ປຸພ຺ພນ຺ຕກປ຺ປິກສສ຺ສຕວາທວຓ຺ຓນາ

໒໘. ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ ວຸຕ຺ຕວຓ຺ໂຓ ນາມ ‘‘ຍາວຎ຺ຈິທໍ ເຕນ ຠຄວຕາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕວຓ຺ໂຓ. ເອຕ຺ຖາຍໍ ສມ຺ພນ຺ໂຘ – ນ ຠິກ຺ຂເວ ເອຕ຺ຕກາ ເອວ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ, ເຍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ປາກຏາ, ອປາກຏາ ປນ ‘‘ອຕ຺ຖິ ຠິກ຺ຂເວ ອຎ຺ເຎ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ວິຕ຺ຖາໂຣ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອິເມ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານາ ເອວໍ ຄຫິຕາ’’ຕິອາທິນາ ສສ຺ສຕາທິທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານານໍ ຍຖາຄຫິຕາກາຣສຸຎ຺ຎຕຠາວປ຺ປກາສນໂຕ, ‘‘ຕຎ຺ຈ ປຊານນໍ ນ ປຣາມສຕີ’’ຕິ ສີລາທີນຎ຺ຈ ອປຣາມາສນິຍ຺ຍານິກຠາວທີປເນນ ນິຈ຺ຈສາຣາທິວິຣຫປ຺ປກາສນໂຕ, ຍາສຸ ເວທນາສຸ ອວີຕຣາຄຕາຍ ພາຫິຣການໍ ເອຕານິ ທິຏ຺ຐິວິປ຺ຜນ຺ທິຕານິ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ເຕສໍ ປຈ຺ຈຍຠູຕານຎ຺ຈ ສມ຺ໂມຫາທີນໍ ເວທກກາຣກສຠາວາຠາວທສ຺ສນມຸເຂນ ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ອຕ຺ຕຕ຺ຕນິຍຕາວິຣຫທີປນໂຕ, ອນຸປາທາປຣິນິພ຺ພານທີປນໂຕ ຈ ອຍໍ ເທສນາ ສຸຎ຺ຎຕາວິຠາວນປ຺ປຘານາຕິ ອາຫ ‘‘ສຸຎ຺ຎຕາປກາສນໍ ອາຣຠີ’’ຕິ. ປຣິຍຕ຺ຕີຕິ ວິນຍາທິເຠທຠິນ຺ນາ ຕນ຺ຕິ. ເທສນາຕິ ຕສ຺ສາ ຕນ຺ຕິຍາ ມນສາວວຕ຺ຖາປິຕາຍ ວິຠາວນາ, ຍຖາຘມ຺ມໍ ຘມ຺ມາຠິລາປຠູຕາ ວາ ປຎ຺ຎາປນາ, ອນຸໂລມາທິວເສນ ວາ ກຖນນ຺ຕິ ປຣິຍຕ຺ຕິເທສນານໍ ວິເສໂສ ປຸພ຺ເພເຍວ ວວຕ຺ຖາປິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ເທສນາຍໍ ປຣິຍຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ. ເອວໍ ອາທີສູຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສຈ຺ຈສຠາວສມາຘິປຎ຺ຎາປກຕິປຸຎ຺ຎອາປຕ຺ຕິເຎຍ຺ຍາທໂຍ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ອຍໍ ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ‘‘ຈຕຸນ຺ນໍ ຠິກ຺ຂເວ ຘມ຺ມານໍ ອນນຸໂພຘາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໑໘໖; ອ. ນິ. ໔.໑) ສຈ຺ເຈ ວຕ຺ຕຕິ, ‘‘ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑) ສຠາເວ, ‘‘ເອວໍຘມ຺ມາ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ ອເຫສຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໕.໓໗໘) ສມາຘິມ຺ຫິ, ‘‘ສຈ຺ຈໍ ຘມ຺ໂມ ຘິຕິ ຈາໂຄ, ສ ເວ ເປຈ຺ຈ ນ ໂສຈຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໑໙໐) ປຎ຺ຎາຍ, ‘‘ຊາຕິຘມ຺ມານໍ ຠິກ຺ຂເວ ສຕ຺ຕານໍ ເອວໍ ອິຈ຺ຉາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໓໗໓; ປຏິ. ມ. ໑.໓໓) ປກຕິຍໍ, ‘‘ຘມ຺ໂມ ສຸຈິຓ຺ໂຓ ສຸຂມາວຫາຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໑໘໔; ເຖຣຄາ. ໓໐໓; ຊາ. ໑.໑໐.໑໐໒) ປຸຎ຺ເຎ, ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ປາຣາຊິກາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໒໓໓) ອາປຕ຺ຕິຍໍ, ‘‘ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ ສພ຺ພາກາເຣນ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຎາຓມຸເຂ ອາປາຖໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມຫານິ. ໑໕໖; ຈູຬນິ. ໘໕; ປຏິ. ມ. ໓.໖) ເຎຍ຺ເຍ ວຕ຺ຕຕິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປວຓ຺ຓນາ; ອຠິ. ອຏ຺ຐ. ໑.ຕິກມາຕິກາປທວຓ຺ຓນາ; ພຸ. ວໍ. ອຏ຺ຐ. ຣຕນຈງ຺ກມນກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ). ຘມ຺ມາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ສຸຎ຺ຎາ ຘມ຺ມມຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ທຸທ຺ທສາ’’ຕິ ເອເຕເນວ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ທຸກ຺ໂຂຄາຫຕາ ປກາສິຕາ ໂຫຕິ. ສເຈ ປນ ໂກຈິ ອຕ຺ຕໂນ ປມາຓໍ ອຊານນ຺ໂຕ ຎາເຓນ ເຕ ຘມ຺ເມ ໂອຄາຫິຕຸໍ ອຸສ຺ສາຫໍ ກເຣຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ຕໍ ຎາຓໍ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐເມວ ມກສຕຸຓ຺ຑສູຈິ ວິຍ ມຫາສມຸທ຺ເທຕິ ອາຫ ‘‘ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍປຕິຏ຺ຐາ’’ຕິ. ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍາ ປຕິຏ຺ຐາ ເອຕ຺ຖາຕິ ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍປຕິຏ຺ຐາຕິ ປທວິຄ຺ຄໂຫ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍປຕິຏ຺ຐານໍ ໂອຄາຫິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ ‘‘ເອຕ຺ຕກາ ເອເຕ ອີທິສາ ຈາ’’ຕິ ປສ຺ສິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຄມ຺ຠີຣຕ຺ຕາ ເອວ ທຸທ຺ທສາ’’ຕິ. ເຍ ປນ ທຏ຺ຐຸເມວ ນ ສກ຺ກາ, ເຕສໍ ໂອຄາຫິຕ຺ວາ ອນຸພຸຊ຺ຌເນ ກຖາ ເອວ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ທຸທ຺ທສຕ຺ຕາ ເອວ ທຸຣນຸໂພຘາ’’ຕິ. ສພ຺ພປຣິຬາຫປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິມຕ຺ຖເກ ສມຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ, ນິພ຺ພຸຕສພ຺ພປຣິຬາຫສມາປຕ຺ຕິສໂມກິຓ຺ຓຕ຺ຕາ ຈ ນິພ຺ພຸຕສພ຺ພປຣິຬາຫາ. ສນ຺ຕາຣມ຺ມຓານິ ມຄ຺ຄຜລນິພ຺ພານານິ ອນຸປສນ຺ຕສຠາວານໍ ກິເລສານໍ ສງ຺ຂາຣານຎ຺ຈ ອຠາວໂຕ. ອຖ ວາ ສມູຫຕວິກ຺ເຂປຕາຍ ນິຈ຺ຈສມາຫິຕສ຺ສ ມນສິກາຣສ຺ສ ວເສນ ຕທາຣມ຺ມຓຘມ຺ມານໍ ສນ຺ຕຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາສຕພ຺ພິສຍວິຎ຺ຎາຓານໍ ອນນ຺ຕຠາໂວ ວິຍ. ອວິຣຊ຺ຌິຕ຺ວາ ນິມິຕ຺ຕປຏິເວໂຘ ວິຍ ອິສ຺ສາສານໍ ອວິຣຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຘມ຺ມານໍ ຍຖາຠູຕສຠາວໂພໂຘ ສາທຸຣໂສ ມຫາຣໂສ ຈ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ອຕິຕ຺ຕິກຣຓຏ຺ເຐນາຕິ. ປຏິເວຘປ຺ປຕ຺ຕານໍ, ເຕສຸ ຈ ພຸທ຺ຘານໍເຍວ ສພ຺ພາກາເຣນ ວິສຍຠາວູປຄມນໂຕ ນ ຕກ຺ກພຸທ຺ຘິຍາ ໂຄຈຣາຕິ ອາຫ ‘‘ອຸຕ຺ຕມຎາຓວິສຍຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ນິປຸຓາ’’ຕິ ເຎຍ຺ເຍສຸ ຕິກ຺ຂວິສທວຸຕ຺ຕິຍາ ເຉກາ. ຍສ຺ມາ ປນ ໂສ ເຉກຠາໂວ ອາຣມ຺ມເຓ ອປ຺ປຏິຫຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ສຸຂຸມເຎຍ຺ຍຄຫຓສມຕ຺ຖຕາຍ ສຸປາກໂຏ ໂຫຕິ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຓ຺ຫສຸຂຸມສຠາວຕ຺ຕາ’’ຕິ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ວິນຍປຓ຺ຓຕ຺ຕິອາທິຄມ຺ຠີຣເນຍ຺ຍວິຠາວນໂຕ ຄມ຺ຠີຣາ. ກທາຈິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍມຫາກປ຺ເປ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາປິ ທຸລ຺ລຠທສ຺ສນຕາຍ ທຸທ຺ທສາ. ທສ຺ສນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸວເສເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຘມ຺ມນ຺ວຍສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອນຸໂພຘສ຺ສ ກສ຺ສຈິເທວ ສມ຺ຠວໂຕ ທຸຣນຸໂພຘາ. ສນ຺ຕສຠາວໂຕ, ເວເນຍ຺ຍານຎ຺ຈ ຄຸຓສມ຺ປທານໍ ປຣິໂຍສານຕ຺ຕາ ສນ຺ຕາ. ອຕ຺ຕໂນ ຈ ປຈ຺ຈເຍຫິ ປຘານຠາວໍ ນີຕຕາຍ ປຓີຕາ. ສມຘິຄຕສຈ຺ຈລກ຺ຂຓຕາຍ ອຕກ຺ເກຫິ, ອຕກ຺ເກນ ວາ ຎາເຓນ ອວຈຣິຕພ຺ພຕາຍ ອຕກ຺ກາວຈຣາ. ນິປຸຓໍ, ນິປຸເຓ ວາ ອຕ຺ເຖ ສຈ຺ຈປ຺ປຈ຺ຈຍາກາຣາທິວເສນ ວິຠາວນໂຕ ນິປຸຓາ. ໂລເກ ອຄ຺ຄປຓ຺ຑິເຕນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ເວທີຍນ຺ຕິ ປກາສີຍນ຺ຕີຕິ ປຓ຺ຑິຕເວທນີຍາ. ອນາວຣຓຎາຓປຏິລາຠໂຕ ຫິ ຠຄວາ ‘‘ສພ຺ພວິທູ ຫໍ ອສ຺ມິ, (ຘ. ປ. ໓໕໓; ມຫາວ. ໑໑; ກຖາ. ໔໐໕) ທສພລສມນ຺ນາຄໂຕ ຠິກ຺ຂເວ ຕຖາຄໂຕ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໒.໒໑) ອຕ຺ຕໂນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕາທິຄຸເຓ ປກາເສຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ປເວເທຕີ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ຜລນິພ຺ພານານິ ວິຍ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພສຠາວໍ ນ ໂຫຕິ, ອາສວກ຺ຂຍຎາເຓ ປນ ອຘິຄເຕ ອຘິຄຕເມວ ໂຫຕີຕິ ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈກ຺ຂກຣຓໍ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ອຠິວິສິຏ຺ເຐນ ຎາເຓນ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ. ອຠິວິສິຏ຺ເຐນ ຎາເຓນາຕິ ຈ ເຫຕຸອຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນໍ, ອຠິວິສິຏ຺ຐຎາຓາຘິຄມເຫຕູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຠິວິສິຏ຺ຐຎາຓນ຺ຕິ ວາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາເຓ ອຘິປ຺ເປເຕ ກຣຓວຈນມ຺ປິ ຍຸຊ຺ຊຕິເຍວ. ປເວທນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອຎ຺ຎາວິສຍານໍ ສຈ຺ຈາທີນໍ ເທສນາກິຈ຺ຈສາຘນໂຕ, ‘‘ເອໂກມ຺ຫິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິອາທິນາ (ມຫາວ. ໑໑; ກຖາ. ໔໐໕) ປຏິຊານນໂຕ ຈ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວທມານາຕິ ເອຕ຺ຖ ສຕ຺ຕິອຕ຺ໂຖ ມານ-ສທ຺ໂທ, ວຕ຺ຕຸໍ ອຸສ຺ສາຫໍ ກໂຣນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍຠູຕາ ຈ ວຕ຺ຕຸກາມາ ນາມ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ວຓ຺ຓໍ ວຕ຺ຕຸກາມາ’’ຕິ. ສາວເສສໍ ວທນ຺ໂຕປິ ວິປຣີຕໍ ວທນ຺ໂຕ ວິຍ ‘‘ສມ຺ມາ ວທຕີ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ອຫາເປຕ຺ວາ’’ຕິ, ເຕນ ອນວເສສຕ຺ໂຖ ອິຘ ສມ຺ມາ-ສທ຺ໂທຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ວຕ຺ຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ‘‘ວເທຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ ສກຕ຺ຖທີປນຠາວມາຫ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກິຎ຺ຈາປິ ຠຄວໂຕ ທສພລາທິຎາຓານິປິ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓານິ, ສປ຺ປເທສວິສຍຕ຺ຕາ ປນ ເຕສໍ ຎາຓານໍ ນ ເຕຫິ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ອຫາເປຕ຺ວາ ຄຫິຕາ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ, ນິປ຺ປເທສວິສຍຕ຺ຕາ ປນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ຄຫິເຕ ສພ຺ເພປິ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ຄຫິຕາ ເອວ ນາມ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ເຍຫິ…ເປ… ວເທຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ. ປຸຖູນິ ອາຣມ຺ມຓານິ ເອຕສ຺ສາຕິ ປຸຖຸອາຣມ຺ມຓໍ, ສພ຺ພາຣມ຺ມຓຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຖ ວາ ປຸຖຸອາຣມ຺ມຓາຣມ຺ມຓໂຕຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ‘‘ປຸຖຸອາຣມ຺ມຓໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອກສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓ-ສທ຺ທສ຺ສ ໂລປໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ໂອຏ຺ຐມຸໂຂ ກາມາວຈຣ’’ນ຺ຕິ ອາທີສຸ ວິຍ, ເຕນສ຺ສ ປຸຖຸຎາຓກິຈ຺ຈສາຘກຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຖາ ເຫຕໍ ຕີສຸ ກາເລສຸ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓໍ, ຈຕຸໂຍນິປຣິຈ຺ເຉທກຎາຓໍ, ປຎ຺ຈຄຕິປຣິຈ຺ເຉທກຎາຓໍ, ຉສຸ ອສາຘາຣຓຎາເຓສຸ ເສສາສາຘາຣຓຎາຓານິ, ສຕ຺ຕອຣິຍປຸຄ຺ຄລວິຠາວກຎາຓໍ, ອຏ຺ຐສຸປິ ປຣິສາສຸ ອກມ຺ປນຎາຓໍ, ນວສຕ຺ຕາວາສປຣິຊານນຎາຓໍ, ທສພລຎາຓນ຺ຕິ ເອວມາທີນໍ ອເນກສຕສຫສ຺ສເຠທານໍ ຎາຓານໍ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ກິຈ຺ຈໍ ສາເຘຕີຕິ. ‘‘ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນາ’’ຕິ ເອເຕນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສ ກມວຸຕ຺ຕິຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ກເມນາປິ ຫິ ຕໍ ວິສເຍສຸ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ສກິໍເຍວ ຍຖາ ພາຫິຣກາ ວທນ຺ຕິ ‘‘ສກິໍເຍວ ສພ຺ພຎ຺ຎູ ສພ຺ພໍ ຊານາຕິ, ນ ກເມນາ’’ຕິ.

ຍທິ ເອວໍ ອຈິນ຺ເຕຍ຺ຍາປຣິເມຍ຺ຍເຠທສ຺ສ ເຎຍ຺ຍສ຺ສ ປຣິຈ຺ເຉທວຕາ ເອເກນ ຎາເຓນ ນິຣວເສສໂຕ ກຖໍ ປຏິເວໂຘຕິ, ໂກ ວາ ເອວມາຫ ‘‘ປຣິຈ຺ເຉທວນ຺ຕໍ ພຸທ຺ຘຎາຓ’’ນ຺ຕິ. ອນນ຺ຕຎ຺ຫິ ຕໍ ຎາຓໍ ເຎຍ຺ຍໍ ວິຍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ຍາວຕກໍ ເຎຍ຺ຍໍ ຕາວຕກໍ ຎາຓໍ. ຍາວຕກໍ ຎາຓໍ, ຕາວຕກໍ ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ມຫານິ. ໑໕໖; ຈູຬນິ. ໘໕; ປຏິ. ມ. ໓.໕). ເອວມ຺ປິ ຊາຕິຠູມິສຠາວາທິວເສນ ທິສາເທສກາລາທິວເສນ ຈ ອເນກເຠທຠິນ຺ເນ ເຎຍ຺ເຍ ກເມນ ຄຍ຺ຫມາເນ ອນວເສສປຏິເວໂຘ ນ ສມ຺ຠວຕິ ເຍວາຕິ, ນຍິທເມວໍ. ກສ຺ມາ? ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຠຄວຕາ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິຕໍ ສກລໍ ເອກເທໂສ ວາ. ຕຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິຫຕຈາຣຕາຍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ວິກ຺ເຂປາຠາວໂຕ ຈ ຠຄວາ ສພ຺ພກາລໍ ສມາຫິໂຕວ ຎາຕຸໍ, ອິຈ຺ຉິຕສ຺ສ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠາໂວ ນ ສກ຺ກາ ນິວາເຣຕຸໍ ‘‘ອາກງ຺ຂາປຏິພທ຺ຘໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິ (ມຫານິ. ໑໕໖; ຈູຬນິ. ໘໕; ປຏິ. ມ. ໓.໕) ວຈນໂຕ, ນ ເຈຕ຺ຖ ທູຣໂຕ ຈິຕ຺ຕປຏໍ ປສ຺ສນ຺ຕານໍ ວິຍ, ‘‘ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ ວິປສ຺ສນ຺ຕານໍ ວິຍ ຈ ອເນກຘມ຺ມາວໂພຘກາເລ ອນິຣູປິຕຣູເປນ ຠຄວໂຕ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ ອຈິນ຺ເຕຍ຺ຍານຸຠາວຕາຍ ພຸທ຺ຘຎາຓສ຺ສ. ເຕເນວາຫ ‘‘ພຸທ຺ຘວິສໂຍ ອຈິນ຺ເຕຍ຺ໂຍ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໗໗). ອິທໍ ປເນຕ຺ຖ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍສພ຺ພາກາເຣນ ສພ຺ພຘມ຺ມາວໂພຘນສມຕ຺ຖສ຺ສ ອາກງ຺ຂາປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິໂນ ອນາວຣຓຎາຓສ຺ສ ປຏິລາເຠນ ຠຄວາ ສນ຺ຕາເນນ ສພ຺ພຘມ຺ມປຏິເວຘສມຕ຺ໂຖ ອໂຫສິ ສພ຺ພເນຍ຺ຍາວຣຓສ຺ສ ປຫານໂຕ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພຎ຺ຎູ, ນ ສກິໍເຍວ ສພ຺ພຘມ຺ມາວໂພຘໂຕ, ຍຖາ ສນ຺ຕາເນນ ສພ຺ພອິນ຺ຘນສ຺ສ ທຫນສມຕ຺ຖຕາຍ ປາວໂກ ‘‘ສພ຺ພຠູ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ.

ວວຕ຺ຖາປນວຈນນ຺ຕິ ສນ຺ນິຏ຺ຐາປນວຈນໍ, ອວຘາຣຓວຈນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ເຎ ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ອວຘາຣເຓນ ນິວຕ຺ຕິຕໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ນ ປາຓາຕິປາຕາ ເວຣມຓິອາທໂຍ’’ຕິ, ອຍຎ຺ຈ ເອວ-ສທ຺ໂທ ອນິຍຕເທສຕາຍ ຈ-ສທ຺ໂທ ວິຍ ຍຕ຺ຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ວຈນິຈ຺ຉາວເສນ ອຸປຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຄມ຺ຠີຣາ ວາ’’ຕິອາທິ. ສພ຺ພປເທຫີຕິ ຍາວ ‘‘ປຓ຺ຑິຕເວທນີຍາ’’ຕິ ອິທໍ ປທໍ, ຕາວ ສພ຺ພປເທຫິ. ສາວກປາຣມິຎາຓນ຺ຕິ ສາວການໍ ທານາທິປາຣິປູຣິຍາ ນິປ຺ຜນ຺ນໍ ວິຊ຺ຊຕ຺ຕຍຉຬຠິຎ຺ຎາຈຕຸປ຺ປຏິສມ຺ຠິທາທິເຠທໍ ຎາຓໍ. ຕໂຕຕິ ສາວກປາຣມິຎາຓໂຕ. ຕຕ຺ຖາຕິ ສາວກປາຣມິຎາເຓ. ຕໂຕປີຕິ ອນນ຺ຕຣນິທ຺ທິຏ຺ຐໂຕ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘຎາຓໂຕປິ, ໂກ ປນ ວາໂທ ສາວກປາຣມິຎາຓໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອຕ຺ຖາຍໍ ອຕ຺ຖໂຍຊນາ – ກິຎ຺ຈາປິ ສາວກປາຣມິຎາຓໍ ເຫຏ຺ຐິມເສກ຺ຂຎາຓໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນຎາຓຎ຺ຈ ອຸປາທາຍ ຄມ຺ຠີຣໍ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘຎາຓໍ ອຸປາທາຍ ນ ຕຖາ ຄມ຺ຠີຣນ຺ຕິ ‘‘ຄມ຺ຠີຣເມວາ’’ຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ຕຖາ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘຎາຓມ຺ປິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ອຸປາທາຍາຕິ ຕຕ຺ຖ ວວຕ຺ຖານໍ ນ ລພ຺ຠຕິ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓຘມ຺ມາ ປນ ສາວກປາຣມິຎາຓາທີນໍ ວິຍ ກິຎ຺ຈິ ອຸປາທາຍ ອຄມ຺ຠີຣຠາວາຠາວໂຕ ຄມ຺ຠີຣາ ວາຕິ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ ວວຕ຺ຖານໍ ທສ຺ສິຕໍ, ເອວໍ ສາວກປາຣມິຎາຓໍ ທຸທ຺ທສໍ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘຎາຓໍ ປນ ຕໂຕ ທຸທ຺ທສຕຣນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖ ວວຕ຺ຖານໍ ນຕ຺ຖີຕິອາທິນາ ວວຕ຺ຖານສພ຺ຠາໂວ ເນຕພ຺ໂພ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຕຖາ ທຸທ຺ທສາວ…ເປ… ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ກສ຺ມາ ປເນຕໍ ເອວໍ ອາຣທ຺ຘໍຕິ ເອຕ຺ຖາຍໍ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ຠວຕຸ ຕາວ ນິຣວເສສພຸທ຺ຘຄຸຓວິຠາວນູປາຍຠາວໂຕ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ເອກມ຺ປິ ປຸຖຸນິສ຺ສຍາຣມ຺ມຓຎາກິຈ຺ຈສິທ຺ຘິຍາ ‘‘ອຕ຺ຖິ ຠິກ຺ຂເວ ອຎ຺ເຎວ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ ພຫຸວຈເນນ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ, ຕສ຺ສ ປນ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ສຈ຺ຈປຈ຺ຈຍາກາຣາທິວິເສສວເສນ ອນຎ຺ຎສາຘາຣເຓນ ວິຠຊນນເຍນ ອນາຣຠິຕ຺ວາ ສນິສ຺ສຍານໍ ທິຏ຺ຐີນໍ ວິຠຊນວເສນ ກສ຺ມາ ອາຣທ຺ຘນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ສຈ຺ຈປຈ຺ຈຍາກາຣາທີນໍ ວິຠຊນໍ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓໍ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ເສວ ວິສໂຍ, ເອວໍ ນິຣວເສເສນ ທິຏ຺ຐິຄຕວິຠຊນມ຺ປີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ພຸທ຺ຘານຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ຐານານີຕິ ກາຣຓານິ. ຄຊ຺ຊິຕໍ ມຫນ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ເທເສຕພ຺ພສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອເນກວິຘຕາຍ, ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕາຍ ຈ ນານານເຍຫິ ປວຕ຺ຕມານໍ ເທສນາຄຊ຺ຊິຕໍ ມຫນ຺ຕໍ ວິປຸລໍ, ພຫຸເຠທຎ຺ຈ ໂຫຕິ. ຎາຓໍ ອນຸປວິສຕີຕິ ຕໂຕ ເອວ ຈ ເທສນາຎາຓໍ ເທເສຕພ຺ພຘມ຺ເມ ວິຠາຄໂສ ກຸຣຸມານໍ ອນຸປວິສຕິ, ເຕ ອນຸປວິສ຺ສ ຐິຕໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ພຸທ຺ຘຎາຓສ຺ສ ມຫນ຺ຕຠາໂວ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເອວໍວິຘສ຺ສ ນາມ ຘມ຺ມສ຺ສ ເທສກໍ ປຏິເວຘກຎ຺ຈາຕິ ພຸທ຺ຘານໍ ເທສນາຎາຓສ຺ສ ປຏິເວຘຎາຓສ຺ສ ຈ ອຸຬາຣຠາໂວ ປາກໂຏ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ສພ຺ພໍ ວຈີກມ຺ມໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຎາຓປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ຎາຓານຸປຣິວຕ຺ຕີ’’ຕິ (ມຫານິ. ໖໙; ຈູຬນິ. ໘໕; ປຏິ. ມ. ໓.໕; ເນຕ຺ຕິ. ໑໔) ວຈນໂຕ ສພ຺ພາປິ ຠຄວໂຕ ເທສນາ ຎາຓຣຫິຕາ ນຕ຺ຖິ, ສີຫສມານວຸຕ຺ຕິຕາຍ ຈ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສມານຸສ຺ສາຫປ຺ປວຕ຺ຕິ ເທເສຕພ຺ພຘມ຺ມວເສນ ປນ ເທສນາ ວິເສສໂຕ ຎາເຓນ ອນຸປວິຏ຺ຐາ ຄມ຺ຠີຣຕຣາ ຈ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກຖໍ ປນ ວິນຍປຓ຺ຓຕ຺ຕິໍ ປຕ຺ວາ ເທສນາ ຕິລກ຺ຂຓາຫຕາ ສຸຎ຺ຎຕາປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາ ໂຫຕີຕິ? ຕຕ຺ຖາປິ ຈ ສນ຺ນິສິນ຺ນປຣິສາຍ ອຊ຺ຌາສຍານຸຣູປໍ ປວຕ຺ຕມານາ ເທສນາ ສງ຺ຂາຣານໍ ອນິຈ຺ຈຕາທິວິຠາວນີ, ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ອຕ຺ຕຕ຺ຕນິຍຕາຠາວປ຺ປກາສນີ ຈ ໂຫຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອເນກປຣິຍາເຍນ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ.

ຠູມນ຺ຕຣນ຺ຕິ ຘມ຺ມານໍ ອວຕ຺ຖາວິເສສຎ຺ຈ ຐານວິເສສຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ອວຕ຺ຖາວິເສໂສສຕິອາທິຘມ຺ມານໍ ສຕິປຏ຺ຐານິນ຺ທ຺ຣິຍພລໂພຊ຺ຌງ຺ຄມຄ຺ຄງ຺ຄາທິເຠໂທ. ຐານວິເສໂສ ກາມາວຈຣາທິເຠໂທ. ປຈ຺ຈຍາກາຣປທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ. ສມຍນ຺ຕຣນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິວິເສສາ, ນານາວິຫິຕາ ທິຏ຺ຐິໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອຎ຺ຎສມຍໍ ວາ. ເອວໍ ໂອຕິຓ຺ເຓ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິນ຺ຕິ ເອວໍ ລຫຸກຄຣຸກາທິວເສນ ຕທນຸຣູເປ ໂອຕິຓ຺ເຓ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎາປນໍ.

ຍທິປິ ກາຍານຸປສ຺ສນາທິວເສນ ສຕິປຏ຺ຐານາທໂຍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏເກປິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໔; ມ. ນິ. ໑.໑໐໗) ວິຠຕ຺ຕາ, ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍາທິວເສນ ປນ ອຠິຘມ຺ເມເຍວ ເຕ ສວິເສສໍ ວິຠຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ…ເປ… ອຠິຘມ຺ມປິຏກໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສຕ຺ຕ ຜສ຺ສາ’’ຕິ ສຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸສມ຺ປໂຍຄວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ‘‘ສຕ຺ຕ ເວທນາ’’ຕິອາທີສຸປິ. ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ຘມ຺ມາ ນາມາຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ, ປກາຣຕ຺ໂຖ ວາ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕາວເສສໍ ອຠິຘມ຺ເມ ອາຄຕໍ ຘມ຺ມານໍ ວິຠຊິຕພ຺ພາກາຣໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຈຕຸວີສຕິ ສມນ຺ຕປຏ຺ຐານານິ ເອຕ຺ຖາຕິ ຈຕຸວີສຕິສມນ຺ຕປຏ຺ຐານໍ, ອຠິຘມ຺ມປິຏກໍ. ເອຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຍນຍໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຘມ຺ມວເສເນວ ສມນ຺ຕປຏ຺ຐານສ຺ສ ຈຕຸວີສຕິວິຘຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ຍຖາຫ –

‘‘ຕິກຎ຺ຈ ປຏ຺ຐານວຣໍ ທຸກຸຕ຺ຕມໍ,

ທຸກຕິກຎ຺ເຈວ ຕິກທຸກຎ຺ຈ;

ຕິກຕິກຎ຺ເຈວ ທຸກທຸກຎ຺ຈ,

ຉ ອນຸໂລມມ຺ຫິ ນຍາ ສຸຄມ຺ຠີຣາ. (ປຏ຺ຐາ. ໑.ປຈ຺ຈຍນິທ຺ເທສ ໔໑, ໔໔, ໔໘, ໕໒);

ຕຖາ –

ຕິກຎ຺ຈ…ເປ… ຉ ປຈ຺ຈນີຍມ຺ຫິ ນຍາ ສຸຄມ຺ຠີຣາ;

ຕິກຎ຺ຈ…ເປ… ຉ ອນຸໂລມປຈ຺ຈນີຍມ຺ຫິ ນຍາ ສຸຄມ຺ຠີຣາ;

ຕິກຎ຺ຈ…ເປ… ປຈ຺ຈນີຍານຸໂລມມ຺ຫິ ນຍາ ສຸຄມ຺ຠີຣາ’’ຕິ. (ປຏ຺ຐາ. ໑.ປຈ຺ຈຍນິທ຺ເທສ ໔໔, ໕໒);

ເອວໍ ຘມ຺ມວເສນ ຈຕຸວີສຕິເຠເທສຸ ຕິກປຏ຺ຐານາທີສຸ ເອເກກໍ ປຈ຺ຈຍນເຍນ ອນຸໂລມາທິວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ໂຫຕີຕິ ຉນ຺ນວຸຕິ ສມນ຺ຕປຏ຺ຐານານິ. ຕຕ຺ຖ ປນ ຘມ຺ມານຸໂລເມ ຕິກປຏ຺ຐາເນ ກຸສລຕ຺ຕິເກ ປຏິຈ຺ຈວາເຣ ປຈ຺ຈຍານຸໂລເມ ເຫຕຸມູລເກ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍວເສນ ເອກູນປຎ຺ຎາສ ປຸຈ຺ຉານຍາ ສຕ຺ຕ ວິສ຺ສຊ຺ຊນນຍາຕິ ອາທິນາ ທສ຺ສິຍມານາ ອນນ຺ຕເຠທາ ນຍາຕິ ອາຫ ‘‘ອນນ຺ຕນຍ’’ນ຺ຕິ. ໂຫຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ປຏ຺ຐານໍ ນາມ ປຈ຺ເຈກໍ ຘມ຺ມານໍ ອນຸໂລມາທິມ຺ຫິ ຕິກທຸກາທີສຸ ຍາ ປຈ຺ຈຍມູລວິສິຏ຺ຐາ ຈຕຸນຍໂຕ ສຕ຺ຕຘາ ຄຕີ’’ຕິ.

ນວຫາກາເຣຫີຕິ ອຸປ຺ປາທາທີຫິ ນວຫິ ປຈ຺ຈຍາກາເຣຫິ. ຕຕ຺ຖ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເອຕສ຺ມາ ຜລນ຺ຕິ ອຸປ຺ປາໂທ, ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ກາຣຓຠາໂວ. ສຕິ ຈ ອວິຊ຺ຊາຍ ສງ຺ຂາຣາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ນ ອສຕິ, ຕສ຺ມາ ອວິຊ຺ຊາ ສງ຺ຂາຣານໍ ອຸປ຺ປາໂທ ຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຕຖາ ອວິຊ຺ຊາຍ ສຕິ ສງ຺ຂາຣາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ຘຣນ຺ຕິ, ນິວິສນ຺ຕິ ຈ, ເຕ ອວິຊ຺ຊາຍ ສຕິ ຜລໍ ຠວາທີສຸ ຂິປນ຺ຕິ, ອາຍູຫນ຺ຕິ ຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຆຏນ຺ຕິ, ສໍຍຸຊ຺ຊນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຜເລນ, ຍສ຺ມິໍ ສນ຺ຕາເນ ສຍຎ຺ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນາ, ຕໍ ປລິພຸນ຺ຘນ຺ຕິ, ປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣສມວາເຍ ອຸທຍນ຺ຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຫິໂນຕິ ຈ ສງ຺ຂາຣານໍ ກາຣຓຠາວໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ປຏິຈ຺ຈ ອວິຊ຺ຊໍ ສງ຺ຂາຣາ ອຍນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ເອວໍ ອວິຊ຺ຊາຍ ສງ຺ຂາຣານໍ ກາຣຓຠາວູປຄມນວິເສສາ ອຸປ຺ປາທາທໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຖາ ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ວິຎ຺ຎາຓາທີສຸ.

ອຸປ຺ປາທຏ຺ຐິຕີຕິອາທີສຸ ຈ ຕິຏ຺ຐຕິ ເອເຕນາຕິ ຐິຕິ, ກາຣຓໍ. ອຸປ຺ປາໂທ ເອວ ຐິຕິ ອຸປ຺ປາທຏ຺ຐິຕິ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ຍສ຺ມາ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ, ‘‘ອາສວສມຸທຍາ ອວິຊ຺ຊາສມຸທໂຍ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໐໓) ວຈນໂຕ ອາສວາ ຈ ອວິຊ຺ຊາຍ ປຈ຺ຈໂຍ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸໂຠເປເຕ ຘມ຺ມາ ປຈ຺ຈຍສມຸປ຺ປນ຺ນາ’’ຕິ. ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫ ປຎ຺ຎາຕິ ສງ຺ຂາຣານໍ ອວິຊ຺ຊາຍ ຈ ອຸປ຺ປາທາທິເກ ປຈ຺ຈຍາກາເຣ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຄຫຓວເສນ ປວຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎາ. ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓນ຺ຕິ ຘມ຺ມານໍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນານໍ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິສງ຺ຂາເຕ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາເທ ຎາຓໍ. ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມາ ຫິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາເທ ‘‘ທ຺ວາທສ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ທ຺ວາທສ ປຈ຺ຈຍາ. ອຍຎ຺ຈ ນໂຍ ນ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນ ເອວ, ອຖ ໂຂ ອຕີຕານາຄຕກາເລປິ, ນ ຈ ອວິຊ຺ຊາຍ ເອວ ສງ຺ຂາເຣສຸ, ອຖ ໂຂ ສງ຺ຂາຣາທີນມ຺ປິ ວິຎ຺ຎາຓາທີສຸ ລພ຺ຠຕີຕິ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ກຕ຺ວາ ປຈ຺ຈຍາກາຣສ຺ສ ວິຠຕ຺ຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຕີຕມ຺ປິ ອທ຺ຘານ’’ນ຺ຕິອາທິ ປາຬິໍ ອາຣຠິ. ປຏ຺ຐາເນ (ປຏ຺ຐາ. ໑.ປຈ຺ຈຍນິທ຺ເທສ ໑) ທສ຺ສິຕາ ເຫຕາທິປຈ຺ຈຍາ ເອເວຕ຺ຖ ອຸປ຺ປາທາທິປຈ຺ຈຍາກາເຣຫິ ຄຫິຕາຕິ ເຕ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ນີຫຣິຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ, ອຕິວິຕ຺ຖາຣຠເຍນ ປນ ນ ໂຍຊຍິມ຺ຫ.

ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ສງ຺ຂາຣາທິປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມສ຺ສ. ຕຖາ ຕຖາ ປຈ຺ຈຍຠາເວນາຕິ ອຸປ຺ປາທາທິເຫຕາທິປຈ຺ຈຍຠາເວນ. ອຕີຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນານາຄຕວເສນ ຕໂຍ ອທ຺ຘາ ກາລາ ເອຕສ຺ສາຕິ ຕິຍທ຺ຘໍ. ເຫຕຸຜລຜລເຫຕຸເຫຕຸຜລວເສນ ຕໂຍ ສນ຺ຘີ ເອຕສ຺ສາຕິ ຕິສນ຺ຘິໍ. ສງ຺ຂິປ຺ປນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ວິຎ຺ຎາຓາທໂຍ ຈາຕິ ສງ຺ເຂໂປ, ກມ຺ມໍ ວິປາໂກ ຈ. ສງ຺ຂິປ຺ປນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ວາ ສງ຺ເຂໂປ, ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ວິຎ຺ຎາຓາທໂຍ ຈ. ໂກຏ຺ຐາສປຣິຍາໂຍ ວາ ສງ຺ເຂປ-ສທ຺ໂທ. ອຕີເຕ ກມ຺ມສງ຺ເຂປາທິວເສນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສງ຺ເຂປາ ເອຕສ຺ສາຕິ ຈຕຸສງ຺ເຂປໍ. ສຣູປໂຕ ອວຸຕ຺ຕາປິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສງ຺ເຂເປ ອາກິຣີຍນ຺ຕິ ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຣາທິຄ຺ຄຫເຓຫິ ປກາສີຍນ຺ຕີຕິ ອາກາຣາ, ອຕີເຕ ເຫຕຸອາທີນໍ ວາ ປກາຣາ ອາກາຣາ, ເຕ ສງ຺ເຂເປ ປຎ຺ຈ ປຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ວີສຕິອາກາຣາ ເອຕສ຺ສາຕິ ວີສຕາກາຣໍ.

ຂຕ຺ຕິຍາທິເຠເທນ ອເນກເຠທຠິນ຺ນາປິ ສສ຺ສຕວາທິໂນ ຊາຕິສຕສຫສ຺ສານຸສ຺ສຣຓາທິໂນ ອຠິນິເວສເຫຕຸໂນ ວເສນ ຈຕ຺ຕາໂຣວ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ຕໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ອໂຘຕິ ສສ຺ສຕວາທາທີນໍ ປຣິມາຓປຣິຈ຺ເຉທສ຺ສ ອນຎ຺ຎວິສຍຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ຊນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຊນາຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຊນສມູຫາ. ອິທໍ ນິສ຺ສາຍາຕິ ອິທໍ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາຍ ສມ຺ມາ ອຄ຺ຄຫຓໍ, ຕຕ຺ຖາປິ ຈ ເຫຕຸຜລຠາເວນ ສມ຺ພນ຺ຘານໍ ສນ຺ຕຕິຆນສ຺ສ ອເຠທິຕຕ຺ຕາ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ວິຊ຺ຊມານມ຺ປິ ເຠທນິພນ຺ຘນໍ ນານຕ຺ຕນຍໍ ອນຸປຘາເຣຕ຺ວາ ຄຫິຕໍ ເອກຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ນິສ຺ສາຍ. ອິທໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີຕິ ອິທໍ ສສ຺ສຕຄ຺ຄຫຓໍ ອຠິນິວິສ຺ສ ໂວຫຣນ຺ຕິ, ອິມິນາ ນເຍນ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕວາທາທໂຍເປຕ຺ຖ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ. ຠິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ‘‘ອາຕປ຺ປມນ຺ວາຍາ’’ຕິອາທິນາ ວິຠຊິຕ຺ວາ ‘‘ຕຍິທໍ ຠິກ຺ຂເວ ຕຖາຄໂຕ ປຊານາຕີ’’ຕິອາທິນາ ວິມທ຺ທິຕ຺ວາ ນິຊ຺ຊຏໍ ນິຄຸມ຺ພໍ ກຕ຺ວາ ທິຏ຺ຐິຊຏາວິຊຏເນນ ທິຏ຺ຐິຄຸມ຺ພວິວຣເຓນ ຈ.

‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ ພຸທ຺ຘຄຸເຓ ອາຣພ຺ຠ ເທສນາຍ ສມຸຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ເທສນາກຸສໂລ ຠຄວາ ສມຍນ຺ຕຣວິຄ຺ຄາຫຓວເສນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓເມວ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ສນ຺ຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ເຕສໍ ທິຏ຺ຐິຄຕິການໍ ວິຊ຺ຊມານຕາຍ ອວິຈ຺ຉິນ຺ນຕໍ, ຕໂຕ ຈ ເນສໍ ມິຈ຺ຉາຄາຫໂຕ ສິຖິລກຣຓວິເວຈເນຫິ ອຕ຺ຕໂນ ເທສນາຍ ກິຈ຺ຈກາຣິຕໍ, ອວິຕຖຕຎ຺ຈ ທີເປຕິ ຘມ຺ມຣາຊາ.

໒໙. ອຕ຺ຖີຕິ ‘‘ສໍວິຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ສມານຕ຺ໂຖ ປຸຖຸວຈນວິສໂຍ ເອໂກ ນິປາໂຕ ‘‘ອຕ຺ຖິ ອິມສ຺ມິໍ ກາເຍ ເກສາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໗; ມ. ນິ. ໑.໑໑໐; ມ. ນິ. ໓.໑໕໔; ສໍ. ນິ. ໔.໑໒໗; ຂຸ. ປາ. ໓.໑) ວິຍ. ສສ຺ສຕາທິວເສນ ປຸພ຺ພນ຺ຕໍ ກປ຺ເປນ຺ຕີຕິ ປຸພ຺ພນ຺ຕກປ຺ປິກາ. ຍສ຺ມາ ປນ ເຕ ຕໍ ປຸພ຺ພນ຺ຕໍ ປຸຣິມສິທ຺ເຘຫິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິກປ຺ເປຫິ ກປ຺ເປຕ຺ວາ, ອາເສວນພລວຕາຍ ວິຈິຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ຈ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ອປຣຠາຄສິທ຺ເຘຫິ ອຠິນິເວສຠູເຕຫິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາເຫຫິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ ອຠິນິວິສນ຺ຕິ ປຣາມສນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຸພ຺ພນ຺ຕໍ ກປ຺ເປຕ຺ວາ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີ’’ຕິ. ຕຓ຺ຫຸປາທານວເສນ ວາ ກປ຺ປນຄ຺ຄຫຓານິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ຕຓ຺ຫາປຈ຺ຈຍາ ຫິ ອຸປາທານໍ. ໂກຏ຺ຐາເສສູຕິ ເອຕ຺ຖ ໂກຏ຺ຐາສາທີສູຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປທປູຣຓສມີປອຸມ຺ມຄ຺ຄາທີສຸປິ ຫິ ອນ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ທິສ຺ສຕິ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ອິງ຺ຆ ຕ຺ວໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ວາ ຄາຖາໂຍ ວາ ອຠິຘມ຺ມໍ ວາ ປຣິຍາປຸຓສ຺ສຸ (ປາຈິ. ໔໔໒), ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ໂອກາສໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໑໒໒໑) ຈ ອາທີສຸ ປທປູຣເຓ ອນ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ວຕ຺ຕຕິ, ຄາມນ຺ຕໍ ໂອສເຣຍ຺ຍ, (ປາຣາ. ໔໐໙; ຈູຬວ. ໓໔໓) ຄາມນ຺ຕເສນາສນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ສມີເປ, ‘‘ກາມສຸຂລ຺ລິການຸໂຍໂຄ ເອໂກ ອນ຺ໂຕ, ອຕ຺ຖີຕິ ໂຂ ກຈ຺ຈານ ອຍເມໂກ ອນ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕; ໓.໙໐) ອຸມ຺ມຄ຺ເຄຕິ.

ກປ຺ປ-ສທ຺ໂທ ມຫາກປ຺ປສມນ຺ຕຠາວກິເລສກາມວິຕກ຺ກກາລປຎ຺ຎຕ຺ຕິສທິສຠາວາທີສຸ ວຕ຺ຕຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ພຫຸເລສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິມານິ ຠິກ຺ຂເວ ກປ຺ປສ຺ສ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໑໕໖) ມຫາກປ຺ເປ ວຕ຺ຕຕິ, ‘‘ເກວລກປ຺ປໍ ເວຬຸວນໍ ໂອຠາເສຕ຺ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໙໔) ສມນ຺ຕຠາເວ, ‘‘ສງ຺ກປ຺ໂປ ກາໂມ, ຣາໂຄ ກາໂມ, ສງ຺ກປ຺ປຣາໂຄ ກາໂມ’’ຕິອາທີສຸ (ມຫານິ. ໑; ຈູຬນິ. ໘) ກິເລສກາເມ, ‘‘ຕກ຺ໂກ ວິຕກ຺ໂກ ສງ຺ກປ຺ໂປ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໗) ວິຕກ຺ເກ, ‘‘ເຍນ ສຸທໍ ນິຈ຺ຈກປ຺ປໍ ວິຫຣາມີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໘໗) ກາເລ, ‘‘ອິຈ຺ຈາຍສ຺ມາ ກປ຺ໂປ’’ຕິອາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໑໐໙໐; ຈູຬນິ. ໑໑໓) ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍ, ‘‘ສຕ຺ຖຸກປ຺ເປນ ວຕ ກິຣ ໂຠ ສາວເກນ ສທ຺ຘິໍ ມນ຺ຕຍມານາ ນ ຊານິມ຺ຫາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໖໐) ສທິສຠາເວ ວຕ຺ຕຕີຕິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕນ຺ຕິ ມຫານິທ຺ເທສໍ (ມຫານິ. ໒໘) ສນ຺ຘາຍາຫ. ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິວເສນາຕິ ທິຏ຺ຐິຍາ ອຸປນິສ຺ສຍຠູຕາຍ ສຫຊາຕາຍ ອຠິນນ຺ທນຠູຕາຍ ຈ ຕຓ຺ຫາຍ, ສສ຺ສຕາທິອາກາເຣນ ອຠິນິວິສນ຺ຕສ຺ສ ມິຈ຺ຉາຄາຫສ຺ສ ຈ ວເສນ. ປຸພ຺ເພນິວຸຕ຺ຖຘມ຺ມວິສຍາຍ ກປ຺ປນາຍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ອຕີຕກາລວາຈໂກ ອິຘ ປຸພ຺ພ-ສທ຺ໂທ, ຣູປາທິຂນ຺ຘວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ກປ຺ປນາວຕ຺ຖຸໂນ ອຠາວາ ອນ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ຈ ຠາຄວາຈໂກຕິ ອາຫ ‘‘ອຕີຕໍ ຂນ຺ຘໂກຏ຺ຐາສ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ກປ຺ເປຕ຺ວາ’’ຕິ ຈ ຕສ຺ມິໍ ປຸພ຺ພນ຺ເຕ ຕຓ຺ຫາຍນາຠິນິເວສານໍ ສມຕ຺ຖນໍ ປຣິນິຏ຺ຐາປນມາຫ. ຐິຕາຕິ ຕສ຺ສາ ລທ຺ຘິຍາ ອວິຊຫນໍ. ອາຣພ຺ຠາຕິ ອາລມ຺ພິຕ຺ວາ. ວິສໂຍ ຫິ ຕສ຺ສາ ທິຏ຺ຐິຍາ ປຸພ຺ພນ຺ໂຕ. ວິສຍຠາວໂຕ ເອວ ຫິ ໂສ ຕສ຺ສາ ອາຄມນຏ຺ຐານໍ, ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈໂຍ ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາຄມ຺ມ ປຏິຈ຺ຈາ’’ຕິ.

ອຘິວຈນປທານີຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິປທານິ. ທາສາທີສຸ ສິຣິວຑ຺ຒກາທິ-ສທ຺ທາ ວິຍ ວຈນມຕ຺ຕເມວ ອຘິກາຣໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຍາ ອຘິວຈນໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ອຖ ວາ ອຘິ-ສທ຺ໂທ ອຸປຣິຠາເວ, ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ວຈນໍ, ອຸປຣິ ວຈນໍ ອຘິວຈນໍ, ອຸປາທາຠູຕຣູປາທີນໍ ອຸປຣິ ປຎ຺ຎາປິຍມານາ ອຸປາທາປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິທີປກປທານີຕິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຍທິທໍ ‘‘ອຕ຺ຕາ, ໂລໂກ’’ຕິ ຈ, ນ ຣູປເວທນາທໂຍ ວິຍ ປຣມຕ຺ໂຖ. ອຘິກວຸຕ຺ຕິຕາຍ ວາ ອຘິວຸຕ຺ຕິໂຍຕິ ທິຏ຺ຐິໂຍ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອຘິກຎ຺ຫິ ສຠາວຘມ຺ເມສຸ ສສ຺ສຕາທິໍ ປກຕິອາທິທພ຺ພາທິໍ ຊີວາທິໍ ກາຍາທິຎ຺ຈ ອຠູຕມຕ຺ຖໍ ອຊ຺ຌາໂຣເປຕ຺ວາ ທິຏ຺ຐິໂຍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ.

໓໐. ອຠິວທນ຺ຕີຕິ ‘‘ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ, ໂມຆມຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໑໘໗, ໒໐໓, ໔໒໗; ມ. ນິ. ໓.໒໗, ໒໙) ອຠິນິວິສິຕ຺ວາ ວທນ຺ຕິ ‘‘ອຍໍ ຘມ຺ໂມ, ນາຍໍ ຘມ຺ໂມ’’ຕິອາທິນາ ວິວທນ຺ຕິ. ອຠິວທນກິຣິຍາຍ ອຊ຺ຊາປິ ອວິຈ຺ເຉທຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຕ຺ຕມານກາລວຈນໍ. ທິຏ຺ຐິ ເອວ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ ‘‘ມຸຕ຺ຕຄຕໍ, (ມ. ນິ. ໒.໑໑໙; ອ. ນິ. ໙.໑໑) ສງ຺ຂາຣຄຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມຫານິ. ໔໑) ວິຍ. ຄນ຺ຕພ຺ພາຠາວໂຕ ວາ ທິຏ຺ຐິຍາ ຄຕມຕ຺ຕໍ, ທິຏ຺ຐິຍາ ຄຫຓມຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທິຏ຺ຐິປ຺ປກາໂຣ ວາ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ. ໂລກິຍາ ຫິ ວິຘຍຸຕ຺ຕຄຕປກາຣ-ສທ຺ເທ ສມານຕ຺ເຖ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ. ເອເກກສ຺ມິຎ຺ຈ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ, ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ຈ ຄຫຓວິເສສໍ ອຸປາທາຍ ປຎ຺ຎາປນໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຣູປາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາຕິ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິ. ອມຣໍ ນິຈ຺ຈໍ ຘຸວນ຺ຕິ ສສ຺ສຕເວວຈນານິ. ມຣຓາຠາເວນ ວາ ອມຣໍ, ອຸປ຺ປາທາຠາເວນ ສພ຺ພຖາປິ ອຕ຺ຖິຕາຍ ນິຈ຺ຈໍ, ຖິຣຏ຺ເຐນ ວິກາຣາຠາເວນ ຘຸວໍ. ‘‘ຍຖາຫາ’’ຕິອາທິນາ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ນິທ຺ເທສປຏິສມ຺ຠິທາປາຬີຫິ ວິຠາເວຕິ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕິ, ເວທນໍ, ສຎ຺ຎໍ, ສງ຺ຂາເຣ, ວິຎ຺ຎາຓໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິ ອິມິສ຺ສາ ປຎ຺ຈວິຘາຍ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິຍາ ວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ຣູປວນ຺ຕໍ ອຕ຺ຕານ’’ນ຺ຕິອາທິກາຍ ປນ ປຎ຺ຈທສວິຘາຍ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິຍາ ວເສນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ເຘ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຕທຎ຺ຎໍ ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕີຕິ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕິ. ຕຖາ ເອກໍ ຂນ຺ຘໍ ’’ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຕທຎ຺ເຎ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປໂຠຄຠູໂຕ ໂລໂກຕິ, ສສນ຺ຕຕິປຕິເຕ ວາ ຂນ຺ເຘ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຕທຎ຺ເຎ ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕີຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອຕ຺ຖາຫ – ສສ຺ສໂຕ ວາໂທ ເອເຕສນ຺ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ເຕສໍ ອຕ຺ຕາ ໂລໂກ ຈ ສສ຺ສໂຕຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ນ ວາໂທ ຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ສສ຺ສຕສຫຈຣິຕຕາຍ ປນ ‘‘ວາໂທ ສສ຺ສໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຖາ ‘‘ກຸນ຺ຕາ ປຈຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ສສ຺ສໂຕ ອິຕິ ວາໂທ ເອເຕສນ຺ຕິ ວາ ອິຕິ-ສທ຺ທໂລໂປ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຖ ວາ ສສ຺ສຕໍ ວທນ຺ຕິ ‘‘ອິທເມວ ສຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ອຠິນິວິສ຺ສ ໂວຫຣນ຺ຕີຕິ ສສ຺ສຕວາທາ, ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິໂນຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

໓໑. ອາຕາປນໍ ກິເລສານໍ ວິພາຘນໍ ປຫານໍ. ປທຫນໍ ໂກສຊ຺ຊປກ຺ເຂ ປຕິຕຸໍ ອທຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸສ຺ສຫນໍ. ອນຸໂຍໂຄ ຍຖາ ສມາຘິ ວິເສສຠາຄິຍຕໍ ປາປຸຓາຕິ, ເອວໍ ວີຣິຍສ຺ສ ພຫຸລີກຣຓໍ. ອິຘ ອຸປຈາຣປ຺ປນາຈິຕ຺ຕປຣິທມນວີຣິຍານໍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ຕິປ຺ປເຠທໍ ວີຣິຍ’’ນ຺ຕິ. ນປ຺ປມຊ຺ຊຕິ ເອເຕນາຕິ ອປ຺ປມາໂທ, ອສມ຺ໂມໂສ. ສມ຺ມາ ອຸປາເຍນ ມນສິ ກໂຣຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ເອເຕນາຕິ ສມ຺ມາມນສິກາໂຣ ຎາຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວີຣິຍຎ຺ຈ ສຕິຎ຺ຈ ຎາຓຎ຺ຈາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖາຕິ ‘‘ອາຕປ຺ປ…ເປ… ມນສິກາຣໍ ອນ຺ວາຍາ’’ຕິ ອິມສ຺ມິໍ ປາເຐ. ສີລວິສຸທ຺ຘິຍາ ສທ຺ຘິໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານານໍ ອຘິຄມນປຏິປທາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ, ສາ ປນ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ‘‘ຕຖາຣູປ’’ນ຺ຕິ ຈຸທ຺ທສວິເຘຫິ ຈິຕ຺ຕທມເນຫິ ຣູປາວຈຣຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສ຺ສ ທມິຕຕໍ ວທຕິ.

ສມາຘານາທິອຏ຺ຐງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕຣູປາວຈຣຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສ຺ສ ໂຍຄິໂນ ສມາຘິວິຊມ຺ຠນຠູຕາ ໂລກິຍາຠິຎ຺ຎາ ຌານານຸຠາໂວ. ‘‘ຌານາທີນ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ຌານລາຠິສ຺ສ ວິເສເສນ ຌານຘມ຺ມາ ອາປາຖໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕໍມຸເຂນ ເສສຘມ຺ມາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຊນກຠາວໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ສຕິ ຫິ ຊນກຠາເວ ຣູປາທິຘມ຺ມານໍ ວິຍ ສຸຂາທິຘມ຺ມານໍ ວິຍ, ຈ ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ອຸປ຺ປາທວນ຺ຕຕາ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ອຸປ຺ປາເທ ຈ ສຕິ ອວສ຺ສມ຺ຠາວີ ນິໂຣໂຘຕິ ອນວກາສາວ ນິຈ຺ຈຕາ ສິຍາຕິ. ກູຏຏ຺ຐ-ສທ຺ໂທ ວາ ໂລເກ ອຈ຺ຈນ຺ຕນິຈ຺ເຈ ນິຣຸຬ຺ໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ‘‘ເອສິກຏ຺ຐາຍິຏ຺ຐິໂຕ’’ຕິ ເອເຕນ ຍຖາ ເອສິກາ ວາຕປ຺ປຫາຣາທີຫິ ນ ຈລຕິ, ເອວໍ ນ ເກນຈິ ວິກາຣໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ວິກາຣາຠາວມາຫ, ‘‘ກູຏຏ຺ໂຐ’’ຕິ ອິມິນາ ປນ ອນິຈ຺ຈຕາຠາວໍ. ວິກາໂຣປິ ວິນາໂສເຍວາຕິ ອາຫ, ‘‘ອຸຠເຍນປິ ໂລກສ຺ສ ວິນາສາຠາວໍ ທີເປຕີ’’ຕິ. ‘‘ວິຊ຺ຊມານເມວາ’’ຕິ ເອເຕນ ກາຣເຓ ຜລສ຺ສ ອຕ຺ຖິຠາວທສ຺ສເນນ ອຠິພ຺ຍຕ຺ຕິວາທໍ ທີເປຕິ. ນິກ຺ຂມຕີຕິ ຈ ອຠິພ຺ຍຕ຺ຕິໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຖໍ ປນ ວິຊ຺ຊມາໂນເຍວ ປຸພ຺ເພ ອນຠິພ຺ຍຕ຺ໂຕ ອຠິພ຺ຍຕ຺ຕິໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ? ຍຖາ ອນ຺ຘກາເຣນ ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂນ ຆໂຏ ອາໂລເກນ ອຠິພ຺ຍຕ຺ຕິໍ ຄຈ຺ຉຕິ.

ອິທເມຕ຺ຖ ວິຈາເຣຕພ຺ພໍ – ກິໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອາໂລໂກ ຆຏໍ ປກາເສຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຍທິ ຆຏວິສຍໍ ພຸທ຺ຘິໍ ກໂຣນ຺ໂຕ, ພຸທ຺ຘິຍາ ອນຸປ຺ປນ຺ນາຍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິທີປນໂຕ ອຠິພ຺ຍຕ຺ຕິວາໂທ ຫາຍຕິ. ອຖ ຆຏພຸທ຺ຘິຍາ ອາວຣຓຠູຕໍ ອນ຺ຘກາຣໍ ວິຘມນ຺ໂຕ, ເອວມ຺ປິ ອຠິພ຺ຍຕ຺ຕິວາໂທ ຫາຍຕິເຍວ. ສຕິ ຫິ ຆຏພຸທ຺ຘິຍາ ອນ຺ຘກາໂຣ ກຖໍ ຕສ຺ສາ ອາວຣຓໍ ໂຫຕີຕິ, ຍຖາ ຆຏສ຺ສ ອຠິພ຺ຍຕ຺ຕິ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ອຕ຺ຕໂນປິ. ຕຕ຺ຖາປິ ຫິ ຍທິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍວິສຍາທິສນ຺ນິປາເຕນ ອນຸປ຺ປນ຺ນາຍ ພຸທ຺ຘິຍາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ອຸປ຺ປຕ຺ຕິວຈເນເນວ ອຠິພ຺ຍຕ຺ຕິວາໂທ ຫາຍຕິ, ຕຖາ ສສ຺ສຕວາໂທ. ອຖ ພຸທ຺ຘິປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອາວຣຓຠູຕສ຺ສ ອນ຺ຘກາຣຏ຺ຐານິຍສ຺ສ ໂມຫສ຺ສ ວິຘມເນນ. ສຕິ ພຸທ຺ຘິຍາ ກຖໍ ໂມໂຫ ອາວຣຓນ຺ຕິ, ກິຎ຺ຈິ ເຠທສມ຺ຠວໂຕ. ນ ຫິ ອຠິພ຺ຍຎ຺ຊນການໍ ຈນ຺ທສູຣິຍມຓິປທີປາທີນໍ ເຠເທນ ອຠິພ຺ຍຎ຺ຊິຕພ຺ພານໍ ຆຏາທີນໍ ເຠໂທ ໂຫຕິ, ໂຫຕິ ຈ ວິສຍເຠເທນ ພຸທ຺ຘິເຠໂທຕິ ຠິຍ຺ໂຍປິ ອຠິພ຺ຍຕ຺ຕິ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິເຍວ, ນ ເຈຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕິກປ຺ປນາ ຍຸຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕິຍາ ວຸຕ຺ຕິມໂຕ ຈ ອນຎ຺ຎຖານຸຊານນໂຕຕິ. ເຕ ຈ ສຕ຺ຕາ ສນ຺ຘາວນ຺ຕີຕິ ເຍ ອິຘ ມນຸສ຺ສຠາເວນ ອວຏ຺ຐິຕາ, ເຕເຍວ ເທວຠາວາທິອຸປຄມເນນ ອິໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອຎ຺ຎຖາ ກຕສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ວິນາໂສ, ອກຕສ຺ສ ຈ ອພ຺ຠາຄໂມ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອປຣາປຣນ຺ຕິ ອປຣສ຺ມາ ຠວາ ອປຣໍ ຠວໍ. ເອວໍ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ນິຈ຺ຈສຠາວຕ຺ຕາ ນ ຈຸຕູປປຕ຺ຕິໂຍ, ສພ຺ພພ຺ຍາປິຕາຍ ນາປິ ສນ຺ຘາວນສໍສຣຓານິ, ຘມ຺ມານໍເຍວ ປນ ປວຕ຺ຕິວິເສເສນ ເອວໍ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເອວໍ ໂວຫຣີຍນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອເຕນ ອວຏ຺ຐິຕສຠາວສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ, ຘມ຺ມິໂນ ຈ ຘມ຺ມມຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເຈວ ວິນສ຺ສຕິ ຈາຕິ ອິມໍ ວິປຣິຓາມວາທໍ ທສ຺ເສຕິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປຣໂຕ ວກ຺ຂາມ. ອຕ຺ຕໂນ ວາທໍ ຠິນ຺ທຕີຕິ ສນ຺ຘາວນາທິວຈນສິທ຺ຘາຍ ອນິຈ຺ຈຕາຍ ປຸພ຺ເພ ປຏິຎ຺ຎາຕໍ ສສ຺ສຕວາທໍ ຠິນ຺ທຕິ, ວິທ຺ຘໍເສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສສ຺ສຕິສມນ຺ຕິ ວາ ເອຕສ຺ສ ສສ຺ສຕໍ ຖາວຣໍ ນິຈ຺ຈກາລນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ເຫຕຸໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕຕິ ເຍສໍ ‘‘ສສ຺ສໂຕ’’ຕິ ອຕ຺ຕານຎ຺ຈ ໂລກຎ຺ຈ ປຎ຺ຎເປຕິ ອຍໍ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ, ເຕສໍ ເຫຕຸໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ທິຏ຺ຐິຍາ ປຈ຺ຈກ຺ຂກຕມຕ຺ຖໍ ອຕ຺ຕໂນເຍວ ສາເຘຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ປນ ປຈ຺ຈກ຺ຂກເຕນ ອຕ຺ເຖນ ອຕ຺ຕໂນ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂຠູຕມ຺ປິ ອຕ຺ຖໍ ສາເຘຕິ. ອຕ຺ຕນາ ຫິ ຍຖານິຈ຺ຉິຕໍ ປເຣຫິ ວິຎ຺ຎາເປຕິ, ນ ອນິຈ຺ຉິຕໍ. ‘‘ເຫຕຸໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິທໍ ເຫຕຸທສ຺ສນໍ – ເອເຕສຸ ອເນເກສຸ ຊາຕິສຕສຫສ຺ເສສຸ ເອໂກວາຍໍ ເມ ອຕ຺ຕາ, ໂລໂກ ຈ ອນຸສ຺ສຣຓສພ຺ຠາວໂຕ. ໂຍ ຫິ ຍມຕ຺ຖໍ ອນຸຠວຕິ, ໂສ ເອວ ຕໍ ອນຸສ຺ສຣຕິ, ນ ອຎ຺ໂຎ. ນ ຫິ ອຎ຺ເຎນ ອນຸຠູຕມຕ຺ຖໍ ອຎ຺ໂຎ ອນຸສ຺ສຣິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ ຍຖາ ຕໍ ພຸທ຺ຘຣກ຺ຂິເຕນ ອນຸຠູຕໍ ຘມ຺ມຣກ຺ຂິໂຕ. ຍຖາ ເຈຕາສຸ, ເອວໍ ອິໂຕ ປຸຣິມຕຣາສຸປິ ຊາຕີສູຕິ. ກສ຺ມາ ສສ຺ສໂຕ ເມ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈ. ຍຖາ ຈ ເມ, ເອວໍ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ສຕ຺ຕານໍ ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາຕິ? ສສ຺ສຕວເສນ ທິຏ຺ຐິຄຫນໍ ປກ຺ຂນ຺ໂທ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ປເຣປິ ຕຕ຺ຖ ປຕິຏ຺ຐເປຕິ, ປາຬິຍໍ ປນ ‘‘ອເນກວິຫິຕານິ ອຘິວຸຕ຺ຕິປທານິ ອຠິວທນ຺ຕິ. ໂສ ເອວໍ ອາຫາ’’ຕິ ຈ ວຈນໂຕ ປຣານຸມານວເສນ ອິຘ ເຫຕຸທສ຺ສນໍ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ກາຣຓນ຺ຕິ ຕິວິຘໍ ກາຣຓໍ ສມ຺ປາປກໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕກໍ ຎາປກນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ນິພ຺ພານສ຺ສ ສມ຺ປາປກໍ ກາຣຓໍ, ພີຊໍ ອງ຺ກຸຣສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕກໍ ກາຣຓໍ, ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຕາທໂຍ ອນິຈ຺ຈຕາທີນໍ ຎາປກໍ ກາຣຓໍ, ອິຘາປິ ຎາປກກາຣຓເມວ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ຎາປໂກ ຫິ ຎາເປຕພ຺ພຕ຺ຖວິສຍສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ເຫຕຸຠາວໂຕ ກາຣຓນ຺ຕິ. ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ຕໍ ຎາຓໍ ຕິຏ຺ຐຕິ ຕຕ຺ຖາຕິ ‘‘ຐານ’’ນ຺ຕິ, ວສຕິ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ‘‘ວຕ຺ຖູ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຖາ ຫິ ຠຄວຕາ ວຕ຺ຖຸ-ສທ຺ເທນ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາປິ ຐານສທ຺ເທນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐນ຺ຕິ.

໓໒-໓໓. ທຸຕິຍຕຕິຍວາທານໍ ປຐມວາທໂຕ ນຕ຺ຖິ ວິເສໂສ ຐເປຕ຺ວາ ກາລວິເສສນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປຣິ ວາທທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ. ຍທິ ເອວໍ ກສ຺ມາ ສສ຺ສຕວາໂທ ຈຕຸຘາ ວິຠຕ຺ໂຕ, ນນຸ ອຘິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນິກວາໂທ ວິຍ ທຸວິເຘເນວ ວິຠຊິຕພ຺ໂພ ສິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ມນ຺ທປຎ຺ໂຎ ຫິ ຕິຕ຺ຖິໂຍ’’ຕິອາທິ.

໓໔. ຕກ຺ກຍຕີຕິ ອູຫຍຕິ, ສສ຺ສຕາທິອາກາເຣນ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓ ຈິຕ຺ຕໍ ອຠິນິໂຣເປຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕກ຺ໂກຕິ ອາໂກຏນລກ຺ຂໂຓ ວິນິຈ຺ຉຍລກ຺ຂໂຓ ວາ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານຠູໂຕ ວິຕກ຺ໂກ. ວີມໍສາ ນາມ ວິຈາຣຓາ, ສາ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໂຕ ປຎ຺ຎາປຕິຣູປໂກ ໂລຠສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ, ມິຈ຺ຉາຠິນິເວໂສ ວາ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ, ປຸພ຺ພຠາເຄ ວາ ທິຏ຺ຐິວິປ຺ຜນ຺ທິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຕຸລນາ ຣຸຈ຺ຈນາ ຂມນາ’’ຕິ. ປຣິຍາຫນນໍ ວິຕກ຺ກສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓອູຫນໍ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ເຕນ ເຕນ ປກາເຣນ ຕກ຺ເກຕ຺ວາ’’ຕິ. ອນຸວິຈຣິຕນ຺ຕິ ວີມໍສາຍ ອນຸປວຕ຺ຕິຕໍ, ວີມໍສານຸຄເຕນ ວາ ວິຈາເຣນ ອນຸມຊ຺ຊິຕໍ. ປຏິ ປຏິ ຠາຕີຕິ ປຏິຠານໍ, ຍຖາສມິຫິຕາກາຣວິເສສວິຠາວໂກ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ. ປຏິຠານໂຕ ຊາຕໍ ປຏິຠານໍ, ສຍໍ ອຕ຺ຕໂນ ປຏິຠານໍ ສຍໍ ປຏິຠານໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ປຏິຠານມຕ຺ຕສຎ຺ຊາຕ’’ນ຺ຕິ. ມຕ຺ຕ-ສທ຺ເທນ ວິເສສາຘິຄມາທໂຍ ນິວຕ຺ເຕຕິ.

‘‘ອນາຄເຕປິ ເອວໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອິທໍ ນ ອິຘາຘິປ຺ເປຕຕກ຺ກີວເສເນວ ວຸຕ຺ຕໍ, ລາຠີຕກ຺ກິໂນ ເອວມ຺ປິ ສມ຺ຠວຕີຕິ ສມ຺ຠວທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຕນາ ປຏິລທ຺ຘໍ ຣູປາທິ ສຸຂາທິ ຈ ອິຘ ລພ຺ຠຕີຕິ ລາໂຠ, ນ ຌານາທິວິເສໂສ. ‘‘ເອວໍ ສຕິ ອິທໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອນິຈ຺ເຈສຸ ຠາເວສຸ ອຎ຺ໂຎ ກໂຣຕິ, ອຎ຺ໂຎ ປຏິສໍເວເທຕີຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕຖາ ຈ ສຕິ ກຕສ຺ສ ວິນາໂສ, ອກຕສ຺ສ ຈ ອພ຺ຠາຄໂມ ສິຍາ. ນິຈ຺ເຈສຸ ປນ ຠາເວສຸ ໂຍ ກໂຣຕິ, ໂສ ປຏິສໍເວເທຕີຕິ ນ ໂທໂສ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ຕກ຺ກິກສ຺ສ ຍຸຕ຺ຕິຄເວສນາກາຣໍ ທສ຺ເສຕິ.

ຕກ຺ກມຕ຺ເຕເນວາຕິ ອາຄມາຘິຄມາທີນໍ ອນຸສ຺ສວາທີນຎ຺ຈ ອຠາວາ ສຸທ຺ຘຕກ຺ເກເນວ. ນນຸ ຈ ວິເສສລາຠິໂນປິ ສສ຺ສຕວາທິໂນ ອຕ຺ຕໂນ ວິເສສາຘິຄມເຫຕຸ ອເນເກສຸ ຊາຕິສຕສຫສ຺ເສສຸ ທສສຸ ສໍວຏ຺ຏວິວຏ຺ເຏສຸ ຈຕ຺ຕາລີສາຍ ສໍວຏ຺ຏວິວຏ຺ເຏສຸ ຍຖານຸຠູຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕານໍ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘຎ຺ຈ ‘‘ອຕ຺ຕາ, ໂລໂກ’’ຕິ ຈ ອນຸສ຺ສຣິຕ຺ວາ ຕໂຕ ປຸຣິມປຸຣິມຕຣາສຸປິ ຊາຕີສຸ ຕຖາຠູຕສ຺ສ ອຕ຺ຖິຕານຸວິຕກ຺ກນມຸເຂນ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ສຕ຺ຕານໍ ຕຖາຠາວານຸວິຕກ຺ກນວເສເນວ ສສ຺ສຕາຠິນິເວສິໂນ ຊາຕາ, ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ສພ຺ໂພປິ ສສ຺ສຕວາທີ ອນຸສ຺ສຸຕິຊາຕິສ຺ສຣຕກ຺ກິກາ ວິຍ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປລທ຺ຘວຕ຺ຖຸນິພນ຺ຘເນນ ຕກ຺ກເນນ ປວຕ຺ຕວາທຕ຺ຕາ ຕກ຺ກີປກ຺ເຂເຍວ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍ, ອວສ຺ສຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ຕກ຺ກນມິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ອຎ຺ຎຖາ ວິເສສລາຠີ ສສ຺ສຕວາທີ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕິກປກ຺ຂໍ, ອຘິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນິກປກ຺ຂໍ ວາ ຠເຊຍ຺ຍາຕິ? ນ ໂຂ ປເນຕໍ ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ຍສ຺ມາ ວິເສສລາຠີນໍ ຂນ຺ຘສນ຺ຕານສ຺ສ ທີຆທີຆຕຣທີຆຕມກາລານຸສ຺ສຣຓໍ ສສ຺ສຕຄ຺ຄາຫສ຺ສ ອສາຘາຣຓກາຣຓໍ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ອເນກວິຫິຕໍ ປຸພ຺ເພນິວາສໍ ອນຸສ຺ສຣາມິ. ອິມິນາມຫເມຕໍ ຊານາມີ’’ຕິ ອນຸສ຺ສຣຓເມວ ປຘານກາຣຓຠາເວນ ທສ຺ສິຕໍ. ຍໍ ປນ ຕສ຺ສ ‘‘ອິມິນາມຫເມຕໍ ຊານາມີ’’ຕິ ປວຕ຺ຕໍ ຕກ຺ກນໍ, ນ ຕໍ ອິຘ ປຘານໍ ອນຸສ຺ສຣຓໍ ປຕິ ຕສ຺ສ ອປ຺ປຘານຠູຕຕ຺ຕາ. ຍທິ ເອວໍ ອນຸສ຺ສວາທີນມ຺ປິ ປຘານຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ເຈ? ນ, ເຕສໍ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ອຠາເວນ ຕກ຺ກປຘານຕ຺ຕາ, ປຘານກາຣເຓນ ຈ ນິທ຺ເທໂສ ນິຣຸຬ຺ໂຫ ສາສເນ ໂລເກ ຈ ຍຖາ ‘‘ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ, ຍວງ຺ກຸໂຣ’’ຕິ ຈ.

ອຖ ວາ ວິເສສາຘິຄມນິພນ຺ຘນຣຫິຕສ຺ສ ຕກ຺ກນສ຺ສ ວິສຸໍ ສສ຺ສຕຄ຺ຄາເຫ ກາຣຓຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວິເສສາຘິຄໂມ ວິສຸໍ ສສ຺ສຕຄ຺ຄາຫກາຣຓໍ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ, ໂສ ຈ ມນ຺ທມຊ຺ຌຕິກ຺ຂປຎ຺ຎາວເສນ ຕິວິໂຘຕິ ຠຄວຕາ ສພ຺ພຕກ຺ກິໂນ ຕກ຺ກີຠາວສາມຎ຺ເຎນ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຈຕຸຘາ ວວຕ຺ຖາປິໂຕ ສສ຺ສຕວາໂທ. ຍທິປິ ອນຸສ຺ສວາທິວເສນ ຕກ຺ກິການໍ ວິຍ ມນ຺ທປຎ຺ຎາທີນມ຺ປິ ຫີນາທິວເສນ ອເນກເຠທສພ຺ຠາວໂຕ ວິເສສລາຠີນມ຺ປິ ພຫຸຘາ ເຠໂທ ສມ຺ຠວຕິ, ສພ຺ເພ ປນ ວິເສສລາຠິໂນ ມນ຺ທປຎ຺ຎາທິວເສນ ຕໂຍ ຣາສີ ກຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ອຸກ຺ກຏ຺ຐວເສນ ອເນກຊາຕິສຕສຫສ຺ສທສສໍວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏຈຕ຺ຕາຣີສສໍວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏານຸສ຺ສຣເຓນ ອຍໍ ວິຠາໂຄ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕີສຸປິ ຣາສີສຸ ເຍ ຫີນມຊ຺ຌປຎ຺ຎາ, ເຕ ວຸຕ຺ຕປຣິຈ຺ເຉທໂຕ ອູນກເມວ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕິ. ເຍ ປນ ຕຕ຺ຖ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຎ຺ຎາ, ເຕ ວຸຕ຺ຕປຣິຈ຺ເຉທໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ນານຸສ຺ສຣນ຺ຕີຕິ ເອວໍ ປນາຍໍ ເທສນາ. ຕສ຺ມາ ອຎ຺ຎຕຣເຠທສງ຺ຄຫວເສເນວ ຠຄວຕາ ຈຕ຺ຕາຣິຏ຺ຐານານິ ວິຠຕ຺ຕານີຕິ ວວຕ຺ຖິຕາ ສສ຺ສຕວາທີນໍ ຈຕຸພ຺ພິຘຕາ. ນ ຫິ ອິຘ ສາວເສສໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ ຘມ຺ມຣາຊາ.

໓໕. ‘‘ອຎ຺ຎຕເຣນາ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອເກນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວາ-ສທ຺ທສ຺ສ ປນ ອນິຍມຕ຺ຖຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ທ຺ວີຫິ ວາ ຕີຫິ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ຈຕູສຸ ຐາເນສຸ ຍຖາຣຫໍ ເອກຈ຺ຈໍ ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ປຎ຺ຎາປເນ ສຫກາຣີກາຣຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ກິໍ ປເນຕານິ ວຕ຺ຖູນິ ອຠິນິເວສສ຺ສ ເຫຕຸ, ອຸທາຫຸ ປຕິຏ຺ຐາປນສ຺ສ. ກິຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຍທິ ຕາວ ອຠິນິເວສສ຺ສ, ກສ຺ມາ ອນຸສ຺ສຣຓຕກ຺ກນານິເຍວ ຄຫິຕານິ, ນ ສຎ຺ຎາວິປລ຺ລາສາທໂຍ. ຕຖາຫິ ວິປຣີຕສຎ຺ຎາ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣອສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍອສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນາທີນິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຍາ ປວຕ຺ຕນຏ຺ຐານານິ. ອຖ ປຕິຏ຺ຐາປນສ຺ສ ອຘິຄມຍຸຕ຺ຕິໂຍ ວິຍ ອາຄໂມປິ ວຕ຺ຖຸຠາເວນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ, ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ ‘‘ນຕ຺ຖິ ອິໂຕ ພຫິທ຺ຘາ’’ຕິ ວຈນໍ ນ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ? ນ. ກສ຺ມາ? ອຠິນິເວສປກ຺ເຂ ຕາວ ອຍໍ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ອສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍອສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວເນຫິ ອໂຍນິໂສ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວິປລ຺ລາສສຎ຺ໂຎ ຣູປາທິຘມ຺ມານໍ ຂເຓ ຂເຓ ຠິຊ຺ຊນສຠາວສ຺ສ ອນວໂພຘໂຕ ຘມ຺ມຍຸຕ຺ຕິໍ ອຕິຘາວນ຺ໂຕ ເອກຕ຺ຕນຍໍ ມິຈ຺ຉາ ຄເຫຕ຺ວາ ຍຖາວຸຕ຺ຕານຸສ຺ສຣຓຕກ຺ເກຫິ ຂນ຺ເຘສຸ ‘‘ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໓໑) ອຠິນິເວສໍ ຊເນສິ. ອິຕິ ອາສນ຺ນກາຣຓຕ຺ຕາ, ປຘານກາຣຓຕ຺ຕາ, ຕຄ຺ຄຫເຓເນວ ຈ ອິຕເຣສມ຺ປິ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອນຸສ຺ສຣຓຕກ຺ກນານິເຍວ ອິຘ ຄຫິຕານິ. ປຕິຏ຺ຐາປນປກ຺ເຂ ປນ ອາຄໂມປິ ຍຸຕ຺ຕິປກ຺ເຂເຍວ ຐິໂຕ ວິເສສໂຕ ພາຫິຣການໍ ຕກ຺ກຄາຫິຠາວໂຕຕິ ອນຸສ຺ສຣຓຕກ຺ກນານິເຍວ ທິຏ຺ຐິຍາ ວຕ຺ຖຸຠາເວນ ຄຫິຕານິ. ກິຎ຺ຈ ຠິຍ຺ໂຍ ທຸວິຘໍ ລກ຺ຂຓໍ ປຣມຕ຺ຖຘມ຺ມານໍ ສຠາວລກ຺ຂຓໍ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓຎ຺ຈາຕິ. ຕຕ຺ຖ ສຠາວລກ຺ຂຓາວໂພໂຘ ປຈ຺ຈກ຺ຂຎາຓໍ, ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓາວໂພໂຘ ອນຸມານຎາຓໍ, ອາຄໂມ ຈ ສຸຕມຍາຍ ປຎ຺ຎາຍ ສາຘນໂຕ ອນຸມານຎາຓເມວ ອາວຫຕິ, ສຸຕານໍ ປນ ຘມ຺ມານໍ ອາກາຣປຣິວິຕກ຺ກເນນ ນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິຍໍ ຐິໂຕ ຈິນ຺ຕາມຍໍ ປຎ຺ຎໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ອນຸກ຺ກເມນ ຠາວນາຍ ປຈ຺ຈກ຺ຂຎາຓໍ ອຘິຄຈ຺ຉຕີຕິ ເອວໍ ອາຄໂມປິ ຕກ຺ກວິສຍໍ ນາຕິກ຺ກມຕີຕິ ຕຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິໂຕວາຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂສ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອນຸສ຺ສຸຕິຕກ຺ກຄ຺ຄຫເຓນ ວິຠາວິໂຕຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ ເອວິທໍ ‘‘ນຕ຺ຖິ ອິໂຕ ພຫິທ຺ຘາ’’ຕິ. ‘‘ອເນກວິຫິຕານິ ອຘິວຸຕ຺ຕິປທານິ ອຠິວທນ຺ຕິ, ສສ຺ສຕໍ ອຕ຺ຕານຎ຺ຈ ໂລກຎ຺ຈ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໓໐) ຈ ວຈນໂຕ ປຕິຏ຺ຐາປນວຕ຺ຖູນິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕານີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໓໖. ທິຏ຺ຐິເຍວ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ ປຣມວຊ຺ຊຕາຍ ອເນກວິຫິຕານໍ ອນຕ຺ຖານໍ ເຫຕຸຠາວໂຕ. ຍຖາຫ ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິປຣມາຫໍ ຠິກ຺ຂເວ ວຊ຺ຊໍ ວທາມີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໓໑໐) ‘‘ຍຖາຫາ’’ຕິອາທິນາ ປຏິສມ຺ຠິທາປາຬິຍາ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໒໔) ທິຏ຺ຐິຍາ ຐານວິຠາຄໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ຂນ຺ຘາປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ ອາຣມ຺ມຓຏ຺ເຐນ ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໓.໘໑, ໓໔໕) ວຈນໂຕ. ອວິຊ຺ຊາປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ ອຸປນິສ຺ສຍາທິຠາເວນ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ຍຖາຫ ‘‘ອສ຺ສຸຕວາ ຠິກ຺ຂເວ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສາວີ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ອໂກວິໂທ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໒; ປຏິ. ມ. ໑.໑໓໐). ຜສ຺ໂສປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ຍຖາ ຈາຫ ‘‘ຕທປິ ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ, (ທີ. ນິ. ໑.໑໑໘ ອາທໂຍ) ຜຸສ຺ສ ຜຸສ຺ສ ປຏິສໍເວເທນ຺ຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໔໔) ຈ. ສຎ຺ຎາປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ ‘‘ສຎ຺ຎານິທານາ ຫິ ປປຎ຺ຈສງ຺ຂາ, (ສຸ. ນິ. ໘໘໐; ມຫານິ. ໑໐໙) ປຖວິໂຕ ສຎ຺ຎຕ຺ວາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒) ຈ ອາທິ. ວິຕກ຺ໂກປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ຕກ຺ກຎ຺ຈ ທິຏ຺ຐີສຸ ປກປ຺ປຍິຕ຺ວາ, ສຈ຺ຈໍ ມຸສາຕິ ທ຺ວຍຘມ຺ມມາຫູ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໘໙໒) ‘‘ຕກ຺ກີ ໂຫຕິ ວີມໍສີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໓໔) ຈ ອາທິ. ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ຕສ຺ສ ເອວໍ ອໂຍນິໂສ ມນສິ ກໂຣໂຕ ຉນ຺ນໍ ທິຏ຺ຐີນໍ ອຎ຺ຎຕຣາ ທິຏ຺ຐິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ‘ອຕ຺ຖິ ເມ ອຕ຺ຕາ’ຕິ ວາ ອສ຺ສ ສຈ຺ຈໂຕ ເຖຕໂຕ ທິຏ຺ຐິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໑໙). ສມຸຏ຺ຐາຕິ ເອເຕນາຕິ ສມຸຏ຺ຐານໍ ສມຸຏ຺ຐານຠາໂວ ສມຸຏ຺ຐານຏ຺ໂຐ. ປວຕ຺ຕິຕາຕິ ປຣສນ຺ຕາເນສຸ ອຸປ຺ປາທິຕາ. ປຣິນິຏ຺ຐາປິຕາຕິ ອຠິນິເວສສ຺ສ ປຣິໂຍສານໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາປິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອາຣມ຺ມຓວເສນາ’’ຕິ ອຏ຺ຐສຸ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐາເນສຸ ຂນ຺ເຘ ສນ຺ຘາຍາຫ. ປວຕ຺ຕນວເສນາຕິ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ. ອາເສວນວເສນາຕິ ປາປມິຕ຺ຕປຣໂຕໂຆສາທີນມ຺ປິ ເສວນໍ ລພ຺ຠຕິເຍວ. ອຖ ວາ ເອວໍຄຕິກາຕິ ເອວໍຄມນາ, ເອວໍນິຏ຺ຐາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ອິເມ ທິຏ຺ຐິສງ຺ຂາຕາ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານາ ເອວໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອສນ຺ຕໍ ອຕ຺ຕານໍ ສສ຺ສຕຠາວຎ຺ຈສ຺ສ ອຊ຺ຌາໂຣເປຕ຺ວາ ຄຫິຕາ, ປຣາມຏ຺ຐາ ຈ ພາລລປນາ ຍາວ ປຓ຺ຑິຕາ ນ ສມນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ຕິ, ຕາວ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ປຓ຺ຑິເຕຫິ ສມນຸຍຸຎ຺ຊິຍມານາ ປນ ອນວຏ຺ຐິຕວຕ຺ຖຸກາ ອວິມທ຺ທກ຺ຂມາ ສູຣິຍຸຄ຺ຄມເນ ອຸສ຺ສາວພິນ຺ທູ ວິຍ ຂຊ຺ໂຊປນກາ ວິຍ ຈ ຠິຊ຺ຊນ຺ຕິ ວິນສ຺ສນ຺ຕິ ຈາຕິ.

ຕຕ຺ຖາຍໍ ອນຸຍຸຎ຺ຊເນ ສງ຺ເຂປກຖາ – ຍທິ ຫິ ປເຣນ ປຣິກປ຺ປິໂຕ ອຕ຺ຕາ ໂລໂກ ວາ ສສ຺ສໂຕ ສິຍາ, ຕສ຺ສ ນິພ຺ພິກາຣຕາຍ ປຸຣິມຣູປາວິຊຫນໂຕ ກສ຺ສຈິ ວິເສສາຘານສ຺ສ ກາຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ ອຫິຕໂຕ ນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ, ຫິເຕ ຈ ປຏິປຕ຺ຕິອຕ຺ຖໍ ອຸປເທໂສ ເອວ ນິປ຺ປໂຍຊໂນ ສິຍາ ສສ຺ສຕວາທິໂນ, ກຖໍ ວາ ໂສ ອຸປເທໂສ ປວຕ຺ຕີຍຕິ ວິກາຣາຠາວໂຕ, ເອວຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ອຊຏາກາສສ຺ສ ວິຍ ທານາທິກິຣິຍາ ຫິໍສາທິກິຣິຍາ ຈ ນ ສມ຺ຠວຕິ. ຕຖາ ສຸຂສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ອນຸຠວນນິພນ຺ໂຘ ເອວ ສສ຺ສຕວາທິໂນ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ ກມ຺ມພທ຺ຘາຠາວໂຕ, ຊາຕິອາທີນຎ຺ຈ ອສມ຺ຠວໂຕ ກຸໂຕ ວິໂມກ຺ໂຂ, ອຖ ປນ ຘມ຺ມມຕ຺ຕໍ ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເຈວ ວິນສ຺ສຕິ ຈ, ຍສ຺ສ ວເສນາຍໍ ກິຣິຍາທິໂວຫາໂຣຕິ ວເທຍ຺ຍ, ເອວມ຺ປິ ປຸຣິມຣູປາວິຊຫເນນ ອວຏ຺ຐິຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມມຕ຺ຕນ຺ຕິ ນ ສກ຺ກາ ສມ຺ຠາເວຕຸໍ, ເຕ ວາ ປນສ຺ສ ຘມ຺ມາ ອວຕ຺ຖາຠູຕາ ອຎ຺ເຎ ວາ ສິຍຸໍ ອນຎ຺ເຎ ວາ. ຍທິ ອຎ຺ເຎ, ນ ຕາຫິ ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນາຫິປິ ໂກຈິ ວິເສໂສ ອຕ຺ຖິ. ຍາຫິ ກໂຣຕິ ປຏິສໍເວເທຕິ ຈວຕິ ອຸປປຊ຺ຊຕິ ຈາຕິ ອິຈ຺ຉິຕໍ, ຕສ຺ມາ ຕທວຕ຺ໂຖ ເອວ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂທໂສ. ກິຎ຺ຈ ຘມ຺ມກປ຺ປນາປິ ນິຣຕ຺ຖິກາ ສິຍາ, ອຖານຎ຺ເຎ ອຸປ຺ປາທວິນາສວນ຺ຕີຫິ ອວຕ຺ຖາຫິ ອນຎ຺ຎສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ຕາສໍ ວິຍ ອຸປ຺ປາທວິນາສສພ຺ຠາວໂຕ ກຸໂຕ ນິຈ຺ຈຕາວກາໂສ, ຕາສມ຺ປິ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວິຍ ນິຈ຺ຈຕາຕິ ພນ຺ຘວິໂມກ຺ຂານໍ ອສມ຺ຠໂວ ເອວາຕິ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິເຍວ ສສ຺ສຕວາໂທ. ນ ເຈຕ຺ຖ ໂກຈິ ວາທີ ຘມ຺ມານໍ ສສ຺ສຕຠາເວ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ຍຸຕ຺ຕິໍ ວຕ຺ຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ, ຍຸຕ຺ຕິຣຫິຕຎ຺ຈ ວຈນໍ ນ ປຓ຺ຑິຕານໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອາຣາເຘຕີຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍາວ ປຓ຺ຑິຕາ ນ ສມນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ຕິ, ຕາວ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ. ກມ຺ມວເສນ ອຠິມຸໂຂ ສມ຺ປເຣຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ອຠິສມ຺ປຣາໂຍ, ປໂຣໂລໂກ.

‘‘ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາ’’ຕິ ອິທໍ ອິຘ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສ ວິຠຊິຍມານຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ວາ ວຸຕ຺ເຕ ຕທຘິຏ຺ຐານໂຕ ອາສວກ຺ຂຍຎາຓໍ, ຕທວິນາຠາວໂຕ ສພ຺ພມ຺ປິ ວາ ຠຄວໂຕ ທສພລາທິຎາຓໍ ຄຫິຕເມວ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ. ປຊານນ຺ໂຕປີຕິ ປິ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ຠາວເນ, ເຕນ ‘‘ຕຎ຺ຈາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ ຈ-ສທ຺ທຕ຺ຖມາຫ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຕໍ ທິຏ຺ຐິຄຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣໍ ສາຣຠູຕໍ ສີລາທິຄຸຓວິເສສມ຺ປິ ຕຖາຄໂຕ ນາຠິນິວິສຕິ, ໂກ ປນ ວາໂທ ວຏ຺ຏາມິເສຕິ. ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິວເສນ ວາ ຕໍ ປຣາມສນາກາຣມາຫ. ປຊານາມີຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ປກາຣຕ຺ໂຖ, ເຕນ ‘‘ມມ’’ນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາວເສນ ປຣາມສນາກາຣໍ ທສ຺ເສຕິ. ຘມ຺ມສຠາວໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ປຣໂຕ ອາມສນໍ ປຣາມາໂສ. ນ ຫິ ຕໍ ອຕ຺ຖິ, ຂນ຺ເຘສຸ ຍໍ ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ວາ, ‘‘ມມ’’ນ຺ຕິ ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ໂຍ ປນ ປຣາມາໂສ ຕຓ຺ຫາທໂຍວ, ເຕ ຈ ຠຄວໂຕ ໂພຘິມູເລເຍວ ປຫີນາຕິ ອາຫ ‘‘ປຣາມາສກິເລສານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອປຣາມາສໂຕຕິ ວາ ນິພ຺ພຸຕິເວທນສ຺ສ ເຫຕຸວຈນໍ, ‘‘ວິທິຕາ’’ຕິ ອິທໍ ປທໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ກຕ຺ຕຣິ ສາມິວຈນໍ, ອປຣາມສນເຫຕຸ ປຣາມາສຣຫິຕາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຕຖາຄເຕນ ສຍເມວ ອສງ຺ຂຕຘາຕຸ ອຘິຄຕາຕິ ເອວໍ ວາ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

‘‘ຍາສຸ ເວທນາສູ’’ຕິອາທິນາ ຠຄວໂຕ ເທສນາວິລາສໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຖາ ຫິ ຂນ຺ຘາຍຕນາທິວເສນ ອເນກວິຘາສຸ ຈຕຸສຈ຺ຈເທສນາສຸ ສມ຺ຠວນ຺ຕີສຸປິ ອຍໍ ຕຖາຄຕານໍ ເທສນາສຸ ປຏິປຕ຺ຕິ, ຍໍ ທິຏ຺ຐິຄຕິກາ ມິຈ຺ຉາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ທິຏ຺ຐິຄຫນໍ ປກ຺ຂນ຺ທາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ເວທນາເຍວ ປຣິຎ຺ຎາຍ ຠູມິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອຸທ຺ຘຏາ. ກມ຺ມຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານໍ. ຍຖາຠູຕໍ ວິທິຕ຺ວາຕິ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍ ເວທນາຍ ສມຸທຍາທີນິ ອາຣມ຺ມຓປຏິເວຘວເສນ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ອສມ຺ໂມຫປຏິເວຘວເສນ ຊານິຕ຺ວາ, ປຏິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຈຍສມຸທຍຏ຺ເຐນາຕິ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ອິທໍ ໂຫຕິ, ອິມສ຺ສຸປ຺ປາທາ ອິທໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໐໔; ສໍ. ນິ. ໒.໒໑; ອຸທາ. ໑) ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂເຓນ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ປຈ຺ຈຍານໍ ອຸປ຺ປາເທນ ເຈວ ມຄ຺ເຄນ ອສມຸຄ຺ຆາເຕນ ຈ. ນິພ຺ພຕ຺ຕິລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ອຸປ຺ປາທລກ຺ຂຓໍ, ຊາຕິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ລກ຺ຂຓານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຈ຺ຈຍານມ຺ປິ ອຸປ຺ປາທລກ຺ຂຓເມວ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ, ຍສ຺ມາ ປຈ຺ຈຍລກ຺ຂຓມ຺ປິ ລພ຺ຠຕິເຍວ, ຕຖາ ເຈວ ສໍວຓ຺ຓິຕໍ. ປຈ຺ຈຍນິໂຣຘຏ຺ເຐນາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍນ຺ຕິ ຍສ຺ມາ, ຍໍ ວາ ສຸຂໍ ໂສມນສ຺ສໍ. ປຏິຈ຺ຈາຕິ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍາທິຠູຕໍ ເວທນໍ ລຠິຕ຺ວາ. ອຍນ຺ຕິ ສຸຂໂສມນສ຺ສານໍ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ, ສຸຂໂສມນສ຺ສເມວ ວາ, ‘‘ອສ຺ສາໂທ’’ຕິ ປທໍ ປນ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ປຸລ຺ລິງ຺ຄນິທ຺ເທໂສ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ປຸຣິມຸປ຺ປນ຺ນໍ ເວທນໍ ອາຣພ຺ຠ ໂສມນສ຺ສຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ໂຍ ປຸຣິມເວທນາຍ ອສ຺ສາເທຕພ຺ພາກາໂຣ ໂສມນສ຺ສສ຺ສາທນາກາໂຣ, ອຍໍ ອສ຺ສາໂທຕິ. ກຖໍ ປນ ເວທນໍ ອາຣພ຺ຠ ສຸຂໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ? ເຈຕສິກສຸຂສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ນາຍໍ ໂທໂສ. ວິເສສນໍ ເຫຕ຺ຖ ໂສມນສ຺ສຄ຺ຄຫຓໍ ສຸຂໍ ໂສມນສ຺ສນ຺ຕິ ‘‘ຣຸກ຺ໂຂ ສິໍສປາ’’ຕິ ຍຖາ.

‘‘ອນິຈ຺ຈາ’’ຕິ ອິມິນາ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຕາວເສນ ອຸເປກ຺ຂາເວທນາຍ, ສພ຺ພເວທນາສຸເຍວ ວາ ອາທີນວມາຫ, ອິຕເຣຫິ ອິຕຣທຸກ຺ຂຕາວເສນ ຍຖາກ຺ກມໍ ທຸກ຺ຂສຸຂເວທນານໍ, ອວິເສເສນ ວາ ຕີຓິປິ ປທານິ ສພ຺ພາສມ຺ປິ ເວທນານໍ ວເສນ ໂຍເຊຕພ຺ພານິ. ອຍນ຺ຕິ ໂຍ ເວທນາຍ ຫຸຕ຺ວາ ອຠາວຏ຺ເຐນ ອນິຈ຺ຈຠາໂວ, ອຸທຍພ຺ພຍປຏິປີຬນຏ຺ເຐນ ທຸກ຺ຂຠາໂວ, ຊຣາຍ ມຣເຓນ ຈາຕິ ທ຺ເວຘາ ວິປຣິຓາເມຕພ຺ພຠາໂວ ຈ, ອຍໍ ເວທນາຍ ອາທີນໂວ, ຍໂຕ ວາ ອາທີນໍ ປຣມກາຣຸຎ຺ຎໍ ວາຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ. ເວທນາຍ ນິສ຺ສຣຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເວທນາຍາຕິ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນໍ, ຍາວ ເວທນາປຏິພທ຺ຘໍ ຉນ຺ທຣາຄໍ ນ ປຊຫຕິ, ຕາວາຍໍ ປຸຣິໂສ ເວທນໍ ອລ຺ລີໂນເຍວ ໂຫຕິ. ຍທາ ປນ ຕໍ ຉນ຺ທຣາຄໍ ປຊຫຕິ, ຕທາຍໍ ປຸຣິໂສ ເວທນາຍ ນິສ຺ສໂຏ ວິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕີຕິ ຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫານໍ ເວທນາຍ ນິສ຺ສຣຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ເວທນາຄ຺ຄຫເຓນ ເວທນາຍ ສຫຊາຕນິສ຺ສຍາຣມ຺ມຓຠູຕາ ຈ ຣູປາຣູປຘມ຺ມາ ຄຫິຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ປຎ຺ຈນ຺ນມ຺ປິ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘານໍ ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເວທນາສີເສນ ປນ ເທສນາ ອາຄຕາ, ຕຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕເມວ, ລກ຺ຂຓຫາຣນເຍນ ວາ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຠາເວຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ເວທນາຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕາ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ, ເວທນານໍ ສມຸທຍຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕາ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ, ອຕ຺ຖງ຺ຄມນິສ຺ສຣຓປຣິຍາເຍຫິ ນິໂຣຘສຈ຺ຈໍ, ‘‘ຍຖາຠູຕໍ ວິທິຕ຺ວາ’’ຕິ ເອເຕນ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈນ຺ຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ກາມຸປາທານມູລກຕ຺ຕາ ເສສຸປາທານານໍ, ປຫີເນ ຈ ກາມຸປາທາເນ ອຸປາທານເສສາຠາວໂຕ ‘‘ວິຄຕຉນ຺ທຣາຄຕາຍ ອນຸປາທາໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນຸປາທາວິມຸຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ຕໂນ ມຄ຺ຄຜລປ຺ປຕ຺ຕິໍ ຠຄວາ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ເວທນານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຫິ ຍສ຺ສາ ຘມ຺ມຘາຕຸຍາ ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘຕ຺ຕາ ອິມໍ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ ສກາຣຓໍ ສຄຕິກໍ ປເຠທໂຕ ວິຠຊິຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ອໂຫສິ, ຕສ຺ສ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສ ສທ຺ຘິໍ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທາຍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຠູມິໍ ທສ຺ເສຕິ ຘມ຺ມຣາຊາ.

ປຐມຠາຓວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.