ທິຏ຺ຐິຄຕິກາຘິຏ຺ຐານວຏ຺ຏກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໔໔. ເຫຏ຺ຐາ ຕີສຸປິ ວາເຣສຸ ອຘິກຕຕ຺ຕາ, ອຸປຣິ ຈ ‘‘ປຏິສໍເວເທນ຺ຕີ’’ຕິ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ ເວທຍິຕເມຕ຺ຖ ປຘານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ພທິຏ຺ຐິເວທຍິຕານິ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕີ’’ຕິ. ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕີຕິ ຈ ‘‘ເຍປິ ເຕ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອາຄຕສ຺ສ ປິ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ເວທຍິຕສ຺ສ ຜສ຺ເສ ປກ຺ຂິປນໍ ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍຕາທສ຺ສນເມວ ‘‘ຉຫິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຍຕເນຫິ ຉຬາຣມ຺ມຓປຏິສໍເວທນໍ ເອກນ຺ຕໂຕ ຉຜສ຺ສເຫຕຸກເມວາ’’ຕິ. ສຎ຺ຊາຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ອຘິກຣຓຕ຺ໂຖ ສຎ຺ຊາຕິ-ສທ຺ໂທຕິ ອາຫ ‘‘ສຎ຺ຊາຕິຏ຺ຐາເນ’’ຕິ. ເອວໍ ສໂມສຣຓສທ຺ໂທປິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອາຍຕຕິ ເອຕ຺ຖ ຜລໍ ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ, ອາຍຠູຕໍ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ຕໂນຕິ ປວຕ຺ເຕຕີຕິ ອາຍຕນໍ, ກາຣຓໍ. ຣຸກ຺ຂຄຈ຺ຉສມູເຫ ອຣຎ຺ຎໂວຫາໂຣ ອຣຎ຺ຎເມວ ອຣຎ຺ຎາຍຕນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຓ຺ຓຕ຺ຕິມຕ຺ເຕ’’ຕິ. ອຕ຺ຖຕ຺ຕເຍປີຕິ ປິ-ສທ຺ເທນ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຖສມ຺ປິຓ຺ຑນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ເຕນ ອາກາຣນິວາສາຘິຏ຺ຐານຕ຺ເຖ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຫິຣຎ຺ຎາຍຕນໍ ສຸວຓ຺ຓາຍຕນໍ, ວາສຸເທວາຍຕນໍ ກມ຺ມາຍຕນນ຺ຕິ ອາທີສຸ ອາກຣນິວາສາຘິຏ຺ຐາເນສຸ ອາຍຕນສທ຺ໂທ. ຈກ຺ຂາທີສຸ ຈ ຜສ຺ສາທໂຍ ອາກິຓ຺ຓາ, ຕານິ ຈ ເນສໍ ນິວາໂສ, ອຘິຏ຺ຐານຎ຺ຈ ນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍຠາວໂຕຕິ. ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ວິສຍິນ຺ທ຺ຣິຍວິຎ຺ຎາຓານໍ ສງ຺ຄຕິຠາເວນ ຄເຫຕພ຺ໂພ ຜສ຺ໂສຕິ ‘‘ສງ຺ຄຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ‘‘ສນ຺ນິປາຕປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິມິນາ ນເຍນາຕິ ວິຊ຺ຊມາເນສຸປິ ອຎ຺ເຎສຸ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ຍຖາ ‘‘ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ…ເປ… ຜສ຺ໂສ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໔; ມ. ນິ. ໓.໔໒໑, ໔໒໕, ໔໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໔໓-໔໕; ສໍ. ນິ. ໔.໖໐; ກຖາ. ໔໖໕) ເອຕສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ເວທນາຍ ປຘານກາຣຓຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຜສ຺ສສີເສນ ເທສນາ ກຕາ, ເອວມິຘາປິ ພ຺ຣຫ຺ມຊາເລ ‘‘ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ ເວທນາ’’ຕິອາທິນາ ຜສ຺ສໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ອປຣນ຺ຕປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທທີປເນນ ປຈ຺ຈຍປຣມ຺ປຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຜສ຺ສາຍຕເນຫິ ຜຸສ຺ສ ຜຸສ຺ສາ’’ຕິ ຜສ຺ສມຸເຂນ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຜສ຺ໂສ ອຣູປຘມ຺ໂມປິ ສມາໂນ ເອກເທເສນ ອາຣມ຺ມເຓ ອນລ຺ລີຍມາໂນປິ ຜຸສນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕຕິ ຜຸສນ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຜສ຺ໂສວ ຕໍ ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ຜຸສຕີ’’ຕິ, ເຍນ ໂສ ‘‘ຜຸສນລກ຺ຂໂຓ, ສງ຺ຆຏ຺ຏນຣໂສ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ‘‘ຜສ຺ສາຍຕເນຫິ ຜຸສ຺ສ ຜຸສ຺ສາ’’ຕິ ອຜຸສນກິຈ຺ຈານິປິ ອາຍຕນານິ ‘‘ມຎ຺ຈາ ໂຆສນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ນິສ຺ສິຕໂວຫາເຣນ ຜຸສນກິຈ຺ຈານິ ກຕ຺ວາ ທສ຺ສິຕານີຕິ ອາຫ ‘‘ຜສ຺ເສ ອຸປນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ’’ຕິ, ຜສ຺ສຄຕິການິ ກຕ຺ວາ ຜສ຺ສູປຈາຣໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປຈາໂຣ ຫິ ນາມ ໂວຫາຣມຕ຺ຕໍ, ນ ເຕນ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ.

ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຍຠູຕານໍ ຉນ຺ນໍ ຜສ຺ສານໍ ວເສນ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສຊາ ຍາວ ມໂນສມ຺ຜສ຺ສຊາຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ຉພ຺ພິຘາ ເວທນາ, ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ປນ ອຏ຺ຐສຕປຣິຍາເຍນ ອຏ຺ຐສຕເຠທາ. ຣູປຕຓ຺ຫາທິເຠທາຍາຕິ ຣູປຕຓ຺ຫາ ຍາວ ຘມ຺ມຕຓ຺ຫາຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ຉປ຺ປເຠທາຍ, ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອຏ຺ຐສຕເຠທາຍ. ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາຕິ ອຸປນິສ຺ສຍສີເສນ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈໂຍວ ອຸທ຺ຘໂຏ, ນນຸ ສຸຂາ ເວທນາ, ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ ຈ ຕຓ຺ຫາຍ ອາຣມ຺ມຓມຕ຺ຕອາຣມ຺ມຓາຘິປຕິອາຣມ຺ມຓູປນິສ຺ສຍປກຕູປນິສ຺ສຍວເສນ ຈຕຸຘາ ປຈ຺ຈໂຍ, ທຸກ຺ຂາ ຈ ອາຣມ຺ມຓມຕ຺ຕປກຕູປນິສ຺ສຍວເສນ ທ຺ວິຘາຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ອຸປນິສ຺ສເຍ ເອວ ປນ ຕໍ ສພ຺ພໍ ອນ຺ໂຕຄຘໍ. ຍຸຕ຺ຕໍ ຕາວ ອາຣມ຺ມຓູປນິສ຺ສຍສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສຍສາມຎ຺ຎໂຕ ອຸປນິສ຺ສເຍນ ສງ຺ຄໂຫ, ອາຣມ຺ມຓມຕ຺ຕອາຣມ຺ມຓາຘິປຕີນໍ ປນ ກຖນ຺ຕິ? ເຕສມ຺ປິ ອາຣມ຺ມຓສາມຎ຺ຎໂຕ ອາຣມ຺ມຓູປນິສ຺ສເຍນ ສງ຺ຄໂຫວ ກໂຕ, ນ ປກຕູປນິສ຺ສເຍນາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອຕທຕ຺ຖເມເວຕ຺ຖ ‘‘ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ‘‘ອຸປນິສ຺ສເຍນາ’’ຕິ.

ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສາຕິ ກາມຸປາທານໍ ຍາວ ອຕ຺ຕວາທຸປາທານນ຺ຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສ. ນນຸ ຈ ຕຓ຺ຫາວ ກາມຸປາທານນ຺ຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ. ຕຕ຺ຖ ທຸພ຺ພລາ ຕຓ຺ຫາ ຕຓ຺ຫາວ, ພລວຕີ ຕຓ຺ຫາ ກາມຸປາທານໍ. ອຖ ວາ ອປ຺ປຕ຺ຕວິສຍປຕ຺ຖນາ ຕຓ຺ຫາ ຕມສິ ໂຈຣານໍ ກຣປສາຣຓໍ ວິຍ. ສມ຺ປຕ຺ຕວິສຍຄ຺ຄຫຓໍ ອຸປາທານໍ, ໂຈຣານໍ ກຣປ຺ປຕ຺ຕຘນຄ຺ຄຫຓໍ ວິຍ. ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາປຏິປກ຺ຂາ ຕຓ຺ຫາ, ສນ຺ໂຕສປຏິປກ຺ຂາ ອຸປາທານໍ. ປຣິເຍສນທຸກ຺ຂມູລໍ ຕຓ຺ຫາ, ອາຣກ຺ຂທຸກ຺ຂມູລໍ ອຸປາທານນ຺ຕິ ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສ. ອຸປາທານສ຺ສາຕິ ອສຫຊາຕສ຺ສ ອຸປາທານສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ, ອິຕຣສ຺ສ ສຫຊາຕໂກຏິຍາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ອນນ຺ຕຣສ຺ສ ອນນ຺ຕຣສມນນ຺ຕຣອນນ຺ຕຣູປນິສ຺ສຍນຕ຺ຖິວິຄຕາເສວນປຈ຺ຈເຍຫິ, ອນານນ຺ຕຣສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສເຍນ, ອາຣມ຺ມຓຠູຕາ ປນ ອາຣມ຺ມຓາຘິປຕິອາຣມ຺ມຓູປນິສ຺ສເຍຫິ, ອາຣມ຺ມຓມຕ຺ເຕເນວ ວາຕິ ຕໍ ສພ຺ພໍ ອຸປນິສ຺ສເຍເນວ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ຈ ຕຓ຺ຫາຍ ຣູປາທີນິ ອສ຺ສາເທຕ຺ວາ ກາເມສຸ ປາຕພ຺ຍຕໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຓ຺ຫາ ກາມຸປາທານສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສໂຍ. ຕຖາ ຣູປາທິເຠເທວ ສມ຺ມູຬ຺ໂຫ ‘‘ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໑໗໑; ມ. ນິ. ໑.໔໔໕; ມ. ນິ. ໒.໙໔, ໙໕, ໒໒໕; ມ. ນິ. ໓.໙໑, ໑໑໖, ໑໓໖; ສໍ. ນິ. ໓.໒໑໐; ຘ. ສ. ໑໒໒໑; ວິຠ. ໙໓໘) ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນໍ, ສໍສາຣໂຕ ມຸຈ຺ຈິຕຸກາໂມ ອສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄປຣາມສນໍ, ຂນ຺ເຘສຸ ອຕ຺ຕຕ຺ຕນິຍຄາຫຠູຕໍ ສກ຺ກາຍທສ຺ສນໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຕສ຺ມາ ອິຕເຣສມ຺ປິ ຕຓ຺ຫາ ອຸປນິສ຺ສໂຍຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສຫຊາຕສ຺ສ ປນ ສຫຊາຕອຎ຺ຎມຎ຺ຎນິສ຺ສຍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕເຫຕຸວເສນ ຕຓ຺ຫາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຕໍ ສພ຺ພໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສຫຊາຕໂກຏິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕຖາຕິ ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ ເຈວ ສຫຊາຕໂກຏິຍາ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠວສ຺ສາຕິ ກມ຺ມຠວສ຺ສ ເຈວ ອຸປປຕ຺ຕິຠວສ຺ສ ຈ. ຕຕ຺ຖ ເຈຕນາທິສງ຺ຂາ ຕໍ ສພ຺ພໍ ຠວຄາມິກມ຺ມໍ ກມ຺ມຠໂວ, ກາມຠວາທິໂກ ນວວິໂຘ ອຸປປຕ຺ຕິຠໂວ, ເຕສໍ ອຸປປຕ຺ຕິຠວສ຺ສ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ອຸປາທານໍ ອຸປປຕ຺ຕິຠວກາຣຓກມ຺ມຠວກາຣຓຠາວໂຕ, ຕສ຺ສ ຈ ສຫາຍຠາວູປຄມນໂຕ ປກຕູປນິສ຺ສຍວເສນ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ກມ຺ມາຣມ຺ມຓກຣຓກາເລ ປນ ກມ຺ມສຫຊາຕກາມຸປາທານໍ ອຸປປຕ຺ຕິຠວສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ກມ຺ມຠວສ຺ສ ປນ ສຫຊາຕສ຺ສ ສຫຊາຕໍ ອຸປາທານໍ ສຫຊາຕອຎ຺ຎມຎ຺ຎນິສ຺ສຍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕວເສນ ເຈວ ເຫຕຸມຄ຺ຄວເສນ ຈ ອເນກຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ອສຫຊາຕສ຺ສ ອນນ຺ຕຣສມນນ຺ຕຣອນນ຺ຕຣູປນິສ຺ສຍນຕ຺ຖິວິຄຕາເສວນວເສນ, ອິຕຣສ຺ສ ປກຕູປນິສ຺ສຍວເສນ, ສມ຺ມສນາທິກາເລສຸ ອາຣມ຺ມຓວເສນ ຈ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ອນນ຺ຕຣາທິເກ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈເຍ, ສຫຊາຕາທິເກ ສຫຊາຕປຈ຺ຈເຍ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ ເຈວ ສຫຊາຕໂກຏິຍາ ຈາ’’ຕິ.

ຠໂວ ຊາຕິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ຠໂວຕິ ກມ຺ມຠໂວ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ໂສ ຫິ ຊາຕິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ, ນ ອຸປປຕ຺ຕິຠໂວ. ອຸປປຕ຺ຕິຠໂວ ຫິ ປຐມາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕາ ຂນ຺ຘາ ຊາຕິເຍວ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຊາຕີຕິ ປເນຕ຺ຖ ສວິກາຣາ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ’’ຕິ. ສວິກາຣາຕິ ຈ ນິພ຺ພຕ຺ຕິວິກາເຣນ ສວິກາຣາ, ເຕ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸປປຕ຺ຕິຠໂວເຍວ. ນ ຫິ ຕເທວ ຕສ຺ສ ກາຣຓໍ ຠວິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ກມ຺ມຠໂວ ຈ ອຸປປຕ຺ຕິຠວສ຺ສ ກມ຺ມປຈ຺ຈເຍນ ເຈວ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈເຍນ ຈ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຠໂວ ຊາຕິຍາ ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ.

ຍສ຺ມາ ຈ ສຕິ ຊາຕິຍາ ຊຣາມຣຓໍ, ຊຣາມຣຓາທິນາ ຜຸຏ຺ຐສ຺ສ ພາລສ຺ສ ໂສກາທໂຍ ຈ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ນາສຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຊາຕິ…ເປ… ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຫຊາຕູປນິສ຺ສຍສີເສນ ປຈ຺ຈຍວິຈາຣຓາຍ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ, ອງ຺ຄວິຈາຣຓາຍ ຈ ອນາມຏ຺ຐຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ’’ຕິ. ມຫາວິສຍຕ຺ຕາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທວິຈາຣຓາຍ ສາ ນິຣວເສສາ ກຸໂຕ ລທ຺ຘພ຺ພາຕິ ອາຫ ‘‘ວິຕ຺ຖາຣໂຕ’’ຕິອາທິ. ເອກເທເສນ ເຈຕ຺ຖ ກຖິຕສ຺ສ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ຕຖາ ກຖເນ ສທ຺ຘິໍ ອຸທາຫຣເຓນ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຠຄວາ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ໂກຏິ ນ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອສຸກສ຺ສ ນາມ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ວາ ກາເລ ອວິຊ຺ຊາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ, ນ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພຕິ ອວິຊ຺ຊາຍ ອາທິມຣິຍາທາ ອປ຺ປຏິຫຕສ຺ສ ມມ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສາປິ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ ອວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາເຍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍໍ ປຈ຺ຈໂຍ ອິທປ຺ປຈ຺ຈໂຍ, ຕສ຺ມາ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ, ອິມສ຺ມາ ກາຣຓາ ອາສວປຈ຺ຈຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠວຕຓ຺ຫາຍາຕິ ຠວສໍໂຍຊນຠູຕາຍ ຕຓ຺ຫາຍ. ຠວທິຏ຺ຐິຍາຕິ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິຍາ. ‘‘ອິໂຕ ເອຕ຺ຖ ເອຕ຺ໂຕ ອິຘາ’’ຕິ ອປຣິຍນ຺ຕໍ ອປຣາປຣຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕິ.