໑໒. ຌານວິຠງ຺ໂຄ

໑. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍໍ

ມາຕິກາວຓ຺ຓນາ

໕໐໘. ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ຄຸຕ຺ຕທ຺ວາຣຕາ, ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາ, ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ, ຊາຄຣິຍານຸໂຍໂຄຕິ ເອວມາທິເກ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອສຸຠານຸສ຺ສຕິໂຍຕິ ອສຸຠຌານານິ, ອນຸສ຺ສຕິຌານານິ ຈ. ສຕິ ສມຓຠາວກຣປຸພ຺ພຠາຄກຣຓີຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ສມຓຠາໂວປິ ສິທ຺ໂຘເຍວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສຸຎ຺ຎາ…ເປ… ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ. ກາຣເຓ ຫິ ສິທ຺ເຘ ຜລມ຺ປິ ສິທ຺ຘເມວ ໂຫຕີຕິ. ສິກ຺ຂາປທານໍ ສຣູປໍ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພາກາຣໍ, ສງ຺ເຂປໂຕ ວິຠາຄຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສິກ຺ຂາປເທສູ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ນາມກາຍາທິວເສນາຕິ ນາມກາຍປທກາຍພ຺ຍຎ຺ຊນກາຍວເສນ ວຸຕ຺ເຕສຸ. ອິມິນາ ສິກ຺ຂາປທານໍ ສິກ຺ຂາຍ ອຘິຄມູປາຍຠູຕປຎ຺ຎຕ຺ຕິສຠາວຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຕສຸ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພາກາໂຣ ສຕ຺ຖຸອາຓານຕິກ຺ກໂມເຍວາຕິ ອາຫ ‘‘ວຈ…ເປ… ຕພ຺ເພສູ’’ຕິ. ສິກ຺ຂາໂກຏ຺ຐາເສສູຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠເທສຸ ອຘິສີລສິກ຺ຂາຠາເຄສຸ. ເຕສຸ ສມາທານເມວ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພາກາໂຣຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຣິປູຣຓວເສນ ສິກ຺ຂິຕພ຺ເພສູ’’ຕິ. ສິກ຺ຂາປເທກເທສຠູຕາຕິ ສິກ຺ຂາປທສມຸທາຍສ຺ສ ອວຍວຠູຕາ. ຠິກ຺ຂຸສິກ຺ຂາ ຫິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕາ ‘‘ອິຘ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ເສສສິກ຺ຂາ ປນ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣວເສນ ສິກ຺ຂາສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໕໑໖).

ມາຕິກາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໕໐໙. ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາຕິ ສຍມ຺ຠູຎາເຓນ ສຈ຺ຉິກຕຕ຺ຕາ. ຂນ຺ຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສຍມ຺ຠູຎາເຓນ ສຈ຺ຉິກຣຓວເສເນວ ຫິ ຠຄວໂຕ ຂມນຣຸຈ຺ຈນາທໂຍ, ນ ອຎ຺ເຎສໍ ວິຍ ອນຸສ຺ສວາກາຣປຣິວິຕກ຺ກາທິມຸເຂນ. ອວິປຣີຕຏ຺ໂຐ ເອກນ຺ຕນິຍ຺ຍານຏ຺ເຐນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສິກ຺ຂິຍມາໂນຕິ ສິກ຺ຂາຍ ປຏິປຊ຺ຊິຍມາໂນ. ສິກ຺ຂິຕພ຺ພານິ ສິກ຺ຂາປທານີຕິ ສິກ຺ຂາປທປາຬິໍ ວທຕິ. ຂນ຺ຘຕ຺ຕຍນ຺ຕິ ສີລາທິກ຺ຂນ຺ຘຕ຺ຕຍໍ. ‘‘ສພ຺ພປາປສ຺ສ…ເປ… ພຸທ຺ຘານ ສາສນ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ປ. ໑໘໓; ທີ. ນິ. ໑.໙໐; ເນຕ຺ຕິ. ໓໐) ວຈນໂຕ ອາຫ ‘‘ອນຸສາສນທານຠູຕໍ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍ’’ນ຺ຕິ.

ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາຕິ ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ເອກນ຺ຕເຫຕຸຠາວໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີຕິ ກມ຺ມສ຺ສກຕາສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ, ກມ຺ມປຖສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ຈ. ຜລກາຣໂຓປຈາເຣຫີຕິ ຜລູປຈາເຣນ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ, ກາຣຓູປຈາເຣນ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິປຸພ຺ພງ຺ຄມຕ຺ຕາ. ກຸສລຘມ຺ເມຫິ ອຕ຺ຕໂນ ເອກເທສຠູເຕຫີຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຘມ຺ເມ ສນ຺ຘາຍາຫ. ກຸສລປຎ຺ຎາວິຎ຺ຎາຓານໍ ວາ ປຊານນວິຊານນວເສນ ທສ຺ສນໍ ທິຏ຺ຐີຕິ. ເຕນ ອວຍວຘມ຺ເມນ ສມຸທາຍສ຺ສ ອຸປຈຣິຕຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ວິນຍນກິຣິຍຕ຺ຕາຕິ ເທສນາຠູຕໍ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍມາຫ. ຘມ຺ເມນາຕິ ຘມ຺ມໂຕ ອນເປເຕນ. ອວິສມສຠາເວນາຕິ ອວິສເມນ ສຠາເວນ, ສເມນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕໑໐. ອນຎ຺ຎຕ຺ເຖນາຕິ ຄຣຫາທິອຎ຺ຎຕ຺ຖຣຫິເຕນ ສກຕ຺ເຖນ. ຠິນ຺ນປຏຘເຣຕິ ຠິກ຺ຂຸສາຣຸປ຺ປວເສນ ປຎ຺ຈຂຓ຺ຑາທິນາ ເຉເທນ ຉິນ຺ນຈີວຣຘເຣ.

ເຠທນປຣິຍາຍວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ກິເລສານໍ ປຫານາ ກິເລສານໍ ເຠທາ ຠິກ຺ຂູຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ຄຸຓວເສນາຕິ ເສກ຺ຂຘມ຺ມາທິຄຸຓານໍ ວເສນ. ເຕນ ຠາວຕ຺ຖໂຕ ຠິກ຺ຂຸສທ຺ໂທ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ.

ອິທໍ ທ຺ວຍນ຺ຕິ ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈາ’’ຕິອາທິນາ ປຣໂຕ ສງ຺ຄຫທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເສກ຺ໂຂ’’ຕິອາທິກໍ ວຈນທ຺ວຍໍ. ອິມິນາຕິ ‘‘ເສກ຺ໂຂ ຠິກ຺ຂຸ ຠິນ຺ນຕ຺ຕາ ປາປການ’’ນ຺ຕິ ປທານໍ ອຕ຺ຖທສ຺ສເນນ. ນ ສເມຕິ ເສກ຺ຂອເສກ຺ຂປຸຖຸຊ຺ຊນາເສກ຺ຂທີປນໂຕ. ຕທິທນ຺ຕິ ປຐມທ຺ວຍໍ. ນິປ຺ປຣິຍາຍທສ຺ສນໍ ອຣິຍານໍ, ອເສກ຺ຂານໍເຍວ ຈ ເສກ຺ຂຠິນ຺ນກິເລສຠາວທີປນໂຕ. ວຸຕ຺ໂຕຕິ ປຏິຎ຺ຎາວຈນໍ, ສຈ຺ຈໍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ປນ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣວເສນ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ.

ຠຄວໂຕ ວຈນນ຺ຕິ ອຸປສມ຺ປທາກມ຺ມວາຈມາຫ. ຕທນຸຣູປນ຺ຕິ ຕທນຸຈ຺ຉວິກໍ, ຍຖາວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິສາວຕ຺ຖຸສີມາສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ‘‘ສມຄ຺ເຄນ ສງ຺ເຆນ ອກຸປ຺ເປນາ’’ຕິ (ວິຠ. ໕໑໐) ອິມິນາ ປກາສິຕາຕິ ‘‘ຐານາຣຫ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ ‘‘ອນູນ…ເປ… ອວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ອຕ຺ຖມາຫ.

໕໑໑. ອວີຕິກ຺ກມນວິຣຕິຠາວໂຕຕິ ອວີຕິກ຺ກມສມາທານຠູຕາ ວິຣຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວາຣິຕ຺ຕສີລໍ ປຕ຺ວາ ວິຣຕິ ເອວ ປຘານນ຺ຕິ ເຈຕນາສີລສ຺ສປິ ປຣິຍາຍຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ‘‘ນຄຣວຑ຺ຒກີ ວຕ຺ຖຸວິຊ຺ຊາຈຣິໂຍ’’ຕິ ອິທໍ ອິຘາຘິປ຺ເປຕນຄຣວຑ຺ຒກີທສ຺ສນໍ. ວຕ຺ຖຸວິຊ຺ຊາ, ປາສາທວິຊ຺ຊາຕິ ທຸວິຘາ ຫິ ວຑ຺ຒກີວິຊ຺ຊາ. ເລຫິຕພ຺ພນ຺ຕິ ສາຍິຕພ຺ພໍ. ຈຸພິຕພ຺ພນ຺ຕິ ປາຕພ຺ພໍ.

ອິນ຺ທ຺ຣິຍສໍວຣາຫາຣຕ຺ຕາຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສໍວຣເຫຕຸກຕ຺ຕາ. ປາຕິໂມກ຺ຂສີລໍ ສິກ຺ຂາປທສີລໍ ນ ປກຕິສີລາທິເກນ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປາຕິໂມກ຺ຂໂຕ ອຎ຺ຎໍ ສີລໍ ກາຍິກອວີຕິກ຺ກມາທິຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕ’’ນ຺ຕິ. ຕໍ ປນ ປາຕິໂມກ຺ຂສີເລນ ນ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕີຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ, ກາຍິກວາຈສິກສໍວຣສ຺ສ ຕພ຺ພິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຠາວໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິມິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອາຫ.

ຕຕ຺ຖ ປາຕິໂມກ຺ຂສທ຺ທສ຺ສ ເອວໍ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ – ກິເລສານໍ ພລວຠາວໂຕ, ປາປກິຣິຍາຍ ສຸກຣຠາວໂຕ, ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ຈ ທຸກ຺ກຣຠາວໂຕ ພຫຸກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອປາເຍສຸ ປຕນສີໂລຕິ ປາຕີ, ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ, ອນິຈ຺ຈຕາຍ ວາ ຠວາທີສຸ ກມ຺ມເວຄກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຆຏິຍນ຺ຕໍ ວິຍ ອນວຏ຺ຐາເນນ ປຣິພ຺ຠມນໂຕ ຄມນສີໂລຕິ ປາຕີ, ມຣຓວເສນ ວາ ຕມ຺ຫິ ຕມ຺ຫິ ສຕ຺ຕນິກາເຍ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ປາຕນສີໂລຕິ ປາຕີ, ສຕ຺ຕສນ຺ຕາໂນ, ຈິຕ຺ຕເມວ ວາ. ຕໍ ປາຕິນໍ ສໍສາຣທຸກ຺ຂໂຕ ໂມກ຺ເຂຕີຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ. ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຫິ ວິໂມກ຺ເຂນ ສຕ຺ໂຕປິ ‘‘ວິມຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ຈິຕ຺ຕໂວທານາ ວິສຸຊ຺ຌນ຺ຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໑໐໐), ‘‘ອນຸປາທາຍ ອາສເວຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິມຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໒໘) ຈ. ອຖ ວາ ອວິຊ຺ຊາທິນາ ເຫຕຸນາ ສໍສາເຣ ປຕຕິ ຄຈ຺ຉຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ປາຕີ. ‘‘ອວິຊ຺ຊານີວຣຓານໍ ສຕ຺ຕານໍ ຕຓ຺ຫາສໍໂຍຊນານໍ ສນ຺ຘາວຕໍ ສໍສຣຕ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໒໔; ໓.໙໙; ໕.໕໒໐; ກຖາ. ໗໕) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສ ປາຕິໂນ ສຕ຺ຕສ຺ສ ຕຓ຺ຫາທິສໍກິເລສຕ຺ຕຍໂຕ ໂມກ຺ໂຂ ເອເຕນາຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ. ‘‘ກຓ຺ເຐກາໂຬ’’ຕິອາທີນໍ ວິຍ ຕສ຺ສ ສມາສສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອຖ ວາ ປາເຕຕິ ວິນິປາເຕຕິ ທຸກ຺ເຂຕິ ປາຕິ, ຈິຕ຺ຕໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ຈິຕ຺ເຕນ ນີຍຕິ ໂລໂກ, ຈິຕ຺ເຕນ ປຣິກສ຺ສຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໖໒). ຕສ຺ສ ປາຕິໂນ ໂມກ຺ໂຂ ເອເຕນາຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ. ປຕຕິ ວາ ເອເຕນ ອປາຍທຸກ຺ເຂ ວາ ສໍສາຣທຸກ຺ເຂ ວາຕິ ປາຕີ, ຕຓ຺ຫາທິສໍກິເລໂສ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ຕຓ຺ຫາ ຊເນຕິ ປຸຣິສໍ (ສໍ. ນິ. ໑.໕໕-໕໗), ຕຓ຺ຫາທຸຕິໂຍ ປຸຣິໂສ’’ຕິ (ອິຕິວຸ. ໑໕; ມຫານິ. ໑໙໑; ຈູຬນິ. ປາຣາຍນານຸຄີຕິຄາຖາ ນິທ຺ເທສ ໑໐໗) ຈ ອາທິ. ຕໂຕ ໂມກ຺ໂຂຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ.

ອຖ ວາ ປຕຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ປາຕີນິ, ຉ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣານິ ອາຍຕນານິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ຉສຸ ໂລໂກ ສມຸປ຺ປນ຺ໂນ, ຉສຸ ກຸພ຺ພຕິ ສນ຺ຖວ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໗໐; ສຸ. ນິ. ໑໗໑). ຕໂຕ ຉອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣາຍຕນສງ຺ຂາຕໂຕ ປາຕິໂຕ ໂມກ຺ໂຂຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ.

ອຖ ວາ ປາໂຕ ວິນິປາໂຕ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ປາຕີ, ສໍສາໂຣ, ຕໂຕ ໂມກ຺ໂຂຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ.

ອຖ ວາ ສພ຺ພໂລກາຘິປຕິຠາວໂຕ ຘມ຺ມິສ຺ສໂຣ ຠຄວາ ‘‘ປຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ມຸຈ຺ຈຕິ ເອເຕນາຕິ ໂມກ຺ໂຂ, ປຕິໂນ ໂມກ຺ໂຂ ເຕນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ປຕິໂມກ຺ໂຂ, ປຕິໂມກ຺ໂຂ ເອວ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ. ສພ຺ພຄຸຓານໍ ວາ ມູລຠາວໂຕ ອຸຕ຺ຕມຏ຺ເຐນ ປຕິ ຈ ໂສ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນຕ຺ເຖນ ໂມກ຺ໂຂ ຈາຕິ ປຕິໂມກ຺ໂຂ, ປຕິໂມກ຺ໂຂ ເອວ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປາຕິໂມກ຺ຂນ຺ຕິ ມຸຂເມຕໍ ປມຸຂເມຕ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໑໓໕) ວິຕ຺ຖາໂຣ.

ອຖ ວາ ປ-ອິຕິ ປກາເຣ, ອຕີຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ, ຕສ຺ມາ ປກາເຣຫິ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ໂມກ຺ເຂຕີຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ. ອິທຎ຺ຫິ ສີລໍ ສຍໍ ຕທງ຺ຄວເສນ, ສມາຘິສຫິຕໍ ປຎ຺ຎາສຫິຕຎ຺ຈ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ຈ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ໂມກ຺ເຂຕິ ໂມເຈຕີຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ. ປຕິ ປຕິ ໂມກ຺ໂຂຕິ ວາ ປຕິໂມກ຺ໂຂ, ຕມ຺ຫາ ຕມ຺ຫາ ວີຕິກ຺ກມໂທສໂຕ ປຈ຺ເຈກໍ ໂມກ຺ໂຂຕິ ອຕ຺ໂຖ, ປຕິໂມກ຺ໂຂເຍວ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ. ໂມກ຺ໂຂ ວາ ນິພ຺ພານໍ, ຕສ຺ສ ໂມກ຺ຂສ຺ສ ປຏິພິມ຺ພຠູໂຕຕິ ປຕິໂມກ຺ຂໍ. ສີລສໍວໂຣ ຫິ ນິພ຺ເພຘຠາຄິໂຍ ສູຣິຍສ຺ສ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນໍ ວິຍ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອຸທຍຠູໂຕ ຕປ຺ປຏິຠາໂຄ ວິຍ ໂຫຕິ ຍຖາຣຫໍ ກິເລສນິພ຺ພາປນໂຕຕິ ປຕິໂມກ຺ຂໍ, ປຕິໂມກ຺ຂໍເຍວ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ.

ອຖ ວາ ໂມກ຺ຂໍ ປຕິ ວຕ຺ຕຕິ, ໂມກ຺ຂາຠິມຸຂນ຺ຕິ ວາ ປຕິໂມກ຺ຂໍ, ປຕິໂມກ຺ຂໍເຍວ ປາຕິໂມກ຺ຂນ຺ຕິ. ອິທມ຺ປິ ປາຕິໂມກ຺ຂສທ຺ທສ຺ສ ມຸຂມຕ຺ຕທສ຺ສນເມວ. ສພ຺ພາກອາເຣນ ປນ ຊິນປາຕິໂມກ຺ໂຂ ຠຄວາວ ອນວຊ຺ຊປຕິໂມກ຺ຂໍ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ ສໍວຓ຺ເຓຍ຺ຍ.

໕໑໓. ຄຣຸຠຓ຺ຑວິສ຺ສຊ຺ຊນກຣຓຠູຕໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຄຣຸຠຓ຺ຑວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ. ຄຣຸຠຓ຺ຑນ຺ຕຣຠູຕໍ ຖາວຣາທິ. ອູນກໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ຜາຕິກມ຺ມໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕິເຣກຄ຺ຆນກໍ, ຕທຄ຺ຆນກເມວ ວາ ວຏ຺ຏຕີຕິ. ຍຖາວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂປກ຺ຂຣຓິໂຕ ປໍສຸອຸທ຺ຘຣຓາທິຖາວຣກມ຺ມໍ.

ຘາເຣຕິ, ໂປເສຕິ ວາ ປເຣສໍ ທາຣເກ.

ຄິຫີນໍ ກຣິຍມານໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ສງ຺ຆສ຺ສ, ຄຓສ຺ສ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປິຓ຺ຑປຏິປິຓ຺ຑນ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລປໍ, ປຸຣິມປເທ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລປຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ນິທ຺ເທໂສຕິ ອາຫ ‘‘ປິຓ຺ຑຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອໂຍນິໂສ ວິຈາຣຓໍ ອຍາຖາວປຏິປຕ຺ຕິ.

໕໑໔. ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ຍຖາສກໍ ວິສເຍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ຄາໂວ, ຈກ຺ຂາທີນິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ.

ວິຘຸນນໍ ປປ຺ໂຜຏນໍ, ປວາຫນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕໑໕. ຍຖາ ກຣຓຕ຺ໂຖ ກຣຓີຍສທ຺ໂທ, ເອວໍ ວິກິຣຓຕ຺ໂຖປິ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ວິກ຺ຂິປິຕພ຺ພານີ’’ຕິ, ວິທ຺ຘໍສິຕພ຺ພານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສໍຍມນີຍານິ ວາ ສໍຍມກຣຓີຍານິ, ‘‘ນ ປຸນ ເອວໍ ກໂຣມີ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ທຫນໍ ມນສາ ອຘິຏ຺ຐານໍ ສໍຍມນໍ, ສໍຍມນກຣຓີຍານິ ສໍວຣກຣຓີຍານີຕິ ຈິຕ຺ຕມຕ຺ຕາຍຕ຺ຕາ ເອວ ສໍຍມສໍວຣາ ອາຈຣິເຍນ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອນາປຕ຺ຕິຄມນີຍານີ’’ຕິ. ອນ຺ເຕວາສິກຕ຺ເຖໂຣ ປນ ເທສນາປິ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທມນສິກາເຣຫິ ວິນາ ນ ໂຫຕີຕິ ເທສນາວິສຸທ຺ຘິໍ ນິສ຺ສຣຓໍ ວທຕິ.

໕໑໖. ‘‘ອລງ຺ກໂຕ ເຈປິ…ເປ… ສ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໑໔໒) ວິຍ ອິຘາປິ ຄຸຓໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິຘ ຠິກ຺ຂູຕິ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຠິກ຺ຂຸຠາວທສ຺ສນໂຕ ເອວມາຫາ’’ຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໓໕໕). ຍຕ຺ຕກໍ ເອເກນ ປຸຄ຺ຄເລນ ອເສເສຕ຺ວາ ສມາທາຕຸໍ ສກ຺ກາ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ເຍນ ສມາທາເນນ ສພ຺ພາປິ ສິກ຺ຂາ ສມາທິນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ຍຖາ ອຸປສມ຺ປທາປາຣິປູຣິຍາ ອເສສໍ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສິກ຺ຂາສມາທານໍ. ຕນ຺ຕິ ສມາທານໍ. ອເນເກສູຕິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ສມາທາເນສຸ. ຍຖາ ສມາທິນ຺ນາຍ ສິກ຺ຂາຍ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ອວີຕິກ຺ກມນໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພາກາໂຣ, ເອວໍ ສຕິ ວີຕິກ຺ກເມ ເທສນາຄາມິນິຍາ ເທສນາ, ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິຍາ ວຸຏ຺ຐານໍ ຕທຸປາຍຠູຕໍ ປາຣິວາສິກວຕ຺ຕຈຣຓາທີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອວີຕິ…ເປ… ອາກາເຣນາ’’ຕິ. ຍໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປມາເທນ ວີຕິກ຺ກນ຺ຕໍ, ຕໍ ສິກ຺ຂິຍມານໍ ນ ໂຫຕີຕິ ເສສິຕໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ວີຕິກ຺ກມນວເສນ ເສສສ຺ສາ’’ຕິ.

໕໑໙. ຈິຕ຺ຕປຣິໂສຘນຠາວນາຕິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິໂສຘນຠູຕາ ອາວຣຓີຍຘມ຺ມວິກ຺ຂມ຺ຠິກາ ສມາຘິວິປສ຺ສນາຠາວນາ ຈິຕ຺ຕປຣິໂສຘນຠາວນາ. ສຸປ຺ປປຣິຄ຺ຄາຫກນ຺ຕິ ນິທ຺ທາປຣິຄ຺ຄາຫກໍ. ອິທນ຺ຕິ ອິທໍ ອພ຺ໂພກິຓ຺ຓຠວງ຺ໂຄຕ຺ຕຣຓສງ຺ຂາຕໍ ກິຣິຍມຍຈິຕ຺ຕານໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕນໍ ສຸປ຺ປໍ ນາມ. ອິໂຕ ຠວງ຺ໂຄຕ຺ຕຣຓໂຕ. ປຸພ຺ເພ ອິໂຕ ກິຣິຍມຍຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ ປຣຎ຺ຈ ນຕ຺ຖິ. ອຍໍ ກາຍກິລມໂຖ, ຖິນມິທ຺ຘຎ຺ຈ ເອຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ.

໕໒໒. ສຕິປຏ຺ຐານາທໂຍຕິ ສຕິປຏ຺ຐານສມ຺ມປ຺ປຘານອິທ຺ຘິປາທາ, ເອກຈ຺ເຈ ຈ ມຄ຺ຄຘມ຺ມາ ສຫ ນ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ປາຬິຍໍ ນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອເຕ ຕາວ ເອກສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓ ສຫ ນ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ນ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍຸໍ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍພລານິ ກສ຺ມາ ນ ຄຫິຕານີຕິ ອາຫ ‘‘ປວຕ຺ຕ…ເປ… ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ. ເອວມ຺ປິ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍພລານິ ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄຫິ ນ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕີຕິ ກຖໍ ເຕສໍ ຕທນ຺ໂຕຄຘຕາຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ປີຕິ…ເປ… ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ’’ຕິ.

໕໒໓. ສມນ຺ຕໂຕຕິ ສພ຺ພຠາເຄສຸ ສພ຺ເພສຸ ອຠິກ຺ກມາທີສຸ, ສພ຺ພຠາຄໂຕ ວາ ເຕສຸ ເອວ ອຠິກ຺ກມາທີສຸ ອຕ຺ຖານຕ຺ຖາທິສພ຺ພຠາຄໂຕ ສພ຺ພາກາຣໂຕ. ສມ຺ມາຕິ ອວິປຣີຕໍ ໂຍນິໂສ. ສມນ຺ຕິ ອວິສມໍ, ອິຏ຺ຐາທິອາຣມ຺ມເຓ ຣາຄາທິວິສມຣຫິຕໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຠິກ຺ຂາ ຈຣີຍຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ຠິກ຺ຂາຈາໂຣ, ຠິກ຺ຂາຍ ຈຣຓຏ຺ຐານໍ, ໂສ ເອວ ໂຄຈໂຣ, ຠິກ຺ຂາຍ ຈຣຓເມວ ວາ ສມ຺ປຊຎ຺ຎສ຺ສ ວິສຍຠາວໂຕ ໂຄຈໂຣ, ຕສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂາຈາຣໂຄຈເຣ. ໂສ ປນ ອຠິກ຺ກມາທິເຠທຠິນ຺ນນ຺ຕິ ວິເສສນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຠິກ຺ກມາທີສຸ ປນາ’’ຕິ. ກມ຺ມຏ຺ຐານສງ຺ຂາເຕຕິ ໂຍຄກມ຺ມສ຺ສ ຠາວນາຍ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານສງ຺ຂາເຕ ອາຣມ຺ມເຓ, ຠາວນາກມ຺ເມເຍວ ວາ, ໂຍຄິໂນ ສຸຂວິເສສເຫຕຸຕາຍ ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐານສງ຺ຂາເຕ ສມ຺ປຊຎ຺ຎສ຺ສ ວິສຍຠາເວນ ໂຄຈເຣ. ອຠິກ຺ກມາທີສູຕິ ອຠິກ຺ກມປຏິກ຺ກມາທີສຸ ເຈວ ຈີວຣປາຣຸປນາທີສຸ ຈ. ອສມ຺ມຸຍ຺ຫນໍ ຈິຕ຺ຕກິຣິຍາວາໂຍຘາຕຸວິປ຺ຜາຣວເສເນວ ເຕສໍ ປວຕ຺ຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ຍາຖາວໂຕ ຊານນໍ.

ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ປຘານໍ ກຕ຺ວາຕິ ຈີວຣປາຣຸປນາທິສຣີຣປຣິຫຣຓກິຈ຺ຈກາເລປິ ກມ຺ມຏ຺ຐານມນສິກາຣເມວ ປຘານໍ ກຕ຺ວາ.

ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ອຸສ຺ສຸກ຺ກຊາໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ອຕິວິຍ ມໍ ຍາຈສິ, ຍສ຺ມາ ຈ ຊີວິຕນ຺ຕຣາຍານໍ ທຸຊ຺ຊານຕໍ ວທສິ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ຈ ເຕ ປຣິປາກໍ ຄຕານິ, ຕສ຺ມາ. ຕິຫາຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ເຕ ຕຍາ. ເອວນ຺ຕິ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພາກາຣໍ ວທຕິ. ສິກ຺ຂິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິສີລສິກ຺ຂາທີນໍ ຕິສ຺ສນ຺ນມ຺ປິ ສິກ຺ຂານໍ ວເສນ ສິກ຺ຂນໍ ກາຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ປນ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ທິຏ຺ເຐ ທິຏ຺ຐມຕ຺ຕໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ທິຏ຺ເຐ ທິຏ຺ຐມຕ຺ຕນ຺ຕິ ຣູປາຍຕເນ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາເຓນ ທິຏ຺ຐມຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ຫິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ຣູເປ ຣູປມຕ຺ຕເມວ ປສ຺ສຕິ, ນ ນິຈ຺ຈາທິສຠາວໍ, ເອວໍ ເສສຕໍທ຺ວາຣິກວິຎ຺ຎາເຓຫິປິ ເມ ເອຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐມຕ຺ຕເມວ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ທິຏ຺ເຐ ທິຏ຺ຐໍ ນາມ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ, ຣູເປ ຣູປວິຊານນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມຕ຺ຕາຕິ ປມາຓໍ. ທິຏ຺ຐໍ ມຕ຺ຕາ ເອຕສ຺ສາຕິ ທິຏ຺ຐມຕ຺ຕໍ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓມຕ຺ຕເມວ ເມ ຈິຕ຺ຕໍ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍຖາ ອາປາຖຄເຕ ຣູເປ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ນ ຣຊ຺ຊຕິ ນ ທຸສ຺ສຕິ ນ ມຸຍ຺ຫຕິ, ເອວໍ ຣາຄາທິວິຣເຫນ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓມຕ຺ຕເມວ ເມ ຊວນໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓປ຺ປມາເຓເນວ ນໍ ຐເປສ຺ສາມີຕິ. ອຖ ວາ ທິຏ຺ຐໍ ນາມ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາເຓນ ທິຏ຺ຐຣູປໍ. ທິຏ຺ເຐ ທິຏ຺ຐໍ ນາມ ຕຕ຺ເຖວ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນສນ຺ຕີຣຓໂວຏ຺ຐພ຺ພນສງ຺ຂາຕໍ ຈິຕ຺ຕຕ຺ຕຍໍ. ຍຖາ ຕໍ ນ ຣຊ຺ຊຕິ ນ ທຸສ຺ສຕິ ນ ມຸຍ຺ຫຕິ, ເອວໍ ອາປາຖຄເຕ ຣູເປ ເຕເນວ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນາທິປ຺ປມາເຓນ ຊວນໍ ອຸປ຺ປາເທສ຺ສາມິ, ນາສ຺ສ ຕໍ ປມາຓໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຣຊ຺ຊນາທິວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕຸໍ ທສ຺ສາມີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອສ ນໂຍ ສຸຕມຸເຕສຸ. ມຸຕນ຺ຕິ ຈ ຕທາຣມ຺ມຓວິຎ຺ຎາເຓຫິ ສທ຺ຘິໍ ຄນ຺ຘຣສໂຜຏ຺ຐພ຺ພາຍຕນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວິຎ຺ຎາເຕ ວິຎ຺ຎາຕມຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ວິຎ຺ຎາຕໍ ນາມ ມໂນທ຺ວາຣາວຊ຺ຊເນນ ວິຎ຺ຎາຕາຣມ຺ມຓໍ, ຕສ຺ມິໍ ວິຎ຺ຎາເຕ. ວິຎ຺ຎາຕມຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາວຊ຺ຊນປ຺ປມາຓໍ. ຍຖາ ອາວຊ຺ຊນໍ ນ ຣຊ຺ຊຕິ ນ ທຸສ຺ສຕິ ນ ມຸຍ຺ຫຕິ, ເອວໍ ຣຊ຺ຊນາທິວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕຸໍ ອທຕ຺ວາ ອາວຊ຺ຊນປ຺ປມາເຓເນວ ຈິຕ຺ຕໍ ຐເປສ຺ສາມີຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ເອວຎ຺ຫິ ເຕ ພາຫິຍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອວໍ ອິມາຍ ປຏິປທາຍ ຕຍາ ພາຫິຍ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ສິກ຺ຂານໍ ອນຸປວຕ຺ຕນວເສນ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ອິຕິ ຠຄວາ ພາຫິຍສ຺ສ ສໍຂິຕ຺ຕຣຸຈິຕາຍ ຉຫິ ວິຎ຺ຎາຓກາເຍຫິ ສທ຺ຘິໍ ຉຬາຣມ຺ມຓເຠທຠິນ຺ນໍ ວິປສ຺ສນາວິສຍໍ ທິຏ຺ຐາທີຫິ ຈຕູຫິ ໂກຏ຺ຐາເສຫິ ວິຠຊິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖສ຺ສ ຎາຕຕີຣຓປຣິຎ຺ຎໍ ທສ຺ເສຕິ.

ກຖໍ? ເອຕ຺ຖ ຫິ ຣູປາຍຕນໍ ປສ຺ສິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ທິຏ຺ຐໍ ນາມ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ປນ ສທ຺ຘິໍ ຕໍທ຺ວາຣິກວິຎ຺ຎາເຓຫິ ທສ຺ສນຏ຺ເຐນ, ຕທຸຠຍມ຺ປິ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ປວຕ຺ຕມານໍ ຘມ຺ມມຕ຺ຕເມວ, ນ ເອຕ຺ຖ ໂກຈິ ກຕ຺ຕາ ວາ ກາເຣຕາ ວາ. ຍໂຕ ຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຠາວຏ຺ເຐນ ອນິຈ຺ຈໍ, ອຸທຍພ຺ພຍປຏິປີຬນຏ຺ເຐນ ທຸກ຺ຂໍ, ອວສວຕ຺ຕນຏ຺ເຐນ ອນຕ຺ຕາຕິ ກຸໂຕ ຕຕ຺ຖ ປຓ຺ຑິຕສ຺ສ ຣຊ຺ຊນາທີນໍ ໂອກາໂສຕິ ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອສ ນໂຍ ສຸຕາທີສຸປິ.

ອິທານິ ຎາຕຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາສຸ ປຕິຏ຺ຐິຕສ຺ສ ອຸປຣິ ສຫ ຜເລນ ປຫານປຣິຎ຺ຎໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍໂຕ ໂຂ ເຕ ພາຫິຍາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ຍໂຕຕິ ຍທາ, ຍສ຺ມາ ວາ. ເຕຕິ ຕວ. ຕໂຕຕິ ຕທາ, ຕສ຺ມາ ວາ. ເຕນາຕິ ເຕນ ທິຏ຺ຐາທິນາ, ທິຏ຺ຐາທິປຏິພທ຺ເຘນ ວາ ຣາຄາທິນາ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ພາຫິຍ, ຕວ ຍສ຺ມິໍ ກາເລ, ເຍນ ວາ ກາຣເຓນ ທິຏ຺ຐາທີສຸ ມຍາ ວຸຕ຺ຕວິຘິໍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ອວິປຣີຕສຠາວາວໂພເຘນ ທິຏ຺ຐາທິມຕ຺ຕໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ມິໍ ກາເລ, ເຕນ ວາ ກາຣເຓນ ຕ຺ວໍ ເຕນ ທິຏ຺ຐາທິປຏິພທ຺ເຘນ ຣາຄາທິນາ ສຫ ນ ຠວິສ຺ສສິ, ຣຕ຺ໂຕ ວາ ທຸຏ຺ໂຐ ວາ ມູຬ຺ໂຫ ວາ ນ ຠວິສ຺ສສິ ປຫີນຣາຄາທິກຕ຺ຕາ, ເຕນ ວາ ທິຏ຺ຐາທິນາ ສຫ ປຏິພທ຺ໂຘ ນ ຠວິສ຺ສສີຕິ. ຕໂຕ ຕ຺ວໍ, ພາຫິຍ, ນ ຕຕ຺ຖາຕິ ຍທາ, ຍສ຺ມາ ວາ ຕ຺ວໍ ເຕນ ຣາເຄນ ວາ ຣຕ຺ໂຕ, ໂທເສນ ວາ ທຸຏ຺ໂຐ, ໂມເຫນ ວາ ມູຬ຺ໂຫ ນ ຠວິສ຺ສສິ, ຕທາ, ຕສ຺ມາ ວາ ຕ຺ວໍ ຕຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐາທິເກ ນ ຠວິສ຺ສສິ, ຕສ຺ມິໍ ທິຏ຺ເຐ ວາ ສຸຕມຸຕວິຎ຺ຎາເຕ ວາ ‘‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໒໑) ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐີຫິ ອລ຺ລີໂນ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ ນ ຠວິສ຺ສສິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ປຫານປຣິຎ຺ຎໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປຕ຺ວາ ຂີຓາສວຠູມິ ທສ຺ສິຕາ. ຕໂຕ ຕ຺ວໍ, ພາຫິຍ, ເນວິຘ, ນ ຫຸຣໍ, ນ ອຸຠຍມນ຺ຕເຣນາຕິ ຍທາ ຕ຺ວໍ, ພາຫິຍ, ເຕນ ຣາຄາທິນາ ຕຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐາທີສຸ ປຏິພທ຺ໂຘ ນ ຠວິສ຺ສສິ, ຕທາ ຕ຺ວໍ ເນວ ອິຘ ໂລເກ, ນ ປຣໂລເກ, ນ ອຸຠຍຕ຺ຖ ໂຫສິ. ເອເສວນ຺ໂຕ ທຸກ຺ຂສ຺ສາຕິ ກິເລສທຸກ຺ຂສ຺ສ, ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສ຺ສ ຈ ອຍເມວ ອນ຺ໂຕ ອຍໍ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ປຣິວຏຸມຠາໂວຕິ ອຍເມວ ຫິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ເຍ ປນ ‘‘ອຸຠຍມນ຺ຕເຣນາ’’ຕິ ປທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອນ຺ຕຣາຠວໍ ນາມ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕສໍ ຕໍ ມິຈ຺ຉາ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປຣໂຕ ອນ຺ຕຣາຠວກຖາຍໍ (ກຖາ. ໕໐໕ ອາທໂຍ ) ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ.

ເອເຕສນ຺ຕິ ອຕິຫຣຓວີຕິຫຣຓານໍ.

‘‘ຕຕ຺ຖ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍໍ ປຸເຣຕຣໍ ປວຕ຺ຕອໂຍນິໂສມນສິກາຣວເສນ ອາວຊ຺ຊນາທີນໍ ອໂຍນິໂສ ອາວຊ຺ຊນາທິນາ ອິຏ຺ຐາທິອາຣມ຺ມເຓ ໂລຠາທິປ຺ປວຕ຺ຕິມຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ນ ປນ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສາທິວິກປ຺ປຄາໂຫ, ມໂນທ຺ວາເຣເຍວ ປນ ໂສ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕສ຺ສາຕິ ‘‘ອິຕ຺ຖີ, ປຸຣິໂສ’’ຕິ ຣຊ຺ຊນາທິກສ຺ສ. ຠວງ຺ຄາທີຕິ ຠວງ຺ຄອາວຊ຺ຊນທສ຺ສນານິ, ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນສນ຺ຕີຣຓໂວຏ຺ຐພ຺ພນປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກຊວນຎ຺ຈ. ອປຸພ຺ພຕິຕ຺ຕຣຕາວເສນາຕິ ອປຸພ຺ພຕາອິຕ຺ຕຣຠາວານໍ ວເສນ.

ອຕິຫຣຕີຕິ ມຸຂທ຺ວາຣໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຫຣຕິ. ຕໍຕໍວິຊານນນິປ຺ຜາທໂກຕິ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ປຣິເຍສນາທິວິສຍສ຺ສ, ວິຊານນສ຺ສ ຈ ນິປ຺ຜາທໂກ. ເຍນ ຫິ ປໂຍເຄນ ປຣິເຍສນາທິ ນິປ຺ຜຊ຺ຊຕິ, ໂສ ຕພ຺ພິສຍໍ ວິຊານນມ຺ປິ ນິປ຺ຜາເທຕິ ນາມ ໂຫຕິ. ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ຘມ຺ເມສຸ ອວິປຣີຕປຏິປຕ຺ຕິໍ ຍຖາຠູຕາວໂພຘໍ.

ຄມເນປີຕິ ຄມນປໂຍເຄປິ. ອຕິຫຣຓໍ ຍຖາຐິຕສ຺ເສວ ກາຍສ຺ສ ອິຈ຺ຉິຕເທສາຠິມຸຂກຣຓໍ. ຄມນໍ ເທສນ຺ຕຣຸປ຺ປຕ຺ຕິ. ວກ຺ຂມາໂນຕິ ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ເຕ ປຏິກ຺ກນ຺ເຕຕິ…ເປ… ອທ຺ຘາຄມນວເສນ ກຖິໂຕ. ຄເຕ ຐິເຕ ນິສິນ຺ເນຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຫາເຣ ຈຸຓ຺ຓິກປາທຸທ຺ຘາຣອິຣິຍາປຖວເສນ ກຖິໂຕ’’ຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໕໒໓) ວກ຺ຂມາໂນ ວິເສໂສ.

ປວຕ຺ເຕຕິ ຈງ຺ກມາທີສຸ ປວຕ຺ເຕ ຣູປາຣູປຘມ຺ເມ. ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ອນິຈ຺ຈາທິໂຕ.

ກາຍິກກິຣິຍາທິນິພ຺ພຕ຺ຕກຊວນໍ ຜລູປຈາເຣນ ‘‘ກາຍາທິກິຣິຍາມຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິຣິຍາສມຸຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາຕິ ປນ ກາຣຓູປຈາເຣນ.

໕໒໖. ກມ຺ມຏ຺ຐານອຸປາສນສ຺ສາຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານຠາວນາຍ. ໂຍຄປຖນ຺ຕິ ຠາວນາໂຍຄ຺ຄກິຣິຍາຍ ປວຕ຺ຕນມຄ຺ຄໍ.

໕໓໗. ກາຍາທີສູຕິ ກາຍເວທນາຈິຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ. ສຸຏ຺ຐຸ ປວຕ຺ຕິຍາຕິ ອສຸຠານຸປສ຺ສນາທິວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ. ນິຍ຺ຍານສຠາໂວ ສມ຺ມາສຕິຕາ ເອວ. ອຸປຏ຺ຐານນ຺ຕິ ສຕິໍ ກິຈ຺ຈໂຕ ທສ຺ເສຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ປຣິຄ຺ຄໂຫ ຊາໂຕ ເອຕິສ຺ສາຕິ ປຣິຄ຺ຄຫິຕາ, ຕໍ ປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ ນິຍ຺ຍານຠູຕໍ ສຕິໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໕໔໒-໓. ປກຸປ຺ປນໍ ອິຘ ວິກາຣາປຕ຺ຕິຠາໂວ.

໕໕໐. ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂສຎ຺ຎາຕິ ຖິນມິທ຺ຘປຏິປກ຺ຂສຎ຺ຎາ. ສາ ອຕ຺ຖໂຕ ຕທງ຺ຄາທິວເສນ ຖິນມິທ຺ຘວິໂນທນາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕາ ກຸສລວິຕກ຺ກສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສຎ຺ຎາ, ຕຖາຠູໂຕ ວາ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ສຎ຺ຎາສີເສນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໕໕໓. ສາຣມ຺ຠນ຺ຕິ ອາຣມ຺ຠວນ຺ຕໍ, ສຫາຣມ຺ຠນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິຣາວຣຓາໂຠຄາ ຖິນມິທ຺ຘນ຺ຘກາຣວິຄເມນ ນິຣາວຣຓສມນ຺ນາຫາຣສຎ຺ຎາ. ວິວຏາ ອປ຺ປຏິຈ຺ຉາທນາ.

໕໖໔. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ‘‘ອິມິນາ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວເຣນ ອຸເປໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ວິຠ. ໕໑໑).

໕໘໘. ຍຖາ ເກນຈິ ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕໍ ‘‘ອິທໍ ນາເມຕ’’ນ຺ຕິ ປກຕິຎາເຓນ ນ ຎາຍຕິ, ເອວໍ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ ອວິທິຕໍ ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ພຖາ ອຎ຺ຎາຕຕາ ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕຠາໂວ’’ຕິ. ນິຣວເສສປຣິຈ຺ຉິນ຺ທນາຠາໂວຕິ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕາຍ ນິຣວເສສໂຕ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕພ຺ພຕາຠາໂວ, ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິກາຠາໂວ ວາ. ເອກເທເສເນວ ຫິ ຄມ຺ຠີຣໍ ຎາຍຕິ.

ອາຈິກ຺ຂນ຺ຕີຕິອາທິໂຕ ປຣິພ຺ຍຕ຺ຕໍ ກເຖນ຺ຕິ. ເທເສນ຺ຕີຕິ ອຸປທິສນວເສນ ວທນ຺ຕິ, ປໂພເຘນ຺ຕິ ວາ. ປຎ຺ຎາເປນ຺ຕີຕິ ປຊານາເປນ຺ຕິ, ສໍປກາເສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຏ຺ຐເປນ຺ຕີຕິ ປກາເຣຫິ ອສງ຺ກຣໂຕ ຐເປນ຺ຕິ. ວິວຣນ຺ຕີຕິ ວິວຏໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ວິຠຊນ຺ຕີຕິ ວິຠຕ຺ຕໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ອຸຕ຺ຕານີກໂຣນ຺ຕີຕິ ອນຸຕ຺ຕານໍ ຄມ຺ຠີຣໍ ອຸຕ຺ຕານໍ ປາກຏໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ປຎ຺ຎາເປນ຺ຕີ’’ຕິອາທີຫິ ຉຫິ ປເທຫິ ອຕ຺ຖປທານິ ທສ຺ສິຕານິ. ‘‘ອາຈິກ຺ຂນ຺ຕິ ເທເສນ຺ຕີ’’ຕິ ປນ ທ຺ວີຫິ ປເທຫິ ພ຺ຍຎ຺ຊນປທານີຕິ ເອວໍ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປທສມ຺ປນ຺ນາຍ ອຸຬາຣາຍ ປສໍສາຍ ປສໍສນໍ ທສ຺ເສຕິ. ຍໍ ປເນເຕສຸ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປເທສຸ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເນຕ຺ຕິອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ເນຕ຺ຕິ. ອຏ຺ຐ. ໒໓ ອາທໂຍ) ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວຸຕ຺ຕເມວ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໖໐໒. ເອຕ຺ເຖວ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ ຕສ຺ສ ເຫຏ຺ຐາຠູມິສມຕິກ຺ກມນມຸເຂນ ຠູມິວິເສສາຘິຄມຸປາຍທີປນໂຕ. ສພ຺ພຕ຺ຖາປີຕິ ‘‘ຣູປສຎ຺ຎານໍ ສມຕິກ຺ກມາ, ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນໍ ສມຕິກ຺ກມ຺ມາ’’ຕິ ສພ຺ເພສຸປິ ສມຕິກ຺ກມວຈເນສຸ.

໖໑໐. ຕໍເຍວ ອາກາສໍ ຜຸຏໍ ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ຕໍເຍວ ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາສໍ ‘‘ອນນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ມນສິກາເຣນ ຜຸຏໍ ຜຣິຕ຺ວາ ຐິຕໍ ປຐມາຣຸປ຺ປວິຎ຺ຎາຓໍ ‘‘ອນນ຺ຕໍ ວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ມນສິ ກໂຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸຕິຍວິກປ຺ເປ ປນ ສາມຎ຺ຎໂຊຕນາ ວິເສເສ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ‘‘ຜຸຏ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ວິຎ຺ຎາຓເມວ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຜຸຏໍ ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ປຐມາຣຸປ຺ປວິຎ຺ຎາຓມາຫ. ຕຎ຺ຫິ ອາກາສສ຺ສ ສຜຣຓກວິຎ຺ຎາຓໍ. ວິຎ຺ຎາເຓນາຕິ ຈ ກຣຓຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນໍ, ຕຎ຺ຈ ທຸຕິຍາຣຸປ຺ປວິຎ຺ຎາຓໍ ວທຕີຕິ ອາຫ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາຍຕນວິຎ຺ຎາເຓນ ມນສິ ກໂຣຕີ’’ຕິ. ເຕນາຕິ ປຐມາຣຸປ຺ປວິຎ຺ຎາເຓນ. ຄຫິຕາກາຣນ຺ຕິ ອນນ຺ຕຜຣຓວເສນ ຄຫິຕາກາຣໍ. ມນສິ ກໂຣຕີຕິ ທຸຕິຍາຣຸປ຺ປປຣິກມ຺ມມນສິກາເຣນ ມນສິ ກໂຣຕິ. ເອວນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕາກາຣໍ ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາເສ ປຐມາຣຸປ຺ປວິຎ຺ຎາເຓນ ອນນ຺ຕຜຣຓວເສນ ໂຍ ຄຫິຕາກາໂຣ, ຕໍ ມນສິ ກໂຣນ຺ຕໍເຍວ. ຕໍ ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ຕໍ ທຸຕິຍາຣຸປ຺ປວິຎ຺ຎາຓໍ. ອນນ຺ຕໍ ຜຣຕີຕິ ‘‘ອນນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຜຣຕິ, ຕສ຺ມາ ທຸຕິໂຍເຍວຕ຺ໂຖ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ. ‘‘ຍຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິນາ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ປາກຏໍ ກໂຣຕິ. ຕໍຜຣຓາກາຣສຫິຕນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ອາກາເສ ຜຣຓາກາຣສຫິຕໍ. ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ປຐມາຣຸປ຺ປວິຎ຺ຎາຓໍ.

໖໑໕. ປຸພ຺ເພຕິ ທຸຕິຍາຣຸປ຺ປປຣິກມ຺ມກາເລ. ຍໍ ‘‘ອນນ຺ຕໍ ວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ມນສິ ກຕໍ, ຕໍເຍວ ປຐມາຣຸປ຺ປວິຎ຺ຎາຓເມວ. ຕໍເຍວ ຫິ ອຠາເວຕິ. ອາຣມ຺ມຓາຕິກ຺ກມວເສນ ຫິ ເອຕາ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ລທ຺ຘພ຺ພາຕິ.

ນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ອຠິຘມ຺ມຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ

໖໒໓. ຈຕຸກ຺ກນເຍ ທຸຕິຍຊ຺ຌານເມວ ເຍສໍ ວິຈາໂຣ ໂອຬາຣິກໂຕ ນ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ເຍສຎ຺ຈ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ເຕສໍ ວເສນ ທ຺ວິຘາ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ເທສິຕນ຺ຕິ ຈຕຸກ຺ກນຍໂຕ ປຎ຺ຈກນໂຍ ນີຫໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອຸທ຺ຘຏານໍເຍວ ຈຕຸນ຺ນໍ…ເປ… ທສ຺ສນໂຕ ຈາ’’ຕິ.

ອຠິຘມ຺ມຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉກວຓ຺ຓນາ

໖໔໐. ຕີສູຕິ ປຐມາທີສຸ ຕີສຸ. ຈຕຸກ຺ກນເຍນ ຫິ ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍໂກຏ຺ຐາສິກາຕິ ອປ຺ປມາຓາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ໂລກຸຕ຺ຕຣຠູຕາ ເອວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ’’ຕິ. ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາກາສ…ເປ… ຈຕຸຕ຺ຖານໍ ວຏ຺ຏວິປສ຺ສນາປາທກຕ຺ຕາ ‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖປາທກຈຕຸຕ຺ເຖ ສງ຺ຄຫິຕານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອຍໍ ກຖາຕິ ປຣິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓາທິກຖາ. ເຫຏ຺ຐິໂມ ອຣິໂຍ ອຸປຣິມສ຺ສ ອຣິຍສ຺ສ ໂລກຸຕ຺ຕຣຈິຕ຺ຕານິ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ຈ…ເປ… ສກ຺ໂກຕີ’’ຕິ.

‘‘ກິຣິຍໂຕ ທ຺ວາທສນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ຈ ປາໂຐ ອຕ຺ຖິ. ສຫ ວທຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຜລຈຕຸຕ຺ຖຕາສາມຎ຺ເຎນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິຘ ສພ຺ພສທ຺ທສ຺ສ ປເທສສພ຺ພວາຈິຠາວໂຕ ເອກເທສສ຺ສ ອສມ຺ຠເວປິ ສພ຺ພຕ຺ຖປາທກຕາ ເອວ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖ…ເປ… ທຏ຺ຐພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາກາສກສິຓຈຕຸຕ຺ຖາທີນີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອານາປານຈຕຸຕ຺ຖາທໂຍ ສງ຺ຄຫິຕາ. ນວຕ຺ຕພ຺ພຕາຍາຕິ ນວຕ຺ຕພ຺ພາຣມ຺ມຓຕາຍ.

ນິພ຺ພານຎ຺ຈາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ຕທາຣມ຺ມຓສ຺ສາປິ ພຫິທ຺ຘາຣມ຺ມຓຠາວໂຕ.

‘‘ສສນ຺ຕານຄຕມ຺ປີ’’ຕິ ອິທໍ ຣູປ-ສທ຺ເທນ, ກມ຺ມ-ສທ຺ເທນ ຈ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ ‘‘ສສນ຺ຕານຄຕມ຺ປິ ອປາກຏໍ ຣູປໍ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸ ວິຍ ສສນ຺ຕານຄຕມ຺ປິ ອປາກຏໍ ກມ຺ມໍ ວິຠາເວຕີ’’ຕິ. ປາກເຏ ປນ ສສນ຺ຕານຄເຕ ຣູເປ, ກມ຺ເມ ຈ ອຠິຎ຺ຎາຎາເຓນ ປໂຍຊນໍ ນຕ຺ຖີຕິ ‘‘ອປາກຏ’’ນ຺ຕິ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຌານວິຠງ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.