໒. ສາມຎ຺ຎຜລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

ຣາຊາມຈ຺ຈກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໕໐. ຣາຊຄເຫຕິ ເອຕ຺ຖ ທຸຄ຺ຄຊນປທຏ຺ຐານວິເສສສມ຺ປທາທິໂຍຄໂຕ ປຘານຠາເວນ ຣາຊູຫິ ຄຫິຕນ຺ຕິ ຣາຊຄຫນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ມນ຺ຘາຕຸ…ເປ… ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ມຫາໂຄວິນ຺ເທນ ມຫາສຕ຺ເຕນ ປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ ເຣຓຸອາທີຫິ ຣາຊູຫິ ປຣິຄ຺ຄຫິຕເມວ ໂຫຕີຕິ ມຫາໂຄວິນ຺ທຄ຺ຄຫຓໍ. ມຫາໂຄວິນ຺ໂທຕິ ມຫານຸຠາໂວ ເອໂກ ປຸຣາຕໂນ ຣາຊາຕິ ເກຈິ. ປຣິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາຕິ ຣາຊຘານີຠາເວນ ປຣິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ປກາເຣຕິ ນຄຣມາປເນນ ຣຎ຺ຎາ ກາຣິຕສພ຺ພເຄຫຕ຺ຕາ ຣາຊຄຫໍ, ຄິຊ຺ຌກູຏາທີຫິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປພ຺ພຕຣາເຊຫິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕເຄຫສທິສນ຺ຕິປິ ຣາຊຄຫໍ, ສມ຺ປນ຺ນຠວນຕາຍ ຣາຊມານໍ ເຄຫນ຺ຕິ ປິ ຣາຊຄຫໍ, ສໍວິຫິຕາຣກ຺ຂຕາຍ ອນຕ຺ຖາວຫຠາເວນ ອຸປຄຕານໍ ປຏິຣາຊູນໍ ຄຫໍ ເຄຫຠູຕນ຺ຕິປິ ຣາຊຄຫໍ, ຣາຊູຫິ ທິສ຺ວາ ສມ຺ມາ ປຕິຏ຺ຐາປິຕຕ຺ຕາ ເຕສໍ ຄຫໍ ເຄຫຠູຕນ຺ຕິປິ ຣາຊຄຫໍ, ອາຣາມຣາມເຓຍ຺ຍກາທີຫິ ຣາຊເຕ, ນິວາສສຸຂຕາທິນາ ສຕ຺ເຕຫິ ມມຕ຺ຕວເສນ ຄຍ຺ຫຕິ, ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫຕີຕິ ວາ ຣາຊຄຫນ຺ຕິ ເອທິເສ ປກາເຣ ໂສ ປເທໂສ ຐານວິເສສຠາເວນ ອຸຬາຣສຕ຺ຕປຣິໂຠໂຄຕິ ອາຫ ‘‘ຕໍ ປເນຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ເຕສນ຺ຕິ ຍກ຺ຂານໍ. ວສນວນນ຺ຕິ ອາປານຠູມິຠູຕໍ ອຸປວນໍ.

ອວິເສເສນາຕິ ‘‘ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສໍວຸໂຕ ວິຫຣຕິ’’ (ມ. ນິ. ໑.໖໙; ໓.໗໕; ວິຠ. ໕໐໘), ‘‘ປຐມໍ ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕິ, (ທີ. ນິ. ໑.໒໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໒; ອ. ນິ. ໔.໑໒໓; ປາຣາ. ໑໑) ‘‘ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣຕິ’’, (ທີ. ນິ. ໑.໕໕໖; ໓.໓໐໘; ມ. ນິ. ໑.໗໗, ໔໕໙, ໕໐໙; ໒.໓໐໙, ໓໑໕, ໔໕໑, ໔໗໑; ໓.໒໓໐; ວິຠ. ໖໔໒) ‘‘ສພ຺ພນິມິຕ຺ຕານໍ ອມນສິກາຣາ ອນິມິຕ຺ຕໍ ເຈໂຕສມາຘິໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໔໕໙) ວິຍ ສທ຺ທນ຺ຕຣສນ຺ນິຘານສິທ຺ເຘນ ວິເສສປຣາມສເນນ ວິນາ. ອິຣິຍາຍ ກາຍິກກິຣິຍາຍ ປວຕ຺ຕນູປາຍຠາວໂຕ ປໂຖຕິ ອິຣິຍາປໂຖ. ຐານາທີນຎ຺ຫິ ຄຕິນິວຕ຺ຕິ ອາທິອວຕ຺ຖາຫິ ວິນາ ນ ກຎ຺ຈິ ກາຍິກກິຣິຍໍ ປວຕ຺ເຕຕຸໍ ສກ຺ກາ. ວິຫຣຕິ ປວຕ຺ຕຕິ ເອເຕນ, ວິຫຣຓຎ຺ຈາຕິ ວິຫາໂຣ, ທິພ຺ພຠາວາວໂຫ ວິຫາໂຣ ທິພ຺ພວິຫາໂຣ, ມຫຄ຺ຄຕຊ຺ຌານານິ. ເນຕ຺ຕິຍໍ ປນ ‘‘ຈຕສ຺ໂສ ອາຣຸປ຺ປສມາປຕ຺ຕິໂຍ ອາເນຎ຺ຊາ ວິຫາຣາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໍ ຕາສໍ ເມຕ຺ຕາຌານາທີນໍ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຕາ ວິຍ ຠາວນາວິເສສຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຏ຺ຐກຖາສຸ ປນ ທິພ຺ພຠາວາວຫສາມຎ຺ຎໂຕ ຕາປິ ‘‘ທິພ຺ພວິຫາຣາ’’ ຕ຺ເວວ ວຸຕ຺ຕາ. ຫິຕູປສໍຫາຣາທິວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ພ຺ຣຫ຺ມຠູຕາ ເສຏ຺ຐຠູຕາ ວິຫາຣາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣາ, ເມຕ຺ຕາຌານາທິກາ. ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ອຣິຍານໍ ວິຫາຣາຕິ ອຣິຍວິຫາຣາ, ຈຕສ຺ໂສປິ ຜລສມາປຕ຺ຕິໂຍ. ສມງ຺ຄີປຣິທີປນນ຺ຕິ ສມງ຺ຄິຠາວປຣິທີປນໍ. ອິຣິຍາປຖສມາໂຍຄປຣິທີປນໍ ອິຕຣວິຫາຣສມາໂຍຄປຣິທີປນສ຺ສ ວິເສສວຈນສ຺ສ ອຠາວໂຕ, ອິຣິຍາປຖສມາໂຍຄປຣິທີປນສ຺ສ ຈ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘຕ຺ຕາ. ວິຫຣຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ວິ-ສທ຺ໂທ ວິຈ຺ເຉທຕ຺ຖໂຊຕໂນ, ຫຣຕີຕິ ເນຕິ, ປວຕ຺ເຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ກສ຺ສ ເກນ ວິຈ຺ຉິນ຺ທນໍ, ກຖໍ ກສ຺ສ ປວຕ຺ຕນນ຺ຕິ ອນ຺ໂຕລີນໍ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ໂສ ຫີ’’ຕິອາທິ.

ໂຄຈຣຄາມທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຣາຊຄເຫ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘານໍ ອນຸຣູປນິວາສນຏ຺ຐານທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອມ຺ພວເນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອິທມສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ເອຕນ຺ຕິ ເອຕໍ ‘‘ຣາຊຄເຫ’’ຕິ ຠຸມ຺ມວຈນໍ ສມີປຕ຺ເຖ ‘‘ຄງ຺ຄາຍ ຄາໂວ ຈຣນ຺ຕິ, ກູເປ ຄຄ຺ຄກຸລ’’ນ຺ຕິ ຈ ຍຖາ. ກຸມາເຣນ ຠໂຕຕິ ກຸມາຣຠໂຕ, ໂສ ເອວ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຍຖາ ຠິສຄ຺ຄເມວ ເຠສຊ຺ຊໍ. ໂທສາຠິສນ຺ນນ຺ຕິ ວາຕປິຕ຺ຕາທິວເສນ ອຸສ຺ສນ຺ນໂທສໍ. ວິເຣເຈຕ຺ວາຕິ ໂທສປໂກປໂຕ ວິເວເຈຕ຺ວາ.

ອຑ຺ຒເຕຬສຫີຕິ ອຑ຺ເຒນ ເຕຣສຫິ ອຑ຺ຒເຕຣສຫິ ຠິກ຺ຂຸສເຕຫິ. ຕານິ ປນ ປຎ຺ຎາສາຍ ອູນານິ ເຕຣສຠິກ຺ຂຸສຕານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຑ຺ຒສເຕນາ’’ຕິອາທິ.

ຣາຊຕີຕິ ທິພ຺ພຕິ, ໂສຠຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣຎ຺ເຊຕີຕິ ຣເມຕິ. ຣຎ຺ໂຎຕິ ປິຕຸ ພິມ຺ພິສາຣຣຎ຺ໂຎ. ສາສນຏ຺ເຐນ ຫິໍສນຏ຺ເຐນ ສຕ຺ຕຸ.

ຠາຣິເຍຕິ ຄຣຸເກ ອຎ຺ເຎສໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ເຍ ວາ. ສຸວຓ຺ຓສຕ຺ຖເກນາຕິ ສຸວຓ຺ຓມເຍນ ສຕ຺ຖເກນ. ອໂຍມຍຎ຺ຫິ ຣຎ຺ໂຎ ສຣີຣໍ ອຸປເນຕຸໍ ອຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວທຕິ. ສຸວຓ຺ຓສຕ຺ຖເກນາຕິ ວາ ສຸວຓ຺ຓປຣິກ຺ຂເຕນ ສຕ຺ຖເກນ ພາຫຸໍ ຜາລາເປຕ຺ວາຕິ ສິຣາເວຘວເສນ ພາຫຸໍ ຜລາເປຕ຺ວາ ອຸທເກນ ສມ຺ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ປາເຍສິ ເກວລສ຺ສ ໂລຫິຕສ຺ສ ຄພ຺ຠິນິຕ຺ຖິຍາ ທຸຊ຺ຊີຣຠາວໂຕ. ຘຸຣາຕິ ຘຸຣຠູຕາ, ຄຓສ຺ສ, ໂຘຣຍ຺ຫາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘຸຣໍ ນີຫຣາມີຕິ ຄຓຘຸຣໍ ຄຓພນ຺ຘິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕມິ. ‘‘ປຸພ຺ເພ ໂຂ’’ຕິອາທິ ຂນ຺ຘກປາຬິ ເອວ.

ໂປຕ຺ຖນິຍນ຺ຕິ ຉຸຣິກໍ, ຍໍ ‘‘ນຂຣ’’ນ຺ຕິປິ [ໂປຖນິກນ຺ຕິ ຉຸຣິກໍ, ຍໍ ຂຣນ຺ຕິປິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໓.໓໓໙) ໂປຖນິກນ຺ຕິ ຉຸຣິກໍ, ຂຣນ຺ຕິປິ (ວິ. ວິ. ຏີ. ໒.ຈູຬວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ໓໓໙)] ວຸຈ຺ຈຕິ. ທິວາ ທິວສ຺ສາຕິ ທິວສ຺ສປິ ທິວາ, ມຊ຺ຌນ຺ຫິກເວລາຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕສ຺ສາ ສຣີຣໍ ເລຫິຕ຺ວາ ຍາເປຕິ ອຕ຺ຕູປກ຺ກເມນ ມຣຓໍ ນ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ນ ຫິ ອຣິຍສາວກາ ອຕ຺ຕານໍ ວິນິປາເຕນ຺ຕີຕິ. ມຄ຺ຄຜລສຸເຂນາຕິ ມຄ຺ຄຜລສຸຂາວເຫນ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄຜລສຸຂູປສຎ຺ຫິເຕນ ຈງ຺ກເມນ ຍາເປຕິ.ເຈຕິຍງ຺ຄເຓຕິ ຄນ຺ຘປຸປ຺ຜາທີຫິ ປູຊນຏ຺ຐານຠູເຕ ເຈຕິຍງ຺ຄເຓ. ນິສຊ຺ຊນຕ຺ຖາຍາຕິ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆນິສີທນຕ຺ຖາຍ. ຈາຕຸມຫາຣາຊິກເທວໂລເກ…ເປ… ຍກ຺ໂຂ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ຕຕ຺ຖ ພຫຸລໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕປຸພ຺ພຕາຍ ຈິຣປຣິຈິຕນິກນ຺ຕິວເສນ.

ໂຂເຠຕ຺ວາຕິ ປຸຕ຺ຕສິເນຫສ຺ສ ພລວຠາວໂຕ, ສຫຊາຕປີຕິເວຄສ຺ສ ຈ ສວິປ຺ຜາຣຕາຍ ຕໍສມຸຏ຺ຐານຣູປຘມ຺ເມຫິ ຜຣຓວເສນ ສກລສຣີຣໍ ອາໂລເຬຕ຺ວາ. ເຕນາຫ ‘‘ອຏ຺ຐິມິຎ຺ຊໍ ອາຫຈ຺ຈ ອຏ຺ຐາສີ’’ຕິ. ປິຕຸຄຸຓນ຺ຕິ ປິຕຸ ອຕ຺ຕນິ ສິເນຫຄຸຓໍ. ມຸຎ຺ຈາເປຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ປກາຣຕ຺ໂຖ, ເຕນ ‘‘ອຠິມາຣກປຸຣິສເປສນາທິປ຺ປກາເຣນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ເອວ ປກາເຣ ປຈ຺ຈາມສຕິ. ວິຕ຺ຖາຣກຖານໂຍຕິ ອຊາຕສຕ຺ຕຸປສາທນາທິວເສນ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວຕ຺ຕພ຺ພາຍ ກຖາຍ ນຍມຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ວິຕ຺ຖາຣນຍາ ກຖາ ນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອາຄຕຕ຺ຕາ ປນ ສພ຺ພໍ ນ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

ໂກສລຣຎ຺ໂຎຕິ ມຫາໂກສລຣຎ຺ໂຎ. ປຓ຺ຑິຕາຘິວຈນນ຺ຕິ ປຓ຺ຑິຕເວວຈນໍ. ວິທນ຺ຕີຕິ ຊານນ຺ຕິ. ເວເທນ ຎາເຓນ ກຣຓຠູເຕນ ອີຫຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ເວເທຫິ.

ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ທິວເສ. ອນສເນນ ວາຕິ ວາ-ສທ຺ໂທ ອນິຍມຕ຺ໂຖ, ເຕນ ເອກຈ຺ຈມໂນທຸຈ຺ຈຣິຕທຸສ຺ສີລ຺ຍາທີນິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕຖາ ຫິ ໂຄປາລກູໂປສໂຖ ອຠິຊ຺ຌາສຫຄຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ, ນິຄຓ຺ຐຸໂປສໂຖ ໂມສວຊ຺ຊາທິວເສນ. ຍຖາຫ ‘‘ໂສ ເຕນ ອຠິຊ຺ຌາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ທິວສໍ ອຕິນາເມຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໗໑), ‘‘ອິຕິ ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ສຈ຺ເຈ ສມາທເປຕພ຺ພາ, ມຸສາວາເທ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ສມາທເປນ຺ຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໗໑) ຈ ອາທິ. ເອຕ຺ຖາຕິ ອຸໂປສຖສທ຺ເທ. ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາໂຣຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພອຕ຺ຖານໍ ອຸທ຺ຘາຣຓໍ.

ນນຸ ຈ ອຕ຺ຖມຕ຺ຕໍ ປຕິ ສທ຺ທາ ອຠິນິວິສນ຺ຕີຕິ ນ ເອເກນ ສທ຺ເທນ ອເນເກ ອຕ຺ຖາ ອຠິຘີຍນ຺ຕີຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ ສທ຺ທວິເສເສ ອເປກ຺ຂິເຕ, ເຕສໍ ປນ ອຕ຺ຖານໍ ອຸໂປສຖສທ຺ທວຈນີຍຕາ ສາມຎ຺ຎໍ ອຸປາທາຍ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ອຍໍ ວິຈາໂຣ ອຸໂປສຖສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາໂຣຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຫຏ຺ຐາ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ອາຄເຕ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາເຣປິ ເອເສວ ນໂຍ. ກາມຎ຺ຈ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສາທິວິສໂຍປິ ອຸໂປສຖສທ຺ໂທ ສາມຎ຺ຎຣູໂປ ເອວ ວິເສສສທ຺ທສ຺ສ ອວາຈກຠາວໂຕ, ຕາທິສໍ ປນ ສາມຎ຺ຎໍ ອນາທິຍິຕ຺ວາ ອຍມຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສີລສຸທ຺ຘິວເສນ ອຸເປເຕຫິ ສມຄ຺ເຄຫິ ວສີຍຕິ ອນຸຏ຺ຐີຍຕີຕິ ອຸໂປສໂຖ, ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທໂສ. ສມາທານວເສນ ອຘິຏ຺ຐານວເສນ ວາ ອຸເປຈ຺ຈ ອຣິຍວາສາທິອຕ຺ຖໍ ວສິຕພ຺ພໂຕ ອຸໂປສໂຖ, ສີລໍ. ອນສນາທິວເສນ ອຸເປຈ຺ຈ ວສິຕພ຺ພໂຕ ອນຸວສິຕພ຺ພໂຕ ອຸໂປສໂຖ. ອຸປວາໂສຕິ ສມາທານໍ. ອຸໂປສຖກຸລຠູຕຕາຍ ນວມຫຕ຺ຖິນິກາຍປຣິຍາປນ຺ເນ ຫຕ຺ຖິນາເຄ ກິຎ຺ຈິ ກິຣິຍໍ ອນເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ຣູຬ຺ຫິວເສນ ສມຎ຺ຎາມຕ຺ຕໍ ອຸໂປສໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ອຸໂປສໂຖ ນາຄຣາຊາຕິອາທີສຸ ປຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ. ທິວເສ ປນ ອຸໂປສຖສທ຺ທປ຺ປວຕ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕາ ເອວ. ສຸທ຺ຘສ຺ສ ເວ ສທາ ຜຄ຺ຄູຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ສຸທ຺ຘສ຺ສາຕິ ສພ຺ພໂສ ກິເລສມລາຠາເວນ ສຸທ຺ຘສ຺ສ. ເວຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ເວຕິ ວາ ພ຺ຍຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສທາ ຜຄ຺ຄູຕິ ນິຈ຺ຈກາລມ຺ປິ ຜຄ຺ຄຸຓນກ຺ຂຕ຺ຕເມວ. ຍສ຺ສ ຫິ ຜຄ຺ຄຸຓມາເສ ອຸຕ຺ຕຣຜຄ຺ຄຸຓທິວເສ ຕິຕ຺ຖນ຺ຫານໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ສໍວຈ຺ຉຣິກປາປປວາຫນໍ ໂຫຕີຕິ ລທ຺ຘິ, ຕໍ ຕໂຕ ວິເວເຈຕຸໍ ອິທໍ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸທ຺ຘສ຺ສຸໂປສໂຖ ສທາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສຸທ຺ຘິຍາ ສຸທ຺ຘສ຺ສ ອຸໂປສຖງ຺ຄານິ ວຕສມາທານານິ ຈ ອສມາທິຍໂຕປິ ນິຈ຺ຈໍ ອຸໂປສໂຖ, ອຸໂປສຖວາໂສ ເອວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຎ຺ຈທສນ຺ນໍ ຕິຖີນໍ ປູຣຓວເສນ ປນ຺ນຣໂສ.

ພຫຸໂສ, ອຕິສຍໂຕ ວາ ກຸມຸທານິ ເອຕ຺ຖ ສນ຺ຕີຕິ ກຸມຸທວຕີ, ຕິສ຺ສໍ ກຸມຸທວຕິຍາ. ຈຕຸນ຺ນໍ ມາສານໍ ປາຣິປູຣິຠູຕາຕິ ຈາຕຸມາສີ. ສາ ເອວ ປາຬິຍໍ ຈາຕຸມາສິນີຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອິຘ ປນ ຈາຕຸມາສິນີຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ຕທາ ກຕ຺ຕິກມາສສ຺ສ ປຸຓ຺ຓຕາຍ ມາສປຸຓ຺ຓຕາ. ວສ຺ສານສ຺ສ ອຸຕຸໂນ ປຸຓ຺ຓຕາຍ ອຸຕຸປຸຓ຺ຓຕາ. ກຕ຺ຕິກມາສລກ຺ຂິຕສ຺ສ ສໍວຈ຺ຉຣສ຺ສ ປຸຓ຺ຓຕາຍ ສໍວຈ຺ຉຣປຸຓ຺ຓຕາ. ‘‘ມາ’’ ອິຕິ ຈນ຺ໂທ ວຸຈ຺ຈຕິ ຕສ຺ສ ຄຕິຍາ ທິວສສ຺ສ ມິນິຕພ຺ພໂຕ. ເອຕ຺ຖ ປຸຓ຺ໂຓຕິ ເອຕິສ຺ສາ ຣຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ພກລາປາຣິປູຣິຍາ ປຸຓ຺ໂຓ. ຕທາ ຫິ ຈນ຺ໂທ ສພ຺ພໂສ ປຣິປຸຓ຺ໂຓ ຫຸຕ຺ວາ ທິສ຺ສຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຕທຫຸໂປສເຖ ປນ຺ນຣເສ’’ຕິ ປທານິ ທິວສວເສນ ວຸຕ຺ຕານິ, ‘‘ໂກມຸທິຍາ’’ຕິອາທີນິ ຣຕ຺ຕິວເສນ.

ຣາຊາມຈ຺ຈປຣິວຸໂຕຕິ ຣາຊກຸລສມຸທາຄເຕຫິ ອມຈ຺ເຈຫິ ປຣິວຸໂຕ. ອຖ ວາ ອນຸຍຸຕ຺ຕກຣາຊູຫິ ເຈວ ອມຈ຺ເຈຫິ ຈ ປຣິວຸໂຕ. ຈຕຸຣຸປກ຺ກິເລສາຕິ ອພ຺ຠາ ມຫິກາ ຘູມຣໂຊ ຣາຫູຕິ ອິເມຫິ ຈຕູຫິ ອຸປກ຺ກິເລເສຫິ. ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ກຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ.

ປີຕິວຈນນ຺ຕິ ປີຕິສມຸຏ຺ຐານໍ ວຈນໍ. ຍຎ຺ຫິ ວຈນໍ ປຏິຄ຺ຄາຫກນິຣເປກ຺ຂໍ ເກວລໍ ອຸຬາຣາຍ ປີຕິຍາ ວເສນ ສຣສໂຕ ສຫສາວ ມຸຂໂຕ ນິຈ຺ຉຣຕິ, ຕໍ ອິຘ ‘‘ອຸທານ’’ນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຍໍ ປີຕິວຈນໍ ຫທຍໍ ຄເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕີ’’ຕິອາທິ.

ໂທເສຫິ ອິຕາ ຄຕາ ອປຄຕາຕິ ໂທສິນາ ຕ-ກາຣສ຺ສ ນ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ຍຖາ ‘‘ກິເລເສ ຊິໂຕ ວິຊິຕາວີຕິ ຊິໂນ’’ຕິ. ອນີຍ-ສທ຺ໂທ ກຕ຺ຕຸອຕ຺ເຖ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ມນໍ ຣມຍຕີ’’ຕິ ‘‘ຣມຓີຍາ’’ຕິ ຍຖາ ‘‘ນິຍ຺ຍານິກາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ. ຊຸຓ຺ຫວເສນ ຣຕ຺ຕິຍາ ສຸຣູປຕາຕິ ອາຫ ‘‘ວຸຕ຺ຕໂທສວິມຸຕ຺ຕາຍາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອພ຺ຠາທໂຍ ວຸຕ຺ຕໂທສາ, ຕພ຺ພິຄເມເນວ ຈສ຺ສາ ທສ຺ສນີຍຕາ, ເຕນ, ອຸຕຸສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ປາສາທິກຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ລກ຺ຂຓໍ ຠວິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕາຕິ ເອຕິສ຺ສາ ຣຕ຺ຕິຍາ ຍຸຕ຺ໂຕ ທິວໂສ ມາໂສ ອຸຕຸ ສໍວຈ຺ຉໂຣຕິ ເອວໍ ທິວສມາສອຸຕຸສໍວຈ຺ຉຣານໍ ສລ຺ລກ຺ຂຓໍ ຠວິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕາ ລກ຺ຂຎ຺ຎາ, ລກ຺ຂຓີຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ຍໍ ໂນ ປຍິຣຸປາສໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ປສີເທຍ຺ຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ສມຓໍ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຣມຕ຺ຖສມໂຓ ຈ ປຣມຕ຺ຖພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ຈ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ນ ປພ຺ພຊ຺ຊາມຕ຺ຕສມໂຓ, ນ ຊາຕິມຕ຺ຕພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ຈາຕິ ອາຫ ‘‘ສມິຕປາປຕາຍ ສມຓໍ. ພາຫິຕປາປຕາຍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓ’’ນ຺ຕິ. ພຫຸວຈເນ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ເອກວຈນໍ, ເອກວຈເນ ວາ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ພຫຸວຈນໍ ວຈນພ຺ຍຕໂຍ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ເອກວຈນວເສເນວ ພ຺ຍຕໂຍ ທສ຺ສິໂຕ. ອຕ຺ຕນິ, ຄຣຸຏ຺ຐານິເຍ ຈ ເອກສ຺ມິມ຺ປິ ພຫຸວຈນປ຺ປໂຍໂຄ ນິຣູຬ຺ໂຫຕິ. ສພ຺ເພນປີຕິ ‘‘ຣມຓີຍາ ວຕາ’’ຕິອາທິນາ ສພ຺ເພນ ວຈເນນ. ໂອຠາສນິມິຕ຺ຕກມ຺ມນ຺ຕິ ໂອຠາສຠູຕນິມິຕ຺ຕກມ຺ມໍ ປຣິພ຺ຍຕ຺ຕໍ ນິມິຕ຺ຕກຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເທວທຕ຺ໂຕ ຈາຕິ. ຈ-ສທ຺ໂທ ອຕ຺ຕູປນຍເນ, ເຕນ ຍຖາ ຣາຊາ ອຊາຕສຕ຺ຕຸ ອຕ຺ຕໂນ ປິຕຸ ອຣິຍສາວກສ຺ສ ສຕ຺ຖຸອຸປຏ຺ຐາກສ຺ສ ຆາຕເນນ ມຫາປຣາໂຘ, ເອວໍ ຠຄວໂຕ ມຫາອນຕ຺ຖກຣສ຺ສ ເທວທຕ຺ຕສ຺ສ ອວສ຺ສຍຠາເວນ ປີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ອຸປເນຕິ. ຕສ຺ສ ປິຏ຺ຐິຉາຍາຍາຕິ ຕສ຺ສ ຊີວກສ຺ສ ປິຏ຺ຐິອປສ຺ສເຍນ, ຕໍ ປມຸຂໍ ກຕ຺ວາ ຕໍ ອປສ຺ສາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິກ຺ເຂປປຈ຺ເຉທນຕ຺ຖນ຺ຕິ ຠາວິນິຍາ ອຕ຺ຕໂນ ກຖາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກວິກ຺ເຂປນສ຺ສ ປຈ຺ຉິນ຺ທນຕ຺ຖໍ, ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິອຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ສໍ ຫີ’’ຕິອາທິ.

໑໕໑. ‘‘ໂສ ກິຣາ’’ຕິອາທິ ໂປຣາຓຏ຺ຐກຖາຍ ອາຄຕນໂຍ. ເອເສວ ນໂຍ ປຣໂຕ ມກ຺ຂລິປທນິພ຺ພຈເນປິ. ອຸປສງ຺ກມນ຺ຕີຕິ ອຸປຄຕາ. ຕເທວ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ອຄ຺ຄເຫສີຕິ ຕເທວ ນຄ຺ຄຣູປໍ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ກຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫິ.

ປພ຺ພຊິຕສມູຫສງ຺ຂາໂຕ ສງ຺ໂຆຕິ ປພ຺ພຊິຕສມູຫຕາມຕ຺ເຕນ ສງ຺ໂຆ, ນ ນິຍ຺ຍານິກທິຏ຺ຐິສຸວິສຸທ຺ຘສີລສາມຎ຺ຎວເສນ ສໍຫຕຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອສ຺ສ ສຕ຺ຖຸປຏິຎ຺ຎສ຺ສ ປຣິວາຣຠູໂຕ ອຕ຺ຖິ. ສ຺ເວວາຕິ ປພ຺ພຊິຕສມູຫສງ຺ຂາໂຕວ. ເກຈິ ປນ ‘‘ປພ຺ພຊິຕສມູຫວເສນ ສງ຺ຆີ, ຄຫຏ຺ຐສມູຫວເສນ ຄຓີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ເຕສໍ ມຕິມຕ຺ຕໍ ຄເຓ ເອວ ໂລເກ ສງ຺ຆ-ສທ຺ທສ຺ສ ນິຣູຬ຺ຫຕ຺ຕາ. ອາຈາຣສິກ຺ຂາປນວເສນາຕິ ອເຈລກ ວຕຈຣິຍາທິອາຈາຣສິກ຺ຂາປນວເສນ. ປາກໂຏຕິ ສງ຺ຆີອາທິຠາເວນ ປກາສິໂຕ. ‘‘ອປ຺ປິຈ຺ໂຉ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ລພ຺ຠມານໍ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາຍ ວຕ຺ຖມ຺ປິ ນ ນິວາເສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ຕສ຺ມິໍ ສາສນິເກ ວິຍ ສນ຺ຕຄຸຓນິຄູຫຓລກ຺ຂຓາ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາ ລພ຺ຠຕີຕິ. ຍໂສຕິ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ. ‘‘ຕຣນ຺ຕິ ເອເຕນ ສໍສາໂຣຆ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ສມ຺ມຕຕ຺ຕາ ຕິຕ຺ຖໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ລທ຺ຘີຕິ ອາຫ ‘‘ຕິຕ຺ຖກໂຣຕິ ລທ຺ຘິກໂຣ’’ຕິ. ສາຘຸສມ຺ມໂຕຕິ ‘‘ສາຘູ’’ຕິ ສມ຺ມໂຕ, ນ ສາຘູຫິ ສມ຺ມໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອຍໍ ສາຘູ’’ຕິອາທິ. ‘‘ອິມານິ ເມ ວຕສມາທານານິ ເອຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ສຸຈິຓານີ’’ຕິ ປພ຺ພຊິຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຕິກ຺ກນ຺ຕາ ພຫູ ຣຕ຺ຕິໂຍ ຊານາຕີຕິ ຣຕ຺ຕຎ຺ຎູ. ຕາ ປນສ຺ສ ຣຕ຺ຕິໂຍ ຈິຣກາລຠູຕາຕິ ກຕ຺ວາ ຈິຣໍ ປພ຺ພຊິຕສ຺ສ ອສ຺ສາຕິ ຈິຣປພ຺ພຊິໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຈິຣປພ຺ພຊິຕຕາຄຫເຓນ ພຸທ຺ຘິສີລຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ຣຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາຄຫເຓນ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຊານຕໍ. ອທ຺ຘານນ຺ຕິ ທີຆກາລໍ. ກິຕ຺ຕໂກ ປນ ໂສຕິ ອາຫ ‘‘ທ຺ເວ ຕໂຍ ຣາຊປຣິວຏ຺ເຏ’’ຕິ, ທ຺ວິນ຺ນໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຣາຊູນໍ ຣຊ຺ຊໍ ອນຸສາສນປຏິປາຏິໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອທ຺ຘຄໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ກຕໍ ວໂຍຄຫຓໍ ໂອສານວຍາເປກ຺ຂນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຈ຺ຉິມວຍໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ອຸຠຍນ຺ຕິ ‘‘ອທ຺ຘຄໂຕ, ວໂຍອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ ປທທ຺ວຍໍ.

ປຸພ຺ເພ ປິຕຣາ ສທ຺ຘິໍ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເທສນາຍ ສຸຕປຸພ຺ພຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຌານາຠິຎ຺ຎາທິ…ເປ… ໂສຕຸກາໂມ’’ຕິ. ທສ຺ສເນນາຕິ ນ ທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ, ທິສ຺ວາ ປນ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ອາລາປສລ຺ລາປໍ ກຕ຺ວາ ຕໂຕ ອກິຣິຍວາທໍ ສຸຕ຺ວາ ເຕສໍ ອນຕ຺ຕມໂນ ອໂຫສິ. ຄຸຓກຖາຍາຕິ ອຠູຕຄຸຓກຖາຍ. ເຕນາຫ ‘‘ສຸຏ຺ຐຸຕຣໍ ອນຕ຺ຕມໂນ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິ. ຍທິ ອນຕ຺ຕມໂນ, ກສ຺ມາ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສີຕິ ອາຫ ‘‘ອນຕ຺ຕມໂນ ສມາໂນປີ’’ຕິອາທິ.

໑໕໒. ໂຄສາລາຍາຕິ ເອວໍ ນາມເກ ຄາເມ. ວສ຺ສານກາເລ ຄຸນ຺ນໍ ຕິຏ຺ຐນສາລາຕິ ເອເກ.

໑໕໓. ປຏິກິຏ຺ຐຕຣນ຺ຕິ ນິຫີນຕຣໍ. ຕນ຺ຕາວຸຕານີຕິ ຕນ຺ເຕ ປສາເຣຕ຺ວາ ວີຕານິ. ‘‘ສີເຕ ສີໂຕ’’ຕິອາທິນາ ຉຫາກາເຣຫິ ຕສ຺ສ ນິຫີນສ຺ສ ນິຫີນຕຣຕໍ ທສ຺ເສຕິ.

໑໕໔. ວຈ຺ຈໍ ກຕ຺ວາປີຕິ ປິ-ສທ຺ເທນ ໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາປິ ເກນຈິ ອສຸຈິນາ ມກ຺ຂິໂຕ ປີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕິ. ວາລິກຖູປໍ ກຕ຺ວາຕິ ວຕ຺ຕວເສນ ວາລິກາຍ ຖູປໍ ກຕ຺ວາ.

໑໕໖. ປລິພຸທ຺ຘນກິເລໂສຕິ ສໍສາເຣ ປລິພຸທ຺ຘນກິຈ຺ໂຈ ຣາຄາທິກິເລໂສ ເຂຕ຺ຕວຕ຺ຖຸປຸຕ຺ຕທາຣາທິວິສໂຍ.

ໂກມາຣຠຈ຺ຈຊີວກກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໕໗. ນ ຍຖາຘິປ຺ປາຍໍ ວຕ຺ຕຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນຕ຺ໂຖ ວຕ ເມ’’ຕິ. ຊີວກສ຺ສ ຕຸຓ຺ຫີຠາໂວ ມມ ອຘິປ຺ປາຍສ຺ສ ມທ຺ທນສທິໂສ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ກຖາປເນນ ມມ ອຘິປ຺ປາໂຍ ປູເຣຕພ຺ໂພຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ຣຎ຺ໂຎ ອຊ຺ຌາສໂຍຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຫຕ຺ຖິມ຺ຫິ ນຸ ໂຂ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ກິໍ ຕຸຓ຺ຫີຕິ ກິໍ ກາຣຓາ ຕຸຓ຺ຫີ, ກິໍ ຕໍ ກາຣຓໍ, ເຍນ ຕຸວໍ ຕຸຓ຺ຫີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເກນ ກາຣເຓນ ຕຸຓ຺ຫີ’’ຕິ.

ກາມໍ ສພ຺ພາປິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ປຏິປຕ຺ຕິ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓາ ອຈ຺ຉຣິຍອພ຺ຠຸຕຣູປາ ຈ, ຕຖາປິ ຄພ຺ໂຠກ຺ກນ຺ຕິ- ອຠິຊາຕິອຠິນິກ຺ຂມນອຠິສມ຺ໂພຘິຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນ- ຍມກປາຏິຫາຣິຍເທໂວໂຣຫຓານິ ສເທວເກ ໂລເກ ອຕິວິຍ ສຸປາກຏານິ, ນ ສກ຺ກາ ເກນຈິ ປຏິພາຫິຕຸນ຺ຕິ ຕານິເຍເວຕ຺ຖ ອຸທ຺ຘຏານິ. ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ເຖຕິ ອິຕ຺ຖໍ ເອວໍ ປກາໂຣ ຠູໂຕ ຊາໂຕຕິ ເອວໍ ກຖນຕ຺ເຖ. ອຸປໂຍຄວຈນນ຺ຕິ. ‘‘ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠີຕິ ອຸປສຄ຺ໂຄ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ຖໂຊຕໂກ, ເຕນ ໂຍຄໂຕ ‘‘ຕໍ ໂຂ ປນ ຠຄວນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ສາມິອຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນໍ, ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ໂຂ ປນ ຠຄວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ກລ຺ຍາຓຄຸຓສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ກລ຺ຍາເຓຫິ ຄຸເຓຫິ ຍຸຕ຺ໂຕ, ຕໍ ນິສ຺ສິໂຕ ຕພ຺ພິສຍຕາຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເສຏ຺ໂຐຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ກິຕ຺ເຕຕພ຺ພໂຕ ກິຕ຺ຕິ, ສາ ເອວ ສທ຺ທນີຍໂຕ ສທ຺ໂທຕິ ອາຫ ‘‘ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທຕິ ກິຕ຺ຕິເຍວາ’’ຕິ. ອຠິຕ຺ຖວນວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ສທ຺ໂທ ຖຸຕິໂຆໂສ. ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຄຸເຓ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສເທວກໍ ໂລກໍ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ອຸຄ຺ຄໂຕ.

ໂສ ຠຄວາຕິ ໂຍ ໂສ ສມຕິໍ ສປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ສພ຺ພກິເລເສ ຠຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເທວານໍ ອຕິເທໂວ ສກ຺ການໍ ອຕິສກ຺ໂກ ພ຺ຣຫ຺ມານໍ ອຕິພ຺ຣຫ຺ມາ ໂລກນາໂຖ ຠາຄ຺ຍວນ຺ຕຕາທີຫິ ກາຣເຓຫິ ສເທວເກ ໂລເກ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ປຕ຺ຖຏກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ, ໂສ ຠຄວາ. ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ຈ ອິທໍ ສຕ຺ຖຸ ນາມກິຕ຺ຕນໍ. ເຕນາຫ ອາຍສ຺ມາ ຘມ຺ມເສນາປຕິ ‘‘ຠຄວາຕິ ເນຕໍ ນາມໍ ມາຕຣາ ກຕ’’ນ຺ຕິອາທິ (ມຫານິ. ໘໔). ປຣໂຕ ປນ ຠຄວາຕິ ຄຸຓກິຕ຺ຕນໍ.

ຍຖາ ກມ຺ມຏ຺ຐານິເກນ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ນວຏ຺ຐາເນສຸ ປຈ຺ເຈກໍ ອິຕິ-ສທ຺ທໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ອນຸສ຺ສຣີຍນ຺ຕິ, ເອວໍ ພຸທ຺ຘຄຸຓສງ຺ກິຕ຺ຕເກນາປີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິຕິປິ ອຣຫໍ, ອິຕິປິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ…ເປ… ອິຕິປິ ຠຄວາ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ອິຕິເປຕໍ ອຠູຕໍ, ອິຕິເປຕໍ ອຕຈ຺ຉ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໕) ວິຍ ອິຘ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈກ຺ຂກຣຓຕ຺ໂຖ, ປິ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ, ເຕນ ຈ ເຕສໍ ຄຸຓານໍ ພຫຸຠາໂວ ທີປິໂຕ. ຕານິ ຈ ສງ຺ກິຕ຺ເຕນ຺ເຕນ ວິຎ຺ຎຸນາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສມ຺ມຸຂີຠູຕາເນວ ກຕ຺ວາ ສງ຺ກິຕ຺ເຕຕພ຺ພານີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິມິນາ ຈ ອິມິນາ ຈ ກາຣເຓນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຫ. ເອວຎ຺ຫິ ນິຣູເປຕ຺ວາ ກິຕ຺ເຕນ຺ເຕ ຍສ຺ສ ສງ຺ກິຕ຺ເຕຕິ, ຕສ຺ສ ຠຄວຕິ ອຕິວິຍ ອຠິປ຺ປສາໂທ ໂຫຕິ. ອາຣກຕ຺ຕາຕິ ສຸວິທູຣຕ຺ຕາ. ອຣີນນ຺ຕິ ກິເລສາຣີນໍ. ອຣານນ຺ຕິ ສໍສາຣຈກ຺ກສ຺ສ ອຣານໍ. ຫຕຕ຺ຕາຕິ ວິຫຕຕ຺ຕາ. ປຈ຺ຈຍາທີນນ຺ຕິ ຈີວຣາທິປຈ຺ຈຍານຎ຺ເຈວ ປູຊາວິເສສານຎ຺ຈ. ຕໂຕຕິ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄໂຕ. ຍຖາ ຈ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄໂຕ, ເອວໍ ຕໍສໍວຓ຺ຓນໂຕປິ ເນສໍ ວິຕ຺ຖາໂຣ ຄເຫຕພ຺ໂພ.

ຍສ຺ມາ ຊີວໂກ ພຫຸໂສ ສຕ຺ຖຸສນ຺ຕິເກ ພຸທ຺ຘຄຸເຓ ສຸຕ຺ວາ ຐິໂຕ, ທິຏ຺ຐສຈ຺ຈຕາຍ ຈ ສຕ຺ຖຸສາສເນ ວິຄຕກຖໍກໂຖ ເວສາຣຊ຺ຊປ຺ປຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ຊີວໂກ ປນາ’’ຕິອາທິ. ປຎ຺ຈວຓ຺ຓາຍາຕິ ຂຸທ຺ທິກາທິວເສນ ປຎ຺ຈປ຺ປກາຣາຍ. ນິຣນ຺ຕຣໍ ຜຸຏໍ ອໂຫສິ ກຕາຘິກາຣຠາວໂຕ. ກມ຺ມນ຺ຕຣາຍວເສນ ຫິສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ຄຸຓສຣີຣໍ ຂຕຸປຫຕໍ ອໂຫສິ.

໑໕໘. ‘‘ອຸຕ຺ຕມ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ນ ເກວລໍ ເສຏ຺ຐຠາໂວ ເອເວຕ຺ຖ ກາຣຓໍ, ອຖ ໂຂ ອປ຺ປສທ຺ທຕາປິ ກາຣຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອສ຺ສຍານຣຖຍານານີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຫຕ຺ຖິຍາເນສຸ ນິພ຺ພິເສວນເມວ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຫຕ຺ຖິນິໂຍວ ກປ຺ປາເປສິ. ຣຎ຺ໂຎ ອາສງ຺ການິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ອາສນ຺ນຈາຣີຠາເວນ ຕຕ຺ຖ ອິຕ຺ຖິໂຍວ ນິສຊ຺ຊາປິຕາ. ຣຎ຺ໂຎ ປເຣສໍ ທຸຣຸປສງ຺ກມນຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຕາ ປຸຣິສເວສໍ ຄາຫາເປຕ຺ວາ ອາວຸຘຫຕ຺ຖາ ກາຣິຕາ. ປຏິເວເທສີຕິ ຎາເປສິ. ຕເທວາຕິ ຄມນໍ, ອຄມນເມວ ວາ.

໑໕໙. ມຫຎ຺ຈາຕິ ກຣຓຕ຺ເຖ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ມຫຕາຈາ’’ຕິ. ມຫຈ຺ຈາຕິ ມຫຕິຍາ, ລິງ຺ຄວິປລ຺ລາສວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ມຫນ຺ເຕນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຣາຊານຸຠາເວນາ’’ຕິ ‘‘ທ຺ວິນ຺ນໍ ມຫາຣຏ຺ຐານໍ ອິສ຺ສຣິຍສິຣີ’’ຕິ ອງ຺ຄມຄຘຣຏ຺ຐານໍ ອາຘິປຈ຺ຈມາຫ. ອາສຕ຺ຕຂຄ຺ຄານີຕິ ອໍເສ ໂອລມ຺ພນວເສນ ສນ຺ນທ຺ຘອສີນິ. ກຸລໂຠຄອິສ຺ສຣິຍາທິວເສນ ມຫຕີ ມຕ຺ຕາ ເອເຕສນ຺ຕິ ມຫາມຕ຺ຕາ, ມຫານຸຠາວາ ຣາຊປຸຣິສາ. ວິຊ຺ຊາຘຣຕຣຸຓາ ວິຍາຕິ ວິຊ຺ຊາຘຣກຸມາຣາ ວິຍ. ຣຏ຺ຐິຍປຸຕ຺ຕາຕິ ໂຠຊປຸຕ຺ຕາ. ຫຕ຺ຖິຆຏາຕິ ຫຕ຺ຖິສມູຫາ. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສງ຺ຆຏ຺ຏນາຕິ ອວິຈ຺ເຉທວເສນ ຄມເນນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສມ຺ພນ຺ຘາ.

ຈິຕ຺ຕຸຕ຺ຣາໂສ ສຍໍ ຠາຍນຏ຺ເຐນ ຠຍໍ ຍຖາ ຕຖາ ຠາຍຕີຕິ ກຕ຺ວາ. ຎາຓໍ ຠາຍິຕພ຺ເພ ເອວ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ຠຍໂຕ ອຸປຏ຺ຐິເຕ ‘‘ຠາຍິຕພ຺ພມິທ’’ນ຺ຕິ ຠຍໂຕ ຕີຣຓໂຕ ຠຍໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຠຍຕຸປຏ຺ຐານຎາຓໍ ປນ ຠາຍຕິ ນຠາຍຕີຕິ? ນ ຠາຍຕິ. ຕຎ຺ຫິ ອຕີຕາ ສງ຺ຂາຣາ ນິຣຸທ຺ຘາ, ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ອນາຄຕາ ນິຣຸຊ຺ຌິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ຕີຣຓມຕ຺ຕເມວ ໂຫຕີ’’ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໗໕໑). ອາຣມ຺ມຓໍ ຠາຍຕິ ເອຕສ຺ມາຕິ ຠຍໍ. ໂອຕປ຺ປໍ ປາປໂຕ ຠາຍຕິ ເອເຕນາຕິ ຠຍໍ. ຠຍານກນ຺ຕິ ຠາຍນາກາໂຣ. ຠຍນ຺ຕິ ຎາຓຠຍໍ. ສໍເວຄນ຺ຕິ ສໂຫຕ຺ຕປ຺ປຎາຓໍ ສນ຺ຕາສນ຺ຕິ ສພ຺ພໂສ ອຸພ຺ພິຊ຺ຊນໍ. ຠາຍິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ຠຍໍ ຠີມຠາເວນ ເຠຣວນ຺ຕິ ຠຍເຠຣວໍ, ຠີຕພ຺ພວຕ຺ຖຸ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ.

ຠີຣຸໍ ປສໍສນ຺ຕີຕິ ປາປໂຕ ຠາຍນໂຕ ອຸຕ຺ຕສນໂຕ ຠີຣຸໍ ປສໍສນ຺ຕິ ປຓ຺ຑິຕາ. ນ ຫິ ຕຕ຺ຖ ສູຣນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ປາປກຣເຓ ສູຣໍ ປຄພ຺ຠຘໍສິນໍ ນ ຫິ ປສໍສນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຠຍາ ຫິ ສນ຺ໂຕ ນ ກໂຣນ຺ຕິ ປາປ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຠຍາຕິ ປາປຸຕ຺ຣາສໂຕ, ໂອຕ຺ຕປ຺ປເຫຕູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຣີຣຈລນນ຺ຕິ ຠຍວເສນສຣີຣສໍກມ຺ໂປ. ເອເກຕິ ອຸຕ຺ຕຣວິຫາຣວາສິໂນ. ‘‘ຣາຊຄເຫ’’ຕິອາທິ ເຕສໍ ອຘິປ຺ປາຍວິວຣຓໍ. ກາມໍ ວຍຕຸລ຺ໂຍ ‘‘ວຍສ຺ໂສ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຣູຬ຺ຫິເຣໂສ, ໂຍ ໂກຈິ ປນ ສຫາໂຍ ວຍສ຺ໂສ, ຕສ຺ມາ ວຍສ຺ສາຠິລາໂປຕິ ສຫາຍາຠິລາໂປ. ນ ວິປ຺ປລມ຺ເຠສີຕິ ນ ວິສໍວາເທສິ. ວິນສ຺ເສຍ຺ຍາຕິ ຈິຕ຺ຕວິຆາເຕນ ວິຫຎ຺ເຎຍ຺ຍ.

ສາມຎ຺ຎຜລປຸຈ຺ຉາວຓ຺ຓນາ

໑໖໐. ຠຄວໂຕ ເຕໂຊຕິ ພຸທ຺ຘານຸຠາໂວ. ຣຎ຺ໂຎ ສຣີຣໍ ຜຣິ ຍຖາ ຕໍ ໂສຓທຓ຺ຑສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິກໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ອນ຺ໂຕວນສຓ຺ຑຄຕສ຺ສ. ເອເກຕິ ອຸຕ຺ຕຣວິຫາຣວາສິໂນ.

໑໖໑. ເຍນ, ເຕນາຕິ ຈ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຍຕ຺ຖ ຠຄວາ, ຕຕ຺ຖ ຄໂຕ’’ຕິ. ຕທາ ຕສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ ຕຸຓ຺ຫີຠາວສ຺ສ ອນວເສສໂຕ ພ຺ຍາປິຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຸຓ຺ຫີຠູຕໍ ຕຸຓ຺ຫີຠູຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຍໂຕ ຍໂຕ…ເປ… ເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ຫຕ຺ຖສ຺ສ ກຸກຕຕ຺ຕາ ອສໍຍໂມ ອສມ຺ປຊຎ຺ຎກິຣິຍາ ຫຕ຺ຖກຸກ຺ກຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ວາ-ສທ຺ໂທ ອວຸຕ຺ຕວິກປ຺ປຕ຺ໂຖ, ເຕນ ຕທຎ຺ໂຎ ອສໍຍມຠາໂວ ວິຠາວິໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ປນ ຈກ຺ຂຸອສໍຍໂມ ສພ຺ພປຐໂມ, ທຸນ຺ນິວາໂຣ ຈາຕິ ຕທຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສພ຺ພາລງ຺ກາຣປຏິມຓ຺ຑິຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາຍິກວາຈສິເກນ ອຸປສເມນ ລທ຺ເຘນ ອິຕໂຣປິ ອນຸມານໂຕ ລທ຺ໂຘ ເອວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ມານສິເກນ ຈາ’’ຕິ. ອຸປສມນ຺ຕິ ສໍຍມໍ, ອາຈາຣສມ຺ປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຎ຺ຈປຣິວຏ຺ເຏຕິ ປຎ຺ຈປຸຣິສປຣິວຏ຺ເຏ. ປຎ຺ຈຫາກາເຣຫີຕິ ‘‘ອິຏ຺ຐານິຏ຺ເຐ ຕາທີ’’ຕິ (ມຫານິ. ໓໘, ໑໙໒) ເອວໍ ອາທິນາ ອາຄເຕຫິ, ປຎ຺ຈວິຘອຣິຍິທ຺ຘິສິທ຺ເຘຫິ ຈ ປຎ຺ຈຫິ ປກາເຣຫິ. ຕາທິລກ຺ຂເຓຕິ ຕາທິຠາເວ.

໑໖໒. ນ ເມ ປຎ຺ຫວິສ຺ສຊ຺ຊເນ ຠາໂຣ ອຕ຺ຖີຕິ ສຕ຺ຖຸ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓຈາຣຕາທສ຺ສນໍ. ຍທາກງ຺ຂສີຕິ ນ ວທນ຺ຕິ, ກຖໍ ປນ ວທນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສຸຕ຺ວາ ເວທິສ຺ສາມາ’’ຕິ ປເທສຎາເຓ ຐິຕຕ຺ຕາ. ພຸທ຺ຘາ ປນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸປວາຣຓໍ ປວາເຣນ຺ຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ຍກ຺ຂນຣິນ຺ທເທວສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓປຣິພ຺ພາຊການ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ‘‘ປຸຈ຺ຉາວຸໂສ ຍທາກງ຺ຂສີ’’ຕິອາທີນິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓໗, ໒໔໖; ສຸ. ນິ. ອາຬວກສຸຕ຺ເຕ) ສຸຕ຺ຕປທານິ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕານໍ ເຍສໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ວເສນ ອາຄຕານິ, ຕໍ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ‘‘ປຸຈ຺ຉາວຸໂສ ຍທາກງ຺ຂສີ’’ຕິ ອິທໍ ອາຬວກສ຺ສ ຍກ຺ຂສ຺ສ ໂອກາສກຣຓໍ, ເສສານິ ນຣິນ຺ທາທີນໍ. ມນສິຈ຺ຉສີຕິ ມນສາ ອິຈ຺ຉສິ. ປຸຈ຺ຉວ຺ໂຫ, ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ມນສິຈ຺ຉຖາຕິ ພາວຣິສ຺ສ ສໍສຍໍ ມນສາ ປຸຈ຺ຉວ຺ໂຫ. ຕຸມ຺ຫາກໍ ປນ ສພ຺ເພສໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ສພ຺ພສໍສຍໍ ມນສາ, ອຎ຺ຎຖາ ຈ, ຍຖາ ອິຈ຺ຉຖ, ຕຖາ ປຸຈ຺ຉວ຺ໂຫຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ສາຘຸຣູປາຕິ ສາຘຸສຠາວາ. ຘມ຺ໂມຕິ ປເວຓີຘມ຺ໂມ. ວຸທ຺ຘນ຺ຕິ ສີລາທີຫິ ພຸທ຺ຘິປ຺ປຕ຺ຕໍ, ຄຣຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອສ ຠາໂຣຕິ ເອສ ສໍສຍູປຈ຺ເຉທນສງ຺ຂາໂຕ ຠາໂຣ, ອາຄໂຕ ຠາໂຣ ອວສ຺ສໍ ອາວຫິຕພ຺ໂພຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຎຕ຺ວາ ສຍນ຺ຕິ ປຣູປເທເສນ ວິນາ ສຍເມວ ຎຕ຺ວາ.

ສຸຈິຣເຕນາຕິ ເອວໍ ນາມເກນ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ. ຕຄ຺ຆາຕິ ເອກໍເສນ. ຍຖາປິ ກຸສໂລ ຕຖາຕິ ຍຖາ ສພ຺ພຘມ຺ມກຸສໂລ ສພ຺ພວິທູ ຊານາຕິ ກເຖຕິ, ຕຖາ ອຫມກ຺ຂິສ຺ສໍ. ຣາຊາ ຈ ໂຂ ຕໍ ຍທິ ກາຫຕິ ວາ ນ ວາຕິ ໂຍ ຕໍ ອິຘ ປຸຈ຺ຉິຕຸໍ ເປເສສິ, ໂສ ຣາຊານໍ ຕຍາ ປຸຈ຺ຉິຕໍ ກໂຣຕຸ ວາ ມາ ວາ, ອຫໍ ປນ ເຕ ອກ຺ຂິສ຺ສໍ ອກ຺ຂິສ຺ສາມິ, ອາຈິກ຺ຂິສ຺ສາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໖໓. ສິປ຺ປນຏ຺ເຐນ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພຕາຍ ຈ ສິປ຺ປເມວ ສິປ຺ປາຍຕນໍ ຊີວິກາຍ ກາຣຓຠາວໂຕ. ເສຍ຺ຍຖິທນ຺ຕິ ນິປາໂຕ, ຕສ຺ສ ເຕ ກຕເມຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸຖຸ ສິປ຺ປາຍຕນານີຕິ ຫິ ສາຘາຣຓໂຕ ສິປ຺ປານິ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ອຸປຣິ ຕໍຕໍສິປ຺ປູປຊີວິໂນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານກຖາຍ ປປຎ຺ຈໍ ປຣິຫຣິຕຸໍ. ອຎ຺ຎຖາ ຍຖາຘິປ຺ເປຕານິ ຕາວ ສິປ຺ປາຍຕນານິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຸນ ຕໍຕໍສິປ຺ປູປຊີວີສຸ ທສ຺ສິຍມາເນສຸ ປປຎ຺ໂຈ ສິຍາຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຫຕ຺ຖາໂຣຫາ’’ຕິອາທິ.

ຫຕ຺ຖິໍ ອາໂຣຫນ຺ຕິ, ອາໂຣຫາປຍນ຺ຕິ ຈາຕິ ຫຕ຺ຖາໂຣຫາ. ເຍຫິ ປໂຍເຄຫິ ປຸຣິໂສ ຫຕ຺ຖິໂນ ອາໂຣຫນໂຍຄ຺ໂຄ ໂຫຕິ, ຫຕ຺ຖິສ຺ສ ຕໍ ປໂຍຄໍ ວິຘາຍຕໍ ສພ຺ເພສໍ ເປເຕສໍ ຄຫຓໍ. ເຕນາຫ ‘‘ສພ຺ເພປີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຫຕ຺ຖາຈຣິຍາ ນາມ ເຍ ຫຕ຺ຖິໂນ ຫຕ຺ຖາໂຣຫການຎ຺ຈ ສິກ຺ຂປກາ. ຫຕ຺ຖິເວຊ຺ຊາ ນາມ ຫຕ຺ຖິຠິສກ຺ກາ. ຫຕ຺ຖິເມຓ຺ຑາ ນາມ ຫຕ຺ຖີນໍ ປາທຣກ຺ຂກາ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຫຕ຺ຖີນໍ ຍວສທາຍກາທິເກ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອສ຺ສາໂຣຫາ ຣຖິກາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຣເຖ ນິຍຸຕ຺ຕາ ຣຖິກາ. ຣຖຣກ຺ຂາ ນາມ ຣຖສ຺ສ ອາຓິຣກ຺ຂກາ. ຘນຸໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ຄຓ຺ຫາເປນ຺ຕິ ຈາຕິ ຘນຸຄ຺ຄຫາ, ອິສ຺ສາສາ ຘນຸສິປ຺ປສ຺ສ ສິກ຺ຂາປກາ ຈ. ເຕນາຫ ‘‘ຘນຸອາຈຣິຍາ ອິສ຺ສາສາ’’ຕິ. ເຈເລນ ເຈລປຏາກາຍ ຍຸທ຺ເຘ ອກນ຺ຕິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ເຈລກາຕິ ອາຫ ‘‘ເຍ ຍຸທ຺ເຘ ຊຍຘຊໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຸຣໂຕ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ. ຍຖາ ຕຖາ ຐິເຕ ເສນິເກ ພ຺ຍູຫກຣຓວເສນ ຕໂຕ ຈລຍນ຺ຕິ ອຸຈ຺ຈາເລນ຺ຕີຕິ ຈລກາ. ສກຸຓຄ຺ຆິອາທໂຍ ວິຍ ມໍສປິຓ຺ຑໍ ປຣເສນາສມູຫໍ ສາຫສິກມຫາໂຍຘຕາຍ ເຉຕ຺ວາ ເຉຕ຺ວາ ທຍນ຺ຕິ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ປິຓ຺ຑທາຍກາ. ທຸຕິຍວິກປ຺ເປ ປິຓ຺ເຑ ທຍນ຺ຕິ ຊນສມ຺ມທ຺ເທ ອຸປ຺ປຕນ຺ຕາ ວິຍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ປິຓ຺ຑທາຍກາຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຸຄ຺ຄຕຸຄ຺ຄຕາຕິ ຖາມຊວປຣກ຺ກມາທິວເສນ ອຕິວິຍ ອຸຄ຺ຄຕາ ອຸຄ຺ຄາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປກ຺ຂນ຺ທນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວີຣສູຣຠາເວນ ອສຊ຺ຊມານາ ປຣເສນໍ ອນຸປວິສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຖາມຊວພລປຣກ຺ກມາທິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ມຫານາຄາ ວິຍ ມຫານາຄາ. ເອກນ຺ຕສູຣາຕິ ເອກາກິສູຣາ ອຕ຺ຕໂນ ສູຣຠາເວເນວ ເອກາກິໂນ ຫຸຕ຺ວາ ຍຸຊ຺ຌນກາ. ສຊາລິກາຕິ ສວມ຺ມິກາ. ສຣປຣິຕ຺ຕາຓຈມ຺ມນ຺ຕິ ຈມ຺ມປຣິສິພ຺ພິຕໍ ເຂຏກໍ, ຈມ຺ມມຍໍ ວາ ຜລກໍ. ຆຣທາສໂຍຘາຕິ ອນ຺ໂຕຊາຕໂຍຘາ.

ອາຬາຣໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ມຫານສໍ, ຕຕ຺ຖ ນິຍຸຕ຺ຕາຕິ ອາຬາຣິກາ, ຠຕ຺ຕກາຣາ. ປູວິກາຕິ ປູວສມ຺ປາທກາ, ເຍ ປູວເມວ ນານປ຺ປກາຣໂຕ ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ ວິກ຺ກິຓນ຺ຕາ ຊີວນ຺ຕິ. ເກສນຂລິຂນາທິວເສນ ມນຸສ຺ສານໍ ອລງ຺ກາຣວິຘິໍ ກປ຺ເປນ຺ຕິ ສໍວິທຫນ຺ຕີຕິ ກປ຺ປກາ. ນ຺ຫາປກາຕິ ຈຸຓ຺ຓວິເລປນາທີຫິ ມລຫຣຓວຓ຺ຓສມ຺ປາທນວິຘິນາ ນ຺ຫາເປນ຺ຕີຕິ ນ຺ຫາປກາ. ນວນ຺ຕາທິວິຘິນາ ປວຕ຺ໂຕ ຄຓນຄນ຺ໂຖ ອນ຺ຕຣາ ຉິທ຺ທາຠາເວນ ອຈ຺ຉິທ຺ທໂກຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ຄຓນໍ ອຸປນິສ຺ສາຍ ຊີວນ຺ຕາ ອຈ຺ຉິທ຺ທກປາຐກາ. ຫຕ຺ເຖນ ອຘິປ຺ປາຍວິຎ຺ຎາປນໍ ຫຕ຺ຖມຸທ຺ທາ ຫຕ຺ຖ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ຕເທກເທເສສຸ ອງ຺ຄຸລີສຸ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ‘‘ນ ຠຸຎ຺ຊມາໂນ ສພ຺ພໍ ຫຕ຺ຖໍ ມຸເຂ ປກ຺ຂິປິສ຺ສາມີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ, ຕສ຺ມາ ອງ຺ຄຸລິສງ຺ໂກຈນາທິນາ ຄຓນາ ຫຕ຺ຖມຸທ຺ທາຍ ຄຓນາ. ຈິຕ຺ຕກາຣາທີນີຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຠມກາຣໂກຏ຺ຏກເລຂກ ວິລີວກາຣາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມຕິ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ. ສນ຺ທິຏ຺ຐິກເມວາຕິ ອສມ຺ປຣາຍິກຕາຍ ສາມໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ສຍໍ ອນຸຠວິຕພ຺ພໍ ອຕ຺ຕປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຂິຕນ຺ຕິ ສຸຂປ຺ປຕ຺ຕໍ. ອຸປຣີຕິ ເທວໂລເກ. ໂສ ຫິ ມນຸສ຺ສໂລກໂຕ ອຸປຣິໂມ. ກມ຺ມສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ ຕສ຺ສ ຜລໍ ຕສ຺ສ ອຄ຺ຄິສິຂາ ວິຍ ໂຫຕິ, ຕຎ຺ຈ ອຸທ຺ຘໍ ເທວໂລເກຕິ ອາຫ ‘‘ອຸທ຺ຘໍ ອຄ຺ຄໍ ອສ຺ສາ ອຕ຺ຖີຕິ ອຸທ຺ຘຄ຺ຄິກາ’’ຕິ. ສຄ຺ຄໍ ອຣຫຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຜລຠູຕໍ ສຄ຺ຄໍ ອຣຫຕິ, ຕຕ຺ຖ ສາ ນິພ຺ພຕ຺ຕນາຣໂຫຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຂວິປາກາຕິ ອິຏ຺ຐວິປາກວິປຈ຺ຈນີກາ. ສຸຏ຺ຐຸ ອຄ຺ເຄຕິ ອຕິວິຍ ອຸຕ຺ຕເມ ອຸຬາເຣ. ທກ຺ຂນ຺ຕິ ວຑ຺ຒນ຺ຕິ ເອຕາຍາຕິ ທກ຺ຂິຓາ, ປຣິຈ຺ຈາຄມຍໍ ປຸຎ຺ຎນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທກ຺ຂິຓໍ ທານ’’ນ຺ຕິ.

ມຄ຺ໂຄ ສາມຎ຺ຎໍ ສມິຕປາປສມຓຠາໂວຕິ ກຕ຺ວາ. ຍສ຺ມາ ອຍໍ ຣາຊາ ປພ຺ພຊິຕານໍ ທາສກສ຺ສກາທີນໍ ໂລກໂຕ ອຠິວາທນາທິລາໂຠ ສນ຺ທິຏ຺ຐິກໍ ສາມຎ຺ຎຜລນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ ໂກຈິ ສມໂຓ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ວາ ອີທິສມຕ຺ຖໍ ຊານນ຺ໂຕ’’ຕິ ວີມໍສນ຺ໂຕ ປູຣຓາທິເກ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ເຕສໍ ກຖາຍ ອນາຣາຘິຕຈິຕ຺ໂຕ ຠຄວນ຺ຕມ຺ປິ ຕມຕ຺ຖໍ ປຸຈ຺ຉິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປຣິ ອາຄຕໍ ປນ ທາສກສ຺ສໂກປມໍ ສນ຺ຘາຍ ປຸຈ຺ຉຕີ’’ຕິ.

ກຓ຺ຫປກ຺ຂນ຺ຕິ ຍຖາປຸຈ຺ຉິເຕ ອຕ຺ເຖ ລພ຺ຠມານໍ ທິຏ຺ຐິຄຕູປສຎ຺ຫິຕໍ ສໍກິເລສປກ຺ຂໍ. ສຸກ຺ກປກ຺ຂນ຺ຕິ ຕພ຺ພິຘຸຣໍ ອຸປຣິສຸຕ຺ຕາຄຕໍ ໂວທານປກ຺ຂໍ. ສມຓໂກລາຫລນ຺ຕິ ສມຓໂກຕູຫລໍ ຕໍຕໍສມຓວາທານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິໂຣຘໍ. ສມຓຠຓ຺ຑນນ຺ຕິ ເຕເນວ ວິໂຣເຘນ ‘‘ເອວໍວາທີນໍ ເຕສໍ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ອຍໍ ໂທໂສ, ເອວໍວາທີນໍ ອຍໍ ໂທໂສ’’ຕິ ເອວໍ ຕໍຕໍວາທສ຺ສ ປຣິຠາສນໍ. ຣຎ຺ໂຎ ຠາຣໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ເທສນາໂກສລ຺ເລນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໑໖໔. ປຓ຺ຑິຕປຕິຣູປການນ຺ຕິ ອາມໍ ວິຍ ປກ຺ການໍ ປຓ຺ຑິຕາຠາສານໍ.

ປູຣຓກສ຺ສປວາທວຓ຺ຓນາ

໑໖໕. ເອກໍ ອິທາຫນ຺ຕິ ເອກາຫໍ. ອິຘ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ, ເອກາຫໍ ສມຍໍ ຕິຈ຺ເຈວ ອຕ຺ໂຖ. ສຣິຕພ຺ພຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອນຸສ຺ສຣຓານຸຈ຺ຉວິກໍ.

໑໖໖. ສຫຕ຺ຖາ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ສຫຕ຺ເຖເນວ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ. ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍຖາວຣາທໂຍປິ ອິຘ ສຫຕ຺ຖກຣເຓເນວ ສງ຺ຄຫິຕາ. ຫຕ຺ຖາທີນີຕິ ຫຕ຺ຖປາທກຓ຺ຓນາສາທີນິ. ປຈນໍ ທຫນໍ ວິພາຘນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທຓ຺ເຑນ ອຸປ຺ປີເຬນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ. ປປຎ຺ຈສູທນິຍໍ ‘‘ຕຊ຺ເຊນ຺ຕສ຺ສ ວາ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ອິຘ ປນ ຕຊ຺ຊນໍ ປຣິຠາສນໍ ທຓ຺ເຑເນວ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ທຓ຺ເຑນ ອຸປ຺ປີເຬນ຺ຕສ຺ສ’’ ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສກໍ ສຍໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ປຣສ຺ສ ໂສກກາຣຓໍ ສຍໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ, ໂສກໍ ວາ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕສ຺ສ. ປເຣຫີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວຈນກເຣຫິ. ສຍມ຺ປິ ຜນ຺ທໂຕຕິ ປຣສ຺ສ ວິພາຘນປໂຍເຄນ ສຍມ຺ປິ ຜນ຺ທໂຕ. ‘‘ອຕິປາຕາປຍໂຕ’’ຕິ ປທໍ ສຸທ຺ຘກຕ຺ຕຸອຕ຺ເຖ ເຫຕຸກຕ຺ຕຸອຕ຺ເຖ ຈ ວຕ຺ຕຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຫນນ຺ຕສ຺ສາປິ ຫນາເປນ຺ຕສ຺ສາປີ’’ຕິ. ກາຣຓວເສນາຕິ ກາຣາປນວເສນ.

ຆຣສ຺ສ ຠິຕ຺ຕິ ອນ຺ໂຕ ພຫິ ຈ ສນ຺ຘິຕາ ຫຸຕ຺ວາ ຐິຕາ ຆຣສນ຺ຘິ. ກິຎ຺ຈິປິ ອເສເສຕ຺ວາ ນິຣວເສໂສ ໂລໂປ ນິລ຺ໂລໂປ. ເອກາຄາເຣ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ວິໂລໂປ ເອກາຄາຣິໂກ. ປຣິໂຕ ສພ຺ພໂສ ປນ຺ເຖ ຫນນໍ ປຣິປນ຺ໂຖ. ປາປໍ ນ ກຣີຍຕິ ປຸພ຺ເພ ອສຎ຺ຎໂຕ ອຸປ຺ປາເທຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ນຕ຺ຖິ ປາປໍ. ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ສຕ຺ຕາ ປາເປ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສຕ຺ຕາ ປນ ປາປໍ ກໂຣມາຕິ ເອວໍ ສຎ຺ຎິໂນ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ. ເອວໍ ກິຣສ຺ສ ໂຫຕິ – ອິເມສຎ຺ຫິ ສຕ຺ຕານໍ ຫິໍສາທິກິຣິຍາ ນ ອຕ຺ຕານໍ ຜຸສຕິ ຕສ຺ສ ນິຈ຺ຈຕາຍ ນິພ຺ພິກາຣຕ຺ຕາ ສຣີຣໍ ປນ ອເຈຕນໍ ກຏ຺ຐກລິງ຺ຄຣູປມໍ, ຕສ຺ມິໍ ວິໂກປິເຕປິ ນ ກິຎ຺ຈິ ປາປນ຺ຕິ. ຂຸຣເນມິນາຕິ ນິສິຕຂຸຣມຍເນມິນາ.

ຄງ຺ຄາຍ ທກ຺ຂິຓາ ທິສາ ອປ຺ປຕິຣູປເທໂສ, ອຸຕ຺ຕຣາ ທິສາ ປຕິຣູປເທໂສຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ‘‘ທກ຺ຂິຓຎ຺ຈ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທກ຺ຂິຓຕີເຣ ມນຸສ຺ສາ ກກ຺ຂຬາ’’ຕິອາທິ. ມຫາຍາຄນ຺ຕິ ມຫາວິຊິຕຍຎ຺ຎສທິສໍ ມຫາຍາຄໍ. ອຸໂປສຖກມ຺ເມນ ວາຕິ ອຸໂປສຖກມ຺ເມນ ຈ. ທມ-ສທ຺ໂທ ຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສໍວຣສ຺ສ ອຸໂປສຖສີລສ຺ສ ຈ ວາຈໂກ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕ. ເກຈິ ປນ ‘‘ອຸໂປສຖກມ຺ເມນາຕິ ອິທໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍທມນສ຺ສ ວິເສສນໍ, ຕສ຺ມາ ‘ອຸໂປສຖກມ຺ມຠູເຕນ ອິນ຺ທ຺ຣິຍທມເນນາ’’ຕິ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ. ສີລສໍຍເມນາຕິ ກາຍິກວາຈສິກສໍວເຣນ. ສຈ຺ຈວຊ຺ເຊນາຕິ ສຈ຺ຈວາຈາຍ, ຕສ຺ສາ ວິສຸໍ ວຈນໍ ໂລເກ ຄຣຸຕຣປຸຎ຺ຎສມ຺ມຕຠາວໂຕ. ຍຖາ ຫິ ປາປຘມ຺ເມສຸ ມຸສາວາໂທ ຄຣຸ, ເອວໍ ປຸຎ຺ຎຘມ຺ເມສຸ ສຈ຺ຈວາຈາ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ເອກໍ ຘມ຺ມໍ ອຕີຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ປວຕ຺ຕີຕິ ໂຍ ‘‘ກໂຣຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ສ ສນ຺ຕາເນ ຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍຠາເວນ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ. ສພ຺ພຖາຕິ ‘‘ກໂຣໂຕ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ເຕນ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ. ກິຣິຍເມວ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ນ ຣຎ຺ຎາ ປຸຏ຺ຐໍ ສນ຺ທິຏ຺ຐິກໍ ສາມຎ຺ຎຜລໍ ພ຺ຍາກໂຣຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິທໍ ອວຘາຣຓໍ ວິປາກປຏິກ຺ເຂປນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ. ໂຍ ຫິ ກມ຺ມໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ເຕນ ອຕ຺ຖໂຕ ວິປາໂກປິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ເອວ ນາມ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ກມ຺ມໍ ປຏິພາຫນ຺ເຕນາປີ’’ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໗໐-໑໗໒).

ປຏິຣາຊູຫິ ອນຠິຠວນີຍຠາເວນ ວິເສສໂຕ ຊິຕນ຺ຕິ ວິຊິຕໍ, ອາຓາປວຕ຺ຕິເທໂສ. ‘‘ມາ ມຍ຺ຫໍ ວິຊິເຕ ວສຖາ’’ຕິ ອປສາທນາ ປພ຺ພຊິຕສ຺ສ ວິເຫຐນາ ປພ຺ພາຊນາຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອປສາເທຕພ຺ພນ຺ຕິ ວິເຫເຐຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ ເຕນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ‘‘ເອວເມຕ’’ນ຺ຕິ ອຸປຘາຣຓໍ ສລ຺ລກ຺ຂຓໍ, ນິກຸຊ຺ຊນໍ ຕສ຺ສ ອທ຺ຘນິຍຠາວາປາທນວເສນ ຈິຕ຺ເຕນ ສນ຺ຘາຣຓໍ. ຕທຸຠຍໍ ປຏິກ຺ຂິປນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ອນິກຸຊ຺ຊນ຺ໂຕ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສາຣວເສນ ອຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ’’ຕິອາທິ.

ມກ຺ຂລິໂຄສາລວາທວຓ຺ຓນາ

໑໖໘. ອຸຠເຍນາຕິ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍປຏິເສຘນວຈເນນ. ສໍກິເລສປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ສໍກິລິສ຺ສນສ຺ສ ມລີນຠາວສ຺ສ ກາຣຓໍ. ວິສຸທ຺ຘິປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ສງ຺ກິກິເລສໂຕ ວິສຸທ຺ຘິຍາ ໂວທານສ຺ສ ກາຣຓໍ. ອຕ຺ຕກາໂຣຕິ ເຕນ ເຕນ ສຕ຺ເຕນ ອຕ຺ຕນາ ກາຕພ຺ພກມ຺ມໍ ອຕ຺ຕນາ ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ພປໂຍໂຄ. ປຣກາຣນ຺ຕິ ປຣສ຺ສ ວາຫສາ ອິຊ຺ຌນກປໂຍຊນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເຍນາ’’ຕິອາທິ. ມຫາສຕ຺ຕນ຺ຕິ ອນ຺ຕິມຠວິກໍ ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕໍ, ປຈ຺ເຈກໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສປິ ເອຕ຺ເຖວ ສງ຺ຄໂຫ ເວທິຕພ຺ໂພ. ມນຸສ຺ສໂສຠຄ຺ຍຕນ຺ຕິ ມນຸສ຺ເສສຸ ສຸຠຄຠາວໍ. ເອວນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ. ກມ຺ມວາທສ຺ສ ກິຣິຍວາທສ຺ສ ປຏິກ຺ຂິປເນນ ‘‘ອຕ຺ຖິ ຠິກ຺ຂເວ ກມ຺ມໍ ກຓ຺ຫໍ ກຓ຺ຫວິປາກ’’ນ຺ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໔.໒໓໒) ນຍປ຺ປວຕ຺ເຕ ຊິນຈກ຺ເກ ປຫາຣໍ ເທຕິ ນາມ. ນຕ຺ຖິ ປຸຣິສກາເຣຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕອຕ຺ຕກາຣປຣກາຣາຠາວໂຕ ເອວ ສຕ຺ຕານໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕປຸຣິສກາໂຣ ນາມ ໂກຈິ ນຕ຺ຖີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ເຍນາ’’ຕິອາທິ. ນຕ຺ຖິ ພລນ຺ຕິ ສຕ຺ຕານໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກນິພ຺ພານສມ຺ປຕ຺ຕິອາວຫໍ ພລໍ ນາມ ກິຎ຺ຈິ ນຕ຺ຖິ. ເຕນາຫ ‘‘ຍມ຺ຫີ’’ຕິອາທິ. ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ, ສໍກິເລສິກມ຺ປິ ຈາຍໍ ພລໍ ປຏິກ຺ຂິປເຕວ. ຍທິ ວີຣິຍາທີນິ ປຸຣິສກາຣເວວຈນານິ, ກສ຺ມາ ວິສຸໍ ຄຫຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອິທໍ ໂນ ວີຣິເຍນາ’’ຕິອາທິ. ສທ຺ທຕ຺ຖໂຕ ປນ ຕສ຺ສາ ຕສ຺ສາ ກິຣິຍາຍ ອຸສ຺ສນ຺ນຏ຺ເຐນ ພລໍ. ສູຣວີຣຠາວາວຫຏ຺ເຐນ ວີຣິຍໍ. ຕເທວ ທຬ຺ຫຠາວໂຕ, ໂປຣິສຘຸຣໍ ວຫນ຺ເຕນ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພໂຕ ຈ ປຸຣິສຖາໂມ. ປຣໍ ປຣໍ ຐານໍ ອກ຺ກມນປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ປຸຣິສປຣກ຺ກໂມຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ສຕ຺ຕໂຍຄໂຕ ຣູປາທີສຸ ສຕ຺ຕວິສຕ຺ຕຕາຍ ສຕ຺ຕາ. ປາຓນໂຕ ອສ຺ສສນປສ຺ສສນວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ປາຓາ. ເຕ ປນ ໂສ ເອກິນ຺ທ຺ຣິຍາທິວເສນ ວິຠຊິຕ຺ວາ ວທຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເອກິນ຺ທ຺ຣິໂຍ’’ຕິອາທິ. ອຓ຺ຑໂກສາທີສຸ ຠວນໂຕ ‘‘ຠູຕາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຓ຺ຑໂກສ…ເປ… ວທຕີ’’ຕິ. ຊີວນໂຕ ປາຓໍ ຘາເຣນ຺ຕາ ວິຍ ວຑ຺ຒນໂຕ ຊີວາ. ເຕນາຫ ‘‘ສາລິຍວາ’’ຕິອາທິ. ນຕ຺ຖິ ເອເຕສໍ ສໍກິເລສວິສຸທ຺ຘີສຸ ວໂສຕິ ອວສາ. ນຕ຺ຖິ ເນສໍ ພລໍ ວີຣິຍໍ ຈາຕິ ອພລາ ອວີຣິຍາ. ນິຍຕາຕິ ອຈ຺ເຉຊ຺ຊສຸຕ຺ຕາວຸຕາເຠຊ຺ຊມຓິໂນ ວິຍ ນິຍຕປ຺ປວຕ຺ຕິຕາຍ ຄຕິຊາຕິພນ຺ຘາປວຄ຺ຄວເສນ ນິຍາໂມ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຄມນນ຺ຕິ ຉນ຺ນໍ ອຠິຊາຕີນໍ ຕາສຸ ຕາສຸ ຄຕີສຸ ອຸປຄມນໍ ສມວາເຍນ ສມາຄໂມ. ສຠາໂວເຍວາຕິ ຍຖາ ກຓ຺ຏກສ຺ສ ຕິຂິຓຕາ, ກປິຕ຺ຖຜລານໍ ປຣິມຓ຺ຑລຕາ, ມິຄປກ຺ຂີນໍ ວິຈິຕ຺ຕາກາຣຕາ, ເອວໍ ສພ຺ພສ຺ສາປິ ໂລກສ຺ສ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ ວິນາ ຕຖາ ຕຖາ ປຣິຓາໂມ ອຍໍ ສຠາໂວ ເອວ ອກິຕ຺ຕິໂມເຍວ. ເຕນາຫ ‘‘ເຍນ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຉຬາຠິຊາຕິໂຍ ປຣໂຕ ວິຕ຺ຖາຣີຍນ຺ຕິ. ‘‘ສຸຂຎ຺ຈ ທຸກ຺ຂຎ຺ຈ ປຏິສໍເວເທນ຺ຕີ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕ ອທຸກ຺ຂມສຸຂຠູມິໍ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ນ ຊານາຕີຕິ ອຸລ຺ລິງ຺ຄນ຺ໂຕ ‘‘ອຎ຺ຎາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂຠູມິ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ອາຫ.

ປມຸຂໂຍນີນນ຺ຕິ ມນຸສ຺ສຕິຣຈ຺ຉານາທີສຸ ຂຕ຺ຕິຍພ຺ຣາຫ຺ມຓາທິສີຫພ຺ຍຄ຺ຆາທິວເສນ ປຘານໂຍນີນໍ. ສຏ຺ຐິສຕານີຕິ ຉສຫສ຺ສານິ. ‘‘ປຎ຺ຈ ຈ ກມ຺ມຸໂນ ສຕານີ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖທສ຺ສນໍ ‘‘ປຎ຺ຈກມ຺ມສຕານິ ຈາ’’ຕິ. ‘‘ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ເກວລໍ ຕກ຺ກມຕ຺ຕເກນ ນິຣຕ຺ຖກໍ ທິຏ຺ຐິໍ ທີເປຕີ’’ຕິ ອິມເມວຕ຺ຖໍ ອຕິທິສຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຕກ຺ກມຕ຺ຕເກນາ’’ຕິ ອິມິນາ ຍສ຺ມາ ຕກ຺ກິກາ ນິຣງ຺ກຸສຕາຍ ປຣິກປ຺ປນສ຺ສ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິກປ຺ປິຕໍ ສາຣໂຕ ມຎ຺ຎມານາ ຕເຖວ ອຠິນິວິສ຺ສ ຕກ຺ກທິຏ຺ຐິຄາຫໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ເຕສໍ ທິຏ຺ຐິວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ວິຎ຺ຎູຫິ ວິຈາຣຓາ ກາຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເກຈີຕິ ອຸຕ຺ຕຣວິຫາຣວາສິໂນ. ເຕ ຫິ ‘‘ປຎ຺ຈ ກມ຺ມານີຕິ ຈກ຺ຂຸໂສຕຆານຊິວ຺ຫາກາຍາ ອິມານິ ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ‘ປຎ຺ຈ ກມ຺ມານີ’ຕິ ປຎ຺ຎາເປນ຺ຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ກມ຺ມນ຺ຕິ ລທ຺ຘີຕິ ໂອຬາຣິກຠາວໂຕ ປຣິປຸຓ຺ຓກມ຺ມນ຺ຕິ ລທ຺ຘິ. ມໂນກມ຺ມໍ ອໂນຬາຣິກຕ຺ຕາ ອຸປຑ຺ຒກມ຺ມນ຺ຕິ ລທ຺ຘີຕິ ໂຍຊນາ. ທ຺ວຏ຺ຐິປຏິປທາຕິ ‘‘ທ຺ວາສຏ຺ຐິ ປຏິປທາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິໍ ອຊານນ຺ໂຕ ‘‘ທ຺ວຏ຺ຐິປຏິປທາ’’ຕິ ວທຕິ. ເອກສ຺ມິໍ ກປ຺ເປຕິ ເອກສ຺ມິໍ ມຫາກປ຺ເປ, ຕຕ຺ຖາປິ ຈ ວິວຏ຺ຏຏ຺ຐາຍີສຎ຺ຎິເຕ ເອກສ຺ມິໍ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ເຍກປ຺ເປ.

ອຸຣພ຺ເຠ ຫນນ຺ຕີຕິ ໂອຣພ຺ຠິກາ. ເອວໍ ສູກຣິກາທໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ. ລຸທ຺ທາຕິ ອຎ຺ເຎປິ ເຍ ເກຈິ ມາຄວິກເນສາທາ. ເຕ ປາປກມ຺ມປສຸຕຕາຍ ‘‘ກຓ຺ຫາຠິຊາຕີຕິ ວທຕິ. ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ພຸທ຺ຘສາສເນ ຠິກ຺ຂູ. ເຕ ກິຣ ‘‘ສຉນ຺ທຣາຄາ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ຈຕູສຸ ປຈ຺ຈເຍສຸ ກຓ຺ຏເກ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຂາທນ຺ຕີ’’ຕິ ວທຕິ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ຍສ຺ມາ ‘‘ເຕ ປຓີຕປຓີເຕ ປຈ຺ຈເຍ ປຏິເສວນ຺ຕີ’’ຕິ ຕສ຺ສ ມິຈ຺ຉາຄາໂຫ, ຕສ຺ມາ ຎາຍລທ຺ເຘປິ ປຈ຺ຈເຍ ຠຸຎ຺ຊມານາ ອາຊີວກສມຍສ຺ສ ວິໂລມຄາຫິຕາຍ ປຈ຺ຈເຍສຸ ກຓ຺ຏເກ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຂາທນ຺ຕິ ນາມາຕິ ວທຕີຕິ ອປເຣ. ເອເກ ປພ຺ພຊິຕາ, ເຍ ສວິເສສໍ ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄໍ ອນຸຍຸຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ກຓ຺ຏເກ ວຕ຺ຕນ຺ຕາ ວິຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ‘‘ກຓ຺ຏກວຸຕ຺ຕິກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຐຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊນນຫານປຏິກ຺ເຂປາທິວຕສມາໂຍເຄນ ປຓ຺ຑຣຕຣາ. ‘‘ອເຈລກສາວກາ’’ຕິ ອາຊີວກສາວເກ ວທຕິ. ເຕ ກິຣ ອາຊີວກລທ຺ຘິຍາ ວິສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕຕາຍ ນິຄຓ຺ເຐຫິປິ ປຓ຺ຑຣຕຣາ. ນນ຺ທາທໂຍ ຫິ ຕຖາຣູປໍ ອາຊີວກປຏິປຕ຺ຕິໍ ອຸກ຺ກໍສໍ ປາເປຕ຺ວາ ຐິຕາ. ຕສ຺ມາ ນິຄຓ຺ເຐຫິ ອາຊີວກສາວເກຫິ ຈ ປຓ຺ຑຣຕຣາ ປຣມສຸກ຺ກາຠິຊາຕີຕິ ອຍໍ ຕສ຺ສ ລທ຺ຘິ.

ປຸຣິສຠູມິໂຍຕິ ປຘານປຸຄ຺ຄເລນ ນິທ຺ເທໂສ. ອິຕ຺ຖີນມ຺ປິ ຕາ ຠູມິໂຍ ອິຈ຺ຉນ຺ເຕວ. ‘‘ຠິກ຺ຂຸ ຈ ປນ຺ນໂກ’’ຕິອາທິ ເຕສໍ ປາຬິເຍວ. ຕຕ຺ຖ ປນ຺ນໂກຕິ ຠິກ຺ຂາຍ ວິຈຣຓໂກ, ເຕສໍ ວາ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ປຏິປນ຺ນໂກ. ຊິໂນຕິ ຊິຓ຺ໂຓ ຊຣາວເສນ ຫີນຘາຕຸໂກ, ອຕ຺ຕໂນ ວາ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ປຏິປກ຺ຂໍ ຊິນິຕ຺ວາ ຐິໂຕ. ໂສ ກິຣ ຕຖາຠູໂຕ ຘມ຺ມມ຺ປິ ກສ຺ສຈິ ນ ກເຖສິ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ກິຎ຺ຈິ ອາຫາ’’ຕິ. ໂອຏ຺ຐວທນາທິວິປ຺ປກາເຣ ກເຕປິ ຂມນວເສນ ນ ກິຎ຺ຈິ ວທຕີຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ອລາຠິນ຺ຕິ ‘‘ໂສ ນ ກຸມ຺ຠິມຸຂາ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໓໙໔) ນເຍນ ວຸຕ຺ຕອລາຠເຫຕຸສມາໂຍເຄນ ອລາຠິໍ, ຕໂຕເຍວ ຊິຆຈ຺ຉາທຸພ຺ພລປເຣຕຕາຍ ສຍນປຣາຍນໍ ‘‘ສມຓໍ ປນ຺ນຠູມີ’’ຕິ ວທຕິ.

ອາຊີວວຸຕ຺ຕິສຕານີຕິ ສຕ຺ຕານໍ ອາຊີວຠູຕານິ ຊີວິກາວຸຕ຺ຕິສຕານິ. ປສຸຄ຺ຄຫເຓນ ເອຬກຊາຕິ ຄຫິຕາ, ມິຄຄ຺ຄຫເຓນ ຣຸຣຸຄວຍາທິສພ຺ພມິຄຊາຕິ. ພຫູ ເທວາຕິ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກາທິພ຺ຣຫ຺ມກາຍິກາທິວເສນ, ເຕສໍ ອນ຺ຕຣເຠທວເສນ ພຫູ ເທວາ. ຕຕ຺ຖ ຈາຕຸມຫາຣາຊິການໍ ເອກຈ຺ຈເຠໂທ ມຫາສມຍສຸຕ຺ຕວເສນ (ທີ. ນິ. ໒.໓໓໑) ທີເປຕພ຺ໂພ. ມນຸສ຺ສາປິ ອນນ຺ຕາຕິ ທີປເທສກຸລວໍສາຊີວາທິວິຠາຄວເສນ ມນຸສ຺ສາປິ ອນນ຺ຕເຠທາ. ປິສາຈາ ເອວ ເປສາຈາ. ເຕ ອປຣເປຕາທໂຍ ມຫນ຺ຕມຫນ຺ຕາ. ຉທ຺ທນ຺ຕທຫມນ຺ທາກິນິໂຍ ກຸວາຬິຍມຸຈລິນ຺ທນາເມນ ວທຕິ.

ປວຸຏາຕິ ປພ຺ພຄຓ຺ຐິກາ. ປຓ຺ຑິໂຕປິ …ເປ… ອຸທ຺ຘໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ, ກສ຺ມາ? ສຕ຺ຕານໍ ສໍສຣຓກາລສ຺ສ ນິຍຕຠາວໂຕ. ອປຣິປກ຺ກໍ ສໍສຣຓນິມິຕ຺ຕໍ ສີລາທິນາ ປຣິປາເຈຕິ ນາມ ສີຆໍເຍວ ວິສຸທ຺ຘິປ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ປຣິປກ຺ກໍ ກມ຺ມໍ ຜຸສ຺ສ ຜຸສ຺ສ ປຕ຺ວາ ປຕ຺ວາ ກາເລນ ປຣິປກ຺ກຠາວານາປາທເນນ ພ຺ຍນ຺ຕິໍ ກໂຣຕິ ນາມ.

ສຸຕ຺ຕຄຸເຬຕິ ສຸຕ຺ຕວຏ຺ຏິຍໍ. ‘‘ນິພ຺ເພຐິຍມານເມວ ປເລຕີ’’ຕິ ອຸປມາຍ ສຕ຺ຕານໍ ສໍສາໂຣ ອນຸກ຺ກເມນ ຂີຍເຕວ, ນ ຕສ຺ສ ວຑ຺ຒຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຣູປຕ຺ຕາ.

ອຊິຕເກສກມ຺ພລວາທວຓ຺ຓນາ

໑໗໑. ທິນ຺ນນ຺ຕິ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມສີເສນ ທານໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທິນ຺ນສ຺ສ ຜລາຠາວໍ ວທຕີ’’ຕິ, ທິນ຺ນໍ ປນ ອນ຺ນາທິວຕ຺ຖຸໍ ກຖໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ເອເສວ ນໂຍ ຍິຏ຺ຐໍ ຫຸຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ມຫາຍາໂຄຕິ ສພ຺ພສາຘາຣຓໍ ມຫາທານໍ. ປາຫຸນກສກ຺ກາໂຣຕິ ປາຫຸນຠາເວນ ກາຕພ຺ພສກ຺ກາໂຣ. ຜລນ຺ຕິ ອານິສໍສຜລໍ, ນິສ຺ສນ຺ທຜລຎ຺ຈ. ວິປາໂກຕິ ສທິສຜລໍ. ປຣໂລເກ ຐິຕສ຺ສ ອຍໍ ໂລໂກ ນຕ຺ຖີຕິ ປຣໂລເກ ຐິຕສ຺ສ ກມ຺ມຸນາ ລທ຺ຘພ຺ໂພ ອຍໍ ໂລໂກ ນ ໂຫຕິ. ອິຘໂລເກ ຐິຕສ຺ສາປິ ປຣໂລໂກ ນຕ຺ຖີຕິ ອິຘໂລເກ ຐິຕສ຺ສ ກມ຺ມຸນາ ລທ຺ຘພ຺ໂພ ປຣໂລໂກ ນ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ກາຣຓມາຫ ‘‘ສພ຺ເພ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ. ອິເມ ສຕ຺ຕາ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ຠເວ, ໂຍນິອາທີສຸ ຈ ຐິຕາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊນ຺ຕິ ນິຣຸທຍວິນາສວເສນ ວິນສ຺ສນ຺ຕິ. ຜລາຠາວວເສນາຕິ ມາຕາປິຕູສຸ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິມິຈ຺ຉາປຏິປຕ຺ຕີນໍ ຜລສ຺ສ ອຠາວວເສນ ‘‘ນຕ຺ຖິ ມາຕາ, ນຕ຺ຖິ ປິຕາ’’ຕິ ວທຕິ, ນ ມາຕາປິຕູນໍ, ນາປິ ເຕສຸ ອິທານິ ກຍິຣມານສກ຺ກາຣາສກ຺ກາຣານໍ ອຠາວວເສນ ເຕສໍ ໂລກປຈ຺ຈກ຺ຂຕ຺ຕາ. ປຸພ຺ພຸຬກສ຺ສ ວິຍ ອິເມສໍ ສຕ຺ຕານໍ ອຸປ຺ປາໂທ ນາມ ເກວໂລ, ນ ຈວິຕ຺ວາ ອາຄມນປຸພ຺ພໂກຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ນຕ຺ຖິ ສຕ຺ຕາ ໂອປປາຕິກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈວິຕ຺ວາ ອຸປປຊ຺ຊນກສຕ຺ຕາ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ວທຕີ’’ຕິ. ສມເຓນ ນາມ ຍາຖາວໂຕ ຊານນ຺ເຕນ ກສ຺ສຈິ ກິຎ຺ຈິ ອກເຖຕ຺ວາ ສຎ຺ຎເຕນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ອຎ຺ຎຖາ ອາໂຫປຸຣິສິກາ ນາມ ສິຍາ. ກິຎ຺ຫິ ປໂຣ ປຣສ຺ສ ກຣິສ຺ສຕິ? ຕຖາ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ສມ຺ປາທນສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອວສ຺ສໂຍ ເອວ ນ ສິຍາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊນໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ເຍ ອິມຎ຺ຈ…ເປ… ປເວເທນ຺ຕີ’’ຕິ.

ຈຕູສຸ ມຫາຠູເຕສຸ ນິຍຸຕ຺ໂຕຕິ ຈາຕຸມຫາຠູຕິໂກ. ຍຖາ ປນ ມຕ຺ຕິກາຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ຠາຊນໍ ມຕ຺ຕິກາມຍໍ, ເອວໍ ອຍໍ ຈຕູຫິ ມຫາຠູເຕຫິ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕຸມຫາຠູຕມໂຍ’’ຕິ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກປຖວີຘາຕູຕິ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານຄຕາ ປຖວີຘາຕຸ. ພາຫິຣປຖວີຘາຕຸນ຺ຕິ ພຫິທ຺ຘາ ມຫາປຖວິໍ. ອຸປຄຈ຺ຉຕີຕິ ພາຫິຣປຖວິກາຍໂຕ ຕເທກເທສຠູຕາ ປຖວີ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສຕ຺ຕຠາເວນ ສຓ຺ຐິຕາ ອິທານິ ຆຏາທິຄຕປຖວີ ວິຍ ຕເມວ ພາຫິຣປຖວິກາຍໍ ອຸເປຕິ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ ສພ຺ພໂສ ເຕນ ນິພ຺ພິເສສຕໍ ເອກີຠາວເມວ ຄຈ຺ຉຕິ. ອາປາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ ປຊ຺ຊຸນ຺ເນນ ມຫາສມຸທ຺ທໂຕ ຄຫິຕອາໂປ ວິຍ ວສ຺ໂສທກຠາເວນ ປຸນປິ ມຫາສມຸທ຺ທເມວ, ສູຣິຍຣສ຺ມິໂຕ ຄຫິຕໍ ອິນ຺ທຄ຺ຄິສງ຺ຂາຕເຕໂຊ ວິຍ ປຸນ ສູຣິຍຣສ຺ມິໍ, ມຫາວາຍຸຂນ຺ຘໂຕ ນິຄ຺ຄຕມຫາວາໂຕ ວິຍ ຕເມວ ວາຍຸຂນ຺ຘໍ ອຸເປຕິ ອຸປຄຈ຺ຉຕີຕິ ທິຏ຺ຐິຄຕິກສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ມນຈ຺ຉຏ຺ຐານິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ອາກາສໍ ປກ຺ຂນ຺ທນ຺ຕິ ເຕສໍ ວິສຍາຠາວາຕິ ວທນ຺ຕິ. ວິສຍິຄຫເຓນ ຫິ ວິສຍາປິ ຄຫິຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ຄຸຓາຄຸຓປທານີຕິ ຄຸຓໂທສໂກຏ຺ຐາສາ. ສຣີຣເມວ ປທານີຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ ສຣີເຣນ ຕໍຕໍກິຣິຍາຍ ປຊ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ. ທພ຺ພນ຺ຕິ ມຸຍ຺ຫນ຺ຕີຕິ ທຕ຺ຕູ, ມູຬ຺ຫປຸຄ຺ຄລາ. ເຕຫິ ທຕ຺ຕູຫິ ພາລມນຸສ຺ເສຫິ. ‘‘ປຣໂລໂກ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ມຕິ ເຍສໍ, ເຕ ອຕ຺ຖິກາ, ເຕສໍ ວາໂທຕິ ອຕ຺ຖິກວາໂທ, ຕໍ ອຕ຺ຖິກວາທໍ.

ກມ຺ມໍ ປຏິພາຫຕິ ອກິຣິຍວາທິຠາວໂຕ. ວິປາກໍ ປຏິພາຫຕິ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ອາຍຕິໍ ອຸປປຕ຺ຕິຍາ ປຏິກ຺ຂິປນໂຕ. ອຸຠຍໍ ປຏິພາຫຕິ ສພ຺ພໂສ ເຫຕຸປຏິພາຫເນເນວ ຜລສ຺ສປິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອຸຠຍນ຺ຕິ ຫິ ກມ຺ມໍ ວິປາກຎ຺ຈາຕິ ອຸຠຍໍ. ໂສ ຫິ ‘‘ອເຫຕູ ອປ຺ປຈ຺ຈຍາ ສຕ຺ຕາ ສໍກິລິສ຺ສນ຺ຕິ, ວິສຸຊ຺ຌນ຺ຕິ ຈາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໖໘; ມ. ນິ. ໒.໑໐໐, ໒໒໗; ສໍ. ນິ. ໓.໒໑໒) ວທນ຺ໂຕ ກມ຺ມສ຺ສ ວິຍ ວິປາກສ຺ສາປິ ສໍກິເລສວິສຸທ຺ຘີນໍ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາຠາວວຈນໂຕ ຕທຸຠຍໍ ປຏິພາຫຕິ ນາມ. ວິປາໂກ ປຏິພາຫິໂຕ ໂຫຕິ ອສຕິ ກມ຺ເມ ວິປາກາຠາວໂຕ. ກມ຺ມໍ ປຏິພາຫິຕໍ ໂຫຕິ ອສຕິ ວິປາເກ ກມ຺ມສ຺ສ ນິຣຕ຺ຖກຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ. ອຕ຺ຖໂຕຕິ ສຣູເປນ. ອຸຠຍປ຺ປຏິພາຫກາຕິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ຕໍຕໍທິຏ຺ຐິທີປກຠາເວນ ປາຬິຍໍ ອາຄຕາປິ ປຈ຺ເຈກໍ ຕິວິຘທິຏ຺ຐິກາ ເອວ ອຸຠຍປຏິພາຫກຕ຺ຕາ. ອຸຠຍປ຺ປຏິພາຫກາຕິ ຫິ ເຫຕຸວຈນໍ. ‘‘ອເຫຕຸກວາທາ ເຈວາ’’ຕິອາທິ ປຏິຎ຺ຎາວຈນໍ. ໂຍ ຫິ ວິປາກປຏິພາຫເນນ ນຕ຺ຖິກທິຏ຺ຐິໂກ ອຸຈ຺ເຉທວາທີ, ໂສ ອຕ຺ຖໂຕ ກມ຺ມປຏິພາຫເນນ ອກິຣິຍທິຏ຺ຐິໂກ, ອຸຠຍປຏິພາຫເນນ ອເຫຕຸກທິຏ຺ຐິໂກ ຈ ໂຫຕິ. ເສສທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ສຊ຺ຌາຍນ຺ຕີຕິ ຕໍ ທິຏ຺ຐິທີປກໍ ຄນ຺ຖໍ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປຐນ຺ຕິ. ວີມໍສນ຺ຕີຕິ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ວິຈາເຣນ຺ຕິ. ‘‘ເຕສ’’ນ຺ຕິອາທິ ວີມໍສນາກາຣທສ຺ສນໍ. ຕສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓຕິ ຍຖາປຣິກປ຺ປິຕກມ຺ມຜລາຠາວາທິເກ ‘‘ກໂຣໂຕ ນ ກຣີຍຕິ ປາປ’’ນ຺ຕິ ອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕາຍ ລທ຺ຘິຍາ ອາຣມ຺ມເຓ. ມິຈ຺ຉາສຕິ ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ‘‘ກໂຣໂຕ ນ ກຣີຍຕິ ປາປ’’ນ຺ຕິອາທິວເສນ ອນຸສ຺ສວູປລທ຺ເຘ ອຕ຺ເຖ ຕທາກາຣປຣິວິຕກ຺ກເນຫິ ສວິຄ຺ຄເຫ ວິຍ ສຣູປໂຕ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິເຕ ຈິຣກາລປຣິຈເຍນ ເອວເມຕນ຺ຕິ ນິຊ຺ຌານກ຺ຂມຠາວູປຄມເນນ ນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິຍາ ຕຖາຄຫິເຕ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຕເຖວ ອາເສວນ຺ຕສ຺ສ ພຫຸລີກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ມິຈ຺ຉາວິຕກ຺ເກນ ສມາທິຍມານາ ມິຈ຺ຉາວາຍາມູປຕ຺ຖມ຺ຠິຕາ ອຕໍສຠາວໍ ‘‘ຕໍສຠາວ’’ນ຺ຕິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີ ມິຈ຺ຉາສຕີຕິ ລທ຺ຘນາມາ ຕໍລທ຺ຘິສຫຄຕາ ຕຓ຺ຫາ ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕິ. ຈິຕ຺ຕໍ ເອກຄ຺ຄໍ ໂຫຕີຕິ ຍຖາສກໍ ວິຕກ຺ກາທິປຈ຺ຈຍລາເຠນ ຕສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓ ອວຏ຺ຐິຕຕາຍ ອເນກຄ຺ຄຕໍ ປຫາຍ ເອກຄ຺ຄໍ ອປ຺ປິຕໍ ວິຍ ໂຫຕິ. ຈິຕ຺ຕສີເສນ ມິຈ຺ຉາສມາຘິ ເອວ ວຸຕ຺ໂຕ. ໂສປິ ຫິ ປຈ຺ຈຍວິເສເສຫິ ລທ຺ຘຠາວນາພໂລ ອີທິເສ ຐາເນ ສມາຘານປຕິຣູປກິຈ຺ຈກໂຣເຍວ, ວາຬວິຊ຺ຌນາທີສຸ ວິຍາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຊວນານິ ຊວນ຺ຕີຕິ ອເນກກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ເຕນາກາເຣນ ປຸພ຺ພຠາຄິເຍສຸ ຊວນວາເຣສຸ ປວຕ຺ເຕສຸ ສພ຺ພປຈ຺ຉິເມ ຊວນວາເຣ ສຕ຺ຕ ຊວນານິ ຊວນ຺ຕິ. ປຐເມ ຊວເນ ສເຕກິຈ຺ຉາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ທຸຕິຍາທີສູຕິ ຘມ຺ມສຠາວທສ຺ສນມຕ຺ຕເມຕໍ, ນ ປນ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ເຕສໍ ຕິກິຈ຺ຉາ ເກນຈິ ສກ຺ກາ ກາຕຸໍ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ຕີສຸ ມິຈ຺ຉາທສ຺ສເນສຸ. ໂກຈິ ເອກໍ ທສ຺ສນໍ ໂອກ຺ກມຕີຕິ ຍສ຺ສ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ອຠິນິເວໂສ ອາເສວນາ ຈ ປວຕ຺ຕາ, ໂສ ເອກເມວ ທສ຺ສນໍ ໂອກ຺ກມຕິ. ຍສ຺ສ ປນ ທ຺ວີສຸ ຕີສຸປິ ວາ ອຠິນິເວໂສ ອາເສວນາ ຈ ປວຕ຺ຕາ, ໂສ ທ຺ເວ ຕີຓິປິ ໂອກ຺ກມຕິ, ເອເຕນ ຍາ ປຸພ຺ເພ ອຸຠຍປຏິພາຫກຕາມຸເຂນ ທີປິຕາ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘາ ສພ຺ພທິຏ຺ຐິກຕາ, ສາ ປຸພ຺ພຠາຄິຍາ. ຍາ ປນ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕນິຍາໂມກ຺ກນ຺ຕິຠູຕາ, ສາ ຍຖາສກໍ ປຈ຺ຈຍສມຸທາຄມສິທ຺ຘິໂຕ ຠິນ຺ນາຣມ຺ມຓານໍ ວິຍ ວິເສສາຘິຄມານໍ ເອກຊ຺ຌໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອສງ຺ກິຓ຺ຓາ ເອວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ເອກສ຺ມິໍ ໂອກ຺ກນ຺ເຕປີ’’ຕິອາທິນາ ຕິສ຺ສນ຺ນມ຺ປິ ທິຏ຺ຐີນໍ ສມານພລຕໍ ສມານຜລຕຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕິ. ຕສ຺ມາ ຕິສ຺ໂສປິ ເຈຕາ ເອກສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ອພ຺ໂພກິຓ຺ຓາ ເອວ, ເອກາຍ ວິປາເກ ທິນ຺ເນ ອິຕຣາ ອນຸພລປ຺ປທາຍິກາໂຍ ໂຫນ຺ຕິ. ‘‘ວຏ຺ຏຂາຓຸ ນາເມສາ’’ຕິ ອິທໍ ວຈນໍ ເນຍ຺ຍຕ຺ຖໍ, ນ ນີຕຕ຺ຖໍ. ຕຖາ ຫິ ປປຎ຺ຈສູທນິຍໍ ‘‘ກິໍ ປເນສ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ ນິຍໂຕ ໂຫຕິ, ອຸທາຫຸ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ປີຕິ? ເອກສ຺ມິໍເຍວ ນິຍໂຕ, ອາເສວນວເສນ ປນ ຠວນ຺ຕເຣປິ ຕໍ ຕໍ ທິຏ຺ຐິໍ ໂຣເຈຕິ ເຍວາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໑໒໙) ວຸຕ຺ຕໍ. ອກຸສລຎ຺ຫິ ນາເມຕໍ ອພລໍ ທຸພ຺ພລໍ, ນ ກຸສລໍ ວິຍ ສພລໍ ມຫາພລໍ. ຕສ຺ມາ ‘‘ເອກສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ ນິຍໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ຎຖາ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາໂມ ວິຍ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕນິຍາໂມປິ ອຈ຺ຈນ຺ຕິໂກ ສິຍາ, ນ ຈ ອຈ຺ຈນ຺ຕິໂກ. ຍທິ ເອວໍ ວຏ຺ຏຂາຓຸໂຊຕນາ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອາເສວນວເສນ ປນາ’’ຕິອາທິ. ຕສ຺ມາ ຍຖາ ‘‘ສກິໍ ນິມຸຄ຺ໂຄປິ ນິມຸຄ຺ໂຄ ເອວ ພາໂລ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ວຏ຺ຏຂາຓຸໂຊຕນາ. ຍາທິເສ ຫິ ປຈ຺ຈເຍ ປຏິຈ຺ຈ ອຍໍ ຕໍ ຕໍ ທສ຺ສນໍ ໂອກ຺ກນ຺ໂຕ ປຸນ ກທາຈິ ຕປ຺ປຏິປກ຺ເຂ ປຈ຺ຈເຍ ປຏິຈ຺ຈ ຕໂຕ ສີສຸກ຺ຂິປນມສ຺ສ ນ ໂຫຕີຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຫິ ເອວຣູປສ຺ສ ຠວໂຕ ວຸຏ຺ຐານໍ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ເອວໍ ສໍສາຣຂາຓຸຠາວສ຺ສປິ ປຈ຺ຈໂຍ ອປຓ຺ຓກຊາໂຕ, ຕສ຺ມາ. ຠູຕິກາໂມຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ຖານໍ ວເສນ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸເຓຫິ ວຑ຺ຒິກາໂມ.

ປກຸຘກຈ຺ຈາຍນວາທວຓ຺ຓນາ

໑໗໔. ອກຕາຕິ ສເມນ ວິສເມນ ວາ ເກນຈິ ເຫຕຸນາ ນ ກຕາ ນ ວິຫິຕາ. ກຕວິໂຘ ກຣຓວິຘິ ນຕ຺ຖິ ເອເຕສນ຺ຕິ ອກຕວິຘານາ. ປທທ຺ວເຍນາປິ ໂລເກ ເກນຈິ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ ເນສໍ ອນິພ຺ພຕ຺ຕນຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ອິທ຺ຘິຍາປິ ນ ນິມ຺ມິຕາຕິ ກສ຺ສຈິ ອິທ຺ຘິມໂຕ ເຈໂຕວສິປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ເທວສ຺ສ, ອິສ຺ສຣາທິໂນ ວາ ອິທ຺ຘິຍາປິ ນ ນິມ຺ມິຕາ. ອນິມ຺ມາປິຕາ ກສ຺ສຈິ ອນິມ຺ມາປິຕາ. ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖເມວາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລວຓ຺ຓນາຍໍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໓໐) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖເມວ. ວຎ຺ຌາຕິ ວຎ຺ຌປສຸວຎ຺ຌຕາລາທໂຍ ວິຍ ອຜລາ, ກສ຺ສຈິ ອຊນກາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເອເຕນ ປຖວິກາຍາທີນໍ ຣູປາທິຊນກຠາວໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ຣູປສທ຺ທາທໂຍ ຫິ ປຖວິກາຍາທີຫິ ອປ຺ປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິກາຕິ ຕສ຺ສ ລທ຺ຘິ. ປພ຺ພຕກູຏໍ ວິຍ ຐິຕາຕິ ກູຏຏ຺ຐາ, ຍຖາ ປພ຺ພຕກູຏໍ ເກນຈິ ອນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍ, ກສ຺ສຈິ ຈ ອນິພ຺ພຕ຺ຕກໍ, ເອວເມເຕ ປີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຍມິທໍ ‘‘ພີຊໂຕ ອງ຺ກຸຣາທິ ຊາຍຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ວິຊ຺ຊມານເມວ ຕໂຕ ນິກ຺ຂມຕິ, ນ ອວິຊ຺ຊມານໍ, ອຎ຺ຎຖາ ອຎ຺ຎໂຕປິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຸປລທ຺ຘິ ສິຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຐິຕຕ຺ຕາຕິ ນິພ຺ພິກາຣາຠາເວນ ຐິຕຕ຺ຕາ. ນ ຈລນ຺ຕີຕິ ວິກາຣໍ ນາປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ວິກາຣາຠາວໂຕ ຫິ ເຕສໍ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ກາຍານໍ ເອສິກຏ຺ຐາຍິຏ຺ຐິຕຕາ. ອນິຎ຺ຊນຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ປກຕິຍາ ອວຏ຺ຐານເມວ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ວິປຣິຓມນ຺ຕີ’’ຕິ. ອວິປຣິຓາມຘມ຺ມຕ຺ຕາ ເອວ ຫິ ເຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ນ ພ຺ຍາພາເຘນ຺ຕິ. ສຕິ ຫິ ວິກາຣໍ ອາປາເທຕພ຺ພຕາຍ ພ຺ຍາພາຘກຕາປິ ສິຍາ, ຕຖາ ອນຸຄ຺ຄເຫຕພ຺ພຕາຍ ອນຸຄ຺ຄາຫກຕາຕິ ຕທຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ປາຬິຍໍ ນາລນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຖວີ ເອວ ກາເຍກເທສຕ຺ຕາ ປຖວິກາໂຍ. ຊີວສຕ຺ຕມານໍ ກາຍານໍ ນິຈ຺ຈຕາຍ ນິພ຺ພິກາຣຠາວໂຕ ນ ຫນ຺ຕພ຺ພຕາ, ນ ຆາເຕຕພ຺ພຕາ ຈາຕິ ເນວ ໂກຈິ ຫນ຺ຕາ ວາ ຆາເຕຕາ ວາ, ເຕເນວາຫ ‘‘ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ຕ຺ເວວ ກາຍານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຍທິ ໂກຈິ ຫນ຺ຕາ ນຕ຺ຖິ, ກຖໍ ສຕ຺ຖປ຺ປຫາໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ຍຖາ ມຸຄ຺ຄຣາສິ ອາທີສູ’’ຕິອາທິ. ເກວລໍ ສຎ຺ຎາມຕ຺ຕເມວ ໂຫຕິ. ຫນນຆາຕນາທິ ປນ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ນຕ຺ເຖວ ກາຍານໍ ອວິໂກປນີຍຠາວໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ນິຄຓ຺ຐນາຏປຸຕ຺ຕວາທວຓ຺ຓນາ

໑໗໗. ຈຕ຺ຕາໂຣ ຍາມາ ຠາຄາ ຈຕຸຍາມາ, ຈຕຸຍາມາ ເອວ ຈາຕຸຍາມາ, ຠາຄຕ຺ໂຖ ຫິ ອິຘ ຍາມ-ສທ຺ໂທ ຍຖາ ‘‘ຣຕ຺ຕິຍາ ປຐໂມ ຍາໂມ’’ຕິ. ໂສ ປເນຕ຺ຖ ຠາໂຄ ສໍວຣລກ຺ຂໂຓຕິ ອາຫ ‘‘ຈາຕຸຍາມສໍວຸໂຕຕິ ຈຕຸໂກຏ຺ຐາເສນ ສໍວເຣນ ສໍວຸໂຕ’’ຕິ. ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕສພ຺ພສີໂຕທໂກຕິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕສພ຺ພສີໂຕທກປຣິໂຠໂຄ. ສພ຺ເພນ ປາປວາຣເຓນ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ ສໍວຣລກ຺ຂເຓນ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ຘຸຕປາໂປຕິ ສພ຺ເພນ ນິຊ຺ຊຣລກ຺ຂເຓນ ປາປວາຣເຓນ ວິຘຸຕປາໂປ. ຜຸຏ຺ໂຐຕິ ອຏ຺ຐນ຺ນມ຺ປິ ກມ຺ມານໍ ເຂປເນນ ໂມກ຺ຂປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ກມ຺ມກ຺ຂຍລກ຺ຂເຓນ ສພ຺ເພນ ປາປວາຣເຓນ ຜຸຏ຺ໂຐ ຕໍ ປຕ຺ວາ ຐິໂຕ. ໂກຏິປ຺ປຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕຕິ ໂມກ຺ຂາຘິຄເມເນວ ອຸຕ຺ຕມມຣິຍາທປ຺ປຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ. ຍຕຕ຺ໂຕຕິ ກາຍາທີສຸ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ສໍຍເມຕພ຺ພສ຺ສ ອຠາວໂຕ ສໍຍຕຈິຕ຺ໂຕ. ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຈິຕ຺ໂຕຕິ ນິສ຺ເສສໂຕ ສຸຏ຺ຐຸ ປຕິຏ຺ຐິຕຈິຕ຺ໂຕ. ສາສນານຸໂລມໍ ນາມ ປາປວາຣເຓນ ຍຸຕ຺ຕຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ຘຸຕປາໂປ’’ຕິອາທິ. ອສຸທ຺ຘລທ຺ຘິຕາຍາຕິ ‘‘ອຕ຺ຖິ ຊີໂວ, ໂສ ຈ ສິຍາ ນິຈ຺ໂຈ, ສິຍາ ອນິຈ຺ໂຈ’’ຕິ ເອວມາທິອສຸທ຺ຘລທ຺ຘິຕາຍ. ສພ຺ພາຕິ ກມ຺ມປກຕິວິຠາຄາທິວິສຍາ ສພ຺ພາ ນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິໂຍ. ທິຏ຺ຐິເຍ ວາຕິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໂຍ ເອວ ຊາຕາ.

ສຎ຺ຈຍເພລຏ຺ຐປຸຕ຺ຕວາທວຓ຺ຓນາ

໑໗໙-໑໘໑. ອມຣາວິກ຺ເຂເປ ວຸຕ຺ຕນໂຍ ເອວາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຊາເລ ອມຣາວິກ຺ເຂປວາທສໍວຓ຺ຓນາຍໍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໖໑-໖໓) ວຸຕ຺ຕນໂຍ ເອວ ວິກ຺ເຂປພ຺ຍາກຣຓຠາວໂຕ, ຕເຖວ ເຈຕ຺ຖ ວິກ຺ເຂປວາທສ຺ສ ອາຄຕຕ຺ຕາ.

ປຐມສນ຺ທິຏ຺ຐິກສາມຎ຺ຎຜລວຓ຺ຓນາ

໑໘໓. ຍຖາ ເຕ ຣຸຈ຺ເຈຍ຺ຍາຕິ ອິທານິ ມຍາ ປຸຈ຺ຉິຍມາໂນ ອຕ຺ໂຖ ຍຖາ ຕວ ຈິຕ຺ເຕ ໂຣເຈຍ຺ຍ. ຆຣທາສິຍາ ກຸຈ຺ຉິສ຺ມິໍ ຊາໂຕ ອນ຺ໂຕຊາໂຕ. ຘເນນ ກີໂຕ ຘນກ຺ກີໂຕ. ພນ຺ຘຄ຺ຄາຫຄຫິໂຕ ກຣມຣານີໂຕ. ສາມນ຺ຕິ ສຍເມວ. ທາສພ຺ຍນ຺ຕິ ທາສຠາວໍ. ໂກຈິ ທາໂສປິ ສມາໂນ ອລໂສ ກມ຺ມໍ ອກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ກມ຺ມກາໂຣ’’ຕິ ນ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອນລໂສ ກມ຺ມກຣຓສີໂລເຍວາ’’ຕິ. ປຐມເມວາຕິ ອາສນ຺ນຕຣຏ຺ຐານູປສງ຺ກມນໂຕ ປເຄວ ປຸເຣຕຣເມວ. ປຈ຺ຉາຕິ ສາມິກສ຺ສ ນິປຊ຺ຊາຍ ປຈ຺ຉາ. ສຍນໂຕ ອວຸຏ຺ຐິເຕຕິ ຣຕ຺ຕິຍາ ວິຠາຍນເວລາຍ ເສຍ຺ຍໂຕ ອວຸຏ຺ຐິເຕ. ປຈ຺ຈູສກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ອຕີຕາຍ ຣຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈູສກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ຍາວ ສາມິໂນ ຣຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ໂທກ຺ກມນນ຺ຕິ ອປຣາຍ ປໂທສເວລາຍໍ ຍາວ ນິທ຺ໂທກ຺ກມນໍ. ກິໍ ກາຣນ຺ຕິ ກິໍ ກຣຓີຍໍ, ກິໍກາຣຠາວໂຕ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ກາຕພ຺ພເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເທໂວ ວິຍາຕິ ອາຘິປຈ຺ຈປຣິວາຣາທິສມ຺ປຕ຺ຕິສມນ຺ນາຄໂຕ ປຘານເທໂວ ວິຍ. ໂສ ວຕສ຺ສາຫນ຺ຕິ ໂສ ວຕ ອສ຺ສໍ ອຫໍ. ໂສ ຣາຊາ ວິຍ ອຫມ຺ປິ ຠເວຍ຺ຍໍ, ກຖໍ ປຸຎ຺ຎານິ ກເຣຍ຺ຍໍ, ຍທິ ປຸຎ຺ຎານິ ອຸຬາຣານິ ກເຣຍ຺ຍນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ‘‘ໂສ ວຕສ຺ສ’ສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ປາເຐ ໂສ ຣາຊາ ອສ຺ສ ອຫໍ ອສ຺ສໍ ວຕ, ຍທິ ປຸຎ຺ຎານິ ກເຣຍ຺ຍນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ເຕນາຫ ‘‘ອຍເມວຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອສ຺ສນ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕມປຸຣິສປ຺ປໂຍເຄ ອຫໍ-ສທ຺ໂທ ອປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕປິ ປຍຸຕ຺ໂຕ ເອວ ໂຫຕິ. ຍາວຊີວໍ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສາມິ ທາຕຸນ຺ຕິ ຍາວຊີວໍ ທານຕ຺ຖາຍ ອຸສ຺ສາຫໍ ກໂຣນ຺ໂຕປິ ຍໍ ຣາຊາ ເອກໍ ທິວສໍ ເທຕິ, ຕໂຕ ສຕຠາຄມ຺ປິ ທາຕຸໍ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສາມິ. ຕສ຺ມາ ປພ຺ພຊິສ຺ສາມີຕິ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍໍ ອຸສ຺ສາຫໍ ກຕ຺ວາຕິ ໂຍຊນາ.

ກາເຍນ ສໍວຸໂຕຕິ ກາເຍນ ສໍວຣິຕພ຺ພໍ ກາຍທ຺ວາເຣນ ປວຕ຺ຕນກໍ ປາປຘມ຺ມໍ ສໍວຣິຕ຺ວາ ວິຫເຣຍ຺ຍາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ກາເຍນ ປິຫິໂຕ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ຆາສຈ຺ຉາທເນນ ປຣມຕາຍາຕິ ຆາສຈ຺ຉາທນປຣິເຍສເນ ສລ຺ເລຂວເສນ ປຣມຕາຍ, ອຸກ຺ກຏ຺ຐຠາເວ ສຓ຺ຐິໂຕ ຆາສຈ຺ຉາທນເມວ ວາ ປຣມໍ ປຣາ ໂກຏິ ເອຕສ຺ສ, ນ ຕໂຕ ປຣໍ ກິຎ຺ຈິ ອາມິສຊາຕໍ ປຣິເຍສຕິ ປຈ຺ຈາສິສຕິ ຈາຕິ ຆາສຈ຺ຉາທນປຣໂມ, ຕພ຺ຠາໂວ ຆາສຈ຺ຉາທນປຣມຕາ, ຕສ຺ສາ ຆາສຈ຺ຉາທນປຣມຕາຍ. ວິເວກຏ຺ຐກາຍານນ຺ຕິ ຄຓສງ຺ຄຓິກໂຕ ປວິວິຕ຺ເຕ ຐິຕກາຍານໍ. ເນກ຺ຂມ຺ມາຠິຣຕານນ຺ຕິ ຌານາຠິຣຕານໍ. ຕາຍ ເອວ ຌານາຠິຣຕິຍາ ປຣມໍ ອຸຕ຺ຕມໍ ໂວທານໍ ວິສຸທ຺ຘິໍ ປຕ຺ຕຕາຍ ປຣມໂວທານປ຺ປຕ຺ຕານໍ. ກິເລສູປຘິອຠິສງ຺ຂາຣູປຘີນໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕວິຄເມນ ນິຣຸປຘີນໍ. ວິສງ຺ຂາຣຄຕານນ຺ຕິ ອຘິຄຕນິພ຺ພານານໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຐໂມ ວິເວໂກ ອິຕເຣຫິ ທ຺ວີຫິ ວິເວເກຫິ ສຫາປິ ປຕ຺ຕພ຺ໂພ ວິນາປິ, ຕຖາ ທຸຕິໂຍ. ຕຕິໂຍ ປນ ອິຕເຣຫິ ທ຺ວີຫິ ສເຫວ ປຕ຺ຕພ຺ໂພ, ນ ວິນາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຄເຓ ຊນສມາຄເມ ສນ຺ນິປຕນໍ ຄຓສງ຺ຄຓິກາ, ຕໍ ປຫາຍ ເອໂກ ວິຫຣຕິ ຈຣຕິ ປຸຄ຺ຄລວເສນ ອສຫາຍຕ຺ຕາ. ຈິຕ຺ເຕ ກິເລສານໍ ສນ຺ນິປຕນໍ ຈິຕ຺ຕກິເລສສງ຺ຄຓິກາ, ຕໍ ປຫາຍ ເອໂກ ວິຫຣຕິ ກິເລສວເສນ ອສຫາຍຕ຺ຕາ. ມຄ຺ຄສ຺ສ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິກຕ຺ຕາ, ໂຄຕ຺ຣຠຸອາທີນຎ຺ຈ ອາຣມ຺ມຓມຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນ ເຕສໍ ວເສນ ສາຕິສຍາ ນິພ຺ພຸຕິສຸຂສມ຺ຜຸສນາ, ຜລສມາປຕ຺ຕິນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິວເສນ ສາຕິສຍາຕິ ອາຫ ‘‘ຜລສມາປຕ຺ຕິໍ ວາ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິໍ ວາ ປວິສິຕ຺ວາ’’ຕິ. ຜລປຣິໂຍສາໂນ ຫິ ນິໂຣໂຘຕິ.

໑໘໔. ອຠິຫຣິຕ຺ວາຕິ ອຠິມຸຂີຠາເວນ ເນຕ຺ວາ. ‘‘ອຫໍ ຈີວຣາທີຫິ ປໂຍຊນໍ ສາເຘສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຈນເສໂສ. ສປ຺ປາຍນ຺ຕິ ສພ຺ພເຄລຎ຺ຎປຫຣຓວເສນ ອຸປກາຣາວຫໍ. ຠາວິນາ ອນຕ຺ຖໂຕ ປຣິປາລນວເສນ ໂຄປນາ ຣກ຺ຂາຄຸຕ຺ຕິ. ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ນິເສຘວເສນ ອາວຣຓຄຸຕ຺ຕິ.

ທຸຕິຍສນ຺ທິຏ຺ຐິກສາມຎ຺ຎຜລວຓ຺ຓນາ

໑໘໖. ກສຕີຕິ ກສິໍ ກໂຣຕິ. ຄຫປຕິໂກຕິ ເອຕ຺ຖ ກ-ສທ຺ໂທ ອປ຺ປຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ເອກເຄຫມຕ຺ເຕ ເຊຏ຺ຐໂກ’’ຕິ, ເຕນ ອເນກກຸລເຊຏ຺ຐກຠາວໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ກຣໍ ກໂຣຕີຕິ ກຣໍ ສມ຺ປາເທຕິ. ວຑ຺ເຒຕີຕິ ອຸປຣູປຣິ ສມ຺ປາທເນນ ວຑ຺ເຒຕິ. ເອວໍ ອປ຺ປມ຺ປິ ປຫາຍ ປພ຺ພຊິຕຸໍ ທຸກ຺ກຣນ຺ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ລຏຸກິໂກປມສຸຕ຺ເຕນ (ມ. ນິ. ໒.໑໕໑, ໑໕໒) ທີເປຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫ ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ອຸທາຍິ, ປຸຣິໂສ ທລິທ຺ໂທ ອສ຺ສໂກ ອນາຬ຺ຫິໂຍ, ຕສ຺ສສ຺ສ ເອກໍ ອຄາຣກໍ ໂອລຸຄ຺ຄວິລຸຄ຺ຄໍ ກາກາຕິທາຍິໍ ນປຣມຣູປ’’ນ຺ຕິ ວິຕ຺ຖາໂຣ. ຍທິ ອປ຺ປມ຺ປິ ໂຠຄໍ ປຫາຍ ປພ຺ພຊິຕຸໍ ທຸກ຺ກຣໍ, ກສ຺ມາ ທາສວາເຣ ໂຠຄຄ຺ຄຫຓໍ ນ ກຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທາສວາເຣ ປນາ’’ຕິອາທິ. ຍຖາ ຈ ທາສສ຺ສ ໂຠຄາປິ ອໂຠຄາ ປຣາຍຕ຺ຕຠາວໂຕ, ເອວໍ ຎາຕໂຍ ປີຕິ ທາສວາເຣ ຎາຕິປຣິວຏ຺ຏຄ຺ຄຫຓມ຺ປິ ນ ກຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ປຓີຕຕຣສາມຎ຺ຎຜລວຓ຺ຓນາ

໑໘໙. ເອວຣູປາຫີຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕທາສກສ຺ສກູປມາສທິສາຫິ ອຸປມາຫິ ສາມຎ຺ຎຜລໍ ທີເປຕຸໍ ປໂຫຕິ ຠຄວາ ສກລມ຺ປິ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວໍ ຕໂຕ ຠິຍ຺ໂຍປິ ອນນ຺ຕປຏິຠານຕາຍ ວິຈິຕ຺ຕນຍເທສນຠາວໂຕ. ຕຖາປີຕິ ສຕິປິ ເທສນາຍ ອຸຕ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣາຘິກນານານຍວິຈິຕ຺ຕຠາເວ.

ເອກຕ຺ຖເມຕໍ ປທໍ ສາຘຸສທ຺ທສ຺ເສວ ກ-ກາເຣນ ວຑ຺ຒິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ເຕເນວ ສາຘຸກ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ເຕນ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣວເສນ ສາຘຸ-ສທ຺ໂທ ອຸທາຫໂຏ. ອາຍາຈເນຕິ ອຠິມຸຂຍາຈເນ, ອຠິປຕ຺ຖນາຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມ຺ປຏິຈ຺ຉເນຕິ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫເນ. ສມ຺ປຫໍສເນຕິ ສໍວິຊ຺ຊມານຄຸຓວເສນ ຫໍສເນ ໂຕສເນ, ອຸທຄ຺ຄຕາກຣເຓຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘມ຺ມຣຸຈີຕິ ປຸຎ຺ຎກາໂມ. ປຎ຺ຎາຓວາຕິ ປຎ຺ຎວາ. ອທ຺ທຸພ຺ໂຠຕິ ອທູສໂກ, ອນຸປຆາຕໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘາປີຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສາມຎ຺ຎຜເລປິ. ອຍໍ ສາຘຸ-ສທ຺ໂທ. ທຬ຺ຫີກມ຺ເມຕິ ສກ຺ກຈ຺ຈ ກິຣິຍາຍໍ. ອາຓຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ອາຓາປເນ. ‘‘ສຸໂຓຫິ ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຫີ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ເຕ ສາຘຸກ-ສທ຺ເທນ ສວນມນສິກາຣານໍ ສກ຺ກຈ຺ຈກິຣິຍາ ວິຍ ຕທາຓາປນມ຺ປິ ໂຊຕິຕໍ ໂຫຕິ, ອາຍາຈນຕ຺ຖຕາ ວິຍ ຈສ຺ສ ອາຓາປນຕ຺ຖຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ສຸນ຺ທເຣປີຕິ ສຸນ຺ທຣຕ຺ເຖປິ. ອິທານິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ສາຘຸກ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖຕ຺ຕເຍນ ປກາສິຕໍ ວິເສສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ທຬ຺ຫີກມ຺ມຕ຺ເຖນ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ມນສິ ກໂຣຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ມນສິກາໂຣ ນ ອາຣມ຺ມຓປຏິປາທນລກ຺ຂໂຓ, ອຖ ໂຂ ວີຖິປຏິປາທນຊວນປຏິປາທນມນສິກາຣປຸພ຺ພກໍ ຈິຕ຺ເຕ ຐປນລກ຺ຂໂຓຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອາວຊ຺ຊາ’’ຕິອາທິມາຫ. ໂສຕິນ຺ທ຺ຣິຍວິກ຺ເຂປວາຣຓໍ ສວເນ ນິໂຍຊນວເສນ ກິຣິຍນ຺ຕຣປຏິເສຘນຠາວໂຕ, ໂສຕໍ ໂອທຫາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມນິນ຺ທ຺ຣິຍວິກ຺ເຂປວາຣຓໍ ອຎ຺ຎຈິນ຺ຕາປຏິເສຘນໂຕ. ພ຺ຍຎ຺ຊນວິປລ຺ລາສຄ຺ຄາຫວາຣຓໍ ‘‘ສາຘຸກ’’ນ຺ຕິ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ປຈ຺ຉິມສ຺ສ ອຕ຺ຖວິປລ຺ລາສຄ຺ຄາຫວາຣເຓປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຘາຣຓູປປຣິກ຺ຂາທີສູຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຕຸລນຕີຣຓາທິເກ, ທິຏ຺ຐິຍາ ສຸປ຺ປຏິວິເຘ ຈ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ສພ຺ຍຎ຺ຊໂນຕິ ເອຕ຺ຖ ຍຖາຘິປ຺ເປຕມຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຎ຺ຊຍຕີຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ, ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິ. ສຫ ພ຺ຍຎ຺ຊເນນາຕິ ສພ຺ຍຎ຺ຊໂນ, ພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາຕ຺ໂຖຕິ ອຣຓີຍໂຕ ອຸປຄນ຺ຕພ຺ພໂຕ ອນຸຘາຕພ຺ພໂຕ ອຕ຺ໂຖ, ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລາທິໂກ. ເຕນ ສຫ ອຕ຺ເຖນາຕິ ສາຕ຺ໂຖ, ອຕ຺ຖສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘມ຺ມຄມ຺ຠີໂຣຕິອາທີສຸ ຘມ຺ໂມ ນາມ ຕນ຺ຕິ. ເທສນາ ນາມ ຕສ຺ສາ ມນສາ ວວຕ຺ຖາປິຕາຍ ຕນ຺ຕິຍາ ເທສນາ. ອຕ຺ໂຖ ນາມ ຕນ຺ຕິຍາ ອຕ຺ໂຖ. ປຏິເວໂຘ ນາມ ຕນ຺ຕິຍາ, ຕນ຺ຕິອຕ຺ຖສ຺ສ ຈ ຍຖາຠູຕາວໂພໂຘ. ຍສ຺ມາ ເຈເຕ ຘມ຺ມເທສນາ ອຕ຺ຖປ຺ປຏິເວຘາ ສສາທີຫິ ວິຍ ມຫາສມຸທ຺ໂທ ມນ຺ທພຸທ຺ຘີຫິ ທຸກ຺ໂຂຄາຫາ, ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍປຕິຏ຺ຐາ ຈ, ຕສ຺ມາ ຄມ຺ຠີຣາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍສ຺ມາ ອຍໍ ຘມ຺ໂມ…ເປ… ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຫີ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຏິເວຘສ຺ສ ທຸກ຺ກຣຠາວໂຕ ຘມ຺ມຕ຺ຖານໍ, ເທສນາຎາຓສ຺ສ ທຸກ຺ກຣຠາວໂຕ ເທສນາຍ ທຸກ຺ໂຂຄາຫຕາ, ປຏິເວຘສ຺ສ ປນ ອຸປ຺ປາເທຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ, ຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ທຸກ຺ກຣຠາວໂຕ ທຸກ຺ໂຂຄາຫຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເທສນໍ ນາມ ອຸທ຺ທິສນໍ, ຕສ຺ສ ນິທ຺ທິສນໍ ຠາສນນ຺ຕິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຠາສິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ປຣິພ຺ຍຕ຺ຕໍ ກຖນຎ຺ຫິ ຠາສນໍ, ເຕນາຫ ‘‘ເທເສສ຺ສາມີຕິ…ເປ… ວິຕ຺ຖາຣທີປນ’’ນ຺ຕິ.

ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ຕປເທນ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ‘‘ເຕນາຫາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສາຬິກາຍິວ ນິຄ຺ໂຆໂສຕິ ສາຬິກາຍ ອາລາໂປ ວິຍ ມຘຸໂຣ ກຓ຺ຓສຸໂຂ ເປມນີໂຍ. ປຏິຠານນ຺ຕິ ສທ຺ໂທ. ອຸທີຣຍີຕິ ອຸຈ຺ຈາຣີຍຕິ, ວຸຈ຺ຈຕິ ວາ.

ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ອຸສ຺ສາຫຊາໂຕຕິ ເອວໍ ‘‘ສຸໂຓຫິ ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຫິ ຠາສິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ນ ກິຣ ຠຄວາ ສງ຺ເຂເປເນວ ເທເສສ຺ສຕິ, ວິຕ຺ຖາເຣນປິ ຠາສິສ຺ສຕີ’’ຕິ ສຎ຺ຊາຕຸສ຺ສາໂຫ ຫຏ຺ຐຕຸຏ຺ໂຐ ຫຸຕ຺ວາ.

໑໙໐. ‘‘ອິຘາ’’ຕິ ອິມິນາ ວຸຈ຺ຈມານໍ ອຘິກຣຓໍ ຕຖາຄຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານຠູຕໍ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເທສາປເທເສ ນິປາໂຕ’’ຕິ. ‘‘ສ຺ວາຍ’’ນ຺ຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ອິຘສທ຺ທມຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ນ ຍຖາວິເສສິຕພ຺ພໍ ອິຘ-ສທ຺ທໍ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ກຕ຺ຖຈິ ປທປູຣຓມຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໙໐). ໂລກໍ ອຸປາທາຍ ວຸຈ຺ຈຕິ ໂລກ-ສທ຺ເທນ ສມານາຘິກຣຓຠາເວນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເສສປທທ຺ວເຍ ປນ ປທນ຺ຕຣສນ຺ນິຘານມຕ຺ເຕນ ຕໍ ຕໍ ອຸປາທາຍ ວຸຕ຺ຕຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ອິຘ ຕຖາຄໂຕ ໂລເກຕິ ຫິ ຊາຕິເຂຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖາປິ ອຍໍ ຈກ຺ກວາໂຬ ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ສມໂຓຕິ ໂສຕາປນ຺ໂນ. ທຸຕິໂຍ ສມໂຓຕິ ສກທາຄາມີ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ກຕໂມ ຈ ຠິກ຺ຂເວ ສມໂຓ? ອິຘ ຠິກ຺ຂເວ ຠິກ຺ຂຸ ຕິຓ຺ຓໍ ສໍໂຍຊນານໍ ປຣິກ຺ຂຍາ ໂສຕາປນ຺ໂນ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໔.໒໔໑). ‘‘ກຕໂມ ຈ ຠິກ຺ຂເວ ທຸຕິໂຍ ສມໂຓ? ອິຘ ຠິກ຺ຂເວ ຠິກ຺ຂຸ ຕິຓ຺ຓໍ ສໍໂຍຊນານໍ ປຣິກ຺ຂຍາ ຣາຄໂທສໂມຫານໍ ຕນຸຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໔.໒໔໑). ໂອກາສນ຺ຕິ ກຎ຺ຈິ ປເທສໍ. ອິເຘວ ຕິຏ຺ຐມານສ຺ສາຕິ ອິມິສ຺ສາ ເອວ ອິນ຺ທສາລຄຸຫາຍໍ ຕິຏ຺ຐມານສ຺ສ.

ປທປູຣຓມຕ຺ຕເມວ ໂອກາສາປທິສນສ຺ສາປິ ອສມ຺ຠວໂຕ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣສ຺ສ ອໂພຘນໂຕ. ອຣຫນ຺ຕິ ອາທໂຍ ສທ຺ທາ ວິຕ຺ຖາຣິຕາຕິ ໂຍຊນາ. ອຕ຺ຖໂຕ ວິຕ຺ຖາຣຓໍ ສທ຺ທມຸເຂເນວ ໂຫຕີຕິ ສທ຺ທຄ຺ຄຫຓໍ. ຍສ຺ມາ. ‘‘ອປເຣຫິປິ ອຏ຺ຐຫິ ກາຣເຓຫິ ຠຄວາ ຕຖາຄໂຕ’’ຕິອາທິນາ ອຸທານຏ຺ຐກຖາທີສຸ, (ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໑໘; ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ. ໓໘) ອຣຫນ຺ຕິ ອາທໂຍ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄຏີກາຍໍ ອປເຣຫິ ປກາເຣຫິ ວິຕ຺ຖາຣິຕາ, ຕສ຺ມາເຕສຸ ວຸຕ຺ຕານເຍນປິ ໂສ (ວິສຸທ຺ຘິ. ຏີ. ໑.໑໒໙, ໑໓໐) ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຖາຄຕສ຺ສ ສຕ຺ຕນິກາຍນ຺ໂຕຄຘຕາຍ ‘‘ອິຘ ປນ ສຕ຺ຕໂລໂກ ອຘິປ຺ເປໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖາຍໍ ຍສ຺ມິໍ ສຕ຺ຕນິກາເຍ ຍສ຺ມິຎ຺ຈ ໂອກາເສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຕ຺ຕໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນປິ ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຕຖາຄໂຕ ນ ເທວໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທີສຸ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປຣໂຕ ອາຄມິສ຺ສຕິ. ສາຣປ຺ປຕ຺ຕາຕິ ກຸລໂຠຄິສ຺ສຣິຍາທິວເສນ ສາຣຠູຕາ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິກາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມາຍຸໂປກ຺ຂຣສາຕິອາທິພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ເຈວ ອນາຖປິຓ຺ຑິກາທິຄຫປຕິກາ ຈ.

‘‘ສຸຊາຕາຍາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ເຕສຸ ຈຕູສຸ ວິກປ຺ເປສຸ ປຐໂມ ວິກປ຺ໂປ ພຸທ຺ຘຠາວາຍ ອາສນ຺ນຕຣປຏິປຕ຺ຕິທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ. ອາສນ຺ນຕຣາຍ ຫິ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຐິໂຕ ‘‘ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ’’ ວຸຈ຺ຈຕິ ອຸປ຺ປາທສ຺ສ ເອກນ຺ຕິກຕ຺ຕາ, ປເຄວ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ມຕ຺ຖເກ ຐິໂຕ. ທຸຕິໂຍ ພຸທ຺ຘຠາວາວຫປພ຺ພຊ຺ຊໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອາສນ຺ນປຏິປຕ຺ຕິທສ຺ສນວເສນ, ຕຕິໂຍ ພຸທ຺ຘກຣຘມ຺ມ ປາຣິປູຣິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ພຸທ຺ຘຠາວາຍ ປຏິປຕ຺ຕິທສ຺ສນວເສນ. ນ ຫິ ມຫາສຕ຺ຕານໍ ອຸປ຺ປຕິຠວູປປຕ຺ຕິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ໂພຘິສມ຺ຠາຣສມ຺ຠຣຓໍ ນາມ ອຕ຺ຖິ. ຈຕຸຕ຺ໂຖ ພຸທ຺ຘກຣຘມ຺ມສມາຣມ຺ຠໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ໂພຘິຍາ ນິຍຕຠາວປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ປຠຸຕິ ຫິ ວິຎ຺ຎູຫິ ‘‘ພຸທ຺ໂຘ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ສກ຺ກາ ອຸປ຺ປາທສ຺ສ ເອກນ຺ຕິກຕ຺ຕາ. ຍຖາ ປນ ສນ຺ທນ຺ຕິ ນທິໂຍຕິ ສນ຺ທນກິຣິຍາຍ ອວິຈ຺ເຉທມຸປາທາຍ ວຕ຺ຕມານປ຺ປໂຍໂຄ, ເອວໍ ອຸປ຺ປາທຕ຺ຖາຍ ປຏິປຊ຺ຊນກິຣິຍາຍ ອວິຈ຺ເຉທມຸປາທາຍ ຈຕູສຸ ວິກປ຺ເປສຸ ‘‘ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພປຐມໍ ອຸປ຺ປນ຺ນຠາວນ຺ຕິ ຈຕູສຸ ວິກປ຺ເປສຸ ສພ຺ພປຐມໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຕຖາຄຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນຕາສງ຺ຂາຕໍ ອຕ຺ຖິຠາວໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ໂຫຕີຕິ ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ໂສ ຠຄວາຕິ ໂຍ ‘‘ຕຖາຄໂຕ ອຣຫ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ກິຕ຺ຕິຕຄຸໂຓ, ໂສ ຠຄວາ. ‘‘ອິມໍ ໂລກ’’ນ຺ຕິ ນຍິທໍ ມຫາຊນສ຺ສ ສມ຺ມຸຂມຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຖ ໂຂ ອນວເສສໍ ປຣິຍາທາຍາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສເທວກ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຕນາຫ ‘‘ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ນິທສ຺ເສຕີ’’ຕິ. ປຊາຕຕ຺ຕາຕິ ຍຖາສກໍ ກມ຺ມກິເລເສຫິ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ປຎ຺ຈກາມາວຈຣເທວຄ຺ຄຫຓໍ ປາຣິເສສຎາເຍນ ອິຕເຣສໍ ປທນ຺ຕເຣຫິ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ສເທວກນ຺ຕິ ຈ ອວຍເວນ ວິຄ຺ຄໂຫ ສມຸທາໂຍ ສມາສຕ຺ໂຖ. ຉຏ຺ຐກາມາວຈຣເທວຄ຺ຄຫຓໍ ປຈ຺ຈາສຕ຺ຕິຎາເຍນ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ໂສ ຊາໂຕ, ຕໍນິວາສີ ຈ. ພ຺ຣຫ຺ມກາຍິກາທິພ຺ຣຫ຺ມຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປຈ຺ຈຕ຺ຖິກ …ເປ… ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕເມຕໍ ອປຈ຺ຈຕ຺ຖິການໍ, ອສມິຕາພາຫິຕປາປານຎ຺ຈ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ສສ຺ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓີວຈເນນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ກາມໍ ‘‘ສເທວກ’’ນ຺ຕິອາທິ ວິເສສນານໍ ວເສນ ສຕ຺ຕວິສໂຍ ໂລກສທ຺ໂທຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ຕຸລ຺ຍໂຍຄວິສຍຕ຺ຕາ ເຕສໍ, ‘‘ສໂລມໂກ ສປກ຺ຂໂກ’’ຕິອາທີສຸ ປນ ອຕຸລ຺ຍໂຍເຄປິ ອຍໍ ສມາໂສ ລພ຺ຠຕີຕິ ພ຺ຍຠິຈາຣທສ຺ສນໂຕ ປຊາຄຫຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຊາວຈເນນ ສຕ຺ຕໂລກຄ຺ຄຫຓ’’ນ຺ຕິ.

ອຣູປິໂນ ສຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ອາເນຎ຺ຊວິຫາເຣນ ວິຫຣນ຺ຕາ ທິພ຺ພນ຺ຕີຕິ ເທວາຕິ ອິມໍ ນິພ຺ພຈນໍ ລຠນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສເທວກຄ຺ຄຫເຓນ ອຣູປາວຈຣໂລໂກ ຄຫິໂຕ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນູປຄານໍ ເທວານໍ ສຫພ຺ຍຕ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໑໑໗). ສມາຣກຄ຺ຄຫເຓນ ຉກາມາວຈຣເທວໂລໂກ ຄຫິໂຕ ຕສ຺ສ ສວິເສສໍ ມາຣສ຺ສ ວເສ ວຕ຺ຕນໂຕ. ຣູປີ ພ຺ຣຫ຺ມໂລໂກ ຄຫິໂຕ ອຣູປີພ຺ຣຫ຺ມໂລກສ຺ສ ວິສຸໍ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ຈຕຸປຣິສວເສນາຕິ ຂຕ຺ຕິຍາທິຈຕຸປຣິສວເສນ, ອິຕຣາ ປນ ຈຕສ຺ໂສ ປຣິສາ ສມາຣກາທິຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕາ ເອວາຕິ. ອວເສສສພ຺ພສຕ຺ຕໂລໂກ ນາຄຄຣຸຬາທິເຠໂທ.

ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ຠາຄໂສ ໂລກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ເຕນ ເຕນ ວິເສເສນ ອຠາຄໂສ ໂລກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິ ເຈຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉທໂຕຕິ ອຸກ຺ກໍສຄຕິວິຊານເນນ. ປຎ຺ຈສຸ ຫິ ຄຕີສຸ ເທວຄຕິປຣິຍາປນ຺ນາວ ເສຏ຺ຐາ, ຕຕ຺ຖາປິ ອຣູປິໂນ ທູຣສມຸສ຺ສາຣິຕກິເລສທຸກ຺ຂຕາຍ, ສນ຺ຕປຓີຕອາເນຎ຺ຊວິຫາຣສມງ຺ຄິຕາຍ, ອຕິທີຆາຍຸກຕາຍາຕິ ເອວມາທີຫິ ວິເສເສຫິ ອຕິວິຍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາ. ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມາ ມຫານຸຠາໂວ’’ຕິອາທິ ທສສຫສ຺ສິຍໍ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ວເສນ ວທຕິ. ‘‘ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉທໂຕ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ເສຏ຺ຐໍ ນວ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ. ຠາວານຸກ຺ກໂມຕິ ຠາວວເສນ ປເຣສໍ ອຊ຺ຌາສຍວເສນ ‘‘ສເທວກ’’ນ຺ຕິອາທີນໍ ປທານໍ ອນຸກ຺ກໂມ.

ຕີຫາກາເຣຫີຕິ ເທວມາຣພ຺ຣຫ຺ມສຫິຕຕາສງ຺ຂາເຕຫິ ຕີຫິ ປກາເຣຫິ. ຕີສຸ ປເທສູຕິ ‘‘ສເທວກ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ຕີສຸ ປເທສຸ. ເຕນ ເຕນາກາເຣນາຕິ ສເທວກຕ຺ຕາທິນາ ເຕນ ເຕນ ປກາເຣນ. ເຕຘາຕຸກເມວ ປຣິຍາທິນ຺ນນ຺ຕິ ໂປຣາຓາ ປນາຫູຕິ ໂຍຊນາ.

ອຠິຎ຺ຎາຕິ ຍ-ກາຣໂລເປນາຍໍ ນິທ຺ເທໂສ, ອຠິຊານິຕ຺ວາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ອຠິຎ຺ຎາຍ ອຘິເກນ ຎາເຓນ ຎຕ຺ວາ’’ຕິ. ອນຸມານາທິປຏິກ຺ເຂໂປຕິ ອນຸມານອຸປມານອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິອາທິປຏິກ຺ເຂໂປ ເອກປ຺ປມາຓຕ຺ຕາ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓຈາຣຕາຍ ຫິ ສພ຺ພປຈ຺ຈກ຺ຂາ ພຸທ຺ຘາ ຠຄວນ຺ໂຕ.

ອນຸຕ຺ຕຣໍ ວິເວກສຸຂນ຺ຕິ ຜລສມາປຕ຺ຕິສຸຂໍ, ເຕນ ຐິຕິມິສ຺ສາປິ [ວີຖິມິສ຺ສາປິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາຍໍ) ຘິຕິມິສ຺ສາປິ (ກ)] ກທາຈິ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນາ ໂຫຕີຕິ ຫິຕ຺ວາປີຕິ ປິ-ສທ຺ທຄ຺ຄຫຓໍ. ຠຄວາ ຫິ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ ຍສ຺ມິໍ ຂເຓ ປຣິສາ ສາຘຸກາຣໍ ວາ ເທຕິ, ຍຖາສຸຕໍ ວາ ຘມ຺ມໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ, ຕໍ ຂຓໍ ປຸພ຺ພຠາເຄນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຜລສມາປຕ຺ຕິໍ ສມາປຊ຺ຊຕິ, ຍຖາປຣິຈ຺ເຉທຎ຺ຈ ສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ຐິຕຏ຺ຐານໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ. ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎຸສ຺ສ ວເສນ ອປ຺ປໍ ວາ ວິປຎ຺ຈິຕຎ຺ຎຸສ຺ສ, ເນຍ຺ຍສ຺ສ ວາ ວເສນ ພຫຸໍ ວາ ເທເສນ຺ໂຕ. ຘມ຺ມສ຺ສ ກລ຺ຍາຓຕາ ນິຍ຺ຍານິກຕາຍ, ນິຍ຺ຍານິກຕາ ຈ ສພ຺ພໂສ ອນວຊ຺ຊຠາເວເນວາຕິ ອາຫ ‘‘ອນວຊ຺ຊເມວ ກຕ຺ວາ’’ຕິ. ເທສກາຍຕ຺ເຕນ ອາຓາທິວິຘິນາ ອຠິສຊ຺ຊນໍ ປໂພຘນໍ ເທສນາຕິ ສາ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມວເສນ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ອາຫ ‘‘ເທສນາຍ ຕາວ ຈຕຸປ຺ປທິກາຍປິ ຄາຖາຍາ’’ຕິອາທິ. ນິທານນິຄມນານິປິ ສຕ຺ຖຸໂນ ເທສນາຍ ອນຸວິຘານໂຕ ຕທນ຺ໂຕຄຘານິ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ນິທານມາທິ, ອິທໍ ເອໂວຈາຕິ ປຣິໂຍສານ’’ນ຺ຕິ.

ສາສິຕພ຺ພປຸຄ຺ຄລຄເຕນ ຍຖາປຣາຘາທິສາສິຕພ຺ພຠາເວນ ອນຸສາສນໍ ຕທງ຺ຄວິນຍາທິວເສນ ວິນຍນໍ ສາສນນ຺ຕິ ຕໍ ປຏິປຕ຺ຕິຘມ຺ມວເສນ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສີລສມາຘິວິປສ຺ສນາ’’ຕິອາທິ. ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານນ຺ຕິ ອນວຊ຺ຊຘມ຺ມານໍ ສີລສ຺ສ, ສມຖວິປສ຺ສນານຎ຺ຈ ສີລທິຏ຺ຐີນໍ ອາທິຠາໂວ ຕໍ ມູລກຕ຺ຕາ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມານໍ. ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ອນ຺ຕທ຺ວຍວິຄເມນ ມຊ຺ຌິມປຏິປທາຠາໂວ ວິຍ, ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອາຣພ຺ຠນິປ຺ຜຕ຺ຕີນໍ ເວມຊ຺ຌຕ຺ຕາປິ ມຊ຺ຌຠາໂວຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຕ຺ຖິ ຠິກ຺ຂເວ…ເປ… ມຊ຺ຌໍ ນາມາ’’ຕິ. ຜລໍ ປຣິໂຍສານໍ ນາມ ສອຸປາທິເສສຕາວເສນ, ນິພ຺ພານໍ ປຣິໂຍສານໍ ນາມ ອນຸປາທິເສສຕາວເສນ. ອິທານິ ເຕສໍ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ສາສນສ຺ສ ປຣິໂຍສານຕໍ ອາຄເມນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອຕທຕ຺ຖມິທ’’ນ຺ຕິອາທິ ອາຫ. ອິຘ ເທສນາຍ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ ‘‘ສພ຺ຍຎ຺ຊນ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຈນໂຕ. ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ກຕາວຘິສທ຺ທປ຺ປພນ຺ໂຘ ຄາຖາວເສນ, ສຸຕ຺ຕວເສນ ຈ ວວຕ຺ຖິໂຕ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມ, ໂຍ ອິຘ ‘‘ເທສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ສ ປນ ອຕ຺ໂຖ ວິເສສໂຕ ສີລາທິ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ຠຄວາ ຫິ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ…ເປ… ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສີລໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາຕິ ສີລຄ຺ຄຫເຓນ ສສມ຺ຠາຣໍ ສີລໍ ຄຫິຕໍ, ຕຖາ ມຄ຺ຄຄ຺ຄຫເຓນ ສສມ຺ຠາໂຣ ມຄ຺ໂຄຕິ ຕທຸຠຍວເສນ ອນວເສສໂຕ ປຣິຍຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖໍ ປຣິຍາທິຍຕິ. ເຕນາຕິ ສີລາທິທສ຺ສເນນ. ອຕ຺ຖວເສນ ຫິ ອິຘ ເທສນາຍ ອາທິກລ຺ຍາຓາທິຠາໂວ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ກຖິກສຓ຺ຐິຕີຕິ ກຖິກສ຺ສ ສຓ຺ຐານໍ ກຖນວເສນ ສມວຏ຺ຐານໍ.

ນ ໂສ ສາຕ຺ຖໍ ເທເສຕິ ນິຍ຺ຍານຕ຺ຖວິຣຫໂຕ ຕສ຺ສາ ເທສນາຍ. ເອກພ຺ຍຎ຺ຊນາທິຍຸຕ຺ຕາ ວາຕິ ສິຖິລາທິເຠເທສຸ ພ຺ຍຎ຺ຊເນສຸ ເອກປ຺ປກາເຣເມວ, ທ຺ວິປກາເຣເມວ ວາ ພ຺ຍຎ຺ຊເນນ ຍຸຕ຺ຕາ ວາ ທມິຬຠາສາ ວິຍ. ວິວຏກຣຓຕາຍ ໂອຏ຺ເຐ ອຜຸສາເປຕ຺ວາ ອຸຈ຺ຈາເຣຕພ຺ພໂຕ ສພ຺ພນິໂຣຏ຺ຐພ຺ຍຎ຺ຊນາ ວາ ກິຣາຕຠາສາ ວິຍ. ສພ຺ພສ຺ເສວ [ສພ຺ພຕ຺ເຖວ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາຍໍ ໑)] ວິສ຺ສຊ຺ຊນີຍຍຸຕ຺ຕຕາຍ ສພ຺ພວິສ຺ສຏ຺ຐພ຺ຍຎ຺ຊນາ ວາ ສວຣຠາສາ [ຍວນຠາສາ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາຍໍ)] ວິຍ. ສພ຺ພສ຺ເສວ [ສພ຺ພຕ຺ເຖວ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາຍໍ)] ສານຸສາຣຕາຍ ສພ຺ພນິຄ຺ຄຫິຕພ຺ຍຎ຺ຊນາ ວາ ປາຣສິກາທິມິລກ຺ຂຸຠາສາ ວິຍ. ສພ຺ພາເປສາ ພ຺ຍຎ຺ຊເນກເທສວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ອປຣິປຸຓ຺ຓພ຺ຍຎ຺ຊນາຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ອພ຺ຍຎ຺ຊນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ.

ຐານກຣຓານິ ສິຖິລານິ ກຕ຺ວາ ອຸຈ຺ຈາເຣຕພ຺ພໍ ອກ຺ຂຣໍ ປຎ຺ຈສຸ ວຄ຺ເຄສຸ ປຐມຕຕິຍນ຺ຕິ ເອວມາທິ ສິຖິລໍ. ຕານິ ອສິຖິລານິ ກຕ຺ວາ ອຸຈ຺ຈາເຣຕພ຺ພໍ ອກ຺ຂຣໍ ວຄ຺ເຄສຸ ທຸຕິຍຈຕຸຕ຺ຖນ຺ຕິ ເອວມາທິ ຘນິຕໍ. ທ຺ວິມຕ຺ຕກາລໍ ທີຆໍ. ເອກມຕ຺ຕກາລໍ ຣສ຺ສໍ ຕເທວ ລຫຸກໍ. ລຫຸກເມວ ສໍໂຍຄປຣໍ, ທີຆຎ຺ຈ ຄຣຸກໍ. ຐານກຣຓານິ ນິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອຸຈ຺ຈາເຣຕພ຺ພໍ ນິຄ຺ຄຫິຕໍ. ປເຣນ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ ອຸຈ຺ຈາເຣຕພ຺ພໍ ສມ຺ພນ຺ຘໍ. ຕຖາ ນສມ຺ພນ຺ຘໍ ວວຕ຺ຖິຕໍ. ຐານກຣຓານິ ນິສ຺ສຏ຺ຐານິ ກຕ຺ວາ ອຸຈ຺ຈາເຣຕພ຺ພໍ ວິມຸຕ຺ຕໍ. ທສຘາຕິ ເອວໍ ສິຖິລາທິວເສນ ພ຺ຍຎ຺ຊນພຸທ຺ຘິຍາ ອກ຺ຂຣຸປ຺ປາທກຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສພ຺ພາກາເຣນ ປເຠໂທ. ສພ຺ພານິ ຫິ ອກ຺ຂຣານິ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານານິ ຍຖາຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ພ຺ຍຎ຺ຊນານິ ຈາຕິ.

ອມກ຺ເຂຕ຺ວາຕິ ອມິເລຈ຺ເຉຕ຺ວາ, ອວິນາເສຕ຺ວາ, ອຫາເປຕ຺ວາຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ຠຄວາ ຍມຕ຺ຖໍ ຎາເປຕຸໍ ເອກໍ ຄາຖໍ, ເອກໍ ວາກ຺ຍໍ ວາ ເທເສຕິ, ຕມຕ຺ຖໍ ຕາຍ ເທສນາຍ ປຣິມຓ຺ຑລປທພ຺ຍຎ຺ຊນາຍ ເອວ ເທເສຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິປຸຓ຺ຓພ຺ຍຎ຺ຊນເມວ ກຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີ’’ຕິ. ອິຘ ເກວລສທ຺ໂທ ອນວເສສວາຈໂກ, ນ ອໂວມິສ຺ສກາທິວາຈໂກຕິ ອາຫ ‘‘ສກລາຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ປຣິປຸຓ຺ຓນ຺ຕິ ສພ຺ພໂສ ປຸຓ຺ຓໍ, ຕໍ ປນ ເກນຈິ ອູນໍ, ອຘິກໍ ວາ ນ ໂຫຕີຕິ ‘‘ອນູນາຘິກວຈນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍທຕ຺ຖໍ ເທສິໂຕ, ຕສ຺ສ ສາຘກຕ຺ຕາ ອນູນຕາ ເວທິຕພ຺ພາ, ຕພ຺ພິຘຸຣສ຺ສ ປນ ອສາຘກຕ຺ຕາ ອນຘິກຕາ. ສກລນ຺ຕິ ສພ຺ພຠາຄວນ຺ຕໍ. ປຣິປຸຓ຺ຓນ຺ຕິ ສພ຺ພໂສ ປຣິປຸຓ຺ຓເມວ, ເຕນາຫ ‘‘ເອກເທສນາປິ ອປຣິປຸຓ຺ຓາ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ອປຣິສຸທ຺ຘາ ເທສນາ ໂຫຕິ ຕຓ຺ຫາຍ ສໍກິລິຏ຺ຐຕ຺ຕາ. ໂລກາມິສໍ ຈີວຣາທໂຍ ປຈ຺ຈຍາ ຕຕ຺ຖ ອຄຘິຕຈິຕ຺ຕຕາຍ ໂລກາມິສນິຣເປກ຺ໂຂ. ຫິຕຜຣເຓນາຕິ ຫິຕູປສໍຫາເຣນ. ເມຕ຺ຕາຠາວນາຍ ກຣຓຠູຕາຍ ມຸທຸຫທໂຍ. ອຸລ຺ລຸມ຺ປນສຠາວສຓ຺ຐິເຕນາຕິ ສກລສໍກິເລສໂຕ, ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໂຕ ຈ ອຸທ຺ຘຣຓາກາຣາວຏ຺ຐິເຕນ ຈິຕ຺ເຕນ, ກາຣຸຓາຘິປ຺ປາເຍນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ອິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ທສ຺ສາເມວ, ເອວຎ຺ຈ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ສມາທາຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ວຕໍ. ປຓ຺ຑິຕປຎ຺ຎຕ຺ຕຕາຍ ເສຏ຺ຐຏ຺ເຐນ ພ຺ຣຫ຺ມໍ ພ຺ຣຫ຺ມານໍ ວາ ຈຣິຍນ຺ຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ທານໍ. ມຈ຺ຉຣິຍໂລຠາທິນິຄ຺ຄຓ຺ຫເນນ ສຸຈິຓ຺ຓສ຺ສ. ອິທ຺ຘີຕິ ເທວິທ຺ຘິ. ຊຸຕີຕິ ປຠາ, ອານຸຠາໂວ ວາ. ພລວີຣິຍູປປຕ຺ຕີຕິ ເອວໍ ມຫຕາ ພເລນ ຈ ວີຣິເຍນ ຈ ສມນ຺ນາຄໂມ. ປຸຎ຺ຎນ຺ຕິ ປຸຎ຺ຎຜລໍ. ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ເສຏ຺ຐາ ຈຣິຍາຕິ ກຕ຺ວາ. ເອສ ນໂຍ ເສເສປິ.

ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫໍ ສກລໍ ສາສນໍ ອິຘ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍ’’ນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ ຕສ຺ມາ. ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ສມານາຘິກຣຓານິ ສພ຺ພປທານິ ໂຍເຊຕ຺ວາ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂສ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ…ເປ… ປກາເສຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ’’ຕິ ອາຫ.

໑໙໑. ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣສມ຺ປທນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ອາທິກລ຺ຍາຓຕາທິຄຸຓສມ຺ປທໍ, ທູຣສມຸສ຺ສາຣິຕມານສ຺ເສວ ສາສເນ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິ ສມ຺ຠວຕິ, ນ ມານຊາຕິກສ຺ສາຕິ ອາຫ ‘‘ນິຫຕມານຕ຺ຕາ’’ຕິ. ອຸສ຺ສນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ພຫຸລຠາວໂຕ. ໂຠຄາໂຣຄ຺ຍາທິວຕ຺ຖຸກາ ມທາ ສຸປ຺ປເຫຍ຺ຍາ ໂຫນ຺ຕິ ນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອນວຕ຺ຖານໂຕ, ນ ຕຖາ ກຸລວິຊ຺ຊາມທາ, ຕສ຺ມາ ຂຕ຺ຕິຍພ຺ຣາຫ຺ມຓກຸລານໍ ປພ຺ພຊິຕານມ຺ປິ ຊາຕິວິຊ຺ຊາ ນິສ຺ສາຍ ມານຊປ຺ປນໍ ທຸປ຺ປຊຫນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຫິ…ເປ… ມານໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ວິຊາຕິຕາຍາຕິ ນິຫີນຊາຕິຕາຍ. ປຕິຏ຺ຐາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕີຕິ ສຸວິສຸທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ ສີລໍ ຣກ຺ຂິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ. ສີລວເສນ ຫິ ສາສເນ ປຕິຏ຺ຐາ, ປຕິຏ຺ຐາຕຸນ຺ຕິ ວາ ສຈ຺ຈປຏິເວເຘນ ໂລກຸຕ຺ຕຣາຍ ປຕິຏ຺ຐາຍ ປຕິຏ຺ຐາຕຸໍ. ສາ ຫິ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ສາສເນ ປຕິຏ຺ຐາ ນາມ, ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຈ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປນ຺ນາ ສຸຊາຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ທຸຊ຺ຊາຕາ.

ປຣິສຸທ຺ຘນ຺ຕິ ຣາຄາທີນໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ປຫານທີປນໂຕ ນິຣຸປກ຺ກິເລສຕາຍ ສພ຺ພໂສ ປຣິສຸທ຺ຘໍ. ສທ຺ຘໍ ປຏິລຠຕີຕິ ໂປຖຸຊ຺ຊນິກສທ຺ຘາວເສນ ສທ຺ທຫຕິ. ວິຎ຺ຎູຊາຕິການຎ຺ຫິ ຘມ຺ມສມ຺ປຕ຺ຕິຄ຺ຄຫຓປຸພ຺ພິກາ ສທ຺ຘາ ສິທ຺ຘິ ຘມ຺ມປ຺ປມາຓຘມ຺ມປ຺ປສນ຺ນຠາວໂຕ. ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ວຕ ໂສ ຠຄວາ, ໂຍ ເອວໍ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຘມ຺ໂມ’’ຕິ ສທ຺ຘໍ ປຏິລຠຕິ. ຊາຍມ຺ປຕິກາຕິ ຆຣຓີປຕິກາ. ກາມໍ ‘‘ຊາຍມ຺ປຕິກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ຆຣສາມິກຆຣສາມິນີວເສນ ທ຺ວິນ຺ນໍເຍວ ຄຫຓໍ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຍສ຺ສ ປນ ປຸຣິສສ຺ສ ອເນກາ ປຊາປຕິໂຍ, ຕຕ຺ຖ ກິໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ເອກາຍາປິ ສໍວາໂສ ສມ຺ພາໂຘຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ທ຺ເວ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣາຄາທິນາ ສກິຎ຺ຈນຏ຺ເຐນ, ເຂຕ຺ຕວຕ຺ຖຸ ອາທິນາ ສປລິໂພຘຏ຺ເຐນ ຣາຄຣຊາທີນໍ ອາຄມນປຖຕາປິ ອຸຏ຺ຐານຏ຺ຐານຕາ ເອວາຕິ ທ຺ເວປິ ວຓ຺ຓນາ ເອກຕ຺ຖາ, ພ຺ຍຎ຺ຊນເມວ ນານໍ. ອລຄ຺ຄນຏ຺ເຐນາຕິ ອສ຺ສຊ຺ຊນຏ຺ເຐນ ອປ຺ປຏິພທ຺ຘຠາເວນ. ເອວໍ ອກຸສລກຸສລປ຺ປວຕ຺ຕີນໍ ຐານຠາເວນ ຆຣາວາສປພ຺ພຊ຺ຊານໍ ສມ຺ພາຘພ຺ໂຠກາສຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ກຸສລປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ເອວ ອຏ຺ຐານຏ຺ຐານຠາເວນ ເຕສໍ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສງ຺ເຂປກຖາຕິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ປທຸທ຺ຘາຣໍ ອກຕ຺ວາ ສມາສໂຕ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ. ເອກມ຺ປິ ທິວສນ຺ຕິ ເອກທິວສມຕ຺ຕມ຺ປິ. ອຂຓ຺ຑໍ ກຕ຺ວາຕິ ທຸກ຺ກຏມຕ຺ຕສ຺ສປິ ອນາປຊ຺ຊເນນ ອຂຓ຺ຑິຕໍ ກຕ຺ວາ. ກິເລສມເລນ ອມລີນນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາສໍກິເລສາທິນາ ອສໍກິລິຏ຺ຐໍ ກຕ຺ວາ. ປຣິໂຍທາຕຏ຺ເຐນ ນິມ຺ມລຠາເວນ ສງ຺ຂໍ ວິຍ ລິຂິຕໍ ໂຘຕນ຺ຕິ ສງ຺ຂລິຂິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ໂຘຕສງ຺ຂສປ຺ປຏິຠາຄ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ອຊ຺ຌາວສຕາ’’ຕິ ປທປ຺ປໂຍເຄນ ‘‘ອຄາຣ’’ນ຺ຕິ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຄາຣມຊ຺ເຌ’’ຕິ. ກສາເຍນ ຣຕ຺ຕານິ ວຕ຺ຖານິ ກາສາຍານີຕິ ອາຫ ‘‘ກສາຍຣສປີຕຕາຍາ’’ຕິ. ປຣິທຫິຕ຺ວາຕິ ນິວາເສຕ຺ວາ ເຈວ ປາຣຸປິຕ຺ວາ ຈ. ອຄາຣວາໂສ ອຄາຣໍ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ, ຕສ຺ສ ວຑ຺ຒິອາວຫໍ ອຄາຣສ຺ສ ຫິຕໍ.

໑໙໒. ໂຠຄກ຺ຂນ຺ໂຘຕິ ໂຠຄສມຸທາໂຍ. ອາພນ຺ຘນຏ຺ເຐນາຕິ ‘‘ປຸຕ຺ໂຕ ນຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ ເປມວເສນ ສປຣິຈ຺ເຉທໍ ພນ຺ຘນຏ຺ເຐນ. ‘‘ອມ຺ຫາກເມເຕ’’ຕິ ຎາຍນ຺ຕີຕິ ຎາຕີ. ປິຕາມຫປິຕຸປຸຕ຺ຕາທິວເສນ ປຣິວຕ຺ຕນຏ຺ເຐນ ປຣິວຏ຺ໂຏ.

໑໙໓. ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສໍວຸໂຕຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວເຣນ ປິຫິຕກາຍວຈີທ຺ວາໂຣ, ຕຖາຠູໂຕ ຈ ຍສ຺ມາ ເຕນ ສໍວເຣນ ອຸເປໂຕ ນາມ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວເຣນ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ. ‘‘ອາຈາຣໂຄຈຣສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິອາທິ ຕສ຺ເສວ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສມນ຺ນາຄມສ຺ສ ປຈ຺ຈຍທສ຺ສນໍ. ອປ຺ປມຕ຺ຕເກສູຕິ ອສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ອາປນ຺ນອນຸຂຸທ຺ທເກສຸ ເຈວ ສຫສາ ອຸປ຺ປນ຺ນອກຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ຈ. ຠຍທສ຺ສາວີຕິ ຠຍທສ຺ສນສີໂລ. ສມ຺ມາ ອາທິຍິຕ຺ວາຕິ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ຍາວຊີວໍ ອວີຕິກ຺ກມວເສນ ອາທິຍິຕ຺ວາ. ຕໍ ຕໍ ສິກ຺ຂາປທນ຺ຕິ ຕໍ ຕໍ ສິກ຺ຂາໂກຏ຺ຐາສໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ‘‘ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສໍວຸໂຕ’’ຕິ ປາເຐ. ສງ຺ເຂໂປຕິ ສງ຺ເຂປວຓ຺ຓນາ. ວິຕ຺ຖາໂຣ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໔) ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ໂສ ຕຕ຺ຖ, ຕໍສໍວຓ຺ຓນາຍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ຏີ. ໑.໑໔) ຈ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອາຈາຣໂຄຈຣຄ຺ຄຫເຓເນວາຕິ ‘‘ອາຈາຣໂຄຈຣສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ວຈເນເນວ. ເຕນາຫ ‘‘ກຸສເລ ກາຍກມ຺ມວຈີກມ຺ເມ ຄຫິເຕປີ’’ຕິ. ອຘິກວຈນໍ ອຎ຺ຎມຕ຺ຖໍ ໂພເຘຕີຕິ ກຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອາຊີວປາຣິສຸທ຺ຘິສີລສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິທ຺ວາຣທສ຺ສນຕ຺ຖໍ…ເປ… ກຸສເລນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ສພ຺ພໂສ ອເນສນປ຺ປຫາເນນ ອນວຊ຺ເຊນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ມາ ‘‘ກຕເມ ຈ ຖປຕິ ກຸສລາ ສີລາ ກຸສລໍ ກາຍກມ຺ມໍ ກຸສລໍ ວຈີກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໒໖໕) ສີລສ຺ສ ກຸສລກາຍວຈີຠາວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ອາຊີວປຣິສຸທ຺ຘມ຺ປິ ໂຂ ອຫໍ ຖປຕິ ສີລສ຺ມິໍ ວທາມີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໒໖໕) ເອວໍ ປວຕ຺ຕາຍ ມຸຓ຺ຑິກສຸຕ຺ຕເທສນາຍ ‘‘ກາຍກມ຺ມວຈີກມ຺ເມນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ກຸສເລນ, ປຣິສຸທ຺ຘາຊີໂວ’’ຕິ ອຍໍ ເທສນາ ເອກສງ຺ຄຫາ ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ສໍສນ຺ທຕິ ສເມຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ມຸຓ຺ຑິກສຸຕ຺ຕວເສນ ວາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ສີລສ຺ມິໍ ວທາມີຕິ ‘‘ສີລ’’ນ຺ຕິ ວທາມິ, ‘‘ສີລສ຺ມິໍ ອນ຺ໂຕຄຘໍ ປຣິຍາປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ວທາມີຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິຍາທານຕ຺ຖນ຺ຕິ ປຣິຄ຺ຄຫຕ຺ຖໍ.

ຕິວິເຘນ ສີເລນາຕິ ຈູຬສີລໍ ມຊ຺ຌິມສີລໍ ມຫາສີລນ຺ຕິ ເອວໍ ຕິວິເຘນ ສີເລນ. ມນຈ຺ຉຏ຺ເຐສຸ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ, ນ ກາຍປຎ຺ຈເມສຸ. ຍຖາລາຠຍຖາພລຍຖາສາຣຸປ຺ປປ຺ປກາຣວເສນ ຕິວິເຘນ ສນ຺ໂຕເສນ.

ຈູຬມຊ຺ຌິມມຫາສີລວຓ຺ຓນາ

໑໙໔-໒໑໑. ‘‘ສີລສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ນິທ຺ຘາຣເຓ ຠຸມ຺ມນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເອກໍ ສີລໍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອຍເມວ ອຕ຺ໂຖຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນຕ຺ໂຖ ເອວ. ພ຺ຣຫ຺ມຊາເລຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລວຓ຺ຓນາຍໍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗).

໒໑໒. ອຕ຺ຕານຸວາທປຣານຸວາທທຓ຺ຑຠຍາທີນິ ອສໍວຣມູລການິ. ສີລສ຺ສາສໍວຣໂຕຕິ ສີລສ຺ສ ອສໍວຣຓໂຕ, ສີລສໍວຣາຠາວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠເວຍ຺ຍາຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ຍຖາວິຘານວິຫິເຕນາຕິ ຍຖາວິຘານສມ຺ປາທິເຕນ. ອວິປ຺ປຏິສາຣາທິນິມິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນເຈຕສິກສຸຂສມຸຏ຺ຐາເນຫິ ປຓີຕຣູເປຫິ ຜຸຏ຺ຐສຣີຣສ຺ສ ອຸຬາຣໍ ກາຍິກໍ ສຸຂໍ ຠວຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອວິປ຺ປຏິສາຣ…ເປ… ປຏິສໍເວເທຕີ’’ຕິ.

ອິນ຺ທ຺ຣິຍສໍວຣກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໑໓. ວິເສໂສ ກມ຺ມຕ຺ຖາເປກ຺ຂຕາຍ ສາມຎ຺ຎສ຺ສ ນ ເຕຫິ ປຣິຈຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຈກ຺ຂຸ-ສທ຺ໂທ ກຕ຺ຖຈິ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸມ຺ຫິ ວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ. ວິຊ຺ຊມານເມວ ຫິ ອຠິເຘຍ຺ເຍ ວິເສສຕ຺ຖໍ ວິເສສນ຺ຕຣນິວຕ຺ຕນວເສນ ວິເສສສທ຺ໂທ ວິຠາເວຕິ, ນ ອວິຊ຺ຊມານໍ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓໍ ພຸທ຺ຘານໍເຍວ ຈກ຺ຂຸທສ຺ສນນ຺ຕິ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸ, ອາສຍານຸສຍຎາຓໍ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍປໂຣປຣິຍຕ຺ຕຎາຓຎ຺ຈ. ສມນ຺ຕໂຕ ສພ຺ພໂສ ທສ຺ສນຏ຺ເຐນ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ. ອຣິຍມຄ຺ຄຕ຺ຕຍປຎ຺ຎາຕິ ເຫຏ຺ຐິເມ ອຣິຍມຄ຺ຄຕ຺ຕເຍ ປຎ຺ຎາ. ອິຘາຕິ ‘‘ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປ’’ນ຺ຕິ ອິມສ຺ມິໍ ປາເຐ. ອຍໍ ຈກ຺ຂຸ-ສທ຺ໂທ ປສາທ…ເປ… ວຕ຺ຕຕິ ນິສ຺ສຍໂວຫາເຣ ນິສ຺ສິຕສ຺ສ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ຍຖາ. ‘‘ມຎ຺ຈາ ອຸກ຺ກຸຏ຺ຐິໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ອສມ຺ມິສ຺ສນ຺ຕິ ກິເລສທຸກ຺ເຂນ ອໂວມິສ຺ສໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຣິສຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ. ສຕິ ຫິ ສຸວິສຸທ຺ເຘ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສໍວເຣ, ປຘານຠູຕປາປຘມ຺ມວິຄເມນ ອຘິຈິຕ຺ຕານຸໂຍໂຄ ຫຕ຺ຖຄໂຕ ເອວໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຘິຈິຕ຺ຕສຸຂໍ ປຏິສໍເວເທຕີ’’ຕິ.

ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ຎກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໑໔. ສມນ຺ຕໂຕ, ປກຏ຺ຐໍ ວາ ສວິເສສໍ ຊານາຕີຕິ ສມ຺ປຊາໂນ, ສມ຺ປຊານສ຺ສ ຠາໂວ ສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ, ຕຖາປວຕ຺ຕຎາຓໍ. ຕສ຺ສ ວິຠຊນໍ ສມ຺ປຊຎ຺ຎຠາຊນີຍໍ, ຕສ຺ມິໍ ສມ຺ປຊຎ຺ຎຠາຊນີຍມ຺ຫິ. ອຠິກ຺ກມນໍ ອຠິກ຺ກນ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຄມນ’’ນ຺ຕິ. ຕຖາ ປຏິກ຺ກມນໍ ປຏິກ຺ກນ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຏິກ຺ກນ຺ຕໍ ນິວຕ຺ຕນ’’ນ຺ຕິ. ນິວຕ຺ຕນນ຺ຕິ ຈ ນິວຕ຺ຕິມຕ຺ຕໍ. ນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ປນ ຄມນໍ ຄມນເມວ. ອຠິຫຣນ຺ໂຕຕິ ຄມນວເສນ ກາຍໍ ອຸປເນນ຺ໂຕ. ຐານນິສຊ຺ຊາສຍເນສຸ ໂຍ ຄມນວິຘຸໂຣ ກາຍສ຺ສ ປຸຣໂຕ ອຠິຫາໂຣ, ໂສ ອຠິກ຺ກໂມ, ປຈ຺ຉໂຕ ອປຫຣຓໍ ປຏິກ຺ກໂມຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຐາເນປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ອາສນສ຺ສາຕິ ປີຐກາທິອາສນສ຺ສ. ປຸຣິມອງ຺ຄາຠິມຸໂຂຕິ ອຏນິກາທິປຸຣິມາວຍວາຠິມຸໂຂ. ສໍສຣນ຺ໂຕຕິ ສໍສປ຺ປນ຺ໂຕ. ປຈ຺ຈາສໍສຣນ຺ໂຕຕິ ປຏິອາສປ຺ປນ຺ໂຕ. ‘‘ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ ອິມິນາ ນິປນ຺ນສ຺ເສວ ອຠິມຸຂສໍສປ຺ປນປຏິອາສປ຺ປນານິ ນິທສ຺ເສຕິ.

ສມ຺ມາ ປຊານນໍ ສມ຺ປຊານໍ, ເຕນ ອຕ຺ຕນາ ກາຕພ຺ພກິຈ຺ຈສ຺ສ ກຣຓສີໂລ ສມ຺ປຊານກາຣີຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ປຊຎ຺ເຎນ ສພ຺ພກິຈ຺ຈກາຣີ’’ຕິ. ສມ຺ປຊານສທ຺ທສ຺ສ ສມ຺ປຊຎ຺ຎປຣິຍາຍຕາ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕາ ເອວ. ສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ ກໂຣເຕວາຕິ ອຠິກ຺ກນ຺ຕາທີສຸ ອສມ຺ໂມຫໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ ເອວ. ສມ຺ປຊຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ກາໂຣ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສມ຺ປຊານກາຣີ. ຘມ຺ມໂຕ ວຑ຺ຒິສງ຺ຂາເຕນ ສຫ ອຕ຺ເຖນ ວຕ຺ຕຕີຕິ ສາຕ຺ຖກໍ, ອຠິກ຺ກນ຺ຕາທິ. ສາຕ຺ຖກສ຺ສ ສມ຺ປຊານນໍ ສາຕ຺ຖກສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ. ສປ຺ປາຍສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ຫິຕສ຺ສ ສມ຺ປຊານນໍ ສປ຺ປາຍສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ. ອຠິກ຺ກມາທີສຸ ຠິກ຺ຂາຈາຣໂຄຈເຣ, ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ຈ ປວຕ຺ເຕສຸ ອວິຊຫິເຕ ກມ຺ມຏ຺ຐານສງ຺ຂາເຕ ໂຄຈເຣ ສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ ໂຄຈຣສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ. ອຠິກ຺ກມາທີສຸ ອສມ຺ມຸຍ຺ຫນເມວ ສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ ອສມ຺ໂມຫສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ. ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ຕູເລຕ຺ວາ ຕີເຣຕ຺ວາ ປຏິສງ຺ຂາຍາຕິ, ອຕ຺ໂຖ. ສງ຺ຆທສ຺ສເນເນວ ອຸໂປສຖປວາຣຓາທິອຕ຺ຖໍ ຄມນໍ ສງ຺ຄຫິຕໍ. ອສຸຠທສ຺ສນາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ກສິຓປຣິກມ຺ມາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ເຈຕິຍໍ ວາ ໂພຘິໍ ວາ ທິສ຺ວາປິ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓາຕີຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທໂສ ເອໂສ. ສມຖວິປສ຺ສນຸປ຺ປາທນມ຺ປິ ຫິ ຠິກ຺ຂຸໂນ ວຑ຺ຒິເຍວ. ເກຈີຕິ ອຠຍຄິຣິວາສິໂນ.

ຕສ຺ມິໍ ປນາຕິ ສາຕ຺ຖກສມ຺ປຊຎ຺ຎວເສນ ປຣິຄ຺ຄຫິຕອຕ຺ເຖ. ‘‘ອຕ຺ໂຖຕິ ຘມ຺ມໂຕ ວຑ຺ຒີ’’ຕິ ຍໍ ສາຕ຺ຖກນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ຕໍ ສປ຺ປາຍໍ ເອວາຕິ ສິຍາ ກສ຺ສຈິ ອາສງ຺ກາຕິ ຕນ຺ນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ‘‘ເຈຕິຍທສ຺ສນໍ ຕາວາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຈິຕ຺ຕກມ຺ມຣູປການິ ວິຍາຕິ ຈິຕ຺ຕກມ຺ມກຕາ ປຏິມາໂຍ ວິຍ, ຍນ຺ຕປໂຍເຄນ ວາ ວິຈິຕ຺ຕກມ຺ມາ ປຏິມາໂຍ ວິຍ. ອສມເປກ຺ຂນໍ ເຄຫສ຺ສິຕ ອຎ຺ຎາຓຸເປກ຺ຂາວເສນ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອໂຍນິໂສ ຄຫຓໍ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ທິສ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອຸເປກ຺ຂາ ພາລສ຺ສ ມູຬ຺ຫສ຺ສ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສາ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໓.໓໐໘). ຫຕ຺ຖິອາທິສມ຺ມທ຺ເທນ ຊີວິຕນ຺ຕຣາໂຍ. ວິສຠາຄຣູປທສ຺ສນາທິນາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍນ຺ຕຣາໂຍ.

ປພ຺ພຊິຕທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອນຸວຕ຺ຕນກຖາ ອາຈິຓ຺ຓາ, ອນນຸວຕ຺ຕນກຖາ ປນ ຕສ຺ສາ ທຸຕິຍາ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ທ຺ເວ ກຖາ ນາມ ນ ກຖິຕປຸພ຺ພາ’’ຕິ. ເອວນ຺ຕິ ‘‘ສເຈ ປນາ’’ຕິອາທິກໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕາກາຣໍ ປຈ຺ຈາມສຕິ, ນ ‘‘ປຸຣິສສ຺ສ ມາຕຸຄາມາສຸຠ’’ນ຺ຕິອາທິກໍ ວຸຈ຺ຈມານໍ.

ໂຍຄກມ຺ມສ຺ສ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຕາຍ ຠາວນາຍ ອາຣມ຺ມຓໍ ‘‘ກມ຺ມຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ກມ຺ມຏ຺ຐານສງ຺ຂາຕໍ ໂຄຈຣ’’ນ຺ຕິ. ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ຍຖາ ອຸຄ຺ຄຫນິມິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ອຸຄ຺ຄຫໂກສລ຺ລສ຺ສ ສມ຺ປາທນວເສນ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ.

ຫຣຕີຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ປວຕ຺ເຕຕິ, ຍາວ ປິຓ຺ຑປາຕປຏິກ຺ກມາ ອນຸຍຸຎ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ປຈ຺ຈາຫຣຕີຕິ ອາຫາຣູປໂຍຄໂຕ ຍາວ ທິວາຐານຸປສງ຺ກມນາ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ນ ປຏິເນຕິ. ສຣີຣປຣິກມ຺ມນ຺ຕິ ມຸຂໂຘວນາທິສຣີຣປຏິຊຄ຺ຄນໍ. ທ຺ເວ ຕໂຍ ປລ຺ລງ຺ເກຕິ ທ຺ເວ ຕໂຍ ນິສຊ຺ຊາວາເຣ ທ຺ເວ ຕີຓິ ອຸຓ຺ຫາສນານິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸສຸມໍ ຄາຫາເປນ຺ໂຕ’’ຕິ. ກມ຺ມຏ຺ຐານສີເສເນວາຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານມຸເຂເນວ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອວິຊຫນ຺ໂຕ ເອວ, ເຕນ ‘‘ປຕ຺ໂຕປິ ອເຈຕໂນ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໑໔) ວກ຺ຂມານໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ, ຍຖາປຣິຫຣິຍມານໍ ວາ ອວິຊຫິຕ຺ວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕເຖວາຕິ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸເມວ. ປຣິໂຠຄເຈຕິຍໂຕ ສາຣີຣິກເຈຕິຍໍ ຄຣຸຕຣນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ເຈຕິຍໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ’’ຕິ ປຸພ຺ພກາລກິຣິຍາຍ ວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ເຈຕິຍໍ ພາຘຍມານາ ໂພຘິສາຂາ ຫຣິຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ພຸທ຺ຘຄຸຓານຸສ຺ສຣຓວເສເນວ ໂພຘິຍໍ ປຓິປາຕກຣຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂາ ວິຍ ນິປຈ຺ຈກາຣໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ’’ຕິ. ຄາມສມີເປຕິ ຄາມສ຺ສ ອຸປຈາຣຏ຺ຐາເນ. ຊນສງ຺ຄຫຕ຺ຖນ຺ຕິ ‘‘ມຍິ ອກເຖນ຺ເຕ ເອເຕສໍ ໂກ ກເຖສ຺ສຕີ’’ຕິ ຘມ຺ມານຸຄ຺ຄເຫນ ຊນສງ຺ຄຫຕ຺ຖໍ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ‘‘ຘມ຺ມກຖາ ນາມ ກເຖຕພ຺ພາ ເອວາ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາ ວທນ຺ຕິ, ຍສ຺ມາ ຈ ຘມ຺ມກຖາ ກມ຺ມຏ຺ຐານວິນິມຸຕ຺ຕາ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ. ກມ຺ມຏ຺ຐານສີເສເນວາຕິ ອຕ຺ຕນາ ປຣິຫຣິຍມານໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອວິຊຫນ຺ໂຕ ຕທນຸຄຸຓໍເຍວ ຘມ຺ມກຖໍ ກເຖຕ຺ວາ. ອນຸໂມທນໍ ວຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ກມ຺ມຏ຺ຐານສີເສເນວາ’’ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ.

ສມ຺ປຕ຺ຕປຣິຈ຺ເຉເທເນວາຕິ ‘‘ປຣິຈິໂຕ ອປຣິຈິໂຕ’’ຕິອາທິ ວິຠາຄໍ ອກຕ຺ວາ ສມ຺ປຕ຺ຕໂກຏິຍາ ເອວ, ສມາຄມມຕ຺ເຕເນວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠເຍຕິ ປຣຈກ຺ກາທິຠເຍ.

‘‘ກມ຺ມຊເຕໂຊ’’ຕິ ຄຫຓິໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ວີຖິໍ ນາໂຣຫຕິ ຂຸທາປຣິສ຺ສເມນ ກິລນ຺ຕກາຍຕ຺ຕາ ສມາຘານາຠາວໂຕ. ອວເສສຏ຺ຐາເນຕິ ຍາຄຸຍາ ອຄ຺ຄຫິຕຏ຺ຐາເນ. ໂປງ຺ຂານຸໂປງ຺ຂນ຺ຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານຸປຏ຺ຐານສ຺ສ ອວິຈ຺ເຉທທສ຺ສນເມຕໍ, ຍຖາ ໂປງ຺ຂານຸໂປງ຺ຂໍ ປວຕ຺ຕາຍ ສຣປຏິປາຕິຍາ ອນວິຈ຺ເຉໂທ, ເອວເມຕສ຺ສປີຕິ.

ນິກ຺ຂິຕ຺ຕຘຸໂຣ ຠາວນານຸໂຍເຄ. ວຕ຺ຕປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອປູຣເຓນ ສພ຺ພວຕ຺ຕານິ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ. ‘‘ກາເມສຸ ອວີຕຣາໂຄ ໂຫຕິ, ກາເຍ ອວີຕຣາໂຄ, ຣູເປ ອວີຕຣາໂຄ, ຍາວທຕ຺ຖໍ ອຸທຣາວເທຫກໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ເສຍ຺ຍສຸຂໍ ປສ຺ສສຸຂໍ ມິທ຺ຘສຸຂໍ ອນຸຍຸຕ຺ໂຕ ວິຫຣຕິ, ອຎ຺ຎຕຣໍ ເທວນິກາຍໍ ປຓິຘາຍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໒໐; ມ. ນິ. ໑.໑໘໖) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕປຎ຺ຈວິຘເຈໂຕຂິລວິນິພນ຺ຘຈິຕ຺ໂຕ. ຈຣິຕ຺ວາຕິ ປວຕ຺ຕິຕ຺ວາ.

ຄຕປຈ຺ຈາຄຕິກວຕ຺ຕວເສນາຕິ ຠາວນາສຫິຕໍເຍວ ຠິກ຺ຂາຍ ຄຕປຈ຺ຈາຄຕໍ ຄມນປຈ຺ຈາຄມນໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຄຕປຈ຺ຈາຄຕິກໍ, ຕເທວ ວຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ວເສນ. ອຕ຺ຕກາມາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຫິຕສຸຂໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕາ, ຘມ຺ມຈ຺ຉນ຺ທວນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘມ຺ໂມ ຫິ ຫິຕໍ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕກຎ຺ຈ ສຸຂນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ວິຎ຺ຎູນໍ ນິພ຺ພິເສສຕ຺ຕາ, ອຕ຺ຕຠາວປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ຈ ອຕ຺ຕາ ນາມ ຘມ຺ໂມ, ຕໍ ກາເມນ຺ຕິ ອິຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຕກາມາ.

ອຸສຠໍ ນາມ ວີສຕິ ຍຏ຺ຐິໂຍ. ຕາຍ ສຎ຺ຎາຍາຕິ ຕາຍ ປາສາຓສຎ຺ຎາຍ, ເອຕ຺ຕກໍ ຐານໍ ອາຄຕາຕິ ຊານນ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ໂສເຍວ ນໂຍຕິ ‘‘ອຍໍ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິໂກ ໂຍ ຐາເນ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ເອວ ນິສຊ຺ຊາຍປິ ນໂຍ. ປຈ຺ຉໂຕ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕານໍ ຉິນ຺ນຠຕ຺ຕຠາວຠເຍນປິ ໂຍນິໂສມນສິກາຣໍ ປຣິພ຺ຣູເຫຕິ. ມທ຺ທນ຺ຕາຕິ ຘຎ຺ຎກຣຓຏ຺ຐາເນ ສາລິສີສານິ ມທ຺ທນ຺ຕາ.

ມຫາປຘານໍ ປູເຊສ຺ສາມີຕິ ອມ຺ຫາກໍ ອຕ຺ຖາຍ ໂລກນາເຖນ ຉວສ຺ສານິ ກຕໍ ທຸກ຺ກຣຈຣິຍເມວາຫໍ ຍຖາສຕ຺ຕິ ປູເຊສ຺ສາມີຕິ. ປຏິປຕ຺ຕິປູຊາ ຫິ ສຕ຺ຖຸປູຊາ, ນ ອາມິສປູຊາຕິ. ‘‘ຐານຈງ຺ກມເມວາ’’ຕິ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພອິຣິຍາປຖວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ໂຠຊນາທິກາເລສຸ ອວສ຺ສໍ ກຕ຺ຕພ຺ພນິສຊ຺ຊາຍ ປຏິກ຺ເຂປວເສນ.

ວີຖິໍ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ອໂນໂລເກຕ຺ວາ ປຐມເມວ ວີຖິໂຍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕພ຺ພາຕິ ອາຫ ‘‘ວີຖິໂຍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ’’ຕິ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ປາສາທິເກນ ອຠິກ຺ກນ຺ເຕນາ’’ຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອາຫາເຣ ປຏິກ຺ກູລສຎ຺ຎໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ’’ຕິອາທີສຸ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປຣໂຕ ອາຄມິສ຺ສຕິ. ອຏ຺ຐງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕນ຺ຕິ ‘‘ຍາວເທວ ອິມສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ຐິຕິຍາ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໒໓; ອ. ນິ. ໖.໕໘; ມຫານິ. ໒໐໖) ວຸຕ຺ເຕຫິ ອຏ຺ຐຫິ ອງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ ກຕ຺ວາ. ‘‘ເນວ ທວາຍາ’’ຕິອາທິ ປຏິກ຺ເຂປທສ຺ສນໍ.

ປຈ຺ເຈກໂພຘິໍ ສຈ຺ຉິກໂຣຕິ, ຍທິ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປນ຺ໂນ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອິໂຕ ປເຣສຸປິ. ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ເຈກໂພຘິຍາ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປທາ ກປ຺ປານໍ ທ຺ເວ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ, ສຕສຫສ຺ສຎ຺ຈ ຕຊ຺ຊາປຸຎ຺ຎຎາຓສມ຺ຠຣຓໍ. ສາວກໂພຘິຍາ ອຄ຺ຄສາວການໍ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍໍ, ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສຎ຺ຈ, ມຫາສາວການໍ (ເຖຣຄາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໒໘໘) ສຕສຫສ຺ສເມວ ຕຊ຺ຊາປຸຎ຺ຎຎາຓສມ຺ຠຣຓໍ. ອິຕເຣສໍ ອຕີຕາສຸ ຊາຕີສຸ ວິວຏ຺ຏສນ຺ນິສ຺ສຍວເສນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍ ນິພ຺ເພຘຠາຄິຍໍ ກຸສລໍ. ພາຫິໂຍ ທາຣຸຈີຣິໂຍຕິ ພາຫິຍວິສເຍ ສຎ຺ຊາຕສໍວຑ຺ຒຕາຍ ພາຫິໂຍ, ທາຣຸຈີຣປຣິຫຣເຓນ ທາຣຸຈີຣິໂຍຕິ ຈ ສມຎ຺ຎາໂຕ. ໂສ ຫິ ອາຍສ຺ມາ ‘‘ຕສ຺ມາຕິຫ ເຕ, ພາຫິຍ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ ‘ທິຏ຺ເຐ ທິຏ຺ຐມຕ຺ຕໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ສຸເຕ, ມຸເຕ, ວິຎ຺ຎາເຕ ວິຎ຺ຎາຕມຕ຺ຕໍ ຠວິສ຺ສຕີ’ຕິ, ເອວຎ຺ຫິ ເຕ ພາຫິຍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ຍໂຕ ໂຂ ເຕ ພາຫິຍ ທິຏ຺ເຐ ທິຏ຺ຐມຕ຺ຕໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ສຸເຕ, ມຸເຕ, ວິຎ຺ຎາເຕ ວິຎ຺ຎາຕມຕ຺ຕໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ຕໂຕ ຕ຺ວໍ, ພາຫິຍ, ນ ເຕນ. ຍໂຕ ຕ຺ວໍ, ພາຫິຍ, ນ ເຕນ, ຕໂຕ ຕ຺ວໍ, ພາຫິຍ, ນ ຕຕ຺ຖ. ຍໂຕ ຕ຺ວໍ, ພາຫິຍ, ນ ຕຕ຺ຖ, ຕໂຕ ຕ຺ວໍ, ພາຫິຍ, ເນວິຘ ນ ຫຸຣໍ ນ ອຸຠຍມນ຺ຕເຣນ. ເອເສວນ຺ໂຕ ທຸກ຺ຂສ຺ສາ’’ຕິ (ອຸທາ. ໑໐) ເອຕ຺ຕກາຍ ເທສນາຍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ສຈ຺ຉາກາສິ. ເອວໍ ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣາທີນໍ ມຫາປຎ຺ຎຕາທິທີປນານິ ສຸຕ຺ຕປທານິ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ເວທິຕພ຺ພານິ.

ຕນ຺ຕິ ອສມ຺ມຸຍ຺ຫນໍ ເອວນ຺ຕິ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມານມາກາເຣເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ອຕ຺ຕາ ອຠິກ຺ກມຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ອນ຺ຘປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຄາຫວເສນ ອຠິກ຺ກເມ ສມ຺ມຸຍ຺ຫນໍ ທສ຺ເສຕິ, ‘‘ອຫໍ ອຠິກ຺ກມາມີ’’ຕິ ປນ ອິມິນາ ມານຄາຫວເສນ. ຕທຸຠຍໍ ປນ ຕຓ຺ຫາຍ ວິນາ ນ ໂຫຕີຕິ ຕຓ຺ຫຄາຫວເສນປິ ສມ຺ມຸຍ຺ຫນໍ ທສ຺ສິຕເມວ ໂຫຕິ. ‘‘ຕຖາ ອສມ຺ມຸຍ຺ຫນ຺ໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕໍ ອສມ຺ມຸຍ຺ຫນໍ ເຍນ ຆນວິນິພ຺ໂຠເຄນ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຠິກ຺ກມາມີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ອນຸຄຕາ ເຕໂຊຘາຕຸ ອຸທ຺ຘຣຓສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ. ອຸທ຺ຘຣຓຄຕິກາ ຫິ ເຕໂຊຘາຕູຕິ. ອຸທ຺ຘຣເຓ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ຕສ຺ສາ ອນຸຄຕຠາໂວ, ຕສ຺ມາ ອິມາສໍ ທ຺ວິນ຺ນເມຕ຺ຖ ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ອຘິມຕ຺ຕຕາ, ອິຕຣາສຎ຺ຈ ໂອມຕ຺ຕຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອເກກປາທຸທ຺ຘຣເຓ…ເປ… ພລວຕິໂຍຕິ ອາຫ. ຍສ຺ມາ ປນ ເຕໂຊຘາຕຸຍາ ອນຸຄຕາ ວາໂຍຘາຕຸ ອຕິຫຣຓວີຕິຫຣຓານໍ ປຈ຺ຈໂຍ. ຕິຣິຍຄຕິກາຍ ຫິ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ອຕິຫຣຓວີຕິຫຣເຓສຸ ສາຕິສໂຍ ພ຺ຍາປາໂຣຕິ. ເຕໂຊຘາຕຸຍາ ຕສ຺ສາ ອນຸຄຕຠາໂວ, ຕສ຺ມາ ອິມາສໍ ທ຺ວິນ຺ນເມຕ຺ຖ ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ອຘິມຕ຺ຕຕາ, ອິຕຣາສຎ຺ຈ ໂອມຕ຺ຕຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕຖາ ອຕິຫຣຓວີຕິຫຣເຓສູ’’ຕິ ອາຫ. ສຕິປິ ອນຸຄມກອນຸຄນ຺ຕພ຺ພຕາວິເສເສ ເຕໂຊຘາຕຸວາໂຍຘາຕຸຠາວມຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ຕຖາ-ສທ຺ທຄ຺ຄຫຓໍ,. ຕຕ຺ຖ ອກ຺ກນ຺ຕຏ຺ຐານໂຕ ປາທສ຺ສ ອຸກ຺ຂິປນໍ ອຸທ຺ຘຣຓໍ. ຐິຕຏ຺ຐານໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ປຸຣໂຕ ຫຣຓໍ ອຕິຫຣຓໍ, ຂາຓຸອາທິປຣິຫຣຓຕ຺ຖໍ, ປຕິຏ຺ຐິຕປາທຆຏ຺ຏນປຣິຫຣຓຕ຺ຖໍ ວາ ປສ຺ເສນ ຫຣຓໍ ວີຕິຫຣຓໍ. ຍາວ ປຕິຏ຺ຐິຕປາໂທ, ຕາວ ອາຫຣຓໍ ອຕິຫຣຓໍ, ຕໂຕ ປຣໍ ຫຣຓໍ ວີຕິຫຣຓນ຺ຕິ ອຍໍ ວາ ເອເຕສໍ ວິເສໂສ.

ຍສ຺ມາ ປຖວີຘາຕຸຍາ ອນຸຄຕາ ອາໂປຘາຕຸ ໂວສ຺ສຊ຺ຊນສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ. ຄຣຸຕຣສຠາວາ ຫິ ອາໂປຘາຕູຕິ. ໂວສ຺ສຊ຺ຊເນ ປຖວີຘາຕຸຍາ ຕສ຺ສາ ອນຸຄຕຠາໂວ, ຕສ຺ມາ ຕາສໍ ທ຺ວິນ຺ນເມຕ຺ຖ ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ອຘິມຕ຺ຕຕາ, ອິຕຣາສຎ຺ຈ ໂອມຕ຺ຕຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ໂວສ຺ສຊ຺ຊເນ…ເປ… ພລວຕິໂຍ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ອາໂປຘາຕຸຍາ ອນຸຄຕາ ປຖວີຘາຕຸ ສນ຺ນິກ຺ເຂປນສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ, ປຕິຏ຺ຐາຠາເວ ວິຍ ປຕິຏ຺ຐາປເນປິ ຕສ຺ສາ ສາຕິສຍກິຈ຺ຈຕ຺ຕາ ອາໂປຘາຕຸຍາ ຕສ຺ສາ ອນຸຄຕຠາໂວ, ຕຖາ ຆຏ຺ຏນກິຣິຍາຍ ປຖວີຘາຕຸຍາ ວເສນ ສນ຺ນິຣຸຊ຺ຌນສ຺ສ ສິຊ຺ຌນໂຕ ຕຕ຺ຖາປິ ປຖວີຘາຕຸຍາ ອາໂປຘາຕຸອນຸຄຕຠາໂວ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕຖາ ສນ຺ນິກ຺ເຂປນສນ຺ນິຣຸຊ຺ຌເນສູ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ອຠິກ຺ກມເນ, ເຕສຸ ວາ ວຸຕ຺ເຕສຸ ອຸທ຺ທຣຓາທີສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ. ອຸທ຺ຘຣເຓຕິ ອຸທ຺ຘຣຓກ຺ຂເຓ. ຣູປາຣູປຘມ຺ມາຕິ ອຸທ຺ຘຣຓາກາເຣນ ປວຕ຺ຕາ ຣູປຘມ຺ມາ, ຕໍສມຸຏ຺ຐາປກາ ອຣູປຘມ຺ມາ ຈ. ອຕິຫຣຓໍ ນ ປາປຸຓນ຺ຕິ ຂຓມຕ຺ຕາວຏ຺ຐານໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວາຕິ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ອຸປ຺ປນ຺ນາ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ. ນ ຫິ ຘມ຺ມານໍ ເທສນ຺ຕຣສງ຺ກມນໍ ອຕ຺ຖິ. ‘‘ປພ຺ພໍ ປພ຺ພ’’ຕິອາທິ ອຸທ຺ຘຣຓາທິໂກຏ຺ຐາເສ ສນ຺ຘາຍ ສຠາຄສນ຺ຕຕິວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຕິອິຕ຺ຕໂຣ ຫິ ຣູປຘມ຺ມານມ຺ປິ ປວຕ຺ຕິກ຺ຂໂຓ, ຄມນສ຺ສາທີນໍ, ເທວປຸຕ຺ຕານໍ ເຫຏ຺ຐຸປຣິເຍນ ປຏິມຸຂໍ ຘາວນ຺ຕານໍ ສິຣສິ ປາເທ ຈ ພນ຺ຘຂຸຣຘາຣາ ສມາຄມໂຕປິ ສີຆຕໂຣ. ຍຖາ ຕິລານໍ ຠຊ຺ຊິຍມານານໍ ປຏປຏາຍເນນ ເຠໂທ ລກ຺ຂີຍຕິ, ເອວໍ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມານໍ ອຸປ຺ປາເທນາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ປຏປຏາຍນ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຫິ ເອກນ຺ຕໂຕ ຠິຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ. ‘‘ສທ຺ຘິໍ ຣູເປນາ’’ຕິ ອິທໍ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ນິໂຣເຘນ ສທ຺ຘິໍ ນິຣຸຊ຺ຌນກຣູປຘມ຺ມານໍ ວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຍໍ ຕໂຕ ສຕ຺ຕຣສມຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ. ອຎ຺ຎຖາ ຍທິ ຣູປາຣູປຘມ຺ມາ ສມານກ຺ຂຓາ ສິຍຸໍ, ‘‘ຣູປໍ ຄຣຸປຣິຓາມໍ ທນ຺ຘນິໂຣຘ’’ນ຺ຕິອາທິວຈເນຫິ ວິໂຣໂຘ ສິຍາ, ຕຖາ ‘‘ນາຫໍ ຠິກ຺ຂເວ ອຎ຺ຎໍ ເອກຘມ຺ມມ຺ປິ ສມນຸປສ຺ສາມິ, ຍໍ ເອວໍ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕໍ, ຍຖຍິທໍ ຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໔໘) ເອວໍ ອາທິປາຬິຍາ. ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກາ ຫິ ສາຣມ຺ມຓສຠາວາ ຍຖາພລໍ ອຕ຺ຕໂນ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠູຕມຕ຺ຖໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ເອວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ເຕສໍ ຕໍສຠາວນິປ຺ຜຕ຺ຕິອນນ຺ຕຣໍ ນິໂຣໂຘ. ຣູປຘມ຺ມາ ປນ ອນາຣມ຺ມຓາ ປກາເສຕພ຺ພາ, ເອວໍ ເຕສໍ ປກາເສຕພ຺ພຠາວນິປ຺ຜຕ຺ຕິ ໂສຬສຫິ ຈິຕ຺ເຕຫິ ໂຫຕີຕິ ຕງ຺ຂຓາຍຸກຕາ ເຕສໍ ອິຈ຺ຉິຕາ, ລຫຸວິຎ຺ຎາຓວິສຍສງ຺ຄຕິມຕ຺ຕປ຺ປຈ຺ຈຍຕາຍ ຕິຓ຺ຓໍ ຂນ຺ຘານໍ, ວິສຍສງ຺ຄຕິມຕ຺ຕຕາຍ ຈ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕິຕາ, ທນ຺ຘມຫາຠູຕປ຺ປຈ຺ຈຍຕາຍ ຣູປຘມ຺ມານໍ ທນ຺ຘປຣິວຕ຺ຕິຕາ. ນານາຘາຕຸຍາ ຍຖາຠູຕຎາຓໍ ໂຂ ປນ ຕຖາຄຕສ຺ເສວ, ເຕນ ຈ ປຸເຣຊາຕປຈ຺ຈໂຍ ຣູປຘມ຺ໂມວ ວຸຕ຺ໂຕ, ປຈ຺ຉາຊາຕປຈ຺ຈໂຍ ຈ ຕເຖວາຕິ ຣູປາຣູປຘມ຺ມານໍ ສມານກ຺ຂຓຕາ ນ ຍຸຊ຺ຊເຕວ. ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນເວຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຎ຺ຎໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊເຕ ຈິຕ຺ຕໍ, ອຎ຺ຎໍ ຈິຕ຺ຕໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ຍໍ ປຸຣິມຸປ຺ປນ຺ນໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ຕໍ ອຎ຺ຎໍ, ຕໍ ປນ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕໍ ອປຣສ຺ສ ອນນ຺ຕຣາທິປຈ຺ຈຍຠາເວເນວ ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ຕຖາລທ຺ຘປຈ຺ຈຍໍ ອຎ຺ຎໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊເຕ ຈິຕ຺ຕໍ. ຍທິ ເອວໍ ເຕສໍ ອນ຺ຕໂຣ ລພ຺ເຠຍ຺ຍາຕິ? ໂນຕິ ອາຫ ‘‘ອວີຈິ ມນຸປ຺ປພນ຺ໂຘ’’ຕິ, ຍຖາ ວີຈິ ອນ຺ຕໂຣ ນ ລພ຺ຠຕິ, ‘‘ຕເທເວຕ’’ນ຺ຕິ ອວິເສສວິທູ ມຎ຺ຎນ຺ຕິ, ເອວໍ ອນຸ ອນຸ ປພນ຺ໂຘ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາໂນ ຣູປສນ຺ຕາໂນ ຈ ນທີໂສໂຕວ ນທິຍໍ ອຸທກປ຺ປວາໂຫ ວິຍ ວຕ຺ຕຕິ.

ອຠິມຸຂໍ ໂລກິຕໍ ອາໂລກິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຸຣໂຕ ເປກ຺ຂນ’’ນ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ຍໍທິສາຠິມຸໂຂ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕິຏ຺ຐຕິ, ນິສີທຕິ ວາ ຕທຠິມຸຂໍ ເປກ຺ຂນໍ ອາໂລກິຕໍ, ຕສ຺ມາ ຕທນຸຄຕວິທິສາໂລກນໍ ວິໂລກິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວິໂລກິຕໍ ນາມ ອນຸທິສາເປກ຺ຂນ’’ນ຺ຕິ. ສມ຺ມຊ຺ຊນປຣິຠຓ຺ຑາທິກຣເຓ ໂອໂລກິຕສ຺ສ, ອຸລ຺ໂລກຫຣຓາທີສຸ ອຸລ຺ໂລກິຕສ຺ສ, ປຈ຺ຉໂຕ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕປຣິສ຺ສຍສ຺ສ ປຣິວຊ຺ຊນາທີສຸ ອປໂລກິຕສ຺ສ ສິຍາ ສມ຺ຠໂວຕິ ອາຫ ‘‘ອິມິນາ ວາ ມຸເຂນ ສພ຺ພານິປິ ຕານິ ຄຫິຕາເນວາ’’ຕິ.

ກາຍສກ຺ຂິນ຺ຕິ ກາເຍນ ສຈ຺ຉິກຕວນ຺ຕໍ, ປຈ຺ຈກ຺ຂກາຣິນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ຫິ ອາຍສ຺ມາ ວິປສ຺ສນາກາເລ ‘‘ຍເມວາຫໍ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ອຄຸຕ຺ຕທ຺ວາຣຕໍ ນິສ຺ສາຍ ສາສເນ ອນຠິຣຕິອາທິວິປ຺ປກາຣໍ ປຕ຺ໂຕ, ຕເມວ ສຸຏ຺ຐຸ ນິຄ຺ຄເຫສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຸສ຺ສາຫຊາໂຕ ພລວຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ໂປ, ຕຕ຺ຖ ຈ ກຕາຘິກາຣຕ຺ຕາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສໍວເຣ ອຸກ຺ກໍສປາຣມິປ຺ປຕ຺ໂຕ, ເຕເນວ ນໍ ສຕ຺ຖາ ‘‘ເອຕທຄ຺ຄໍ ຠິກ຺ຂເວ ມມ ສາວການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ຄຸຕ຺ຕທ຺ວາຣານໍ, ຍທິທໍ ນນ຺ໂທ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໒໓໕) ເອຕທຄ຺ເຄ ຐເປສິ.

ສາຕ຺ຖກຕາ ຈ ສປ຺ປາຍຕາ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ ອາໂລກິຕວິໂລກິຕສ຺ສາຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕສ຺ມາຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານາວິຊຫນສ຺ເສວ ໂຄຈຣສມ຺ປຊຎ຺ຎຠາວໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ເຫຕຸຠາເວນ ປຈ຺ຈາມສຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ກມ຺ມຏ຺ຐານວເສເນວ ອາໂລກນວິໂລກນໍ ກາຕພ຺ພໍ, ຂນ຺ຘາທິກມ຺ມຏ຺ຐານາ ອຎ຺ໂຎ ອຸປາໂຍ ນ ຄເວສິຕພ຺ໂພຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອາໂລກິຕາທິສມຎ຺ຎາປິ ຍສ຺ມາ ຘມ຺ມມຕ຺ຕສ຺ເສວ ປວຕ຺ຕິວິເສໂສ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ຍາຖາວໂຕ ປຊານນໍ ອສມ຺ໂມຫສມ຺ປຊຎ຺ຎນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈິຕ຺ຕກິຣິຍວາໂຍຘາຕຸວິປ຺ຜາຣວເສນາຕິ ກິຣິຍມຍຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາຍ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ຈລນາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິວເສນ. ອໂຘ ສີທຕີຕິ ອໂຘ ຄຈ຺ຉຕິ. ອຸທ຺ຘໍ ລງ຺ເຆຕີຕິ ລງ຺ຆໍ ວິຍ ອຸປຣິ ຄຈ຺ຉຕິ.

ອງ຺ຄກິຈ຺ຈໍ ສາຘຍມານນ຺ຕິ ປຘານຠູຕອງ຺ຄກິຈ຺ຈໍ ນິປ຺ຜາເທນ຺ຕໍ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ປຐມຊວເນປິ…ເປ… ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິທໍ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣວີຖິຍໍ ‘‘ອິຕ຺ຖີ ປຸຣິໂສ’’ຕິ ຣຊ຺ຊນາທີນໍ ອຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ອາວຊ຺ຊນ ໂວຏ຺ຐພ຺ພປນານໍ ອໂຍນິໂສ ອາວຊ຺ຊນໂວຏ຺ຐພ຺ພນວເສນ ອິຏ຺ເຐ ອິຕ຺ຖິຣູປາທິມ຺ຫິ ໂລຠມຕ຺ຕໍ, ອນິຏ຺ເຐ ຈ ປຏິຆມຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ມໂນທ຺ວາເຣ ປນ ‘‘ອິຕ຺ຖີ ປຸຣິໂສ’’ຕິ ຣຊ຺ຊນາທິ ໂຫຕິ. ຕສ຺ສ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣຊວນໍ ມູລໍ, ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ວາ ສພ຺ພໍ ຠວງ຺ຄາທິ. ເອວໍ ມໂນທ຺ວາຣຊວນສ຺ສ ມູລວເສນ ມູລປຣິຎ຺ຎາ ວຸຕ຺ຕາ. ອາຄນ຺ຕຸກຕາວກາລິກຕາ ປນ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣຊວນສ຺ເສວ ອປຸພ຺ພຠາວວເສນ, ອິຕ຺ຕຣຠາວວເສນ ຈ ວຸຕ຺ຕາ. ‘‘ເຫຏ຺ຐຸປຣິຍວເສນ ຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຕິເຕສູ’’ຕິ ເຫຏ຺ຐິມສ຺ສ ອຸປຣິມສ຺ສ ຈ ອປຣາປຣໍ ຠງ຺ຄປ຺ປຕ຺ຕິມາຫ.

ຕນ຺ຕິ ຊວນໍ, ຕສ຺ສ ອຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອາຄນ຺ຕຸໂກ ອພ຺ຠາຄໂຕ.

ອຸທຍພ຺ພຍປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ ຕາວຕໂກ ກາໂລ ເອເຕສນ຺ຕິ ຕາວກາລິການິ.

ເອຕໍ ອສມ຺ໂມຫສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ. ສມວາເຍຕິ ສາມຄ຺ຄິຍໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘວເສນ ອາໂລກນວິໂລກເນ ປຎ຺ຎາຍມາເນ ຕພ຺ພິນິມຸຕ຺ໂຕ ໂກ ເອໂກ ອາໂລເກຕິ, ໂກ ວິໂລເກຕິ.

‘‘ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕນເຍນ ປຣິຍາຍໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຫຊາຕປຈ຺ຈໂຍຕິ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕເມຕໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສມ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕາທິປຈ຺ຈຍານມ຺ປິ ລພ຺ຠນໂຕ.

ກາເລ ສມຎ຺ຉິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕກາເລ ສມຎ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ. ຕຖາ ປສາເຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ມຓິສປ຺ໂປ ນາມ ເອກາ ສປ຺ປຊາຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ລຬນນ຺ຕິ ກມ຺ປນໍ, ລີຬາກຣຓໍ ວາ.

ອຸຓ຺ຫປກຕິໂກ ປຣິຬາຫພຫຸລກາໂຍ. ສີລວິທູສເນນ ອຫິຕາວຫຕ຺ຕາ ມິຈ຺ຉາຊີວວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ອສປ຺ປາຍໍ. ‘‘ຈີວຣມ຺ປິ ອເຈຕນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຈີວຣສ຺ສ ວິຍ ກາໂຍປິ ອເຈຕໂນຕິ ກາຍສ຺ສ ອຕ຺ຕສຸຎ຺ຎຕາວິຠາວເນນ ‘‘ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ປຣິທີເປນ຺ໂຕ ອິຕຣີຕຣສນ຺ໂຕສສ຺ສ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕິ, ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ.

ຈຕຸປຎ຺ຈຄຓ຺ຐິກາຫໂຕຕິ ອາຫຕຈຕຸປຎ຺ຈຄຓ຺ຐິໂກ, ຈຕຸປຎ຺ຈຄຓ຺ຐິກາຫິ ວາ ອາຫໂຕ ຕຖາ.

ອຏ຺ຐວິໂຘປິ ອຕ຺ໂຖຕິ ອຏ຺ຐວິໂຘປິ ປໂຍຊນວິເສໂສ ມຫາສິວຕ຺ເຖຣວາທວເສນ ‘‘ອິມສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ຐິຕິຍາ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໒໓, ໔໒໒; ມ. ນິ. ໒.໓໘໗; ອ. ນິ. ໒.໓໔໑; ໘.໙; ຘ. ສ. ໑໓໕໕; ວິຠ. ໕໑໘; ມຫານິ. ໒໐໖) ນເຍນ ວຸຕ຺ໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ‘‘ເນວ ທວາຍາຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໒໓, ໔໒໒; ມ. ນິ. ໒.໓໘໗; ອ. ນິ. ໘.໙; ຘ. ສ. ໑໓໕໕; ວິຠ. ໕໑໘; ມຫານິ. ໒໐໖) ນເຍນາ’’ຕິ ປນ ປຏິກ຺ເຂປງ຺ຄທສ຺ສນມຸເຂນ ເທສນາຍ ອາຄຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ປຖວິສນ຺ຘາຣກຊລສ຺ສ ຕໍສນ຺ຘາຣກວາຍຸນາ ວິຍ ປຣິຠຸຕ຺ຕສ຺ສ ອາຫາຣສ຺ສ ວາໂຍຘາຕຸຍາວ ອາສເຍ ອວຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວາໂຍຘາຕຸວເສເນວ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ. ອຕິຫຣຕີຕິ ຍາວ ມຸຂາ ອຠິຫຣຕິ. ວີຕິຫຣຕີຕິ ຕໂຕ ກຸຈ຺ຉິຍໍ ວີມິສ຺ສໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ຫຣຕິ. ອຕິຫຣຕີຕິ ວາ ມຸຂທ຺ວາຣໍ ອຕິກ຺ກາເມນ຺ໂຕ ຫຣຕິ. ວີຕິຫຣຕີຕິ ກຸຈ຺ຉິຄຕໍ ປສ຺ສໂຕ ຫຣຕິ, ປຣິວຕ຺ເຕຕີຕິ ອປຣາປຣໍ ຈາເຣຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອາຫາຣສ຺ສ ຘາຣຓປຣິວຕ຺ຕນສຎ຺ຈຸຓ຺ຓນວິໂສສນານິ ປຖວີຘາຕຸສຫິຕາ ເອວ ວາໂຍຘາຕຸ ກໂຣຕິ, ນ ເກວລາຕິ ຕານິ ປຖວີຘາຕຸຍາປິ ກິຈ຺ຈຠາເວນ ວຸຕ຺ຕານິ. ອລ຺ລຕ຺ຕຎ຺ຈ ອນຸປາເລຕີຕິ ຍຖາ ວາໂຍຘາຕຸ ອາທີຫິ ອຎ຺ເຎຫິ ວິໂສສນໍ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາ ອລ຺ລຕ຺ຕຎ຺ຈ ອນຸປາເລຕິ. ເຕໂຊຘາຕູຕິ ຄຫຓີສງ຺ຂາຕາ ເຕໂຊຘາຕຸ. ສາ ຫິ ອນ຺ໂຕປວິຏ຺ຐໍ ອາຫາຣໍ ປຣິປາເຈຕິ. ອຎ຺ຊໂສ ໂຫຕີຕິ ອາຫາຣສ຺ສ ປເວສນາທີນໍ ມຄ຺ໂຄ ໂຫຕິ. ອາຠຸຊຕີຕິ ປຣິເຍສນວເສນ, ອຊ຺ໂຌຫຣຓຊິຓ຺ຓາຊິຓ຺ຓຕາທິປຏິສໍເວທນວເສນ ຈ ອາວຊ຺ເຊຕິ, ວິຊານາຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍຕໍວິຊານນສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠູໂຕເຍວ ຫິ ປໂຍໂຄ ‘‘ສມ຺ມາປໂຍໂຄ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຍນ ຫິ ປໂຍເຄນ ປຣິເຍສນາທິ ນິປ຺ຜຊ຺ຊຕິ, ໂສ ຕພ຺ພິສຍວິຊານນມ຺ປິ ນິປ຺ຜາເທຕິ ນາມ ຕທວິນາຠາວໂຕ. ອຖ ວາ ສມ຺ມາປໂຍຄໍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິ ມນ຺ວາຍ ອາຄມ຺ມ ອາຠຸຊຕິ ສມນ຺ນາຫຣຕິ. ອາໂຠຄປຸພ຺ພໂກ ຫິ ສພ຺ໂພປິ ວິຎ຺ຎາຓພ຺ຍາປາໂຣຕິ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຄມນໂຕຕິ ຠິກ຺ຂາຈາຣວເສນ ໂຄຈຣຄາມໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຄມນໂຕ. ປຣິເຍສນໂຕຕິ ໂຄຈຣຄາເມ ຠິກ຺ຂຕ຺ຖໍ ອາຫິຓ຺ຑນໂຕ. ປຣິໂຠຄໂຕຕິ ອາຫາຣສ຺ສ ປຣິຠຸຎ຺ຊນໂຕ. ອາສຍໂຕຕິ ປິຕ຺ຕາທິອາສຍໂຕ. ອາສຍຕິ ເອຕ຺ຖ ເອກຊ຺ຌໍ ປວຕ຺ຕມາໂນປິ ກມ຺ມຜລວວຕ຺ຖິໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ມຣິຍາທວເສນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອສງ຺ກຣໂຕ ສຍຕິ ຕິຏ຺ຐຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອາສໂຍ, ອາມາສຍສ຺ສ ອຸປຣິ ຕິຏ຺ຐນໂກ ປິຕ຺ຕາທິໂກ. ມຣິຍາທຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍມາກາໂຣ. ນິຘານນ຺ຕິ ຍຖາຠຸຕ຺ໂຕ ອາຫາໂຣ ນິຈິໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ນິຘານໍ, ອາມາສໂຍ. ຕໂຕ ນິຘານໂຕ. ອປຣິປກ຺ກໂຕຕິ ຄຫຓີສງ຺ຂາເຕນ ກມ຺ມຊເຕເຊນ ອວິປກ຺ກໂຕ. ປຣິປກ຺ກໂຕຕິ ຍຖາຠຸຕ຺ຕສ຺ສ ອາຫາຣສ ວິປກ຺ກຠາວໂຕ. ຜລໂຕຕິ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິໂຕ. ນິສ຺ສນ຺ທໂຕຕິ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ນິສ຺ສນ຺ທນໂຕ. ສມ຺ມກ຺ຂນໂຕຕິ ສພ຺ພໂສ ມກ຺ຂນໂຕ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄສໍວຓ຺ຓນາຍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ຏີ. ໑.໒໙໔) ຄເຫຕພ຺ໂພ.

ສຣີຣໂຕ ເສທາ ມຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ເວຄສໍຘາຣເຓນ ອຸປ຺ປນ຺ນປຣິຬາຫໂຕ ສຣີຣໂຕ ເສທາ ມຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອຎ຺ເຎ ຈ ໂຣຄາ ກຓ຺ຓສູລຠຄນ຺ທຣາທໂຍ. ອຏ຺ຐາເນຕິ ມນຸສ຺ສາມນຸສ຺ສປຣິຄ຺ຄຫິເຕ ອຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ເຂຕ຺ຕເທວາຍຕນາທິເກ. ກຸທ຺ຘາ ຫິ ອມນຸສ຺ສາ, ມນຸສ຺ສາປິ ວາ ຊີວິຕກ຺ຂຍໍ ປາເປນ຺ຕິ. ນິສ຺ສຏ຺ຐຕ຺ຕາ ເນວ ອຕ຺ຕໂນ, ກສ຺ສຈິ ອນິສ຺ສຊ຺ຊິຕຕ຺ຕາ, ຊິຄຸຈ຺ຉນີຍຕ຺ຕາ ຈ ນ ປຣສ຺ສ. ອຸທກຕຸມ຺ພໂຕຕິ ເວຬຸນາຬິອາທິອຸທກຠາຊນໂຕ. ຕນ຺ຕິ ຉຑ຺ຑິຕອຸທກໍ.