໑. ປຣິມຓ຺ຑລສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ເສຂິເຍສຸ ປຐເມ ປຣິມຓ຺ຑລນ຺ຕິ ສມນ຺ຕໂຕ ມຓ຺ຑລໍ. ສິກ຺ຂາ ກຣຓີຍາຕິ ‘‘ເອວໍ ນິວາເສສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາຣາເມປິ ອນ຺ຕຣຆເຣປິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສິກ຺ຂາ ກາຕພ຺ພາ, ເອຕ຺ຖ ຈ ຍສ຺ມາ ວຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ຘເກ ວຸຕ຺ຕວຕ຺ຕານິປິ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ເສຂິຍາເນວ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ປາຣາຊິກາທີສຸ ວິຍ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ນ ກໂຕ. ຈາຣິຕ຺ຕວິນຍທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ໂອລມ຺ເພນ຺ໂຕ ນິວາເສຍ຺ຍ, ທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ອາປຕ຺ຕິນາເມນ ອວຕ຺ວາ ‘‘ສິກ຺ຂາ ກຣຓີຍາ’’ຕິ ເອວໍ ສພ຺ພສິກ຺ຂາປເທສຸ ປາຬິ ອາໂຣປິຕາ, ປທຠາຊເນ (ປາຈິ. ໕໗໖) ປນ ‘‘ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອນາທຣິຍກຣເຓ ທຸກ຺ກຏໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອິທານິ ປຣິມຓ຺ຑລນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ນາຠິມຓ຺ຑລໍ ປຏິຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ຊາຓຸມຓ຺ຑລສ຺ສ ເຫຏ຺ຐາ ຊງ຺ຆຏ຺ຐິກໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄຸລມຕ຺ຕໍ ນິວາສນໍ ໂອຕາເຣຕ຺ວາ ນິວາເສນ຺ເຕນ ປຣິມຓ຺ຑລໍ ນິວຕ຺ຖໍ ນາມ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອນິວາເສຕ຺ວາ ອນາທຣິເຍນ ປຸຣໂຕ ວາ ປຈ຺ຉໂຕ ວາ ໂອລມ຺ເພຕ຺ວາ ນິວາເສນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ. ນ ເກວລຎ຺ຈ ຕສ຺ເສວ, ເຍ ຈຎ຺ເຎ ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍາ ຄິຫິນິວຕ຺ຖໍ ນິວາເສນ຺ຕິ, ຫຕ຺ຖິໂສຓ຺ຑກໍ ມຈ຺ຉວາລກໍ ຈຕຸກ຺ກຓ຺ຓກໍ ຕາລວຓ຺ຏກໍ ສຕວລິກໍ ນິວາເສນ຺ຕິ, ສໍວລ຺ລິຍໍ ນິວາເສນ຺ຕີ’’ຕິ ຂນ຺ຘເກ (ຈູຬວ. ໒໘໐) ນິວາສນໂທສາ ວຸຕ຺ຕາ, ຕຖາ ນິວາເສນ຺ຕສ຺ສປິ ທຸກ຺ກຏເມວ.

ຕຕ຺ຖ ຫຕ຺ຖິໂສຓ຺ຑກໍ ນາມ ນາຠິມູລໂຕ ຫຕ຺ຖິໂສຓ຺ຑສຓ຺ຐານໍ ໂອລມ຺ພກໍ ກຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຖໍ ໂຈຬິກອິຕ຺ຖີນໍ ນິວາສນໍ ວິຍ. ມຈ຺ຉວາລກໍ ນາມ ເອກໂຕທສນ຺ຕໍ ເອກໂຕ ປາສນ຺ຕໍ ໂອລມ຺ເພຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຖໍ. ຈຕຸກ຺ກຓ຺ຓກໍ ນາມ ອຸປຣິ ທ຺ເວ, ເຫຏ຺ຐໂຕ ທ຺ເວຕິ ເອວໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ກຓ຺ເຓ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຖໍ. ຕາລວຓ຺ຏກໍ ນາມ ຕາລວຓ຺ຏາກາເຣນ ສາຏກໍ ໂອລມ຺ເພຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຖໍ. ສຕວລິກໍ ນາມ ທີຆສາຏກໍ ອເນກກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ໂອຠຸຊິຕ຺ວາ ໂອວຏ຺ຏິກໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ນິວຕ຺ຖໍ, ວາມທກ຺ຂິຓປສ຺ເສສຸ ວາ ນິຣນ຺ຕຣໍ ວລິໂຍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຖໍ. ສເຈ ປນ ຊາຓຸໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ເອກາ ວາ ທ຺ເວ ວາ ວລິໂຍ ປຎ຺ຎາຍນ຺ຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ສໍວລ຺ລິຍນ຺ຕິ ມລ຺ລກມ຺ມກາຣາທີຫິ ວິຍ ກຈ຺ຉໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຖໍ. ເອວໍ ນິວາເສຕຸໍ ຄິລານສ຺ສາປິ ມຄ຺ຄປ຺ປຏິປນ຺ນສ຺ສາປິ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຍມ຺ປິ ມຄ຺ຄໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາ ເອກໍ ວາ ທ຺ເວ ວາ ກຓ຺ເຓ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອນ຺ຕຣວາສກສ຺ສ ອຸປຣິ ລຄ຺ຄນ຺ຕິ, ອນ຺ໂຕ ວາ ເອກໍ ກາສາວໍ ຕຖາ ນິວາເສຕ຺ວາ ພຫິ ອປຣໍ ນິວາເສນ຺ຕິ, ສພ຺ພໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ.

ຄິລາໂນ ປນ ອນ຺ໂຕກາສາວສ຺ສ ໂອວຏ຺ຏິກໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອປຣໍ ອຸປຣິ ນິວາເສຕຸໍ ລຠຕິ, ອຄິລາເນນ ທ຺ເວ ນິວາເສນ຺ເຕນ ສຄຸຓໍ ກຕ຺ວາ ນິວາເສຕພ຺ພານິ. ອິຕິ ອິມໍ ຂນ຺ຘເກ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕຎ຺ຈ ໂອລມ຺ພກຎ຺ຈ ສພ຺ພໍ ວິວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓສມ຺ປນ຺ນໍ ນິພ຺ພິກາຣໍ ປຣິມຓ຺ຑລໍ ນິວາເສຕພ຺ພໍ, ຕຖາ ອນິວາເສຕ຺ວາ ຍໍກິຎ຺ຈິ ວິກາຣໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ.

‘‘ນິທານໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ວຕ຺ຖຸ’’ນ຺ຕິອາທິເກ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ປຐມປາຣາຊິກວຓ຺ຓນາ ) ປນ ວິນິຈ຺ຉເຍ ສຸຣຸສຸຣຸກາຣກໍ ໂກສມ຺ພິຍໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ສາມິເສນ ຫຕ຺ເຖນ ປານີຍຖາລກສສິຕ຺ຖກປຕ຺ຕໂຘວນປຏິສໍຍຸຕ຺ຕທ຺ວຍໍ ຠຄ຺ເຄສຸ ສມ຺ພຫຸເລ ຠິກ຺ຂູ ອາຣພ຺ຠ, ເສສານິ ສພ຺ພາເນວ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ຉພ຺ພຄ຺ຄິເຍ ອາຣພ຺ຠ ໂອລມ຺ເພຕ຺ວາ ນິວາສນາທິວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານິ. ສູໂປທນວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍ ຘມ຺ມເທສນາທີສຸ ຈ ຄິລານວເສນ ເອກາ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ສພ຺ພານິ ສາຘາຣຓປຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຍ, ອນາຓຕ຺ຕິການິ, ສພ຺ເພສຸ ທຸກ຺ກຏເມວ, ອຎ຺ໂຎ ອາປຕ຺ຕິເຠໂທ ນຕ຺ຖິ, ວິປຕ຺ຕິວິຈາຣຓາ ວຸຕ຺ຕາເຍວ, ສມຸຏ຺ຐານາທີນິ ສພ຺ເພສໍ ອວສາເນ ທສ຺ສຍິສ຺ສາມ. ອນາປຕ຺ຕິມຕ຺ຕໍ ປນ ອງ຺ຄຎ຺ຈ ສພ຺ພຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕຍິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິມສ຺ມິໍ ຕາວ ສິກ຺ຂາປເທ ອສຎ຺ຈິຈ຺ຈ, ອສ຺ສຕິຍາ, ອຊານນ຺ຕສ຺ສ, ຄິລານສ຺ສ, ອາປທາສຸ, ອຸມ຺ມຕ຺ຕກາທີນຎ຺ຈ ອນາປຕ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ອສຎ຺ຈິຈ຺ຈາຕິ ‘‘ອປຣິມຓ຺ຑລໍ ນິວາເສສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອວໍ ອສຎ຺ຈິຈ຺ຈ, ອຖ ໂຂ ‘‘ປຣິມຓ຺ຑລໍເຍວ ນິວາເສສ຺ສາມີ’’ຕິ ວິຣຊ຺ຌິຕ຺ວາ ອປຣິມຓ຺ຑລໍ ນິວາເສນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ອສ຺ສຕິຍາຕິ ອຎ຺ຎາວິຫິຕສ຺ສາປິ ຕຖາ ນິວາເສນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ອຊານນ຺ຕສ຺ສາຕິ ປຣິມຓ຺ຑລໍ ນິວາເສຕຸໍ ອຊານນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ, ອປິຈ ນິວາສນວຕ຺ຕໍ ອຸຄ຺ຄເຫຕພ຺ພໍ. ໂຍ ປນ ສຸກ຺ຂຊງ຺ໂຆ ວາ ໂຫຕິ ມຫາປິຓ຺ຑິກມໍໂສ ວາ, ຕສ຺ສ ສາຣຸປ຺ປຕ຺ຖາຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄຸລາຘິກມ຺ປິ ໂອຕາເຣຕ຺ວາ ນິວາເສຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຄິລານສ຺ສາຕິ ຍສ຺ສ ຊງ຺ຆາຍ ວາ ປາເທ ວາ ວໂຓ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ວາ ໂອຕາເຣຕ຺ວາ ວາ ນິວາເສຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອາປທາສູຕິ ວາຬາ ວາ ໂຈຣາ ວາ ອນຸພນ຺ຘນ຺ຕິ, ເອວຣູປາສຸ ອາປທາສຸ ອນາປຕ຺ຕິ. ອຸມ຺ມຕ຺ຕກາທໂຍ ວຸຕ຺ຕນຍາ ເອວ. ອນາທຣິຍໍ, ອນາປຕ຺ຕິກາຣຓາຠາໂວ, ອປຣິມຓ຺ຑລນິວາສນນ຺ຕິ ອິມາເນຕ຺ຖ ຕີຓິ ອງ຺ຄານິ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ, ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ປຸຣິມານິ ທ຺ເວ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂກຣຓຎ຺ຈາຕິ ຕີຓິເຍວ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອິໂຕ ປຣໍ ຕານິປິ ອວຕ຺ວາ ອນາປຕ຺ຕິມຕ຺ຕເມວ ວກ຺ຂາມາຕິ.