬໂລຫໍ ‘‘ຊີໂວ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ອຠິນິວິສຕິ ເອກຈ຺ເຈ ນິຄຓ຺ຐາ ວິຍ. ເອວໍ ພາຫິຣໍ ປຖວິໍ ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ຍາ ເຈວ ໂຂ ປນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ປຖວີຘາຕຸ, ຍາ ຈ ພາຫິຣາ ປຖວີຘາຕູ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອາເນຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ.

ປຖວີກສິຓໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີຕິອາທີສຸ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ. ອຍມ຺ປິ ຈ ນໂຍ ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ເຖວ ອນ຺ໂຕຄໂຘຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ກສິຓານມ຺ປິ ຣູປສມຎ຺ຎາສມ຺ຠາວໂຕ. ປຖວິໍ ມຎ຺ຎຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ຍາທິໂສ ມຎ຺ຎນາວຕ຺ຖຸມຎ຺ຎນານໍ ວິຕ຺ຖາຣນໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕາທິໂສ ອິໂຕ ປຣໍ ວຸຕ຺ຕນໂຍວາຕິ ອາຫ ‘‘ອິໂຕ ປຣໍ ສງ຺ເຂເປເນວ ກຖຍິສ຺ສາມາ’’ຕິ, ອຕາທິໂສ ປນ ວິຕ຺ຖາຣໂຕປິ ກຖຍິສ຺ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ‘‘ປຖວິຍາ’’ຕິ ອິທໍ ຠຸມ຺ມວຈນໍ, ຕສ຺ມາ, ໂສ ອຕ຺ຕປຣຕ຺ຕທຸປກຣຓານໍ ອາຘາຣຠາເວນ ຕໍ ມຎ຺ຎນາວຕ຺ຖຸໍ ກປ຺ເປຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ອຫໍ ປຖວິຍາ’’ຕິອາທິ. ນນຸ ຈ ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘານິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘປເຠທສ຺ສ ຘມ຺ມປ຺ປພນ຺ຘສ຺ສ ສສມ຺ຠາຣປຖວີ ຈ ອາຘາຣນິສ຺ສໂຍ, ອິຕຣາ ອາຣມ຺ມຓນິສ຺ສໂຍ ຕທາຣມ຺ມຓສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ນິພ຺ພິໂຣໂຘຕິ? ນ, ມຎ຺ຎນາວຕ຺ຖຸໍ ນິສ຺ສຍຠາເວນ ປຣິກປ຺ປນໂຕ. ອຍຎ຺ຫິ ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາຍ ມານມຎ຺ຎນາຍ ຈ ວຕ຺ຖຸຠູຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ປຖວິສນ຺ນິສ຺ສຍໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ອຫໍ ປຖວິຍາ’’ຕິ ມຎ຺ຎຕິ, ຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນາຍ ວຕ຺ຖຸຠູຕສ຺ສ ອຸປກຣຓສ຺ສ ປຖວິໍ ສນ຺ນິສ຺ສຍໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ກິຎ຺ຈນໍ ປລິໂພໂຘ ປຖວິຍາ’’ຕິ ມຎ຺ຎຕິ. ປໂຣຕິອາທີສຸປິ ອິມິນາ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຍ຺ວາຍໍ ອຕ຺ຖນໂຍຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ວຸຕ຺ໂຕ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ. ເອເຕເນວ ນເຍນາຕິ ຍ຺ວາຍໍ ‘‘ໂສ ໂຂ ປນ ເມ ອຕ຺ຕາ ອິມສ຺ມິໍ ຣູເປ’’ຕິ ສມຸທາຍສ຺ສ ອາຘາຣຠາວທີປໂນ ອຕ຺ຖນໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ, ເອເຕເນວ ນເຍນ. ນ ຫິ ອວຍວພ຺ຍຕິເຣເກນ ສມຸທາໂຍ ລພ຺ຠຕິ, ຕສ຺ມາ ສມຸທາເຍ ວຸຕ຺ຕວິຘິ ອວຍເວປິ ລພ຺ຠຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ໂສ ໂຂ ປນ ເມ ອຍໍ ອຕ຺ຕາ ອິມິສ຺ສາ ປຖວິຍາຕິ ມຎ຺ຎນ຺ໂຕຕິ. ຕສ຺ມິໍເຍວ ປນສ຺ສ ອຕ຺ຕນີຕິ ເອຕ຺ຖ ອສ຺ສາຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ. ຕສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕນີຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣປຖວີສນ຺ນິສ຺ສເຍ ອຕ຺ຕນິ. ‘‘ປຖວິຍາ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ ປທສ຺ສາຍໍ ວຓ຺ຓນາ. ເອວໍ ‘‘ປຖວິຍາ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ຕວເສນ ທິຏ຺ຐິມານຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ປຣວເສນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍທາ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອສ຺ສາຕິ ປຣສ຺ສ. ຕທາຕິ ປຣວເສນ ມຎ຺ຎນາຍໍ. ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາ ເອວ ຍຸຊ຺ຊຕິ ຕຕ຺ຖ ນິຈ຺ຈາຠິນິເວສາທໂຍ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ກຕ຺ວາ. ອວຘາຣເຓນ ມານຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນາ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ນ ຫິ ‘‘ເສຍ຺ໂຍຫມສ຺ມີ’’ຕິອາທິນາ, ‘‘ມຍ຺ຫ’’ນ຺ຕິ ຈ ປວຕ຺ຕລກ຺ຂຓາ ມານຕຓ຺ຫາ ປຣສ຺ມິໍ ປຣສ຺ສ ສນ຺ຕກຠາເວນ ຄຫິເຕ ຈ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິຕຣາໂຍປີຕິ ມານຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນາໂຍປິ. ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາ. ປຣສ຺ສປິ ຫິ ປຖວີສນ຺ນິສ຺ສເຍນ ສມ຺ປຕ຺ຕິອິສ຺ສຣິຍາທິກສ຺ສ ວເສນ ອຕ຺ຕນິ ເສຍ຺ຍາທິຠາວໍ ທຫໂຕ ປຓິທຫໂຕ ຈ ຈິຕ຺ຕໍ ຕຖາຠາວາຍ ມານຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນາ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ອາຈຣິຍານໍ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ປໂຣ ປຖວີ ປຣສ຺ສ ປຖວີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ອິເມ ທ຺ເວ ປກາຣາ ສາຘິປ຺ປາຍາ ນິທ຺ຘາເຣຕພ຺ພາ.

‘‘ປຖວິໂຕ ສຎ຺ຊານາຕີ’’ຕິ, ‘‘ອາທິໂຕ’’ຕິ ຈ ອາທີສຸ ອນິສ຺ສກ຺ກວຈເນປິ ໂຕ-ສທ຺ໂທ ທິຏ຺ໂຐຕິ ອາຫ ‘‘ປຖວິໂຕຕິ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນ’’ນ຺ຕິ. ສອຸປກຣຓສ຺ສາຕິ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓຄຕສ຺ສ ທາສໂປຣິສາທິນາ ວິຕ຺ຕຸປກຣເຓນ ສອຸປກຣຓສ຺ສ, ອຕ຺ຕໂນ ວາ ປຣສ຺ສ ວາ ເຕສໍ ອຸປກຣຓສ຺ສ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠທໂຕຕິ ລກ຺ຂຓາທິອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາທິວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣວິຠາຄໂຕ. ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ວາ ນິຄ຺ຄມນໍ ວາຕິ ‘‘ຕໍ ອຓ຺ຑໍ ອໂຫສິ ເຫມມຍໍ, ຕສ຺ມິໍ ສຍໍ ພ຺ຣຫ຺ມາ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຓ຺ຑວາທວເສນ ວາ ‘‘ທ຺ວີຫິ ອຓູຫິ ທ຺ວິອຓຸກ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕອຓຸກວາທວເສນ ວາ ປຖວິໂຕ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ວາ ‘‘ສພ຺ໂພຍໍ ໂລໂກ ອິສ຺ສຣໂຕ ວິນິຄ຺ຄໂຕ’’ຕິ ອິສ຺ສຣວາທວເສນ ອິສ຺ສຣກຸຕ຺ຕໂຕ ປຖວິໂຕ ນິຄ຺ຄມນໍ ວາ ມຎ຺ຎມາໂນຕິ ໂຍຊນາ. ປຖວິໂຕ ວາ ອຎ຺ໂຎ ອາປາທິໂກ ອຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຸຣິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປ ກາຣກລກ຺ຂຓໍ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນໍ, ທຸຕິຍສ຺ມິໍ ອຸປປທລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຕ຺ຕໂນ ປຣິຄ຺ຄຫຠູຕປຖວິໂຕ ສຸຂປ຺ປຕ຺ຕິໍ ຕໂຕ ເອວ ຈ ປເຣຫິ ເສຍ຺ຍາທິຠາວໍ ກປ຺ເປນ຺ຕສ຺ສ ວເສນເປຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫາມານມຎ຺ຎນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອປເຣຕິ ສາຣສມາສາຈຣິຍາ. ຕໂຕ ອຎ຺ຎໍ ອປ຺ປມາຓໍ ອຕ຺ຕານໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ປຸພ຺ເພ ຠາວິຕອາປາທິອປ຺ປມາຓກສິຓວເສນ ວາ ກາປິລກາຓາທທິຏ຺ຐິວເສນ ວາ ອປ຺ປມາຓໍ ພ຺ຍາປິນໍ ອຕ຺ຕານໍ ຄເຫຕ຺ວາ. ປຖວິໂຕຕິ ປຈ຺ຉາ ອຠາວິຕອວຑ຺ຒິຕປຖວີກສິຓສງ຺ຂາຕປຖວິໂຕ. ພຫິທ຺ຘາປິ ເມ ອຕ຺ຕາຕິ ອິໂຕ ປຖວິໂຕ ພຫິປິ ເມ ອຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ເກວລນ຺ຕິ ອນວເສສໍ. ມຫາປຖວິໍ ຕຓ຺ຫາວເສນ ມມາຍຕິ, ອຍຎ຺ຈ ນໂຍ ຈຕຸທີປິສ຺ສຣິເຍ ຐິຕສ຺ສ ທີປຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ຈ ລພ຺ເຠຍ຺ຍ, ມຓ຺ຑລິກຣາຊມຫາມຕ຺ຕກຸຏຸມ຺ພິການມ຺ປິ ວເສນ ລພ຺ຠເຕວ ເຕສມ຺ປິ ຍຖາປຣິຄ຺ຄຫໍ ອນວເສເສຕ຺ວາ ມຎ຺ຎນາຍ ສມ຺ຠວໂຕ. ‘‘ເອວໍ ມມາ’’ຕິ ຄາຫສ຺ສ ‘‘ເອໂສຫມສ຺ມິໍ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຄາຫວິຘູຣຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອກາ ຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນາ ເອວ ລພ຺ຠຕີ’’ຕິ. ອິມິນາ ນເຍນາຕິ ວຸຕ຺ຕມຕິເທສໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ສາ ຈາຍ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສາ ຈາຍນ຺ຕິ ສາ ຈ ອຍໍ ຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນາ ໂຍເຊຕພ຺ພາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຍຖາ ປນ ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາມຎ຺ຎິເຕ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ສິເນຫໍ ມານຎ຺ຈ ອຸປ຺ປາທຍໂຕ ຕຓ຺ຫາມານມຎ຺ຎນາ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ເອວໍ ຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນາມຎ຺ຎິເຕນ ວຕ຺ຖຸນາ ອຕ຺ຕານໍ ເສຍ຺ຍາທິໂຕ ທຫໂຕ ຕຎ຺ຈ ອຕ຺ຕນິຍໍ ນິຈ຺ຈໍ ຕຖາ ຕໍສາມິຠູຕໍ ອຕ຺ຕານຎ຺ຈ ປຣິກປ຺ເປນ຺ຕສ຺ສ ອິຕຣມຎ຺ຎນາປິ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ. ‘‘ເມ’’ຕິ ຫິ ອິມິນາ ອຕ຺ຖຄ຺ຄຫຓມຸເຂເນວ ອຕ຺ຕນິຍສມ຺ພນ຺ໂຘ ປກາສີຍຕີຕິ.

ອຠິນນ຺ທຕີຕິ ອິມິນາ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐາຠິນິເວສານໍ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ເຕ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອສ຺ສາເທຕິ ປຣາມສຕິ ຈາ’’ຕິ ອາຫ. ທິຏ຺ຐິວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທວເສນ ເຈຕສ຺ສ ທ຺ວຍສ຺ສ ອສງ຺ກຣໂຕ ປວຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ, ເອກຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທປິ ວາ ອຘິປຕິຘມ຺ມານໍ ວິຍ ປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ພລວຠາເວນ ປວຕ຺ຕິ. ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖຕິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິວເສນ ອຠິນນ຺ທນຕ຺ເຖ. ເອຕນ຺ຕິ ‘‘ປຖວິໍ ອຠິນນ຺ທຕີ’’ຕິ ເອຕໍ ປທໍ. ເຍສໍ ວິເນຍ຺ຍານໍ ເຍຫິ ປກາຣວິເສເສຫິ ຘມ຺ມານໍ ວິຠາວເນ ກເຕ ວິເສສາຘິຄໂມ ໂຫຕິ, ເຕສໍ ເຕຫິ ປກາຣວິເສເສຫິ ຘມ຺ມວິຠາວນໍ. ເຍສໍ ປນ ເຍນ ເອເກເນວ ປກາເຣນ ຘມ຺ມວິຠາວເນ ກເຕ ວິເສສາຘິຄໂມ ໂຫຕິ, ເຕສມ຺ປິ ຕໍ ວຕ຺ວາ ຘມ຺ມິສ຺ສຣຕາຍ ຕທຎ຺ຎນິຣວເສສປ຺ປກາຣວິຠາວນຎ຺ຈ ເທສນາວິລາໂສ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸພ຺ເພ ມຎ຺ຎນາວເສນ ກິເລສຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອຠິນນ຺ທນາວເສນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ’’ຕິ. ຘມ຺ມຘາຕຸຍາຕິ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍາ. ສາ ຫິ ສພ຺ພເຎຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ຍຖາສຠາວໂຕ ຘາເຣຕິ ອຸປຘາເຣຕິ, ສກລຎ຺ຈ ວິເນຍ຺ຍສຕ຺ຕສງ຺ຂາຕຘມ຺ມປ຺ປພນ຺ຘໍ ອປາຍທຸກ຺ຂສໍສາຣທຸກ຺ຂປຕນໂຕ ຘາເຣຕິ, ສຍຎ຺ຈ ອວິປຣີຕປວຕ຺ຕິອາກາຣາ ຘາຕູຕິ ຘມ຺ມຘາຕູຕິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕາ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓປທຏ຺ຐານຎ຺ຫິ ມຄ຺ຄຎາຓໍ, ມຄ຺ຄຎາຓປທຏ຺ຐານຎ຺ຈ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘີຕິ. ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘຕ຺ຕາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ປຏິວິທ຺ຘຠາວໂຕ, ສມ຺ມາ ອຘິຄຕຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຠິກງ຺ຂນສມ຺ປຄ຺ຄຫປຣາມສນານໍ ວເສນ ອາຣມ຺ມເຓ ປຣິກປ຺ປນາປວຕ຺ຕິ ມຎ຺ຎນາ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ມມໍ, ອຫ’’ນ຺ຕິ ຈ ອຠິນິເວສນໍ ປຣິກປ຺ປນໍ. ເຍນ ອຊ຺ໂຌສານໍ ໂຫຕິ, ອຍໍ ອຠິນນ຺ທນາຕິ ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສ. ສຸຕ຺ຕາທິອວິຣຸທ຺ຘາເຍວ ອຕ຺ຕໂນມຕິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ, ນ ອິຕຣາຕິ ສຸຕ຺ເຕນ ຕສ຺ສາ ສງ຺ຄຫໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເທສນາວິລາສວິຠາວນສ຺ສ ປນ ສເຫຕຸກເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕທຸກາທິເທສນາຍ ນິພທ຺ຘຕາ ນິທ຺ຘາເຣຕພ຺ພາ.

ຕສ຺ສາຕິ ເຕນ. ຎາຕສທ຺ທສມ຺ພນ຺ເຘນ ເຫຕໍ ກຕ຺ຕຣິ ສາມິວຈນໍ. ຕສ຺ມາຕິ ອປຣິຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ. ‘‘ອປຣິຎ຺ຎາຕ’’ນ຺ຕິ ປຏິກ຺ເຂປມຸເຂນ ຍໍ ປຣິຊານນໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ອຕ຺ຖໂຕ ຕິວິຘາ ປຣິຎ຺ຎາ ໂຫຕີຕິ ຕໍ ສຣູປໂຕ ປວຕ຺ຕິອາກາຣໂຕ ຈ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ໂຍ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ຍາຍ ປຎ຺ຎາຍ ວິປສ຺ສນາຠູມິໍ ປຣິຊານາຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕິ, ສາ ປຣິຊານນປຎ຺ຎາ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາ. ສາ ຫິ ເຕຠູມກຘມ຺ມຊາຕໍ ‘‘ອຍໍ ວິປສ຺ສນາຠູມີ’’ຕິ ຎາຕໍ ວິທິຕໍ ປາກຏໍ ກໂຣນ຺ຕີເຍວ ລກ຺ຂຓຣສາທິໂຕ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາທິວິຠາຄໂຕ ຈ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊ ຊານາຕິ. ອິຘ ປນ ປຖວີຘາຕຸວເສນ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຖວີຘາຕຸໍ ປຣິຊານາຕີ’’ຕິອາທິ. ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາຕິ ກີຣຓວເສນ ປຣິຊານນກປຎ຺ຎາ. ສາ ຫິ ປຣິວາເຣຫິ ອນິຈ຺ຈຕາທິອາກາເຣຫິ ອນິຈ຺ຈຕາທິສຠາວສ຺ສ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກສ຺ສ ຕີຣຓວເສນ ສມ຺ມສນວເສນ ຕໍ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊ ຊານາຕິ. ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນາຕິ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ. ໂສ ຫິ ອນວເສສໂຕ ຉນ຺ທຣາຄໍ ປຊຫຕິ. ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນາຕິ ວາ ອຄ຺ຄຠູເຕນ ມຄ຺ເຄນ, ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ເຄນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸຠຍຖາປິ ຫິ ສມຸຈ຺ເຉທປຫານກາຣີ ເອວ ປຎ຺ຎາ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ປຫານປຣິຎ຺ຎາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ນາມຣູປວວຕ຺ຖານນ຺ຕິ ເອເຕນ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄໂຫປິ ສງ຺ຄຫິໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ນາມຣູປສ຺ສ ເຫຕຸວວຕ຺ຖານຠາວໂຕ. ໂສປິ ຫິ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍມຸເຂນ ນາມຣູປສ຺ສ ວວຕ຺ຖານເມວາຕິ. ກລາປສມ຺ມສນາທິວເສນ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາ ອນິຈ຺ຈາທິວເສນ ສມ຺ມສນຠາວໂຕ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ຕາ ປຣິຎ຺ຎາໂຍ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ. ອຖ ວາ ຕສ຺ມາ ອປຣິຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາຕິ ຍສ຺ມາ ອປຣິຎ຺ຎາຕາ ປຖວີ, ຕສ຺ມາ ອປຣິຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ປຖວິຍາ ຕໍ ປຖວິໍ ມຎ຺ຎຕິ ຈ ອຠິນນ຺ທຕິ ຈາຕິ.

ປຖວີວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອາໂປວາຣາທິວຓ຺ຓນາ