໓. ອມ຺ພຏ຺ຐສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

ອທ຺ຘານຄມນວຓ຺ຓນາ

໒໕໔. ອປຸພ຺ພປທວຓ຺ຓນາຕິ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາວເສນ ເຫຏ຺ຐາ ອຄ຺ຄຫິຕຕາຍ ອປຸພ຺ພສ຺ສ ປທສ຺ສ ວຓ຺ຓນາ ອຕ຺ຖວິຠຊນາ. ‘‘ຫິຕ຺ວາ ປຸນປ຺ປຸນາຄຕມຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຊນປທິໂນຕິ ຊນປທວນ຺ໂຕ, ຊນປທສ຺ສ ວາ ອິສ຺ສຣາ ຣາຊກຸມາຣາ ໂຄຕ຺ຕວເສນ ໂກສລາ ນາມ. ຍທິ ເອໂກ ຊນປໂທ, ກຖໍ ພຫຸວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຣູຬ຺ຫິສທ຺ເທນາ’’ຕິ. ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາ ຫິ ອີທິເສສຸ ຐາເນສຸ ຍຸຕ຺ເຕ ວິຍ ອີທິສລິງ຺ຄວຈນານິ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອຍເມຕ຺ຖ ຣູຬ຺ຫິ ຍຖາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖປິ ‘‘ກຸຣູສຸ ວິຫຣຕິ, ອງ຺ເຄສຸ ວິຫຣຕີ’’ຕິ ຈ. ຕພ຺ພິເສສເນປິ ຊນປທ-ສທ຺ເທ ຊາຕິ-ສທ຺ເທ ເອກວຈນເມວ. ໂປຣາຓາ ປນາຕິ ປນ-ສທ຺ໂທ ວິເສສຕ຺ຖໂຊຕໂນ, ເຕນ ປຸຖຸອຕ຺ຖວິສຍຕາຍ ເອວຎ຺ເຈຕໍ ປຸຖຸວຈນນ຺ຕິ ວກ຺ຂມານວິເສສໍ ໂຊເຕຕິ. ພຫຸປ຺ປເຠໂທ ຫິ ໂສ ປເທໂສ ຕິໂຍຊນສຕປຣິມາຓຕາຍ. ນງ຺ຄລານິປິ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາຕິ ກມ຺ມປ຺ປຫານວເສນ ນງ຺ຄລານິປິ ປຫາຍ, ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ. ນ ເກວລໍ ກສ຺ສກາ ເອວ, ອຖ ໂຂ ອຎ຺ເຎປິ ມນຸສ຺ສາ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ກິຈ຺ຈໍ ປຫາຍ ຕຕ຺ຖ ສນ຺ນິປຕິໍສຸ. ‘‘ໂສ ປເທໂສ’’ຕິ ປເທສສາມຎ຺ຎໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ, ວຈນວິປລ຺ລາເສນ ວາ, ເຕ ປເທສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂກສລາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ກຸສລາ ເອວ ໂກສລາຕິ ກຕ຺ວາ.

ຈາຣິກນ຺ຕິ ຈຣຓໍ, ຈຣຓໍ ວາ ຈາໂຣ, ໂສ ເອວ ຈາຣິກາ. ຕຍິທໍ ມຄ຺ຄຄມນໍ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ, ນ ຈຸຓ຺ຓິກຄມນມຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອທ຺ຘານຄມນໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ’’ຕິ. ຕໍ ວິຠາເຄນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈາຣິກາ ຈ ນາເມສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ທູເຣປີຕິ ນາຕິທູເຣປິ. ສຫສາ ຄມນນ຺ຕິ ສີຆຄມນໍ. ມຫາກສ຺ສປປຈ຺ຈຸຄ຺ຄມນາທິໍ ເອກເທເສນ ວຕ຺ວາ ວນວາສີຕິສ຺ສສາມເຓຣສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໍ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ຊນປທຈາຣິກໍ ກເຖຕຸໍ ‘‘ຠຄວາ ຫີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ອາກາສຄາມີຫິ ເອວ ສທ຺ຘິໍ ຄນ຺ຕຸກາໂມ ‘‘ຉຬຠິຎ຺ຎານໍ ອາໂຣເຈຫີ’’ຕິ ອາຫ.

ສງ຺ຆກມ຺ມວເສນ ສິຊ຺ຌມານາປິ ອຸປສມ຺ປທາ ສຕ຺ຖຸ ອາຓາວເສເນວ ສິຊ຺ຌນໂຕ ‘‘ພຸທ຺ຘທາຍຊ຺ຊໍ ເຕ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອປເຣ ປນ ອປຣິປຸຓ຺ຓວີສຕິວສ຺ສສ຺ເສວ ຕສ຺ສ ອຸປສມ຺ປທໍ ອນຸຊານນ຺ໂຕ ‘‘ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ອໂວຈາຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຸປສມ຺ປາເທຕ຺ວາຕິ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ ອຸປຊ຺ຌາເຍນ ອຸປສມ຺ປາເທຕ຺ວາ.

ນວໂຍຊນສຕິກມ຺ປິ ຐານໍ ມຊ຺ຌິມເທສປຣິຍາປນ຺ນເມວ, ຕໂຕ ປຣໍ ນາຘິປ຺ເປຕໍ ຕຸຣິຕຈາຣິກາວເສນ ອຄມນໂຕ. ສມນ຺ຕາຕິ ຄຕຄຕຏ຺ຐານສ຺ສ ຈຕູສຸ ປສ຺ເສສຸ ສມນ຺ຕໂຕ. ອຎ຺ເຎນປິ ກາຣເຓນາຕິ ຠິກ຺ຂູນໍ ສມຖວິປສ຺ສນາຕຣຸຓຠາວໂຕ ອຎ຺ເຎນປິ ມຊ຺ຌິມມຓ຺ຑເລ ເວເນຍ຺ຍານໍ ຎາຓປຣິປາກາທິກາຣເຓນ ມຊ຺ຌິມມຓ຺ຑລໍ ໂອສຣຕິ.‘‘ສຕ຺ຕຫິ ວາ’’ຕິອາທິ ‘‘ເອກມາສໍ ວາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕານຸກ຺ກເມນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ສຣີຣຜາສຸກຕ຺ຖາຍາຕິ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ຐາເນ ນິພທ຺ຘວາສວເສນ ອຸສ຺ສນ຺ນຘາຕຸກສ຺ສ ສຣີຣສ຺ສ ວິຈຣເຓນ ຜາສຸກຕ຺ຖາຍ. ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິກາລາຠິກງ຺ຂນຕ຺ຖາຍາຕິ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ໂຘປມສຸຕ຺ຕ (ອ. ນິ. ໗.໗໒) ມຆເທວຊາຕກາທິ (ຊາ. ໑.໑.໙) ເທສນານໍ ວິຍ ຘມ຺ມເທສນາຍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິກາລໍ ອາກງ຺ຂມາເນນ. ສຸຣາປານສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎາປເນ (ປາຈິ. ໓໒໘) ວິຍ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎາປນຕ຺ຖາຍ. ໂພຘເນຍ຺ຍສຕ຺ເຕ ອງ຺ຄຸລິມາລາທິເກ (ມ. ນິ. ໒.໓໔໗) ໂພຘນຕ຺ຖາຍ. ກຎ຺ຈິ, ກຕິປເຍ ວາ ປຸຄ຺ຄເລ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຈາຣິກາ ນິພທ຺ຘຈາຣິກາ. ຕທຎ຺ຎາ ອນິພທ຺ຘຈາຣິກາ.

ທສສຫສ຺ສິ ໂລກຘາຕຸຍາຕິ ຊາຕິເຂຕ຺ຕຠູເຕ ທສສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ສຕ຺ເຕ ປຣິປກ຺ກິນ຺ທ຺ຣິເຍ ປສ຺ສິຕຸໍ ພຸທ຺ຘຎາຓໍ ອຠິນີຫຣິຕ຺ວາ ຐິໂຕ ຠຄວາ ຎາຓຊາລໍ ປຕ຺ຖຣຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓຊາລສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ປວິຏ຺ໂຐຕິ ຕສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ໂຄຈຣຠາວໍ ອຸປຄໂຕ. ຠຄວາ ກິຣ ມຫາກຣຸຓາສມາປຕ຺ຕິໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຕໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ‘‘ເຍ ສຕ຺ຕາ ຠພ຺ພາ ປຣິປາກຎາຓາ ອຊ຺ຊ ມຍາ ວິເນຕພ຺ພາ, ເຕ ມຍ຺ຫໍ ຎາຓສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕູ’’ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ອຘິຏ຺ຐາຍ ສມນ຺ນາຫຣຕິ. ຕສ຺ສ ສຫ ສມນ຺ນາຫາຣາ ເອໂກ ວາ ທ຺ເວ ວາ ພຫູ ວາ ຕທາ ວິນຍູປຄາ ເວເນຍ຺ຍາ ຎາຓສ຺ສ ອາປາຖມາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ພຸທ຺ຘານຸຠາໂວ. ເອວມ຺ປິ ອາປາຖມາຄຕານໍ ປນ ເນສໍ ອຸປນິສ຺ສຍໍ ປຸພ຺ພຈຣິຍໍ ປຸພ຺ພເຫຕຸໍ ສມ຺ປຕິ ວຕ຺ຕມານຎ຺ຈ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ໂອໂລເກຕິ, ເຕນາຫ ‘‘ອຖ ຠຄວາ’’ຕິອາທິ. ວາທປຏິວາທໍ ກຕ຺ວາຕິ ‘‘ເອວໍ ນຸ ເຕ ອມ຺ພຏ຺ຐາ’’ຕິອາທິນາ ມຍາ ວຸຕ຺ຕວຈນສ຺ສ ‘‘ເຍ ຈ ໂຂ ເຕ ໂຠ ໂຄຕມ ມຸຓ຺ຑກາ ສມຓກາ’’ຕິອາທິນາ ປຏິວຈນໍ ກຕ຺ວາ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອິພ຺ຠວາທນິປາຕນວເສນ ນານປ຺ປກາຣໍ ອສມ຺ຠິວາກ຺ຍໍ ສາຘຸສຠາວາຍ ວາຈາຍ ວຕ຺ຕຸໍ ອຍຸຕ຺ຕວຈນໍ ວກ຺ຂຕິ. ນິພ຺ພິເສວນນ຺ຕິ ວິຄຕຕຸທນໍ, ມານທພ຺ພວເສນ ອປຄຕປຣິປ຺ຜນ຺ທນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອວສຣິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຸປຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ອິຈ຺ຉານງ຺ຄເລຕິ ອິທໍ ຕທາ ຠຄວໂຕ ໂຄຈຣຄາມນິທສ຺ສນໍ ສມີປຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ. ‘‘ອິຈ຺ຉານງ຺ຄລວນສຓ຺ເຑ’’ຕິ ນິວາສນຏ຺ຐານທສ຺ສນໍ ອຘິກຣເຓ ຠຸມ຺ມນ຺ຕິ. ຕທຸຠຍໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ‘‘ອິຈ຺ຉານງ຺ຄລໍ ອຸປນິສ຺ສາຍາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຘມ຺ມຣາຊສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສພ຺ພໂສ ອຘມ຺ມນິຄ຺ຄຓ຺ຫນປຣາ ປຏິປຕ຺ຕິ, ສາ ຈ ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາວເສນາຕິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສີລຂນ຺ຘາວາຣ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາຠິຣຸຈິເຕນາຕິ ທິພ຺ພວິຫາຣາທີສຸ ເຍນ ເຍນ ອຕ຺ຕໂນ ອຠິຣຸຈິເຕນ ວິຫາເຣນ.

ໂປກ຺ຂຣສາຕິວຕ຺ຖຸວຓ຺ຓນາ

໒໕໕. ມນ຺ເຕຕິ ອິຣຸພ຺ເພທາທິມນ຺ຕສຕ຺ເຖ. ໂປກ຺ຂເຣ ກມເລ ສຍມາໂນ ນິສີທີຕິ ໂປກ຺ຂຣສາຕີ. ສາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ສມສຓ຺ຐານໍ, ໂປກ຺ຂເຣ ສຓ຺ຐານາວຍເວ ຊາໂຕຕິ ‘‘ໂປກ຺ຂຣສາຕີ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເສຕໂປກ຺ຂຣສທິໂສຕິ ເສຕປທຸມວຓ຺ໂຓ. ສຸວຏ຺ຏິຕາຕິ ວຏ຺ຏຠາວສ຺ສ ຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ສຸຏ຺ຐຸ ວຏ຺ຏຸລາ. ກາຬວງ຺ຄຕິລກາທີນໍ ອຠາເວນ ສຸປຣິສຸທ຺ຘາ.

ອິມສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ກີທິໂສ ປຸພ຺ພໂຍໂຄ, ເຍນ ນໍ ຠຄວາ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ຕໍ ຐານໍ ອຸປຄໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອຍໍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ປທຸມຄພ຺ເຠ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ເຕນາຍໍ ສໍເສທໂຊ ຊາໂຕ. ນ ປຸປ຺ຜຕີຕິ ນ ວິກສຕິ. ຣຊຕພິມ຺ພກນ຺ຕິ ຣູປິຍມຍໍ ຣູປກໍ.

ອຊ຺ຌາວສຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອຘິ-ສທ຺ໂທ ອິສ຺ສຣິຍຕ຺ຖທີປໂນ, ອາສທ຺ໂທ ມຣິຍາທຕ຺ໂຖຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຠິຠວິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຕຫິ ຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຫິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐນ຺ຕິ ອຸປໂຍຄວຈນໍ, ເຕນາຫ ‘‘ອຸປສຄ຺ຄວເສນາ’’ຕິອາທິ. ຍາຍ ມຣິຍາທາຍາຕິ ຍາຍ ອວຕ຺ຖາຍ.ນຄຣສ຺ສ ວຕ຺ຖຸນ຺ຕິ ‘‘ອຍໍ ຂໂຓ, ສຸມຸຫຸຕ຺ຕໍ ມາ ອຕິກ຺ກມີ’’ຕິ ຣຕ຺ຕິວິຠາຍນໍ ອນຸຣກ຺ຂນ຺ຕາ ຣຕ຺ຕິຍໍ ອຸກ຺ກາ ຐເປຕ຺ວາ ອຸກ຺ກາສຸ ຊລມານາສຸ ນຄຣສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໍ ອຄ຺ຄເຫສຸໍ, ຕສ຺ມາ ອຸກ຺ກາສຸ ຐິຕາຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາ, ອຸກ຺ກາສຸ ວິຊ຺ໂຊຕຍນ຺ຕີສຸ ຐິຕາ ປຕິຏ຺ຐິຕາຕິ ມູລວິຠຸຊາທິປກ຺ເຂເປນ ສທ຺ທສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ, ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ວາ ອຸກ຺ກາສຸ ຐິຕາສຸ ຐິຕາ ອາສີຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາ. ອປເຣ ປນ ຠຓນ຺ຕິ ‘‘ຠູມິຠາຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ອຸປກຣຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ມນຸສ຺ສສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ຕໍ ນຄຣໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຄຸຓໂຍຄໂຕ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຕິ ນາມໍ ລຠີ’’ຕິ. ຕສ຺ສາຕິ ‘‘ອຸກ຺ກຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ອຸປໂຍຄວເສນ ວຸຕ຺ຕປທສ຺ສ. ອນຸປໂຍຄຕ຺ຕາຕິ ວິເສສນຠາເວນ ອນຸປຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເສສປເທສູຕິ ‘‘ສຕ຺ຕຸສ຺ສທ’’ນ຺ຕິອາທິປເທສຸ. ຍຖາວິຘິ ຫິ ອນຸປໂຍໂຄ ປຸຣິມສ຺ມິໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ‘‘ອຸປສຄ຺ຄວເສນາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕວິຘາເນ. ‘‘ສທ຺ທສຕ຺ຖໂຕ ປຣິເຍສິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ສທ຺ທລກ຺ຂຓານຸຄໂຕ ວາຍໍ ສທ຺ທປ຺ປໂຍໂຄຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຸປອນຸອຘິອາອິຕິເອວໍປຸພ຺ພເກ ວສນກິຣິຍາຐາເນ ອຸປໂຍຄວຈນເມວ ປາປຸຓາຕີຕິ ສທ຺ທວິທູ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ.

ອຸສ຺ສທຕາ ນາເມຕ຺ຖ ພຫຸລຕາຕິ, ຕໍ ພຫຸລຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ພຫຸຊນ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄເຫຕ຺ວາ ໂປເສຕພ຺ພໍ ໂປສາວນິຍໍ. ອາວິຊ຺ຌິຕ຺ວາຕິ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ.

ຣຎ຺ຎາ ວິຍ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວາ ຣາຊໂຠຄ຺ຄໍ. ຣຎ຺ໂຎ ທາຍຠູຕນ຺ຕິ ກຸລປຣມ຺ປຣາຍ ໂຍຄ຺ຍຠາເວນ ຣາຊໂຕ ລທ຺ຘທາຍຠູຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ທາຍຊ຺ຊນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ຣາຊນີຫາເຣນ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ປຣິໂຠຄລາຠສ຺ສ ເສຏ຺ຐເທຍ຺ຍຕາ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ຉຕ຺ຕໍ ອຸສ຺ສາເປຕ຺ວາ ຣາຊສງ຺ເຂເປນ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ສພ຺ພໍ ເຉຊ຺ຊເຠຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ສຣີຣທຓ຺ຑຘນທຓ຺ຑາທິ ເຠທໍ ສພ຺ພໍ ທຓ຺ຑມາຫ. ນທີຕິຕ຺ຖປພ຺ພຕາທີສູຕິ ນທີຕິຕ຺ຖປພ຺ພຕປາທຄາມທ຺ວາຣອຏວິມຸຂາທີສຸ. ‘‘ຣາຊທາຍ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາວ ຣຎ຺ໂຎ ທິນ຺ນຠາເວ ສິທ຺ເຘ ‘‘ຣຎ຺ຎາ ປເສນທິນາ ໂກສເລນ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ວຈນໍ ກິມຕ຺ຖິຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທາຍກຣາຊທີປນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິອາທິ. ນິສ຺ສຏ຺ຐປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕນ຺ຕິ ມຸຕ຺ຕຈາຄວເສນ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ. ເອວຎ຺ຫິ ຕໍ ເສຏ຺ຐເທຍ຺ຍໍ ອຸຕ຺ຕມເທຍ຺ຍໍ ຊາຕໍ.

ອຸປລຠີຕິ ສວນວເສນ ອຸປລຠີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂສຕທ຺ວາຣ…ເປ… ອຎ຺ຎາສີ’’ຕິ ອາຫ. ອວຘາຣຓຜລຕ຺ຕາ ສພ຺ພມ຺ປິ ວາກ຺ຍໍ ອນ຺ໂຕຄຘາວຘາຣຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ ນິປາໂຕ’’ຕິ. ‘‘ອວຘາຣຓຕ຺ເຖ’’ຕິ ປນ ອິມິນາ ອິຏ຺ຐໂຕວຘາຣຓຕ຺ຖໍ ໂຂ-ສທ຺ທຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ອສ຺ໂສສີ’’ຕິ ປທໍ ໂຂ-ສທ຺ເທ ຄຫິເຕ ເຕນ ຜຸລ຺ລິຕມຓ຺ຑິຕໍ ວິຍ ໂຫນ຺ຕໍ ປູຣິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ, ເຕນ ຈ ປຸຣິມປຈ຺ຉິມປທານິ ສິລິຏ຺ຐານິ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ຕສ຺ມິໍ ອຄ຺ຄຫິເຕຕິ ອາຫ ‘‘ປທປູຣເຓນ ພ຺ຍຎ຺ຊນສິລິຏ຺ຐຕາມຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ. ມຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ວິເສສນິວຕ຺ຕິອຕ຺ໂຖ, ເຕນສ຺ສ ອນຕ຺ຖນ຺ຕຣທີປນຕາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫຕິ, ເອວ-ສທ຺ເທນ ປນ ພ຺ຍຎ຺ຊນສິລິຏ຺ຐຕາຍ ເອກນ຺ຕິກຕາ.

ສມິຕປາປຕ຺ຕາຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ອນວເສສໂຕ ສວາສນໍ ສມິຕປາປຕ຺ຕາ. ເອວຎ຺ຫິ ພາຫິຣກວິຣາຄເສກ຺ຂາເສກ຺ຂປາປສມນໂຕ ຠຄວໂຕ ປາປສມນໍ ວິເສສິຕໍ ໂຫຕິ, ເຕນາຫ ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕນ຺ຕິອາທິ. ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ນິປາຕານໍ ອິຘ ອນຸສ຺ສວຕ຺ໂຖ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຂລູຕິ ອນຸສ຺ສວຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ’’ຕິ. ອາລປນມຕ຺ຕນ຺ຕິ ປິຍາລາປວຈນມຕ຺ຕໍ. ປິຍສມຸທາຫາໂຣ ເຫເຕ ‘‘ໂຠ’’ຕິ ວາ ‘‘ອາວຸໂສ’’ຕິ ວາ ‘‘ເທວານໍ ປິຍາ’’ຕິ ວາ. ໂຄຕ຺ຕວເສນາຕິ ເອຕ຺ຖ ຄໍ ຕາຍຕີຕິ ໂຄຕ຺ຕໍ. ໂຄຕໂມຕິ ຫິ ປວຕ຺ຕມານໍ ວຈນໍ, ພຸທ຺ຘິຎ຺ຈ ຕາຍຕິ ເອກໍສິກວິສຍຕາຍ ຣກ຺ຂຕີຕິ ໂຄຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ຫິ ພຸທ຺ຘິ ອາຣມ຺ມຓຠູເຕນ ອຕ຺ເຖນ ວິນາ ນ ວຕ຺ຕຕິ, ເອວໍ ອຠິຘານໍ ອຠິເຘຍ຺ຍຠູເຕນ, ຕສ຺ມາ ໂສ ໂຄຕ຺ຕສງ຺ຂາໂຕ ອຕ຺ໂຖ ຕານິ ຕາຍຕິ ຣກ຺ຂຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂກ ປນ ໂສຕິ? ອຎ຺ຎກຸລປຣມ຺ປຣາສາຘາຣຓໍ ຕສ຺ສ ກຸລສ຺ສ ອາທິປຸຣິສສມຸທາຄຕໍ ຕໍກຸລປຣິຍາປນ຺ນສາຘາຣຓໍ ສາມຎ຺ຎຣູປນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ສມໂຓ’’ຕິ ອິມິນາ ສຣິກ຺ຂກຊເນຫິ ຠຄວໂຕ ພຫຸມຕຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ ສມິຕປາປຕາກິຕ຺ຕນໂຕ. ‘‘ໂຄຕໂມ’’ຕິ ອິມິນາ ໂລກິຍຊເນຫິ ອຸຬາຣກຸລສມ຺ຠູຕຕາທີປນໂຕ.

ອຸຈ຺ຈາກຸລປຣິທີປນໍ ອຸທິໂຕທິຕວິປຸລຂຕ຺ຕິຍກຸລວິຠາວນໂຕ. ສພ຺ພຂຕ຺ຕິຍານຎ຺ຫິ ອາທິຠູຕມຫາສມ຺ມຕມຫາຣາຊໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອສມ຺ຠິນ຺ນໍ ອຸຬາຣຕມໍ ສກ຺ຍຣາຊກຸລໍ. ເກນຈິ ປາຣິຊຸຎ຺ເຎນາຕິ ຎາຕິປາຣິຊຸຎ຺ຎໂຠຄປາຣິຊຸຎ຺ຎາທິນາ ເກນຈິ ປາຣິຊຸຎ຺ເຎນ ປາຣິຫານິຍາ. ອນຠິຠູໂຕ ອນຊ຺ໂຌຕ຺ຖໂຕ. ຕຖາ ຫິ ຕສ຺ສ ກຸລສ຺ສ ນ ກິຎ຺ຈິ ປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ ໂລກນາຖສ຺ສ ອຠິຊາຕິຍໍ, ອຖ ໂຂ ວຑ຺ຒິເຍວ. ອຠິນິກ຺ຂມເນ ຈ ຕໂຕປິ ສມິທ຺ຘຕມຠາໂວ ໂລເກ ປາກໂຏ ປຎ຺ຎາໂຕ. ອິຕິ ‘‘ສກ຺ຍກຸລາ ປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ ອິທໍ ວຈນໍ ຠຄວໂຕ ສທ຺ຘາປພ຺ພຊິຕຠາວທີປນໍ ວຸຕ຺ຕໍ ມຫນ຺ຕໍ ຎາຕິປຣິວຏ຺ຏໍ, ມຫນ຺ຕຎ຺ຈ ໂຠຄກ຺ຂນ຺ຘໍ ປຫາຍ ປພ຺ພຊິຕຠາວສິທ຺ຘິໂຕ. ສຸນ຺ທຣນ຺ຕິ ຠທ຺ທກໍ. ຠທ຺ທກຕາ ຈ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ຫິຕສຸຂາວຫຠາເວນ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ອາຫ ອຕ຺ຖາວຫໍ ສຸຂາວຫນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຖາວຫນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ຖສໍຫິຕຫິຕາວຫໍ. ສຸຂາວຫນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕຕິວິຘສຸຂາວຫໍ. ຕຖາຣູປານນ຺ຕິ ຕາທິສານໍ. ຍາທິເສຫິ ປນ ຄຸເຓຫິ ຠຄວາ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ເຕຫິ ຈຕຸປ຺ປມາຓິກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ສພ຺ພຖາປິ ອຈ຺ຈນ຺ຕາຍ ສທ຺ຘາຍ ປສາທນີໂຍ ເຕສໍ ຍຖາຠູຕສຠາວຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຍຖາຣູໂປຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາຠູຕໍ…ເປ… ອຣຫຕນ຺ຕິ ອິມິນາ ຘມ຺ມປ຺ປມາຓານໍ, ລູຂປ຺ປມາຓານຎ຺ຈ ສຕ຺ຕານໍ ຠຄວໂຕ ປສາທາວຫຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕໍ ທສ຺ສເນເນວ ຈ ອິຕເຣສມ຺ປິ ອຕ຺ຖໂຕ ປສາທາວຫຕາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ຕທວິນາຠາວໂຕ. ທສ຺ສນມຕ຺ຕມ຺ປິ ສາຘຸ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ໂກສິຍສກຸຓວຕ຺ຖຸໍ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໔໔; ຂຸ. ປາ. ອຏ຺ຐ. ໑໐) ກເຖຕພ຺ພໍ.

ອມ຺ພຏ຺ຐມາຓວກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໕໖. ມນ຺ເຕ ປຣິວຕ຺ເຕຕີຕິ ເວເທ ສຊ຺ຌາຍຕິ, ປຣິຍາປຸຓາຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມນ຺ເຕ ຘາເຣຕີຕິ ຍຖາອຘີເຕ ມນ຺ເຕ ອສມ຺ມຸຏ຺ເຐ ກຕ຺ວາ ຫທເຍ ຐເປຕິ ໂອຏ຺ຐປຫຕກຣຓວເສນ, ນ ອຕ຺ຖວິຠາວນວເສນ.

ສນິຆຓ຺ຑຸເກຏຸຠານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຈນີຍວາຈກຠາເວນ ອຕ຺ຖໍ ສທ຺ທຎ຺ຈ ນິຂຑຕິ ຠິນ຺ທຕິ ວິຠຊ຺ຊ ທສ຺ເສຕີຕິ ນິຂຓ຺ຑຸ, ສາ ເອວ ອິຘ ຂ-ກາຣສ຺ສ ຆ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ນິຆຓ຺ຑູ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ກິຏຍຕິ ຄເມຕິ ຎາເປຕິ ກິຣິຍາທິວິຠາຄໍ, ຕໍ ວາ ອນວເສສປຣິຍາທານໂຕ ຄເມນ຺ໂຕ ປູເຣຕີຕິ ເກຏຸຠໍ. ເວວຈນປ຺ປກາສກນ຺ຕິ ປຣິຍາຍສທ຺ທທີປກໍ, ເອເກກສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອເນກປຣິຍາຍວຈນວິຠາວກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ ອເນເກສມ຺ປິ ອຕ຺ຖານໍ ເອກສທ຺ທວຈນີຍຕາວິຠາວນວເສນປິ ຕສ຺ສ ຄນ຺ຖສ຺ສ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ວຈີເຠທາທິລກ຺ຂຓາ ກິຣິຍາ ກປ຺ປີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ກິຣິຍາກປ຺ໂປ, ໂສ ປນ ວຓ຺ຓປທສມ຺ພນ຺ຘປທຕ຺ຖາທິວິຠາຄໂຕ ພຫຸວິກປ຺ໂປຕິ ອາຫ ‘‘ກິຣິຍາກປ຺ປວິກປ຺ໂປ’’ຕິ. ອິທຎ຺ຈ ມູລກິຣິຍາກປ຺ປຄນ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສ ຫິ ສຕສຫສ຺ສປຣິມາໂຓ ນຍຈຣິຍາທິປກຣຓໍ. ຐານກຣຓາທິວິຠາຄໂຕ, ນິພ຺ພຈນວິຠາຄໂຕ ຈ ອກ຺ຂຣາ ປເຠທີຍນ຺ຕິ ເອເຕຫີຕິ ອກ຺ຂຣປ຺ປເຠທາ, ສິກ຺ຂານິຣຸຕ຺ຕິໂຍ. ເອເຕສນ຺ຕິ ເວທານໍ.

ເຕ ເອວ ເວເທ ປທໂສ ກາຍຕີຕິ ປທໂກ. ຕໍ ຕໍ ສທ຺ທໍ ຕທຕ຺ຖຎ຺ຈ ພ຺ຍາກໂຣຕິ ພ຺ຍາຈິກ຺ຂຕິ ເອເຕນາຕິ ພ຺ຍາກຣຓໍ, ສທ຺ທສຕ຺ຖໍ. ອາຍຕິໍ ຫິຕໍ ເຕນ ໂລໂກ ນ ຍຕຕິ ນ ອີຫຕີຕິ ໂລກາຍຕໍ. ຕຎ຺ຫິ ຄນ຺ຖໍ ນິສ຺ສາຍ ສຕ຺ຕາ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕິ.

ວຍຕີຕິ ວໂຍ, ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສາເນສຸ ກຕ຺ຖຈິ ອປຣິກິລມນ຺ໂຕ ອວິຕ຺ຖາຍນ຺ໂຕ ເຕ ຄນ຺ເຖ ສນ຺ຘາເຣຕິ ປູເຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທ຺ເວ ປຏິເສຘາ ປກຕິໍ ຄເມນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອວໂຍ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ອວຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອວໂຍ ນາມ…ເປ… ນ ສກ຺ໂກຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອນຸຎ຺ຎາໂຕ’’ຕິ ປທສ຺ສ ກມ຺ມສາຘນວເສນ, ‘‘ປຏິຎ຺ຎາໂຕ’’ຕິ ປນ ປທສ຺ສ ກຕ຺ຕຸສາຘນວເສນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອາຈຣິເຍນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອາຈຣິຍປຣມ຺ປຣາຠຕໍ ອາຈຣິຍກໍ. ຄຣູຕິ ຠາຣິຍໍ ອຕ຺ຕານໍ ຕໂຕ ໂມເຈຕ຺ວາ ຄມນໍ ທຸກ຺ກຣໍ ໂຫຕິ. ອນຕ຺ໂຖປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນິນ຺ທາພ຺ຍາໂຣສອຸປາຣມ຺ຠາທິ.

໒໕໗. ‘‘ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິສທ຺ທໂຍເຄນ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ຖວເສເນວ ອຸປໂຍຄວຈນໍ.

໒໕໘. ລກ຺ຂຓານີຕິ ລກ຺ຂຓທີປນານິ ມນ຺ຕປທານິ. ອນ຺ຕຣຘາຍນ຺ຕີຕິ ນ ເກວລໍ ລກ຺ຂຓມນ຺ຕານິເຍວ, ອຖ ໂຂ ອຎ຺ຎານິປິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ຎາຓພລາຠາເວນ ອນຸກ຺ກເມນ ອນ຺ຕຣຘາຍນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ວທນ຺ຕິ ‘‘ເອກສຕໍ ອທ຺ຘຣິຍໍ ສາຂາ ສຫສ຺ສວຕ຺ຕໂກ ສາມາ’’ຕິອາທິ. ປຓິຘິ …ເປ… ມຫໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ປຓິຘິມຫໂຕ ສມາທານມຫໂຕຕິ ອາທິນາ ປຈ຺ເຈກໍ ມຫນ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ປຓິຘິມຫນ຺ຕຕາທິ ຈສ຺ສ ພຸທ຺ຘວໍສຈຣິຍາປິຏກວຓ຺ຓນາທິວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນິຏ຺ຐາຕິ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິໂຍ. ຠວເຠເທຕິ ຠວວິເສເສ. ອິໂຕ ຈ ເອຕ຺ໂຕ ຈ ພ຺ຍາເປຕ຺ວາ ຐິຕຕາ ວິສຏຠາໂວ.

ຊາຕິສາມຎ຺ຎໂຕຕິ ລກ຺ຂຓຊາຕິຍາ ລກ຺ຂຓຠາວມຕ຺ເຕນ ສມານຠາວໂຕ. ຍຖາ ຫິ ພຸທ຺ຘານໍ ລກ຺ຂຓານິ ສຸວິສທານິ, ສຸປຣິພ຺ຍຕ຺ຕານິ, ປຣິປຸຓ຺ຓານິ ຈ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ເອວໍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີນໍ, ເຕນາຫ ‘‘ນ ເຕເຫວ ພຸທ຺ໂຘ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອຠິຣູປຕາ, ທີຆາຍຸກຕາ, ອປ຺ປາຕງ຺ກຕາ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓາທີນໍ ປິຍມນາປຕາຕິ ອິເມຫິ ຈຕູຫິ ອຈ຺ຉຣິຍສຠາເວຫິ. ທານໍ, ປິຍວຈນໍ, ອຕ຺ຖຈຣິຍາ, ສມານຕ຺ຕຕາຕິ ອິເມຫິ ຈຕູຫິ ສງ຺ຄຫວຕ຺ຖູຫິ. ຣຎ຺ຊນໂຕຕິ ປີຕິຊນນໂຕ. ຈກ຺ກໍ ຈກ຺ກຣຕນໍ ວຕ຺ເຕຕິ ປວຕ຺ເຕຕີຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ. ສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ເກຫິ ສຍໍ ວຕ຺ຕຕິ, ເຕຫິ ຈ ປຣໍ ສຕ຺ຕນິກາຍໍ ວຕ຺ເຕຕິ ປວຕ຺ເຕຕີຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ. ປຣຫິຕາວໂຫ ອິຣິຍາປຖຈກ຺ການໍ ວຕ຺ໂຕ ວຕ຺ຕນໍ ເອຕສ຺ສ, ເອຕ຺ຖາຕິ ວາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ. ອປ຺ປຏິຫຕໍ ວາ ອາຓາສງ຺ຂາຕໍ ຈກ຺ກໍ ວຕ຺ເຕຕີຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ. ຂຕ຺ຕິຍມຓ຺ຑລາທິສຎ຺ຎິຕໍ ຈກ຺ກໍ ສມູຫໍ ອຕ຺ຕໂນ ວເສ ວຕ຺ເຕຕີຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິວຕ຺ຕສງ຺ຂາຕໍ ຘມ຺ມໍ ຈຣຕິ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕິວຕ຺ຕສງ຺ຂາໂຕ ຘມ຺ໂມ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຖີຕິ ວາ ຘມ຺ມິໂກ. ຘມ຺ມໂຕ ອນເປຕຕ຺ຕາ ຘມ຺ໂມ ຣຎ຺ຊນຏ຺ເຐນ ຣາຊາຕິ ຘມ຺ມຣາຊາ. ‘‘ຣາຊາ ໂຫຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ຈາຕຸຣນ຺ໂຕ’’ຕິ ປທໍ ຈຕຸທີປິສ຺ສຣຕໍ ວິຠາເວຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕຸສມຸທ຺ທອນ຺ຕາຍາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ຈຕຸທ຺ທີປວິຠູສິຕາຍາ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ຈຕຸພ຺ພິຘາ’’ຕິ ວິຘຄ຺ຄຫຓໍ ຕໍຕໍປຣິຕ຺ຕທີປານມ຺ປິ ສງ຺ຄຫຕ຺ຖນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ໂກປາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ກາມໂມຫມານມທາທິເກ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ວິຊິຕາວີຕິ ວິຊິຕວາ. ເກນຈິ ອກມ຺ປິຍຏ຺ເຐນ ຊນປເທ ຖາວຣິຍປ຺ປຕ຺ໂຕ, ທຬ຺ຫຠຕ຺ຕິຠາວໂຕ ວາ, ຊນປໂທ ຖາວຣິຍໍ ປຕ຺ໂຕ ເອຕ຺ຖາຕິ ຊນປທຕ຺ຖາວຣິຍປ຺ປຕ຺ໂຕ.

ຈິຕ຺ຕີກຕຠາວາທິນາປິ (ຂຸ. ປາ. ອຏ຺ຐ. ໓; ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໓; ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໒໖; ມຫານິ. ອຏ຺ຐ. ໕໐) ຈກ຺ກສ຺ສ ຣຕນຏ຺ໂຐ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ຣຕິນິມິຕ຺ຕຕາຍ ວາ ຈິຕ຺ຕີກຕາທິຠາວສ຺ສ ຣຕິຊນນຏ຺ເຐນ ເອກສງ຺ຄຫຕາຍ ວິສຸໍ ອຄ຺ຄຫຓໍ. ອິເມຫິ ປນ ຣຕເນຫິ ຣາຊາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ຍໍ ຍມຕ຺ຖໍ ປຈ຺ຈນຸໂຠຕິ, ຕໍ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິເມສຸ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຊິຕໍ ຊິນາຕິ ມເຫສກ຺ຂຕາສໍວຕ຺ຕນິຍກມ຺ມນິສ຺ສນ຺ທຠາວໂຕ. ວິຊິເຕ ຍຖາສຸຂໍ ອນຸວິຈຣຕິ ຫຕ຺ຖິຣຕນໍ ອສ຺ສຣຕນຎ຺ຈ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ເຕສໍ ອານຸຠາເວນ ອນ຺ໂຕປາຕຣາເສເຍວ ສມຸທ຺ທປຣິຍນ຺ຕໍ ປຖວິໍ ອນຸສໍຍາຍິຕ຺ວາ ຣາຊຘານິເມວ ປຈ຺ຈາຄມນໂຕ. ປຣິຓາຍກຣຕເນນ ວິຊິຕມນຸຣກ຺ຂຕິ ເຕນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ກາຕພ຺ພກິຈ຺ຈສ຺ສ ສໍວິຘານໂຕ. ອວເສເສຫີຕິ ມຓິຣຕນອິຕ຺ຖິຣຕນຄຫປຕິຣຕເນຫິ. ຕຕ຺ຖ ມຓິຣຕເນນ ໂຍຊນປ຺ປມາເຓ ປເທເສ ອນ຺ຘກາຣໍ ວິຘມິຕ຺ວາ ອາໂລກທສ຺ສນາທິນາ ສຸຂມນຸຠວຕິ, ອິຕ຺ຖິຣຕເນນ ອຕິກ຺ກນ຺ຕມານຸສກຣູປສມ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສນາທິວເສນ, ຄຫປຕິຣຕເນນ ອິຈ຺ຉິຕິຈ຺ຉິຕມຓິກນກຣຊຕາທິຘນປຏິລາຠວເສນ.

ອຸສ຺ສາຫສຕ຺ຕິໂຍໂຄ ເຕນ ເກນຈິ ອປ຺ປຏິຫຕາຓາຈກ຺ກຠາວສິທ຺ຘິໂຕ ປຈ຺ຉິເມນາຕິ ປຣິຓາຍກຣຕເນນ. ຕຎ຺ຫິ ສພ຺ພຣາຊກິຈ຺ເຈສຸ ກຸສລໍ ອວິຣຊ຺ຌນໂຍຄໍ, ເຕນາຫ ‘‘ມນ຺ຕສຕ຺ຕິໂຍໂຄ’’ຕິ. ຫຕ຺ຖິອສ຺ສຣຕນານໍ ມຫານຸຠາວຕາຍ ໂກສສມ຺ປຕ຺ຕິຍາປິ ປຠາວສມ຺ປຕ຺ຕິສິທ຺ຘິໂຕ ‘‘ຫຕ຺ຖິ…ເປ… ໂຍໂຄ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. (ໂກໂສ ຫິ ນາມ ສຕິ ອຸສ຺ສາຫສມ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ທຸຄ຺ຄໍ ເຕຊໍ ກຸສຸໂມຣໍ ປຣກ຺ກມໍ ປພ຺ພໂຕມຸຂໍ ອໂມສປຫຣຓໍ) ຕິວິຘສຕ຺ຕິໂຍຄຜລໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເສເສຫີຕິ ເສເສຫິ ປຎ຺ຈຫິ ຣຕເນຫິ.

ອໂທສກຸສລມູລຊນິຕກມ຺ມານຸຠາເວນາຕິ ອໂທສສງ຺ຂາເຕນ ກຸສລມູເລນ ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈຍວເສນ ອຸປ຺ປາທິຕກມ຺ມສ຺ສ ອານຸຠາເວນ ສມ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ໂສມ຺ມຕຣຣຕນຊາຕິກຕ຺ຕາ. ມຊ຺ຌິມານິ ມຓິອິຕ຺ຖິຄຫປຕິຣຕນານິ. ອໂລຠ…ເປ… ກມ຺ມານຸຠາເວນ ສມ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ອຸຬາຣສ຺ສ ຘນສ຺ສ, ອຸຬາຣຘນປຏິລາຠກາຣຓສ຺ສ ຈ ປຣິຈ຺ຈາຄສມ຺ປທາເຫຕຸກຕ຺ຕາ. ປຈ຺ຉິມນ຺ຕິ ປຣິຓາຍກຣຕນໍ. ຕຎ຺ຫິ ອໂມຫ…ເປ… ກມ຺ມານຸຠາເວນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ ມຫາປຎ຺ເຎເນວ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິຣາຊກິຈ຺ຈສ຺ສ ປຣິເຓຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ອຸປເທໂສ ນາມ ສວິເສສໍ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ຣຕນານໍ ວິຈາຣຓວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ກຖາພນ຺ໂຘ.

ສຣຓໂຕ ປຏິປກ຺ຂວິຘມນໂຕ ສູຣາ, ເຕນາຫ ‘‘ອຠີຣຸກຊາຕິກາ’’ຕິ. ອສຸເຣ ວິຊິນິຕ຺ວາ ຐິຕຕ຺ຕາ ວີໂຣ, ສກ຺ໂກ ເທວານໍ ອິນ຺ໂທ. ຕສ຺ສ ອງ຺ຄໍ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ເສນງ຺ຄຠາວໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວີຣງ຺ຄຣູປາຕິ ເທວປຸຕ຺ຕສທິສກາຍາ’’ຕິ. ‘‘ເອເກ’’ຕິ ສາຣສມາສາຈຣິຍມາຫ. ສຠາໂວຕິ ສຠາວຠູໂຕ ອຕ຺ໂຖ. ວີຣກາຣຓນ຺ຕິ ວີຣຠາວກາຣຓໍ. ວີຣິຍມຍສຣີຣາ ວິຍາຕິ ສວິຄ຺ຄຫວີຣິຍສທິສາ, ສວິຄ຺ຄຫໍ ເຈ ວີຣິຍໍ ສິຍາ ຕໍສທິສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນນຸ ຣຎ຺ໂຎ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສ຺ສ ປຏິເສນາ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ຍ’ມສ຺ສ ປຸຕ຺ຕາ ປມທ຺ເທຍ຺ຍຸໍ, ອຖ ກສ຺ມາ ປຣເສນປ຺ປມທ຺ທນາຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ສເຈຕິອາທິ, ເຕນ ປຣເສນາ ໂຫຕຸ ວາ ມາ ວາ ເຕ ປນ ເອວໍ ມຫານຸຠາວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຘມ຺ເມນາຕິ ກຕຸປຈິເຕນ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຎ຺ຎຘມ຺ເມນ. ເຕນ ຫິ ສຎ຺ໂຈທິຕາ ປຖວິຍໍ ສພ຺ພຣາຊາໂນ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ສ຺ວາຄຕໍ ເຕ ມຫາຣາຊາ’’ຕິ ອາທິໍ ວຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຣຊ຺ຊໍ ຣຎ຺ໂຎ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສ຺ສ ນິຍ຺ຍາເຕນ຺ຕິ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂສ ອິມໍ…ເປ… ອຊ຺ຌາວສຕີ’’ຕິ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ຕສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ຈິຣຕຣໍ ວິປຈ຺ຈິຕຸໍ ປຈ຺ຈຍຠູຕໍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິວຕ຺ຕສມຸທາຄຕໍ ປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ຘມ຺ມໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປາໂຓ ນ ຫນ຺ຕພ຺ໂພຕິອາທິນາ ປຎ຺ຈສີລຘມ຺ເມນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຎ຺ຫິ ‘‘ອທຓ຺ເຑນ ອສຕ຺ເຖນາ’’ຕິ ອິທໍ ວຈນໍ ສຸຏ຺ຐຸຕຣໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕີຕິ. ຍສ຺ມາ ຣາຄາທໂຍ ປາປຘມ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານໍ ຉາເທຕ຺ວາ ປຣິໂຍນນ຺ຘິຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ ກຸສລປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ນິວາເຣນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ‘‘ຉທນາ, ຉທາ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕາ. ວິວເຏຕ຺ວາຕິ ວິຄເມຕ຺ວາ. ປູຊາຣຫຕາ ວຸຕ຺ຕາ ‘‘ອຣຫຕີຕິ ອຣຫ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ສາ ປູຊາຣຫຕາຍ. ຍສ຺ມາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ຕສ຺ມາ ອຣຫນ຺ຕິ. ພຸທ຺ຘຕ຺ຕເຫຕຸຠູຕາ ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉທຕາ ວຸຕ຺ຕາ ສວາສນສພ຺ພກິເລສປ຺ປຫານປຸພ຺ພກຕ຺ຕາ ພຸທ຺ຘຠາວສ຺ສ.

ອຣຫໍ ວຏ຺ຏາຠາເວນາຕິ ຜເລນ ເຫຕຸອນຸມານທສ຺ສນໍ. ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຉທນາຠາເວນາຕິ ເຫຕຸນາ ຜລານຸມານທສ຺ສນໍ. ເຫຕຸທ຺ວຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິວຏ຺ໂຏ ວິຈ຺ຉໂທ ຈາ’’ຕິ. ທຸຕິເຍນ ເວສາຣຊ຺ເຊນາຕິ ‘‘ຂີຓາສວສ຺ສ ເຕ ປຏິຊານໂຕ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ເຕນ ເວສາຣຊ຺ເຊນ. ປຸຣິມສິທ຺ຘີຕິ ປຸຣິມສ຺ສ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຐເມນາຕິ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ເຕ ປຏິຊານໂຕ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໐; ອ. ນິ. ໔.໘) ວຸຕ຺ເຕນ ເວສາຣຊ຺ເຊນ. ທຸຕິຍສິທ຺ຘີຕິ ທຸຕິຍສ຺ສ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິ, ພຸທ຺ຘຕ຺ຖສິທ຺ຘີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕິຍຈຕຸຕ຺ເຖຫີຕິ ‘‘ເຍ ໂຂ ປນ ເຕ ອນ຺ຕຣາຍິກາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ, (ມ. ນິ. ໑.໑໕໐; ອ. ນິ. ໔.໘) ‘‘ຍສ຺ສ ໂຂ ປນ ເຕ ອຕ຺ຖາຍາ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໐; ອ. ນິ. ໔.໘) ຈ ວຸຕ຺ເຕຫິ ຕຕິຍຈຕຸຕ຺ເຖຫິ ເວສາຣຊ຺ເຊຫິ. ຕຕິຍສິທ຺ຘີຕິ ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉທນຕາສິທ຺ຘິ ຍາຖາວໂຕ ອນ຺ຕຣາຍິກນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ມາປເທເສນ ຫິ ສຕ຺ຖຸ ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉທນຠາໂວ ໂລເກ ປາກໂຏ ອໂຫສິ. ປຸຣິມໍ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸນ຺ຕິ ປຸຣິມປທໍ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸໍ ສາເຘຕິ ກິເລສາຣີນໍ, ສໍສາຣຈກ຺ກສ຺ສ ຈ ອຣານໍ ຫຕຠາວທີປນໂຕ. ທຸຕິຍໍ ປທໍ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸໍ ສາເຘຕິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ເສວ ຕໍສພ຺ຠາວໂຕ. ຕຕິຍໍ ປທໍ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸໍ ສາເຘຕິ ສວາສນສພ຺ພກິເລສປ຺ປຫານທີປນໂຕ. ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ຫິ ວຕ຺ວາ ‘‘ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉໂທ’’ຕິ ວຈນໍ ພຸທ຺ຘຠາວາວຫເມວ ສພ຺ພກິເລສປ຺ປຫານໍ ວິຠາເວຕິ. ‘‘ສູຣຠາວ’’ນ຺ຕິ ລກ຺ຂຓວິຠາວເນ ວິສທຎາຓຕໍ.

໒໕໙. ເອວໍ ໂຠຕິ ເອຕ຺ຖ ເອວນ຺ຕິ ວຈນສມ຺ປຏິຈ຺ຉເນ ນິປາໂຕ. ວຈນສມ຺ປຏິຈ຺ຉນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ‘‘ຕຖາ ມຍໍ ຕໍ ຠວນ຺ຕໍ ໂຄຕມໍ ເວທິສ຺ສາມ, ຕ຺ວໍ ມນ຺ຕານໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕາ’’ຕິ ຈ ເອວໍ ປວຕ຺ຕສ຺ສ ໂປກ຺ຂຣສາຕິໂນ ວຈນສ຺ສ ສມ຺ປຏິຄ຺ຄໂຫຕິ ອາຫ. ‘‘ໂສປິ ຕາຍາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຕາຍາຕິ ຕາຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍ ສມຸຕ຺ເຕຊນາຍ. ອຍານຠູມິນ຺ຕິ ຍານສ຺ສ ອຠູມິໍ. ທິວາປຘານິກາຕິ ທິວາປຘານານຸຍຸຎ຺ຊນກາ.

໒໖໐. ຍທິປິ ປຸພ຺ເພ ອມ຺ພຏ຺ຐກຸລໍ ອປ຺ປຎ຺ຎາຕໍ, ຕທາ ປນ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຕທາ ກິຣາ’’ຕິອາທິ. ອຕຸຣິໂຕຕິ ອເວຄາຍນ຺ໂຕ.

໒໖໑. ຍຖາ ຂມນີຍາທີນິ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕຕິ ຍຖາ ຠຄວາ ‘‘ກຈ຺ຈິ ໂວ ມາຓວາ ຂມນີຍໍ, ກຈ຺ຈິ ຍາປນີຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຂມນີຍາທີນິ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ເຕຫິ ມາຓເວຫິ ສທ຺ຘິໍ ປຐມໍ ປວຕ຺ຕໂມໂທ ອໂຫສິ ປຸພ຺ພຠາສິຕາຍ ຕທນຸກຣເຓນ ເອວໍ ເຕປິ ມາຓວາ ຠຄວຕາ ສທ຺ຘິໍ ສມປ຺ປວຕ຺ຕໂມທາ ອເຫສຸນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ຕໍ ປນ ສມປ຺ປວຕ຺ຕໂມທຕໍ ອຸປມາຍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສີໂຕທກໍ ວິຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ໂມທິຕນ຺ຕິ ສໍສນ຺ທິຕໍ. ເອກີຠາວນ຺ຕິ ສມ຺ໂມທນກິຣິຍາຍ ສມານຕໍ. ຂມນີຍນ຺ຕິ ‘‘ອິທໍ ຈຕຸຈກ຺ກໍ ນວທ຺ວາຣໍ ສຣີຣຍນ຺ຕໍ ທຸກ຺ຂພຫຸລຕາຍ ສຠາວໂຕ ທຸສ຺ສຫໍ ກຈ຺ຈິ ຂມິຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຍາປນີຍນ຺ຕິ ອາຫາຣາທິປຈ຺ຈຍປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິກໍ ຈິຣປ຺ປພນ຺ຘສງ຺ຂາຕາຍ ຍາປນາຍ ກຈ຺ຈິ ຍາເປຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍໍ. ສີສໂຣຄາທິອາພາຘາຠາເວນ ກຈ຺ຈິ ອປ຺ປາພາຘໍ, ທຸກ຺ຂຊີວິກາຠາເວນ ກຈ຺ຈິ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ, ຕໍຕໍກິຈ຺ຈກຣເຓ ອຸຏ຺ຐານສຸຂຕາຍ ກຈ຺ຈິ ລຫຸຏ຺ຐານໍ, ຕທນຸຣູປພລໂຍຄໂຕ ກຈ຺ຈິ ພລໍ, ສຸຂວິຫາຣສພ຺ຠາເວນ ກຈ຺ຈິ ຜາສຸວິຫາໂຣ ອຕ຺ຖີຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ກຈ຺ຈິ-ສທ຺ທໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ພລປ຺ປຕ຺ຕາ ປີຕິ ປີຕິເຍວ. ຕຣຸຓປີຕິ ປາໂມຊ຺ຊໍ. ສມ຺ໂມທນໍ ຊເນຕິ ກໂຣຕີຕິ ສມ຺ໂມທນິກໍ ຕເທວ ສມ຺ໂມທນີຍໍ. ສມ຺ໂມທິຕພ຺ພໂຕ ສມ຺ໂມທນີຍນ຺ຕິ ອິທໍ ປນ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສມ຺ໂມທິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕຠາວໂຕ’’ຕິ. ສຣິຕພ຺ພຠາວໂຕ ອນຸສ຺ສຣິຕພ຺ພຠາວໂຕ ‘‘ສຣຓີຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ສາຣຓີຍ’’ນ຺ຕິ ທີຆໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສຸຍ຺ຍມານສຸຂໂຕ’’ຕິ ອາປາຖມຘຸຣຕມາຫ, ‘‘ອນຸສ຺ສຣິຍມານສຸຂໂຕ’’ຕິ ວິມທ຺ທຣມຓີຍຕໍ. ‘‘ພ຺ຍຎ຺ຊນປຣິສຸທ຺ຘຕາຍາ’’ຕິ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິຠາເວນ ຕສ຺ສາ ກຖາຍ ວຈນຈາຕຸຣິຍມາຫ, ‘‘ອຕ຺ຖປຣິສຸທ຺ຘຕາຍາ’’ຕິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ນິຣຸປກ຺ກິເລສຕໍ. ອເນເກຫິ ປຣິຍາເຍຫີຕິ ອເນເກຫິ ກາຣເຓຫິ.

ອປສາເທສ຺ສາມີຕິ ມງ຺ກຸໍ ກຣິສ຺ສາມິ. ກຓ຺ເຐ ໂອລມ຺ເພຕ຺ວາຕິ ອຸໂຠສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ສາຏກໍ ອາສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ກຓ຺ເຐ ໂອລມ຺ພິຕ຺ວາ. ທຸສ຺ສກຓ຺ຓໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ນິວຕ຺ຖສາຏກສ຺ສ ທສາໂກຏິໍ ເອເກນ ຫຕ຺ເຖນ ຄເຫຕ຺ວາ. ຈງ຺ກມໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາຕິ ຈງ຺ກມິຕຸໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ. ຘາຕຸສມຕາຕິ ຣສາທິຘາຕູນໍ ສມາວຕ຺ຖຕາ, ອໂຣຄຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນາຈາຣຠາວສາຣຓີຍນ຺ຕິ ອນາຈາຣຠາເວນ ສຣຓີຍໍ. ‘‘ອນາຈາໂຣ ວຕາຍ’’ນ຺ຕິ ສຣິຕພ຺ພກໍ.

໒໖໒. ‘‘ຠວຄ຺ຄໍ ຄເຫຕຸກາໂມ ວິຍາ’’ຕິອາທິ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ ທຸກ຺ກຣໍ ກິຈ຺ຈໍ ອາຣຠຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຎ຺ເຫຕໍ ສເທວເກນາປິ ໂລເກນ, ຍທິທໍ ຠຄວໂຕ ອປສາທນໍ, ເຕນາຫ ‘‘ອຏ຺ຐາເນ ວາຍມຕີ’’ຕິ. ອຍໍ ພາໂລ ‘‘ມຍິ ກິຎ຺ຈິ ອກເຖນ຺ເຕ ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ກເຖຕຸມ຺ປິ ນ ວິສຫຕີ’’ຕິ ມານເມວ ປຄ຺ຄຓ຺ຫິສ຺ສຕິ, ກເຖນ຺ເຕ ປນ ກຖາປສງ຺ເຄນສ຺ສ ຊາຕິໂຄຕ຺ເຕ ວິຠາວິເຕ ມານນິຄ຺ຄໂຫ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ຠຄວາ ‘‘ເອວໍ ນຸ ເຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຖ ໂຂ ຠຄວາ’’ຕິອາທິ. ອາຈາຣສມາຈາຣສິກ຺ຂາປເນນ ອາຈຣິຍາ, ເຕສໍ ປນ ອາຈຣິຍານໍ ປກຏ຺ຐາ ອາຈຣິຍາຕິ ປາຈຣິຍາ ຍຖາ ປປິຕາມໂຫຕິ, ເຕນາຫ ‘‘ອາຈຣິເຍຫິ ຈ ເຕສໍ ປາຈຣິເຍຫິ ຈາ’’ຕິ.

ປຐມອິພ຺ຠວາທວຓ຺ຓນາ

໒໖໓. ຕີສຸ ອິຣິຍາປເຖສູຕິ ຐານຄມນນິສຊ຺ຊາສຸ. ກຖາປຬາສນ຺ຕິ ກຖາວເສນ ຍຸຄຄ຺ຄາຫໍ. ສຍາເນນ ອາຈຣິເຍນ ສທ຺ຘິໍ ສຍານສ຺ສ ກຖາ ນາມ ອາຈາໂຣ ນ ໂຫຕິ, ຕໍ ອິຕເຣຫິ ສທິສໍ ກຕ຺ວາ ກຖນໍ ອິຘ ກຖາປຬາໂສ.

ຕສ຺ສ ປນ ຍໍ ອນາຈາຣຠາວວິຠາວນໍ ສຕ຺ຖາຣາ ອມ຺ພຏ຺ເຐນ ສທ຺ຘິໍ ກເຖນ຺ເຕນ ກຕໍ, ຕໍ ສງ຺ຄີຕິອນາຣຸຬ຺ຫໍ ປຣມ຺ປຣາຠຕນ຺ຕິ ອຸປຣິ ປາຬິຍາ ສມ຺ພນ຺ຘຠາເວນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕໂຕ ກິຣາ’’ຕິອາທິມາຫ. ມຸຓ຺ຑກາ ສມຓກາຕິ ຈ ຄຣຫາຍໍ ກ-ສທ຺ໂທ, ເຕນາຫ ‘‘ຫີເຬນ຺ໂຕ’’ຕິ. ອິຠສ຺ສ ປໂຍໂຄ ອິໂຠ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ, ຕໍ ອິຠໍ ອຣຫນ຺ຕີຕິ ອິພ຺ຠາ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ຍຖາ ອິໂຠ ຫຕ຺ຖິວາຫນຠູໂຕ ປຣສ຺ສ ວເສນ ວຕ຺ຕຕິ, ນ ອຕ຺ຕໂນ, ເອວໍ ເອເຕປິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ສຸສ຺ສຸສກາ ສຸທ຺ທາ ປຣສ຺ສ ວເສນ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ນ ອຕ຺ຕໂນ, ຕສ຺ມາ ອິຠສທິສປໂຍຄຕາຍ ອິພ຺ຠາຕິ. ເຕ ປນ ກຸຏຸມ຺ພິກຕາຍ ຆຣວາສິໂນ ຆຣສ຺ສາມິກາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຄຫປຕິກາ’’ຕິ. ກຓ຺ຫາຕິ ກຓ຺ຫຊາຕິກາ. ທິຊາ ເອວ ຫິ ສຸທ຺ຘຊາຕິກາ, ນ ອິຕເຣຕິ ຕສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ, ເຕນາຫ ‘‘ກາຬກາ’’ຕິ. ມຸຂໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕາຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ປຸພ຺ພປຸຣິສາ ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ມຸຂໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕາ, ອຍໍ ເຕສໍ ປຐມຸປ຺ປຕ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ‘‘ສມຓາ ປິຏ຺ຐິປາທໂຕ’’ຕິ ອິທໍ ປນສ຺ສ ‘‘ມຸຂໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕາ’’ຕິອາທິວຈນໂຕປິ ອຕິວິຍ ອສມເວກ຺ຂິຕວຈນໍ ຈຕຸວຓ຺ຓປຣິຍາປນ຺ນສ຺ເສວ ສມຓຠາວສມ຺ຠວໂຕ. ອນິຍເມຕ຺ວາຕິ ອວິເສເສຕ຺ວາ, ອນຸທ຺ເທສິກຠາເວນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ມານຸສ຺ສຍວເສນ ກເຖຕີຕິ ມານຸສ຺ສຍໍ ອວສ຺ສາຍ ອຕ຺ຕານໍ ອຸກ຺ກໍເສນ຺ໂຕ, ປເຣ ຈ ວມ຺ເຠນ຺ໂຕ ‘‘ມຸຓ຺ຑກາ’’ຕິ ອາທິໍ ກເຖຕິ. ຊານາເປມີຕິ ຊາຕິໂຄຕ຺ຕສ຺ສ ປມາຓໍ ຍາຖາວໂຕ ວິຠາວເນນ ປມາຓໍ ຊານາເປມີຕິ. ອຕ຺ໂຖ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອຕ຺ຖິກໍ ທຓ຺ຑິກຎາເຍນ.

‘‘ຍາເຍວ ໂຂ ປນຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ປຣໂຕ ‘‘ປຸຣິສລິງ຺ຄວເສເນວາ’’ຕິ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ ຍຸຕ຺ຕໍ. ຍາຍ ອຕ຺ຖາຍາຕິ ວາ ປຸລ຺ລິງ຺ຄວເສເນວ ຕທຕ຺ເຖ ສມ຺ປທານວຈນໍ, ຍສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອສ຺ສາຕິ ອມ຺ພຏ຺ຐສ຺ສ ທສ຺ເສຕ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຎ຺ເຎສນ຺ຕິ ອຎ຺ເຎສໍ ສາຘຸຣູປານໍ. ສນ຺ຕິກໍ ອາຄຕານນ຺ຕິ ຄຸຣຸຏ຺ຐານິຍານໍ ສນ຺ຕິກໍ ອຸປຄຕານໍ. ວຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຕຫິ ຈຣິຕພ຺ພອາຈາຣໍ. ອສິກ຺ຂິໂຕຕິ ອາຈາຣໍ ອສິກ຺ຂິໂຕ. ຕໂຕ ເອວ ອປ຺ປສ຺ສຸໂຕ. ພາຫຸສຈ຺ຈຎ຺ຫິ ນາມ ຍາວເທວ ອຸປສມຕ຺ຖໍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ຕທຠາວໂຕ ອມ຺ພຏ຺ໂຐ ອປ຺ປສ຺ສຸໂຕ ອສິກ຺ຂິໂຕ ‘‘ອວຸສິໂຕ’’ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ເຕນາຫ ‘‘ເອຕສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິ.

໒໖໔. ໂກຘວສຈິຕ຺ຕຕາຍ ອສກມໂນ. ມານນິມ຺ມທນຕ຺ຖນ຺ຕິ ມານສ຺ສ ນິມ຺ມທນຕ຺ຖໍ. ອຸຄ຺ຄິເລຕ຺ວາຕິ ສິເນຫປາເນນ ກິລິນ຺ນໍ ອຸພ຺ພມນໍ ກຕ຺ວາ. ໂຄຕ຺ເຕນ ໂຄຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຕນ ວຸຕ຺ເຕນ ປຸຣາຕນໂຄຕ຺ເຕນ ອິທານິ ຕໍ ຕໍ ອນວຊ຺ຊສຎ຺ຎິຕໍ ໂຄຕ຺ຕໍ ສາວຊ຺ຊໂຕ ອຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕຕ຺ຖ ໂຄຕ຺ຕໍ ອາທິປຸຣິສວເສນ, ກຸລາປໂທໂສ, ຕທນ຺ວເຍ ອຸປ຺ປນ຺ນອຠິຎ຺ຎາຕປຸຣິສວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ ຍຖາ ‘‘ອາທິຈ຺ໂຈ, ມຆເທໂວ’’ຕິ. ໂຄຕ຺ຕມູລສ຺ສ ຄາຣຍ຺ຫຕາຍ ອມານວຕ຺ຖຸຠາວປເວທນໂຕ ‘‘ມານທ຺ຘຊໍ ມູເລ ເຉຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຆຏ຺ເຏນ຺ໂຕຕິ ໂອມສນ຺ໂຕ.

ຍສ຺ມິໍ ມານຸສ຺ສຍໂກຘຸສ຺ສຍາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎູປຕ຺ຖທ຺ຘາ, ໂສ ‘‘ຈຓ຺ໂຑ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຈຓ຺ຑາຕິ ມານນິສ຺ສິຕໂກຘຍຸຕ຺ຕາ’’ຕິ. ຂຣາຕິ ຈິຕ຺ເຕນ, ວາຈາຍ ຈ ກກ຺ຂຬາ. ລຫຸກາຕິ ຕຣຸຓາ. ຠສ຺ສາຕິ ‘‘ສາຫສິກາ’’ຕິ ເກຈິ ວທນ຺ຕິ, ‘‘ສາຣມ຺ຠກາ’’ຕິ ອປເຣ. ສມານາຕິ ໂຫນ຺ຕາ, ຠວມານາຕິ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ສນ຺ຕາຕິ ປຸຣິມປທສ຺ເສວ ເວວຈນ’’ນ຺ຕິ. ນ ສກ຺ກໂຣນ຺ຕີຕິ ສກ຺ກາຣໍ ນ ກໂຣນ຺ຕິ. ອປຈິຕິກມ຺ມນ຺ຕິ ປຓິປາຕກມ຺ມ ນານຸໂລມນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຊາຕິຍາ ນ ອນຸຈ຺ຉວິກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ທຸຕິຍອິພ຺ຠວາທວຓ຺ຓນາ

໒໖໕. ກາມໍ ສກ຺ຍຣາຊກຸເລ ໂຍ ສພ຺ເພສໍ ພຸທ຺ຘຕໂຣ ສມຕ຺ໂຖ ຈ, ໂສ ເອວ ອຠິເສກໍ ລຠຕິ, ເອກຈ຺ໂຈ ປນ ອຠິສິຕ຺ໂຕ ສມາໂນ ‘‘ອິທໍ ຣຊ຺ຊໍ ນາມ ພຫຸກິຈ຺ຈໍ ພຫຸພ຺ຍາປາຣ’’ນ຺ຕິ ຕໂຕ ນິພ຺ພິຊ຺ຊ ຣຊ຺ຊໍ ວຍສາ ອນນ຺ຕຣສ຺ສ ນິຍ຺ຍາເຕຕິ, ກທາຈິ ໂສປິ ອຎ຺ຎສ຺ສາຕິ ຕາທິເສ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ສກ຺ຍາຕິ ອຠິສິຕ຺ຕຣາຊາໂນ’’ຕິ. ກຸລວໍສໍ ຊານນ຺ຕີຕິ ກຓ຺ຫາຍນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຣມ຺ປຣາຄຕໍ ອນຸສ຺ສວວເສນ ຊານນ຺ຕິ. ກຸລາຠິມານິໂນ ຫິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປເຣສໍ ອຸຈ຺ຈາວຈໍ ກຸລໍ ຕຖາ ຕຖາ ອຸທາຫຣນ຺ຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ຈ ກຸລວໍສໍ ຊານນ຺ຕິ, ເອວໍ ອມ຺ພຏ຺ໂຐປິ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ປຣໂຕ ຠຄວຕາ ປຸຈ຺ຉິໂຕ ວຊິຣປາຓິຠເຍນ ຍາຖາວໂຕ ກເຖສິ.

ຕຕິຍອິພ຺ຠວາທວຓ຺ຓນາ

໒໖໖. ເຂຕ຺ຕເລຑ຺ຑູນນ຺ຕິ ເຂຕ຺ເຕ ກສນວເສນ ນງ຺ຄເລນ ອຸຏ຺ຐາປິຕເລຑ຺ຑູນໍ. ‘‘ລຏຸກິກາ’’ ອິຈ຺ເຈວ ປຎ຺ຎາຕາ ຂຸທ຺ທກສກຸຓິກາ ລຏຸກິໂກປມວຓ຺ຓນາຍໍ ‘‘ຈາຕກສກຸຓິກາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໑໕໐) ວຸຕ຺ຕາ. ໂກຘວເສນ ລຄ຺ຄິຕຸນ຺ຕິ ອຸປນຍ຺ຫິຕຸໍ, ອາຆາຕໍ ພນ຺ຘິຕຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອມ຺ເຫ ຫໍສໂກຎ຺ຈໂມຣສເມ ກໂຣຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ນ ຕໍ ໂກຈິ ຫໍໂສ ວາ’’ຕິອາທິວຈນໍ ສງ຺ຄີຕິໍ ອນາຣຸຬ຺ຫໍ ຕທາ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕເມວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ເອວໍ ນຸ ເຕ’’ຕິອາທິວຈນໍ, ‘‘ອວຸສິຕວາເຍວາ’’ຕິອາທິວຈນຎ຺ຈ ມານວເສນ ສມເຓນ ໂຄຕເມນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ມຎ຺ຎຕີຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ ‘‘ນິມ຺ມາໂນ ທານິ ຊາໂຕຕິ ມຎ຺ຎມາໂນ’’ຕິ.

ທາສິປຸຕ຺ຕວາທວຓ຺ຓນາ

໒໖໗. ນິມ຺ມາເທຕີຕິ ອ-ກາຣສ຺ສ ອາ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ນິທ຺ເທໂສຕິ ອາຫ ‘‘ນິມ຺ມເທຕີ’’ຕິ. ກາມໍ ໂຄຕ຺ຕໍ ນາເມຕໍ ປິຕິໂຕ ລທ຺ຘພ຺ພໍ, ນ ມາຕິໂຕ ນ ຫິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ສໂຄຕ຺ຕາຍ ອາວາຫວິວາໂຫ ອິຈ຺ຉິໂຕ, ໂຄຕ຺ຕນາມໍ ປນ ຍສ຺ມາ ຊາຕິສິທ຺ຘໍ, ນ ກິຕ຺ຕິມໍ, ຊາຕິ ຈ ອຸຠຍສມ຺ພນ຺ຘິນີ, ຕສ຺ມາ ‘‘ມາຕາເປຕ຺ຕິກນ຺ຕິ ມາຕາປິຕູນໍ ສນ຺ຕກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນາມໂຄຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂຄຕ຺ຕນາມໍ, ນ ກິຕ຺ຕິມນາມໍ, ນ ຄຸຓນາມໍ ວາ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ກຓ຺ຫາຍໂນ’’ຕິ ນິຣຸຬ຺ຫາ ຍາ ນາມປຓ຺ຓຕ຺ຕິ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວເສນ ນາມນ຺ຕິ. ຕໍ ປນ ກຓ຺ຫອິສິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຕສ຺ມິໍ ກຸລປຣມ຺ປຣາວເສນ ອາຄຕໍ, ນ ເອຕສ຺ມິໍເຍວ ນິຣຸຬ຺ຫໍ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປເວຓີວເສນ ໂຄຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ໂຄຕ຺ຕ-ປທສ຺ສ ປນ ອຕ຺ໂຖ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ. ອນຸສ຺ສຣໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ນ ເກວລໍ ອນຸສ຺ສຣຓໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ອຖ ໂຂ ກຸລສຸທ຺ຘິວີມໍສນວເສນາຕິ ອາຫ ‘‘ກຸລໂກຏິໍ ໂສເຘນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ. ອຍ຺ຍປຸຕ຺ຕາຕິ ອຍ຺ຍິກປຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ສາມິໂນ ປຸຕ຺ຕາ’’ຕິ. ທິສາ ໂອກ຺ກາກຣຎ຺ໂຎ ອນ຺ໂຕຊາຕາ ທາສີຕິ ອາຫ ‘‘ຆຣທາສິຍາ ປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍສ຺ມາ ອມ຺ພຏ຺ໂຐ ຊາຕິໍ ນິສ຺ສາຍ ມານຕ຺ຖທ຺ໂຘ, ນ ຈສ຺ສ ຍາຖາວໂຕ ຊາຕິຍາ ອວິຠາວິຕາຍ ມານນິຄ຺ຄໂຫ ໂຫຕິ, ມານນິຄ຺ຄເຫ ຈ ກເຕ ອປຣຠາເຄ ຣຕນຕ຺ຕເຍ ປສີທິສ຺ສຕິ, ນ ‘‘ທາສີ’’ຕິ ວາຈາ ຜຣຸສວາຈາ ນາມ ໂຫຕິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສຓ຺ຫຠາວໂຕ. ອຠຍສຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕ຺ຖ (ມ. ນິ. ໒.໘໓; ອ. ນິ. ໔.໑໘໔) ນິທສ຺ສນໍ. ເກຈິ ຈ ສຕ຺ຕາ ອຄ຺ຄິນາ ວິຍ ໂລຫາທໂຍ ກກ຺ຂຬາຍ ວາຈາຍ ມຸທຸຠາວໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຠຄວາ ອມ຺ພຏ຺ຐໍ ນິພ຺ພິເສວນໍ ກາຕຸກາໂມ ‘‘ອຍ຺ຍປຸຕ຺ຕາ ສກ຺ຍາ ຠວນ຺ຕິ, ທາສິປຸຕ຺ໂຕ ຕ຺ວມສິ ສກ຺ຍານ’’ນ຺ຕິ ອໂວຈ.

ຐເປນ຺ຕີຕິ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ, ເຕນາຫ ‘‘ໂອກ຺ກາໂກ’’ຕິອາທິ. ປຠາ ນິຈ຺ຉຣຕິ ທນ຺ຕານໍ ອຕິວິຍ ປຠສ຺ສຣຠາວໂຕ.

ປຐມກປ຺ປິການນ຺ຕິ ປຐມກປ຺ປສ຺ສ ອາທິກາເລ ນິພ຺ພຕ຺ຕານໍ. ກິຣ-ສທ຺ໂທ ອນຸສ຺ສວຕ຺ເຖ, ເຕນ ໂຍ ວຸຈ຺ຈມານາຍ ຣາຊປຣມ຺ປຣາຍ ເກສຎ຺ຈິ ມຕິເຠໂທ, ຕໍ ອຸລ຺ລິງ຺ເຄຕິ. ມຫາສມ຺ມຕສ຺ສາຕິ ‘‘ອຍໍ ໂນ ຣາຊາ’’ຕິ ມຫາຊເນນ ສມ຺ມນ຺ນິຕ຺ວາ ຐປິຕຕ຺ຕາ ‘‘ມຫາສມ຺ມໂຕ’’ຕິ ເອວໍ ສມ຺ມຕສ຺ສ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວທນ຺ຕິ –

‘‘ອາທິຈ຺ຈກຸລສມ຺ຠູໂຕ, ສຸວິສຸທ຺ຘຄຸຓາກໂຣ;

ມຫານຸຠາໂວ ຣາຊາສິ, ມຫາສມ຺ມຕນາມໂກ.

ໂຍ ຈກ຺ຂຸຠູໂຕ ໂລກສ຺ສ, ຄຸຓຣໍສິສມຸຊ຺ຊໂລ;

ຕໂມນຸໂທ ວິໂຣຈິຕ຺ຖ, ທຸຕິໂຍ ວິຍ ຠາຓຸມາ.

ຐປິຕາ ເຍນ ມຣິຍາທາ, ໂລເກ ໂລກຫິເຕສິນາ;

ວວຕ຺ຖິຕາ ສກ຺ກຸຓນ຺ຕິ, ນ ວິລງ຺ຆຍິຕຸໍ ຊນາ.

ຍສສ຺ສິນໍ ເຕຊສ຺ສິນໍ, ໂລກສີມານຸຣກ຺ຂກໍ;

ອາທິຠູຕໍ ມຫາວີຣໍ, ກຖຍນ຺ຕິ ‘ມນູ’ຕິ ຍ’’ນ຺ຕິ.

ຕສ຺ສ ຈ ປຸຕ຺ຕປປຸຕ຺ຕປຣມ຺ປຣໍ ສນ຺ຘາຍ –

‘‘ຕສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ມຫາເຕໂຊ, ໂຣໂຊ ນາມ ມຫີປຕິ;

ຕສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ວຣໂຣໂຊ, ປວໂຣ ຣາຊມຓ຺ຑເລ.

ຕສ຺ສາສິ ກລ຺ຍາຓຄຸໂຓ, ກລ຺ຍາໂຓ ນາມ ອຕ຺ຣໂຊ;

ຣາຊາ ຕສ຺ສາສິ ຕນໂຍ, ວຣກລ຺ຍາຓນາມໂກ.

ຕສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ມຫາວີໂຣ, ມນ຺ຘາຕາ ກາມໂຠຄິນໍ;

ອຄ຺ຄຠູໂຕ ມຫິນ຺ເທນ, ອຑ຺ຒຣຊ຺ເຊນ ປູຊິໂຕ.

ຕສ຺ສ ສູນຸ ມຫາເຕໂຊ, ວຣມນ຺ຘາຕຸນາມໂກ;

‘ອຸໂປສໂຖ’ຕິ ນາເມນ, ຕສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ມຫາຍໂສ.

ວໂຣ ນາມ ມຫາເຕໂຊ, ຕສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ມຫາວໂຣ;

ຕສ຺ສາສິ ອຸປວໂຣຕິ, ປຸຕ຺ໂຕ ຣາຊາ ມຫາພໂລ.

ຕສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ມຆເທໂວ, ເທວຕຸລ຺ໂຍ ມຫີປຕິ;

ຈຕຸຣາສີຕິສຫສ຺ສານິ, ຕສ຺ສ ປຸຕ຺ຕປຣມ຺ປຣາ.

ເຕສໍ ປຈ຺ຉິມໂກ ຣາຊາ, ‘ໂອກ຺ກາໂກ’ ອິຕິ ວິສ຺ສຸໂຕ;

ມຫາຍໂສ ມຫາເຕໂຊ, ອຂຸທ຺ໂທ ຣາຊມຓ຺ຑເລ’’ຕິ.

ອາທິ ເຕສໍ ປຈ຺ຉໂຕຕິ ເຕສໍ ມຆເທວ ປຣມ຺ປຣຠູຕານໍ ກຬາຣຊນກປຣິໂຍສານານໍ ອເນກສຕສຫສ຺ສານໍ ຣາຊູນໍ ອປຣຠາເຄ ໂອກ຺ກາໂກ ນາມ ຣາຊາ ອໂຫສິ, ຕສ຺ສ ປຣມ຺ປຣາຠູຕານໍ ອເນກສຕສຫສ຺ສານໍ ຣາຊູນໍ ອປຣຠາເຄ ອປໂຣ ໂອກ຺ກາໂກ ນາມ ຣາຊາ ອໂຫສິ, ຕສ຺ສ ປຣມ຺ປຣຠູຕານໍ ອເນກສຕສຫສ຺ສານໍ ຣາຊູນໍ ອປຣຠາເຄ ປຸນາປໂຣ ໂອກ຺ກາໂກ ນາມ ຣາຊາ ອໂຫສິ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຕໂຍ ໂອກ຺ກາກວໍສາ ອເຫສຸໍ. ເຕສຸ ຕຕິຍໂອກ຺ກາກສ຺ສາ’’ຕິອາທິ.

ສຫສາ ວຣໍ ອທາສິນ຺ຕິ ປຸຕ຺ຕທສ຺ສເນນ ໂສມນສ຺ສປ຺ປຕ຺ໂຕ ສຫສາ ອວີມໍສິຕ຺ວາ ຕຸຏ຺ຐິຍາ ວເສນ ວຣໍ ອທາສິໍ, ‘‘ຍໍ ອິຈ຺ຉສິ, ຕໍ ຄຓ຺ຫາ’’ຕິ. ຣຊ຺ຊໍ ປຣິຓາເມຕຸໍ ອິຈ຺ຉຕີຕິ ສາ ຊນ຺ຕຸກຸມາຣສ຺ສ ມາຕາ ມມ ຕໍ ວຣທານໍ ອນ຺ຕຣໍ ກຕ຺ວາ ອິມໍ ຣຊ຺ຊໍ ປຣິຓາເມຕຸໍ ອິຈ຺ຉຕີຕິ.

ນປ຺ປສເຫຍ຺ຍາຕິ ນ ປຣິຍຕ຺ໂຕ ຠເວຍ຺ຍ.

ນິກ຺ຂມ຺ມາຕິ ຆຣາວາສໂຕ, ກາເມຫິ ຈ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ. ເຫຏ຺ຐາ ຈາຕິ ຈ-ສທ຺ເທນ ‘‘ອສີຕິຫຕ຺ເຖ’’ຕິ ອິທໍ ອນຸກຑ຺ຒຕິ. ເຕຫີຕິ ມິຄສູກເຣຫິ, ມຓ຺ຑູກມູສິເກຫິ ຈ. ເຕຕິ ສີຫພ຺ຍຄ຺ຆາທໂຍ, ສປ຺ປພິຬາຣາ ຈ.

ອວເສສາຫິ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ກນິຏ຺ຐາຫິ.

ວຑ຺ຒມານານນ຺ຕິ ອນາທເຣ ສາມິວຈນໍ. ກຸຏ຺ຐໂຣໂຄ ນາມ ສາສມສູຣີໂຣຄາ ວິຍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ສງ຺ກມນສຠາໂວຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຍໍ ໂຣໂຄ ສງ຺ກມຕີຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ’’ຕິ.

ມິຄສູກຣາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ວນຈຣໂສຓາທິເກ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ຕສ຺ມິໍ ນິສິນ຺ເນຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຂຕ຺ຕິຍມາຍາໂຣຈເນນ ອຕ຺ຕໂນ ຂຕ຺ຕິຍຠາວໍ ຊານາເປຕ຺ວາ.

ນຄຣໍ ມາເປຫີຕິ ສາຫາຣໍ ນຄຣໍ ມາເປຫີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ເກສຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ ເກສເວຓິພນ຺ຘນໍ. ທຸສ຺ສຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ ວຕ຺ຖສ຺ສ ນິວາສນາກາໂຣ.

໒໖໘. ອຕ຺ຕໂນ ອຸປາຣມ຺ຠໂມຈນຕ຺ຖາຍາຕິ ອາຈຣິເຍນ ອມ຺ພຏ຺ເຐນ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປຣິ ປາເປຕພ຺ພອຸປວາທສ຺ສ ອປນຍນຕ຺ຖໍ. ອສ຺ມິໍ ວຈເນຕິ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣເມ ໂຠ ໂຄຕມ ວຓ຺ຓາ’’ຕິອາທິນາ ອຕ຺ຕນາ ວຸຕ຺ເຕ, ໂຠຕາ ຈ ໂຄຕເມນ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ຊາຕິວາເທ’’ຕິ ອິມສ຺ມິໍ ຍຖາຘິກເຕ ວຈເນ. ຕຕ຺ຖ ປນ ຍສ຺ມາ ເວເທ ວຸຕ຺ຕວິຘິນາວ ເຕນ ປຏິມນ຺ເຕຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເວທຕ຺ຕຍວຈເນ’’ຕິ, ‘‘ເອຕສ຺ມິໍ ວາ ທາສິປຸຕ຺ຕວຈເນ’’ຕິ ຈ.

໒໗໐. ຘມ຺ໂມ ນາມ ກາຣຓໍ ‘‘ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາ’’ຕິອາທີສຸ (ວິຠ. ໗໑໘) ວິຍ, ສຫ ຘມ຺ເມນາຕິ ສຫຘມ຺ໂມ, ສຫຘມ຺ໂມ ເອວ ສຫຘມ຺ມິໂກຕິ ອາຫ ‘‘ສເຫຕຸໂກ’’ຕິ.

໒໗໑. ຕສ຺ມາ ຕທາ ປຏິຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ. ຕາເສຕ຺ວາ ປຎ຺ຫໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊາເປສ຺ສາມີຕິ ອາຄໂຕ ຍຖາ ຕໍ ສຈ຺ຈກສມາຄເມ. ‘‘ຠຄວາ ເຈວ ປສ຺ສຕິ ອມ຺ພຏ຺ໂຐ ຈາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕເຣສໍ ອທສ຺ສເນ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍທິ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາວາເຫຕ຺ວາຕິ ມນ຺ຕພເລນ ອາເນຕ຺ວາ. ຕສ຺ສາຕິ ອມ຺ພຏ຺ຐສ຺ສ. ວາທສງ຺ຆຏ຺ເຏຕິ ວາຈາສງ຺ຆຏ຺ເຏ.

໒໗໒. ຕາຓນ຺ຕິ ຄເວສມາໂນຕິ, ‘‘ອຍເມວ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ອິໂຕ ຠຍໂຕ ມມ ຕາຍໂກ’’ຕິ ຠຄວນ຺ຕໍເຍວ ‘‘ຕາຓ’’ນ຺ຕິ ປຣິເຍສນ຺ໂຕ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ. ເສສປທທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕາຍຕີຕິ ຍຖາອຸປຏ຺ຐິຕຠຍໂຕ ປາເລຕິ, ເຕນາຫ ‘‘ຣກ຺ຂຕີ’’ຕິ, ເອເຕນ ຕາຓ-ສທ຺ທສ຺ສ ກຕ຺ຕຸສາຘນຕມາຫ. ຍຖຸປຏ຺ຐິເຕນ ຠເຍນ ອຸປທ຺ທຸໂຕ ນິລີຍຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ເລຓໍ, ອຸປລຍນໍ, ເອເຕນ ເລຓ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຘິກຣຓສາຘນຕມາຫ. ‘‘ສຣຕີ’’ຕິ ເອເຕນ ສຣຓ-ສທ຺ທສ຺ສ ກຕ຺ຕຸສາຘນຕມາຫ.

ອມ຺ພຏ຺ຐວໍສກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໗໔. ຄງ຺ຄາຍ ທກ຺ຂິຓໂຕຕິ ຄງ຺ຄາຍ ນທິຍາ ທກ຺ຂິຓທິສາຍ. ອາວຸຘໍ ນ ປຣິວຕ຺ຕຕີຕິ ສຣໍ ວາສຕ຺ຕິອາທິໍ ວາ ປຣສ຺ສ ອຸປຣິ ຂິປິຕຸກາມສ຺ສ ຫຕ຺ຖໍ ນ ປຣິວຕ຺ຕຕິ, ຫຕ຺ເຖ ປນ ອປຣິວຕ຺ເຕນ຺ເຕ ກຸໂຕ ອາວຸຘປຣິວຕ຺ຕນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອາວຸຘໍ ນ ປຣິວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ. ໂສ ກິຣ ‘‘ກຖໍ ນາມາຫໍ ທິສາຍ ທາສິຍາ ກຸຈ຺ຉິມ຺ຫິ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ’’ຕິ ຕໍ ຫີນໍ ຊາຕິໍ ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ‘‘ຫນ຺ທາຫໍ ຍຖາ ຕຖາ ອິມໍ ຊາຕິໍ ໂສເຘສ຺ສາມີ’’ຕິ ນິຄ຺ຄໂຕ, ເຕນາຫ ‘‘ອິທານິ ເມ ມໂນຣຖໍ ປູເຣສ຺ສາມີ’’ຕິອາທິ. ວິຊ຺ຊາພເລນ ຣາຊານໍ ຕາເສຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຘີຕຸຍາ ລທ຺ຘກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ມ຺ຍາຍໍ ຊາຕິໂສຘິຕາ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ຕສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອມ຺ພຏ຺ຐໍ ນາມ ວິຊ຺ຊນ຺ຕິ ສຕ຺ຕານໍ ສຣີເຣ ອພ຺ຠງ຺ຄໍ ຐເປຕີຕິ ອມ຺ພຏ຺ຐາຕິ ເອວໍ ລທ຺ຘນາມໍ ວິຊ຺ຊໍ, ມນ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍໂຕ ອມ຺ພຏ຺ຐາ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຖີຕິ ອມ຺ພຏ຺ໂຐຕິ ກຓ຺ໂຫ ອິສິ ປຎ຺ຎາຍິຕ຺ຖ, ຕໍພໍສຊາຕຕາຍ ອຍໍ ມາຓໂວ ‘‘ອມ຺ພຏ຺ໂຐ’’ຕິ ໂວຫຣີຍຕິ.

ເສຏ຺ຐມນ຺ເຕ ເວທມນ຺ເຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ມນ຺ຕານຸຠາເວນ ຣຎ຺ໂຎ ພາຫຸກ຺ຂມ຺ຠມຕ຺ຕໍ ຊາຕໍ ເຕນ ປນສ຺ສ ພາຫຸກ຺ຂມ຺ເຠນ ຣາຊາ, ‘‘ໂກ ຊານາຕິ, ກິໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຠີໂຕ ອຸສ຺ສງ຺ກີ ອຸຕ຺ຣາໂສ ອໂຫສິ, ເຕນາຫ ‘‘ຠເຍນ ເວຘມາໂນ ອຏ຺ຐາສີ’’ຕິ. ໂສຕ຺ຖິ ຠທ຺ທນ຺ເຕຕິ ອາທິວຈນໍ ອໂວຈຸໍ. ‘‘ອຍໍ ມຫານຸຠາໂວ ອິສີ’’ຕິ ມຎ຺ຎມານາ.

ອຸນ຺ທ຺ຣິຍິສ຺ສຕີຕິ ວິປ຺ປກິຣິຍິສ຺ສຕິ, ເຕນາຫ ‘‘ຠິຊ຺ຊິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ມນ຺ເຕ ປຣິວຕ຺ຕິເຕຕິ ພາຫຸກ຺ຂມ຺ຠກມນ຺ຕສ຺ສ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠກວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາເຕ ມນ຺ເຕ ‘‘ສໂຣ ໂອຕຣຕູ’’ຕິ ປຣິວຕ຺ຕິເຕ. ເອວຣູປານຎ຺ຫິ ມນ຺ຕານໍ ເອກໍເສເນວ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠກວິຊ຺ຊາ ໂຫນ຺ຕິເຍວ ຍຖາ ຕໍ ກຸສຸມາຣກວິຊ຺ຊານໍ. ອຕ຺ຕໂນ ຘີຕຸ ອປວາທໂມຈນຕ຺ຖໍ ຕສ຺ສ ຠຸຊິສ຺ສກຣຓໍ. ຕສ຺ສານຸຣູເປ ອິສ຺ສຣິເຍ ຐປນຕ຺ຖໍ ອຸຬາເຣ ຈ ນໍ ຐາເນ ຐເປສິ.

ຂຕ຺ຕິຍເສຏ຺ຐຠາວວຓ຺ຓນາ

໒໗໕. ສມສ຺ສາສນຕ຺ຖມາຫ ກຣຸຓາຍນ຺ໂຕ, ນ ກຸລີນຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ເຕນາຫ ‘‘ອຖ ໂຂ ຠຄວາ’’ຕິອາທິ. ພ຺ຣາຫ຺ມເຓສູຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ສມີເປ, ຕໂຕ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓຫິ ລທ຺ຘພ຺ພໍ ອາສນາທິໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ອນ຺ຕເຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເກວລໍ ສທ຺ຘາຍ ກາຕພ຺ພໍ ສທ຺ຘໍ, ປຣໂລກຄເຕ ສນ຺ຘາຍ ນ ຕໂຕ ກິຎ຺ຈິ ອປຕ຺ເຖນ຺ເຕນ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເຕນາຫ ‘‘ມຕເກ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ກຕຠຕ຺ເຕ’’ຕິ. ມງ຺ຄລາທິຠຕ຺ເຕຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອຸສ຺ສວເທວຕາຣາຘນາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຍຎ຺ຎຠຕ຺ເຕຕິ ປາປສຎ຺ຎມາທິວເສນ ກຕຠຕ຺ເຕ. ປາຫຸນການນ຺ຕິ ອຕິຖີນໍ. ຂຕ຺ຕິຍຠາວໍ ອປ຺ປຕ຺ໂຕ ອຸຠໂຕ ສຸຊາຕຕາຠາວໂຕ, ເຕນາຫ ‘‘ອປຣິສຸທ຺ໂຘຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

໒໗໖. ອິຕ຺ຖິໍ ກຣິຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ກຣຓໍ ກິຣິຍາສາມຎ຺ຎວິສຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອິຕ຺ຖິໍ ປຣິເຍສິຕ຺ວາ’’ຕິ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຎ຺ຎໍ ອິຕ຺ຖິໍ ຂຕ຺ຕິຍກຸມາຣສ຺ສ ຠຣິຍາຠູຕໍ ຄເຫຕ຺ວາປິ ຂຕ຺ຕິຍາວ ເສຏ຺ຐາ, ຫີນາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາຕິ ໂຍຊນາ. ປຸຣິເສນ ວາ ປຸຣິສໍ ກຣິຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປກຣເຓຕິ ຣາຄາທິວເສນ ປທຸຏ຺ເຐ ປກ຺ຂລິເຕ ກາຣເຓ, ເຕນາຫ ‘‘ໂທເສ’’ຕິ. ຠສ຺ສຕິ ນິຣຕ຺ຖກຠາເວນ ຂິປີຍຕີຕິ ຠສ຺ສໍ, ຉາຣິກາ.

໒໗໗. ຊນິຕສ຺ມິນ຺ຕິ ກມ຺ມກິເລເສຫິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕ. ຊເນ ເອຕສ຺ມິນ຺ຕິ ວາ ຊເນຕສ຺ມິໍ, ມນຸສ຺ເສສູຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເຕນາຫ ‘‘ໂຄຕ຺ຕປຏິສາຣິໂນ’’ຕິ. ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ຆເຏຕ຺ວາ, ອວິຣຸທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປຐມຠາຓວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ວິຊ຺ຊາຈຣຓກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໗໘. ອິທໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອິທໍ ອຊ຺ເຌນາທິ ກຕ຺ຕຸໍ ລພ຺ຠຕິ. ຊາຕິວາທວິນິພທ຺ຘາຕິ ຊາຕິສນ຺ນິສ຺ສິຕວາເທ ວິນິພທ຺ຘາ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ເສວ ອຊ຺ເຌນຊ຺ຌາປນຍຊນຍາຊນາທໂຍຕິ ເອວໍ ເຍ ອຕ຺ຕຸກ຺ກໍສນປຣວມ຺ຠນວເສນ ປວຕ຺ຕາ, ຕໂຕ ເອວ ເຕ ມານວາທປຏິພທ຺ຘາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ. ເຍ ປນ ອາວາຫວິວາຫວິນິພທ຺ຘາ, ເຕ ເອວ ສມ຺ພນ຺ຘຕ຺ຕຍວເສນ ‘‘ອຣຫສິ ວາ ມໍ ຕ຺ວໍ, ນ ວາ ມໍ ຕ຺ວໍ ອຣຫສີ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕນກາ.

ຍຕ຺ຖາຕິ ຍສ຺ສໍ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍໍ. ລຄ຺ຄິສ຺ສາມາຕິ ໂອລຄ຺ຄາ ອນ຺ໂຕຄຘາ ຠວິສ຺ສາມາຕິ ຈິນ຺ຕຍິມ຺ຫ. ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອວິຊ຺ຊາຈຣຓານິເຍວ ‘‘ວິຊ຺ຊາຈຣຓານີ’’ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຐິໂຕ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ວິຊ຺ຊາຈຣເຓສຸ ວິຠຊິຍມາເນສຸ ໂສ ຕໂຕ ທູຣໂຕ ອປນີໂຕ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ທູຣເມວ ອວກ຺ຂິປີ’’ຕິ. ສມຸທາຄມໂຕ ປຠຸຕີຕິອາທິສມຸຏ຺ຐານໂຕ ປຏ຺ຐາຍ.

໒໗໙. ຕິວິຘໍ ສີລນ຺ຕິ ຂຸທ຺ທກາທິເຠທໍ ຕິວິຘໍ ສີລໍ. ສີລວເສເນວາຕິ ສີລປຣິຍາເຍເນວ. ກິຎ຺ຈິ ກິຎ຺ຈີຕິ ອຫິໍສນາທິຍມນິຍມລກ຺ຂຓໍ ກິຎ຺ຈິ ກິຎ຺ຈິ ສີລໍ ອຕ຺ຖິ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ລຄ຺ເຄຍ຺ຍາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍເຍວ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສມຍສິທ຺ເຘ ສີລມຕ຺ເຕ ‘‘ຈຣຓ’’ນ຺ຕິ ລຄ຺ເຄຍ຺ຍ. ອຏ຺ຐປິ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ຈຣຓນ຺ຕິ ນິຍ຺ຍາຕິຕາ ໂຫນ຺ຕິ ຣູປາວຈຣຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານນິທ຺ເທເສເນວ ອຣູປຊ຺ຌານານມ຺ປິ ນິທ຺ທິຏ຺ຐຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ ນິຍ຺ຍາຕິຕາ ນິທສ຺ສິຕາ.

ຈຕຸອປາຍມຸຂກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໘໐. ອສມ຺ປາປຸຓນ຺ໂຕຕິ ອາຣຠິຕ຺ວາ ສມ຺ປຕ຺ຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ. ອວິສຫມາໂນຕິ ອາຣຠິຕຸເມວ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ. ຂາຣິນ຺ຕິ ປຣິກ຺ຂາຣໍ. ຕໍ ປນ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຣຓີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຣຓີຕິ ອຄ຺ຄິຘມນກໍ ອຣຓີທ຺ວຍໍ. ສຸຊາຕິ ທພ຺ພິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຕິທຓ຺ຑຕິຆຏິກາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ ຂາຣິຠຣິຕນ຺ຕິ ຂາຣີຫິ ປຸຓ຺ຓໍ. ນນຸ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ສາສນິໂກປິ ໂຍ ໂກຈິ ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ອຕ຺ຖໂຕ ປຣິຈາຣໂກວ, ກິໍ ອງ຺ຄໍ ປນ ພາຫິຣກປພ຺ພຊິເຕຕິ ຕຕ຺ຖ ວິເສສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກາມຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ‘‘ກປ຺ປິຍກຣຓ…ເປ… ວຕ຺ຕກຣຓວເສນາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕນ ນເຍນ. ປຣິຈາຣໂກ ໂຫຕິ ອຸປສມ຺ປນ຺ນຠາວສ຺ສ ວິສິຏ຺ຐຠາວໂຕ. ‘‘ນວໂກຏິສຫສ຺ສານີ’’ຕິອາທິນາ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໐; ປຏິ. ມ. ອຏ຺ຐ. ໓໗) ວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠທານໍ ອເນກສຫສ຺ສານໍ ສໍວຣວິນຍານໍ ສມາທິຍິຕ຺ວາ ວຕ຺ຕເນນ ອຸປຣິຠູຕາ ອຄ຺ຄຠູຕາ ສມ຺ປທາຕິ ຫິ ‘‘ອຸປສມ຺ປທາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ. ຄຸຓາຘິໂກປີຕິ ຄຸເຓຫິ ອຸກ຺ກຏ຺ໂຐປິ. ອຍໍ ປນາຕິ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂໂຓ ຕາປໂສ.

ຕາປສາ ນາມ ກມ຺ມວາທິກິຣິຍາວາທິໂນ, ນ ສາສນສ຺ສ ປຏາຓີຠູຕາ, ຍໂຕ ເນສໍ ປພ຺ພຊິຕຸໍ ອາຄຕານໍ ຕິຕ຺ຖິຍປຣິວາເສນ ວິນາວ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ອນຸຎ຺ຎາຕາຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ກສ຺ມາ ປນາ’’ຕິ ໂຈທນໍ ສມຸຏ຺ຐເປຕິ ໂຈທໂກ. ອາຈຣິໂຍ ‘‘ຍສ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ ໂຈທນໍ ປຣິຫຣຕິ. ‘‘ໂອສກ຺ກິສ຺ສຕີ’’ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ອິມສ຺ມິຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຂຸຣຘາຣູປມນ຺ຕິ ຂຸຣຘາຣານໍ ມຕ຺ຖເກເນວ ອກ຺ກມິຕ຺ວາ ຄມນູປມໍ. ອຎ຺ເຎຕິ ອຎ຺ເຎ ຠິກ຺ຂູ. ອຄ຺ຄິສາລນ຺ຕິ ອຄ຺ຄິຫຸຕ຺ຕສາລໍ. ນານາທາຣູຫີຕິ ປລາສທຓ຺ຑາທິນານາວິຘສມິຘາທາຣູຫິ.

ອິທນ຺ຕິ ‘‘ຈຕຸທ຺ວາຣໍ ອາຄາຣໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສ຺ສາຕິ ອສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ຖສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ. ປຏິປຕ຺ຕິມຸຂນ຺ຕິ ໂກຫຎ຺ຎປຏິປຕ຺ຕິຍາ ມຸຂມຕ຺ຕໍ. ໂສ ຫິ ນານາວິເຘນ ໂກຫຎ຺ເຎນ ໂລກໍ ວິມ຺ຫາເປນ຺ໂຕ ຕຕ຺ຖ ອຈ຺ຉຕິ, ເຕນາຫ ‘‘ອິມິນາ ຫິ ມຸເຂນ ໂສ ເອວໍ ປຏິປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ.

ຂລາທີສຸ ມນຸສ຺ສານໍ ສນ຺ຕິເກ ອຸປຕິຏ຺ຐິຕ຺ວາ ວີຫິມຸຄ຺ຄຕິລມາສາທີນິ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍານິຍາເມນ ສງ຺ກຑ຺ຒິຕ຺ວາ ອຸຎ຺ຉນໍ ອຸຎ຺ຉາ, ສາ ເອວ ຈຣິຍາ ວຸຕ຺ຕິ ເອເຕສນ຺ຕິ ອຸຎ຺ຉາຈຣິຍາ. ອຄ຺ຄິປກ຺ເກນ ຊີວນ຺ຕີຕິ ອຄ຺ຄິປກ຺ກິກາ, ນ ອຄ຺ຄິປກ຺ກິກາ ອນຄ຺ຄິປກ຺ກິກາ. ອຸຎ຺ຉາຈຣິຍາ ຫິ ຂເລສຸ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຂລຄ຺ຄໍ ນາມ ມນຸສ຺ເສຫິ ທິຍ຺ຍມານໍ ຘຎ຺ຎໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ຕໍ ອິເມ ນ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີຕິ ອນຄ຺ຄິປກ຺ກິກາ ນາມ ຊາຕາ. ອສາມປາກາຕິ ອສຍໍປາຈກາ. ອສ຺ມມຸຏ຺ຐິນາ ມຸຏ຺ຐິປາສາເຓນ ວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອສ຺ມມຸຏ຺ຐິກາ. ທນ຺ເຕນ ອຸປ຺ປາຏິຕໍ ວກ຺ກລໍ ຣຸກ຺ຂຕ຺ຕໂຈ ທນ຺ຕວກ຺ກລໍ, ເຕນ ວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ທນ຺ຕວກ຺ກລິກາ. ປວຕ຺ຕໍ ຣຸກ຺ຂາທິໂຕ ປາຕິຕໍ ຜລໍ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕີຕິ ປວຕ຺ຕຜລໂຠຊິໂນ. ຊິຓ຺ຓປກ຺ກຕາຍ ປຓ຺ຑຸຠູຕໍ ປລາສໍ, ຕໍສທິສຎ຺ຈ ປຓ຺ຑຸປລາສໍ, ເຕນ ວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ປຓ຺ຑຸປລາສິກາ, ສຍໍປຕິຕປຸປ຺ຜຜລປຕ຺ຕໂຠຊິໂນ.

ອິທານິ ເຕ ອຏ຺ຐວິເຘປິ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສງ຺ກຑ຺ຒິຕ຺ວາຕິ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍາວເສນ ລທ຺ຘຘຎ຺ຎໍ ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາ.

ປຣິເຍຏ຺ຐິ ນາມ ທຸກ຺ຂາຕິ ປເຣສໍ ເຄຫໂຕ ເຄຫໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຣິເຍຏ຺ຐິ ນາມ ທີນວຸຕ຺ຕິຠາເວນ ທຸກ຺ຂາ. ປາສາຓສ຺ສ ປຣິຄ຺ຄໂຫ ທຸກ຺ໂຂ ປພ຺ພຊິຕສ຺ສາຕິ ວາ ທນ຺ເຕເຫວ ອຸປ຺ປາເຏຕ຺ວາ ຂາທນ຺ຕິ.

ອິມາຫິ ຈຕູຫິເຍວາຕິ ‘‘ຂາຣິວິຘໍ ອາທາຍາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕາຫິ ຈຕູຫິ ເອວ ຕາປສປພ຺ພຊ຺ຊາຫີຕິ.

໒໘໒. ອປາເຍ ວິນາເສ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ອາປາຍິໂກ. ຕພ຺ຠາວໍ ປຣິປູເຣຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ເຕນ ອປຣິປຸຓ຺ໂຓ ອປຣິປູຣມາໂນ, ກຣເຓ ເຈຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ, ເຕນາຫ ‘‘ອາປາຍິເກນາປິ ອປຣິປູຣມາເນນາ’’ຕິ.

ປຸພ຺ພກອິສິຠາວານຸໂຍຄວຓ຺ຓນາ

໒໘໓. ທີຍຕີຕິ ທຕ຺ຕິ, ທຕ຺ຕິເຍວ ທຕ຺ຕິກນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທິນ຺ນກ’’ນ຺ຕິ. ຍທິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ສມ຺ມຸຂີຠາໂວ ຣຎ຺ໂຎ ນ ທາຕພ຺ໂພ, ກສ຺ມາສ຺ສ ອຸປສງ຺ກມນໍ ນ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຍສ຺ມາ ປນາ’’ຕິອາທິ. ເຂຕ຺ຕວິຊ຺ຊາຍາຕິ ນີຕິສຕ຺ເຖ. ປຍາຕນ຺ຕິ ສທ຺ຘໍ, ສສ຺ສຕິກໍ ວາ, ເຕນາຫ ‘‘ອຠິຫຣິຕ຺ວາ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ. ກສ຺ມາ ຠຄວາ ‘‘ຣຎ຺ໂຎ ປເສນທິສ຺ສ ໂກສລສ຺ສ ທຕ຺ຕິກໍ ຠຸຎ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິນາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ມມ຺ມວຈນໍ ອໂວຈາຕິ ຕຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິທໍ ປນ ກາຣຓ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໒໘໔. ຣຖູປຕ຺ຖເຣຕິ ຣຖສ຺ສ ອຸປຣິ ອຕ຺ຖຣິຕປເທເສ. ປາກຏມນ຺ຕນນ຺ຕິ ປກາສຠູຕໍ ມນ຺ຕນໍ. ຕຎ຺ຫິ ສຸທ຺ທາທີຫິ ຎາຍຕີຕິ ນ ຣຫສ຺ສມນ຺ຕນໍ. ຠຓຕີຕິ ອປິ ນຸ ຠຓຕິ.

໒໘໕. ປວຕ຺ຕາໂຣຕິ ປາວຈນຠາເວນ ວຕ຺ຕາໂຣ, ຍສ຺ມາ ເຕ ເຕສໍ ມນ຺ຕານໍ ປວຕ຺ຕກາ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ປວຕ຺ຕຍິຕາໂຣ’’ຕິ. ສຸທ຺ເທ ພຫິ ກຕ຺ວາ ຣໂຫ ຠາສິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ມນ຺ຕາ ເອວ, ຕໍຕໍອຕ຺ຖປຏິປຕ຺ຕິເຫຕຸຕາຍ ປທນ຺ຕິ ມນ຺ຕປທໍ, ອນຸປນີຕາສາຘາຣຓຕາຍ ວາ ຣຫສ຺ສຠາເວນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ຫິຕກິຣິຍາຍ ອຘິຄມຸປາຍໍ. ສຊ຺ຌາຍິຕນ຺ຕິ ຄາຍນວເສນ ສຊ຺ຌາຍິຕໍ, ຕໍ ປນ ອຸທຕ຺ຕານຸທຕ຺ຕາທີນໍ ສຣານໍ ສມ຺ປາທນວເສເນວ ອິຈ຺ຉິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສຣສມ຺ປຕ຺ຕິວເສນາ’’ຕິ. ອຎ຺ເຎສໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ປາວຈນຠາເວນ ອຎ຺ເຎສໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມຸປພ຺ຍູຬ຺ຫນ຺ຕິ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອຸປຣູປຣິ ສຎ຺ຎູຬ຺ຫໍ. ຣາສິກຕນ຺ຕິ ອິຣຸເວທຍຊຸເວທສາມເວທາທິວເສນ, ຕຕ຺ຖາປິ ປຈ຺ເຈກໍ ມນ຺ຕພ຺ຣຫ຺ມາທິວເສນ, ອຊ຺ຌາຍານຸວາກາທິວເສນ ຈ ຣາສິກຕໍ.

ເຕສນ຺ຕິ ມນ຺ຕານໍ ກຕ຺ຕູນໍ. ທິພ຺ເພນ ຈກ຺ຂຸນາ ໂອໂລເກຕ຺ວາຕິ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸປຣິຠຓ຺ເຑນ ຍຖາກມ຺ມູປຄຎາເຓນ ສຕ຺ຕານໍ ກມ຺ມສ຺ສກຕາທິໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ທສ຺ສນຏ຺ເຐນ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸສທິເສນ ປຸພ຺ເພນິວາສຎາເຓນ ອຕີຕກປ຺ເປ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ມນ຺ຕຊ຺ເຌນວິຘິຎ຺ຈ ໂອໂລເກຕ຺ວາ. ປາວຈເນນ ສຫ ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ກສ຺ສປສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຍໍ ວຈນໍ ວຏ຺ຏສນ຺ນິສ຺ສິຕໍ, ເຕນ ສຫ ອວິຣຸທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ. ນ ຫິ ເຕສໍ ວິວຏ຺ຏສນ຺ນິສ຺ສິໂຕ ອຕ຺ໂຖ ປຈ຺ຈກ຺ໂຂ ໂຫຕິ. ອປຣາປເຣ ປນາຕິ ອຏ຺ຐກາທີຫິ ອປຣາ ປເຣ ປຈ຺ຉິມາ ໂອກ຺ກາກຣາຊກາລາທີສຸ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາຕິ ອຏ຺ຐກາທີຫິ ຄນ຺ຖິຕມນ຺ຕປເທສຸ ກິເລສສນ຺ນິສ຺ສິຕປທານໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປເທ ປກ຺ຂິປນໍ ກຕ຺ວາ. ວິຣຸທ຺ເຘ ອກໍສູຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຘມ຺ມິກສຸຕ຺ຕາທີສຸ ອາຄຕນເຍນ ສໍກິເລສິກຕ຺ຖທີປນໂຕ ປຈ຺ຈນີກຠູເຕ ອກໍສຸ. ອິຘາຕິ ‘‘ຕ຺ຍາຫໍ ມນ຺ເຕ ອຘີຍາມີ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ຐາເນ. ປຏິຎ຺ຎໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສີ’’ຕິ ເອວໍ ປຏິຎ຺ຎໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາວ.

໒໘໖. ນິຣາມຄນ຺ຘາຕິ ກິເລສາສຸຈິວເສນ ວິສ຺ສຄນ຺ຘຣຫິຕາ. ອນິຕ຺ຖິຄນ຺ຘາຕິ ອິຕ຺ຖີນໍ ຄນ຺ຘມຕ຺ຕສ຺ສປິ ອວິສຫເນນ ອິຕ຺ຖິຄນ຺ຘຣຫິຕາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ນິຣາມຄນ຺ຘາ’’ຕິ ເອເຕນ ເຕສໍ ໂປຣາຓານໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕກິເລສຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ‘‘ອນິຕ຺ຖິຄນ຺ຘາ ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣິໂນ’’ຕິ ເອເຕນ ເອກວິຫາຣິຕໍ, ‘‘ຣໂຊຊລ຺ລຘຣາ’’ຕິ ເອເຕນ ມຓ຺ຑນວິຠູສນານຸໂຍຄາຠາວໍ, ‘‘ອຣຎ຺ຎາຍຕເນ ປພ຺ພຕປາເທສຸ ວສິໍສູ’’ຕິ ເອເຕນ ມນຸສ຺ສູປຈາຣໍ ປຫາຍ ວິວິຕ຺ຕວາສໍ, ‘‘ວນມູລຜລາຫາຣາ ວສິໍສູ’’ຕິ ເອເຕນ ສາລິມໍໂສທນາທິປຓີຕາຫາຣປຏິກ຺ເຂປໍ, ‘‘ຍທາ’’ຕິອາທິນາ ຍານວາຫນປຏິກ຺ເຂປໍ, ‘‘ສພ຺ພທິສາສູ’’ຕິອາທິນາ ຣກ຺ຂາວຣຓປຏິກ຺ເຂປໍ, ເອວຎ຺ຈ ວທນ຺ໂຕ ມິຈ຺ຉາປຏິປທາປກ຺ຂິກໍ ສາຈຣິຍສ຺ສ ອມ຺ພຏ຺ຐສ຺ສ ວຸຕ຺ຕິໍ ອຸປາທາຍ ສມ຺ມາປຏິປທາປກ຺ຂິກາປິ ເຕສໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ວຸຕ຺ຕິ ອຣິຍວິນເຍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິໍ ອຸປາທາຍ ມິຈ຺ຉາປຏິປທາເຍວ. ກຸຕສ຺ສ ສລ຺ເລຂປຏິປຕ຺ຕິຍຸຕ຺ຕຕາຕິ. ‘‘ເອວໍ ສຸເຕ’’ຕິອາທິນາ ຠຄວາ ອມ຺ພຏ຺ຐໍ ສນ຺ຕຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ເວຐເກຫີຕິ ເວຐກປຏ຺ຏກາຫິ. ສມນ຺ຕານຄຣນ຺ຕິ ນຄຣສ຺ສ ສມນ຺ຕໂຕ. ກຕສຸຘາກມ຺ມໍ ປາກາຣສ຺ສ ອໂຘຠາເຄ ຐານໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ທ຺ເວລກ຺ຂຓທສ຺ສນວຓ຺ຓນາ

໒໘໗. ນ ສກ຺ໂກຕິສງ຺ກຸຈິເຕ ອິຣິຍາປເຖ ອນວເສສໂຕ ເຕສໍ ທຸພ຺ພິຠາວນໂຕ. ຄເວສີຕິ ຎາເຓນ ປຣິເຍສນມກາສິ. ສມານຍີຕິ ຎາເຓນ ສງ຺ກເລນ຺ໂຕ ສມ຺ມາ ອານຍິ ສມາຫຣິ. ‘‘ກງ຺ຂຕີ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອາກງ຺ຂຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ອໂຫ ວຕ ປສ຺ເສຍ຺ຍນ຺ຕິ ປຕ຺ຖນໍ ອຸປ຺ປາເທຕີ’’ຕິ. ກິຈ຺ຉຕີຕິ ກິລມຕິ. ‘‘ກງ຺ຂຕີ’’ຕິ ປທສ຺ສ ປຸພ຺ເພ ອາສິສນຕ຺ຖຕໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິສ຺ສ ສໍສຍຕ຺ຖຕເມວ ວິກປ຺ປນ຺ຕຣວເສນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກງ຺ຂາຍ ວາ ທຸພ຺ພລາ ວິມຕິ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ອາຫ. ຕີຫິ ຘມ຺ເມຫີຕິ ຕິປ຺ປກາເຣຫິ ສໍສຍຘມ຺ເມຫິ. ກາລຸສິຍຠາໂວຕິ ອປ຺ປສນ຺ນຕາຍ ເຫຕຸຠູໂຕ ອາວິລຠາໂວ.

ຍສ຺ມາ ຠຄວໂຕ ໂກໂສຫິຕໍ ສພ຺ພພຸທ຺ຘານໍ ອາເວຓິກໍ ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓໍ ວຕ຺ຖຄຸຍ຺ຫໍ ສຸວິສຸທ຺ຘກຎ຺ຈນມຓ຺ຑລສນ຺ນິກາສໍ, ອຕ຺ຕໂນ ສຓ຺ຐານສນ຺ນິເວສສຸນ຺ທຣຕາຍ ອາຊາເນຍ຺ຍຄນ຺ຘຫຕ຺ຖິໂນ ວຣງ຺ຄປຣມຈາຣຸຠາວໍ, ວິກສມານຕປນິຍາຣວິນ຺ທສມຸຊ຺ຊລເກສຣາວຕ຺ຕວິລາສໍ, ສຎ຺ຌາປຠານຸຣຎ຺ຊິຕຊລວນນ຺ຕຣາຠິລກ຺ຂິຕສມ຺ປຸຓ຺ຓຈນ຺ທມຓ຺ຑລໂສຠຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ສິຣິຍາ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ວິຣາຊຕິ, ຍໍ ພາຫິຣພ຺ຠນ຺ຕຣມເລຫິ ອນຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐຕາຍ, ຈິຣກາລໍ ສຸປຣິຈິຕພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍາຘິກາຣຕາຍ, ສຸສຓ຺ຐິຕສຓ຺ຐານສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ, ໂກປີນມ຺ປິ ສນ຺ຕໍ ອໂກປີນເມວ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠຄວໂຕ ຫີ’’ຕິອາທິ. ປຫູຕຠາວນ຺ຕິ ປຸຖຸລຠາວໍ. ເອຕ຺ເຖວ ຫິ ຕສ຺ສ ສໍສໂຍ, ຕນຸມຸທຸສຸກຸມາຣຕາທີສຸ ປນສ຺ສ ຄຸເຓສຸ ວິຈາຣຓາ ເອວ ນາໂຫສິ.

໒໘໘. ຫິຣິກຣໂຓກາສນ຺ຕິ ຫິຣິຍິຕພ຺ພຏ຺ຐານໍ. ຉາຍນ຺ຕິ ປຏິພິມ຺ພໍ. ກຖໍ ກີທິສນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອິທ຺ຘິຍາ’’ຕິອາທິ. ຉາຍາຣູປກມຕ຺ຕນ຺ຕິ ຠຄວໂຕ ປຏິພິມ຺ພຣູປໍ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ພຸທ຺ຘສນ຺ຕານໂຕ ວິນິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຣູປກມຕ຺ຕໍ ຠຄວໂຕ ສຣີຣວຓ຺ຓສຓ຺ຐານາວຍວໍ ອິທ຺ຘິມຍໍ ພິມ຺ພກມຕ຺ຕໍ. ຕໍ ປນ ຣູປກມຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຠຄວາ ຍຖາ ອຕ຺ຕໂນ ພຸທ຺ຘຣູປໍ ນ ທິສ຺ສຕິ, ຕຖາ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ. ນິນ຺ເນຕ຺ວາຕິ ນີຫຣິຕ຺ວາ. ກລ຺ໂລສີຕິ ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊເນ ກຸສໂລ ເຉໂກ ອສິ. ຕຖາກຣເຓນາຕິ ກຖິນສູຈິໍ ວິຍ ກຣເຓນ. ເອຕ຺ຖາຕິ ປຫູຕຊິວ຺ຫາຍ. ມຸທຸຠາໂວ ປກາສິໂຕ ອມຸທຸໂນ ຆນສຸຂຸມຠາວາປາທນຕ຺ຖໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ ທີຆຠາໂວ, ຕນຸຠາໂວ ຈາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໒໙໑. ‘‘ອຕ຺ຖຈຣເກນາ’’ຕິ ອິມິນາ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ອນຕ຺ຖຈຣກຕໍເຍວ ວິຠາເວຕິ. ນ ອຎ຺ຎຕ຺ຣາຕິ ນ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ສຸຄຕິຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປເນຕ຺ວາ ອຸປເນຕ຺ວາຕິ ຕໍ ຕໍ ໂທສໍ ອຸປເນຕ຺ວາ ອຸປເນຕ຺ວາ, ເຕນາຫ ‘‘ສຸຏ຺ຐຸທາສາທິຠາວໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ’’ຕິ. ປາເຕສີຕິ ປວຏ຺ຏນວເສນ ປາເຕສິ.

ໂປກ຺ຂຣສາຕິພຸທ຺ຘູປສງ຺ກມນວຓ຺ຓນາ

໒໙໓-໖. ອາຄມາ ນູຕິ ອາຄໂຕ ນຸ. ໂຂຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ອິຘາຕິ ເອຕ຺ຖ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ສນ຺ຕິກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຘິວາເສຕູຕິ ສາທິຍຕຸ, ຕໍ ປນ ສາທິຍນໍ ມນສາ ສມ຺ປຏິຄ຺ຄໂຫ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຕູ’’ຕິ.

໒໙໗. ຍາວທຕ຺ຖນ຺ຕິ ຍາວ ອຕ຺ໂຖ, ຕາວ ໂຠຊເນນ ຕທາ ກຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂອຓິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາມິສາປນຍເນນ ສຸຈິກຕໍ, ເຕນາຫ ‘‘ຫຕ຺ເຖ ຈ ປຕ຺ຕຎ຺ຈ ໂຘວິຕ຺ວາ’’ຕິ.

໒໙໘. ອນຸປຸພ຺ພິໍ ກຖນ຺ຕິ ອນຸປຸພ຺ພໍ ກເຖຕພ຺ພກຖໍ, ເຕນາຫ ‘‘ອນຸປຏິປາຏິກຖ’’ນ຺ຕິ. ກາ ປນ ສາ? ທານາທິກຖາຕິ ອາຫ ‘‘ທານານນ຺ຕຣໍ ສີລ’’ນ຺ຕິອາທິ. ເຕນ ທານກຖາ ຕາວ ປຈຸຣຊເນສຸປິ ປວຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ພສາຘາຣຓຕ຺ຕາ, ສຸກຣຕ຺ຕາ, ສີເລ ປຕິຏ຺ຐານສ຺ສ ອຸປາຍຠາວໂຕ ຈ ອາທິໂຕ ກເຖຕພ຺ພາ. ປຣິຈ຺ຈາຄສີໂລ ຫິ ປຸຄ຺ຄໂລ ປຣິຄ຺ຄຫິຕວຕ຺ຖູສຸ ນິສ຺ສງ຺ຄຠາວໂຕ ສຸເຂເນວ ສີລານິ ສມາທິຍຕິ, ຕຕ຺ຖ ຈ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິໂຕ ໂຫຕິ. ສີເລນ ທາຍກປຏິຄ຺ຄາຫກສຸທ຺ຘິໂຕ ປຣານຸຄ຺ຄຫໍ ວຕ຺ວາ ປຣປີຬານິວຕ຺ຕິວຈນໂຕ, ກິຣິຍຘມ຺ມໍ ວຕ຺ວາ ອກິຣິຍຘມ຺ມວຈນໂຕ, ໂຠຄສມ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸໍ ວຕ຺ວາ ຠວສມ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸວຈນໂຕ ຈ ທານກຖານນ຺ຕຣໍ ສີລກຖາ ກເຖຕພ຺ພາ, ຕຎ຺ເຈ ທານສີລໍ ວຏ຺ຏນິສ຺ສິຕໍ, ອຍໍ ຠວສມ຺ປຕ຺ຕິ ຕສ຺ສ ຜລນ຺ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອິເມຫິ ຈ ທານສີລມເຍຫິ ປຓີຕປຓີຕຕຣາທິເຠທຠິນ຺ເນຫິ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູຫິ ເອຕາ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກາທີສຸ ປຓີຕປຓີຕຕຣາທິເຠທຠິນ຺ນາ ອປຣິເມຍ຺ຍາ ທິພ຺ພໂຠຄສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ລທ຺ຘພ຺ພາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຕທນນ຺ຕຣໍ ສຄ຺ຄກຖາ. ສ຺ວາຍໍ ສຄ຺ໂຄ ຣາຄາທີຫິ ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ໂຐ, ສພ຺ພຖານຸປກ຺ກິລິຏ຺ໂຐ ອຣິຍມຄ຺ໂຄຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ສຄ຺ຄານນ຺ຕຣໍ ມຄ຺ໂຄ ກເຖຕພ຺ໂພ. ມຄ຺ຄຎ຺ຈ ກເຖນ຺ເຕນ ຕທຘິຄມຸປາຍສນ຺ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ສຄ຺ຄປຣິຍາປນ຺ນາປິ, ປເຄວ ອິຕເຣ ສພ຺ເພປິ ກາມາ ນາມ ພຫ຺ວາທີນວາ ອນິຈ຺ຈາ ອທ຺ຘຸວາ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມາຕິ ກາມານໍ ອາທີນໂວ, ຫີນາ ຄມ຺ມາ ໂປຖຸຊ຺ຊນິກາ ອນຣິຍາ ອນຕ຺ຖສຎ຺ຫິຕາຕິ ເຕສໍ ໂອກາໂຣ ລາມກຠາໂວ, ສພ຺ເພປິ ຠວາ ກິເລສານໍ ວຕ຺ຖຸຠູຕາຕິ ຕຕ຺ຖ ສໍກິເລໂສ, ສພ຺ພສໍກິເລສວິປ຺ປມຸຕ຺ຕໍ ນິພ຺ພານນ຺ຕິ ເນກ຺ຂມ຺ເມ ອານິສໍໂສ ຈ ກເຖຕພ຺ໂພຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ໂພຘິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ມຄ຺ໂຄຕິ ເຈຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ເທນ ອາທິອຕ຺ຖທີປນໂຕ ‘‘ກາມານໍ ອາທີນໂວ’’ຕິ ເອວມາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫຕິ ເອວມຍໍ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ກຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ‘‘ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິອາກາຣທສ຺ສນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ມຄ຺ຄຎາຓໍ ອສງ຺ຂຕຘມ຺ມາຣມ຺ມຓໍ, ນ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຕຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕນ຺ຕິ ອສມ຺ໂມຫປຏິເວຘວເສນ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕໍ, ເຕນາຫ ‘‘ກິຈ຺ຈວເສນາ’’ຕິ.

ໂປກ຺ຂຣສາຕິອຸປາສກຕ຺ຕປຏິເວທນາກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໙໙. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມ’’ຕິອາທິ ປາຬິຍໍ ທສ຺ສນໍ ນາມ ຎາຓທສ຺ສນໂຕ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ອຕ຺ຖິ, ຕນ຺ນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ‘‘ປຕ຺ຕຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຕ຺ຕິ ຈ ຎາຓສມ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ຕໂຕ ວິເສສທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ວິທິຕຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສາ ປເນສາ ວິທິຕຘມ຺ມຕາ ເອກເທສໂຕປິ ໂຫຕີຕິ ນິປ຺ປເທສໂຕ ວິທິຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຣິໂຍຄາຬ຺ຫຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນສ຺ສ ສຈ຺ຈາຠິສມ຺ໂພຘໍເຍວ ທີເປຕິ. ມຄ຺ຄຎາຓຎ຺ຫິ ເອກາຠິສມຍວເສນ ປຣິຎ຺ຎາທິກິຈ຺ຈໍ ສາເຘນ຺ຕໍ ນິປ຺ປເທເສນ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມໍ ສມນ຺ຕໂຕ ໂອຄາຬ຺ຫໍ ນາມ ໂຫຕິ, ເຕນາຫ ‘‘ທິຏ຺ໂຐ ອຣິຍສຈ຺ຈຘມ຺ໂມ ເອເຕນາຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມ’’ຕິ. ຕິຓ຺ຓາ ວິຈິກິຈ຺ຉາຕິ ສປ຺ປຏິຠຍກນ຺ຕາຣສທິສາ ໂສຬສວຕ຺ຖຸກາ, ອຏ຺ຐວຕ຺ຖຸກາ ຈ ຕິຓ຺ຓາ ວິຕິຓ຺ຓາ ວິຈິກິຈ຺ຉາ. ວິຄຕາ ກຖງ຺ກຖາຕິ ປວຕ຺ຕິອາທີສຸ. ‘‘ເອວໍ ນຸ ໂຂ, ນ ນຸ ໂຂ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕິກາ ວິຄຕາ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນາ ກຖງ຺ກຖາ. ເວສາຣຊ຺ຊປ຺ປຕ຺ໂຕຕິ ສາຣຊ຺ຊກຣານໍ ປາປຘມ຺ມານໍ ປຫີນຕ຺ຕາ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ເຂສຸ ຈ ສີລາທິຄຸເຓສຸ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ເວສາຣຊ຺ຊໍ ວິສາຣທຠາວໍ ເວຍ຺ຍຕ຺ຕິຍໍ ປຕ຺ໂຕ ອຘິຄໂຕ. ສາຍໍ ເວສາຣຊ຺ຊປ຺ປຕ຺ຕິ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຠາໂວຕິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ສຕ຺ຖຸສາສເນ’’ຕິ. ອຕ຺ຕນາ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ ນ ປຣໍ ປຈ຺ເຈຕິ, ນ ຕສ຺ສ ປໂຣ ປຈ຺ເຈຕພ຺ໂພ ອຕ຺ຖີຕິ ອປຣປ຺ປຈ຺ຈໂຍ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປຣໂຕ ອາຄມິສ຺ສຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ອມ຺ພຏ຺ຐສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ.