໑໘. ຘມ຺ມຫທຍວິຠງ຺ໂຄ
໑. ສພ຺ພສງ຺ຄາຫິກວາຣວຓ຺ຓນາ
໙໗໘. ‘‘ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ’’ຕິອາທິນາ ຂນ຺ຘາທີນໍ ຘາຕຸສມ຺ຠວປຣິຍາປນ຺ນປາຕຸຠາວ ຠູມນ຺ຕຣຕີສຸ ຘາຕູສຸອຸປ຺ປາທກທານາທິກຸສລ ກມ຺ມຕພ຺ພິປາກອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິອາຣມ຺ມຓທຸກທ຺ວຍທິຏ຺ຐາທິກຸສລຕ຺ຕິກາທິຕິກປຎ຺ຈກຣູປໂລກິຍທຸກທ຺ວຍເຠທຠິນ຺ນານໍ ນິຣວເສສໂຕ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ທຸຕິຍວາຣາທີນຎ຺ຈ ເອຕ຺ຖ ອນຸປ຺ປເວສໂຕ ສພ຺ພສາມຎ຺ເຎນ ວຸຕ຺ໂຕ ປຐໂມ ສພ຺ພສງ຺ຄາຫິກວາໂຣ ນາມ, ທຸຕິໂຍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕານຸປ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສນວາໂຣ ນາມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປນ ‘‘ກາມຘາຕຸຍາ ກຕິ ຂນ຺ຘາ ກຕິ ອາຍຕນານີ’’ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ໙໙໑) ເຕສໍ ອຕ຺ຖິຕາ ເອວ ວຸຕ຺ຕາ, ກິຣິຍາວິເສສສ຺ສ ອປ຺ປໂຍໂຄ ‘‘ອຕ຺ຖິ ຠວຕິ ສໍວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ສາມຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາວໂຕ, ເຕນາຍໍ ‘‘ສມ຺ຠວາສມ຺ຠວທສ຺ສນວາໂຣ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ໂຕ, ຈຕຸຕ຺ໂຖ ຈ ອຸປປຕ຺ຕິກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປຕ຺ຕານຸປ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສນວາໂຣຕິ ຕຕ຺ຖ ປາຕຸຠາວາປາຕຸຠາວວຈນໂຕ.
໙໗໙. ຍຖາປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉານຸຣູປໍ ອວິຕຖພ຺ຍາກຣຓໍ ປເຣຫິ ກຕມ຺ປິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸວຈນໍ ວິຎ຺ຎາຍ ກຕຕ຺ຕາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸພ຺ຍາກຣຓເມວ ນາມ ໂຫຕິ, ໂກ ປນ ວາໂທ ສພ຺ພຎ຺ຎຸນາ ເອວ ກເຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.
໒. ອຸປ຺ປຕ຺ຕານຸປ຺ປຕ຺ຕິວາຣວຓ຺ຓນາ
໙໙໑. ກາມຘາຕຸສມ຺ຠູຕານຎ຺ຈາຕິ ອິທ຺ຘິຍາ ຣູປຘາຕຸຄຕານໍ ກາມາວຈຣສຕ຺ຕານຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຆານາຍຕນາທີນໍ ອຠາເວນາຕິ ເອຕ຺ຖ ຍທິ ຕທຠາເວນ ຄນ຺ຘາຍຕນາທີນິ ອາຍຕນາທິກິຈ຺ຈໍ ນ ກໂຣນ຺ຕິ, ອສຎ຺ຎສຕ຺ເຕສຸ ຈກ຺ຂາຍຕນສ຺ສ ອຠາເວນ ຣູປາຍຕນໍ ອາຍຕນາທິກິຈ຺ຈໍ ນ ກເຣຍ຺ຍ. ຕໂຕ ‘‘ອສຎ຺ຎສຕ຺ຕານໍ ເທວານໍ ອຸປປຕ຺ຕິກ຺ຂເຓ ທ຺ວາຍຕນານິ ປາຕຸຠວນ຺ຕີ’’ຕິອາທິວຈນໍ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ກາມາວຈຣາທິໂອກາສາ ຕຕ຺ຖ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານສຕ຺ຕານໍ, ຕຕ຺ຖ ປຣິຍາປນ຺ນຘມ຺ມານໍ ວາ ອຘິຏ຺ຐານຠາເວນ ‘‘ຘາຕູ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ຕຖາ ເຍສຸ ກາມາວຈຣາທິສຕ຺ຕນິກາເຍສຸ ກາມາວຈຣາທິສຕ຺ຕາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ເຕສໍ ສຕ຺ຕານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ສຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕີຕິ ວຸຈ຺ຈມານາ ເຕ ສຕ຺ຕນິກາຍາ ຈ, ນ ປເນຕ຺ຖ ອປຣິຍາປນ຺ໂນກາໂສ ອປຣິຍາປນ຺ນສຕ຺ຕນິກາໂຍ ຈ ອຕ຺ຖິ, ໂຍ ‘‘ຘາຕູ’’ຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂອກາສວເສນ ວາ ສຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນ ວາ ອປຣິຍາປນ຺ນຘາຕຸ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ອາຫ. ສຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນາຕິ ອິມິນາ ວາ ໂອກາສສຕ຺ຕໂລກທ຺ວຍໍ ສຫ ຄເຫຕ຺ວາ ຕາທິສາຍ ອປຣິຍາປນ຺ນຘາຕຸຍາ ອຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ, ສຕ຺ຕຠາເວນ ວາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ສຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ສຕ຺ຕາວາສວເສນ ຕໍຕໍຠວວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ອຸປາທິນ຺ນກກ຺ຂນ຺ຘາ ຕໍຕໍປຣິຍາປນ຺ນານໍ ສທິສາຘິຏ຺ຐານຠາເວນ ຘາຕູຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ເອວໍ ອປຣິຍາປນ຺ນຘາຕຸ ນຕ຺ຖີຕິ ອຕ຺ໂຖ.
໓. ປຣິຍາປນ຺ນາປຣິຍາປນ຺ນວາຣວຓ຺ຓນາ
໙໙໙. ຠວວເສນ ໂອກາສວເສນ ຈ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາຕິ ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ອຸປາທິນ຺ນກກ຺ຂນ຺ຘາ ຕໍຕໍປຣິຍາປນ຺ນາ ສພ຺ເພ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.
໖. ອຸປ຺ປາທກກມ຺ມອາຍຸປ຺ປມາຓວາໂຣ
(໑.) ອຸປ຺ປາທກກມ຺ມວຓ຺ຓນາ
໑໐໒໑. ຂນ຺ຘາທີນໍ ຘາຕຸສມ຺ຠວາທິວເສນ ປເຠທໍ ວຕ຺ວາ ເຍ ສຕ຺ຕາ ຘາຕຸປ຺ປເຠທວນ຺ໂຕ, ຍຎ຺ຈ ເຕສໍ ອຸປ຺ປາທກກມ຺ມໍ, ໂຍ ຈ ຕສ຺ສ ວິປາໂກ, ເຕສໍ ວເສນ ປເຠທໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕໂຍ ເທວາ’’ຕິອາທິໂກ ຉຏ຺ຐວາໂຣ ອາຣທ຺ໂຘ. ຂນ຺ຘາທໂຍ ເອວ ຫິ ຘາຕຸຕ຺ຕຍຠູຕເທວວເສນ ທານາທິກມ຺ມວເສນ ຕໍຕໍອາຍຸປ຺ປມາຓປຣິຈ຺ຉິນ຺ນອຸປາທິນ຺ນກກ຺ຂນ຺ຘວເສນ ຈ ຠິນ຺ນາຕິ. ຈຕຸໂທຓໍ ອມ຺ພຓໍ, ຉໂທຓນ຺ຕິ ເອເກ.
ອຸປ຺ປາທກກມ຺ມວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.
(໒.) ອາຍຸປ຺ປມາຓວຓ຺ຓນາ
໑໐໒໔. ຕໂຍປິ ຊນາຕິ ຕໂຍ ຊນສມູຫາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.
໑໐໒໕. ອາຠາຕິ ໂສຠນາ ປຠາ.
໑໐໒໖. ກຎ຺ຈນປິຓ຺ໂຑ ວິຍ ສສ຺ສິຣິກາ ກຎ຺ຈນປິຓ຺ຑສສ຺ສິຣິກາ. ຕຕ຺ຖ ປນ ໂສຠນປຠາຍ ກິຓ຺ຓາ ສຸຠາກິຓ຺ຓາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ອາ-ກາຣສ຺ສ ຣສ຺ສຕ຺ຕໍ ອນ຺ຕິມຓ-ກາຣສ຺ສ ຫ-ກາຣຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ສຸຠກິຓ຺ຫາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ອຖ ປນ ສຸເຠນ ກິຓ຺ຓາ ສຸຠກິຓ຺ຓາ. ປຸຣິມປເທສຸປິ ປຣິຕ຺ຕໍ ສຸຠໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ປຣິຕ຺ຕສຸຠາ, ອປ຺ປມາຓໍ ສຸຠໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ອປ຺ປມາຓສຸຠາຕິ ສຸຠ-ສທ຺ເທນ ສມາໂສ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ ໂຫຕິ.
໑໐໒໗. ອາຣມ຺ມຓມນສິກາຣາ ປຸພ຺ພຠາເຄນ ກຖິຕາຕິ ຌານກ຺ຂເຓ ຕໂຕ ປຈ຺ຉາ ວາ ປຣິຕ຺ຕາທິກສິຓາຣມ຺ມຓຠາວນາຍ ອາວຊ຺ຊເນນ ຈ ຌານສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓມນສິກາຣນານຕ຺ຕຕາ ນ ໂຫຕິ, ປຸພ຺ພຠາຄຠາວນາຍ ປນ ປຸພ຺ພຠາຄາວຊ຺ຊເນນ ຈ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸພ຺ພຠາຄຠາວນາຍ ວເສນ ຫິ ຌານໍ ປຣິຕ຺ຕປຖວີກສິຓາທີສຸ ຕໍຕທາຣມ຺ມຓໍ ໂຫຕິ, ປຸພ຺ພຠາເຄນ ຕໍຕໍກສິຓາວຊ຺ຊເນນ ຕໍຕໍມນສິກາຣນ຺ຕິ. ຉນ຺ທາທໂຍ ປນ ອປ຺ປນາກ຺ຂເຓປິ ວິຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຓິຘີຕິ ນ ຕຓ຺ຫາປຕ຺ຖນາ, ອຖ ໂຂ ຉນ຺ທປຕ຺ຖນາວ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ອຘິໂມກ຺ໂຂ ນິຈ຺ຉໂຍ. ອຠິນີຫາໂຣ ຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິເຍວ. ຍທິ ປນ ຠວຉນ຺ທຠວປຕ຺ຖນາທໂຍ ຕໍຕໍຠວວິເສສນິຍາມກາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ‘‘ອປ຺ປນາຍປິ ວຏ຺ຏນ຺ຕີ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ອປ຺ປນາຍ ປວຕ຺ຕາຍ ຕໂຕ ປຈ຺ຉາປິ ວຏ຺ຏນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສຎ຺ຎາວິຣາຄາທີຫິ ປນ ວິເສສິຍມານໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ຕຖາ ຕຖາ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ໂຕ ມນສິກາໂຣ ຈ ຠວວິເສສນິຍາມໂກ ປຸພ຺ພຠາໂຄວ ວຏ຺ຏຕີຕິ ‘‘ອາຣມ຺ມຓມນສິກາຣາ ປຸພ຺ພຠາເຄນ ກຖິຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.
ວິປຸລາ ຜລາຕິ ວິປຸລສນ຺ຕສຸຂາຍຸວຓ຺ຓາທິຜລາ. ສຸຏ຺ຐຸ ປສ຺ສນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸນາ ມໍສທິພ຺ພຈກ຺ຂູຫິ ຈ.
໑໐໒໘. ‘‘ຍາວ ນ ຕໍ ປາປກມ຺ມໍ ພ຺ຍນ຺ຕີ ໂຫຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໒໕໐) ວຈນໂຕ ‘‘ກມ຺ມເມວ ປມາຓ’’ນ຺ຕິ ອາຫ, ອພ຺ພຸທາທິອາຍຸປ຺ປມາຓປຣິຈ຺ເຉໂທ ປນ ກມ຺ມວເສເນວ ກໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.
ນິລີຍໂນກາສສ຺ສ ອຠາວາຕິ ສມານຊາຕິເກນ ອຈ຺ຉຣາຄເຓນ ສພ຺ພທາ ປຣິວາຣິຍມານສ຺ສ ກາມຄຸຓາກິຓ຺ຓສ຺ສ ຕພ຺ພິຣຫິຕຏ຺ຐານສ຺ສ ອຠາວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.
ກິໍ ນິຍເມຕີຕິ ກິໍ ຌານໍ ອຸປປຕ຺ຕິໍ ນິຍເມຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນວ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກຕິ ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ຊາທໂຍ ນວປິ ໂສເຘຕ຺ວາ. ມຕ຺ຖເກຕິ ເວຫປ຺ຜເລສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສຏ຺ຐຠວາ ນາມາຕິ ຕໂຕ ປຣໍ ອຄມນໂຕ ອຸຕ຺ຕມຠວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕເນວ ຠວສີສານີຕິ ຄຫິຕາ. ອິເມສຸ ຕີສຸ ຐາເນສູຕິ ເວຫປ຺ຜລາທິຏ຺ຐານານິ ເອວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເວຫປ຺ຜລໂຕ ປນ ປຸຣິເມສຸ ນວສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕອນາຄາມີ ອຣູປຘາຕຸໍ ອຸປປຊ຺ຊຕີຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ຣູປຘາຕຸຍາ ຈຸຕສ຺ສ ອຣູປຘາຕຸໍ ອຸປປຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ສຕ຺ຕ ອນຸສຍາ ອນຸເສນ຺ຕິ, ກສ຺ສຈິ ປຎ຺ຈ, ກສ຺ສຈິ ຕໂຍ ອນຸເສນ຺ຕີ’’ຕິ (ຍມ. ໒.ອນຸສຍຍມກ.໓໑໑) ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ເວຫປ຺ຜລາທີສຸ ອຸປປນ຺ນໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ ສິຍາ. ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນວສຸ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕອຣິຍສາວການໍ ຕຕ຺ຣູປປຕ຺ຕິເຍວ ໂຫຕິ, ນ ເຫຏ຺ຐູປປຕ຺ຕີ’’ຕິ, ເອເຕນ ເຫຏ຺ຐູປປຕ຺ຕິ ເອວ ນິວາຣິຕາ, ນ ເຕສ຺ເວວ ອຸປຣູປຣິ ເວຫປ຺ຜເລ ຈ ອຸປປຕ຺ຕິ ອຣູປຘາຕູປປຕ຺ຕິ ຈ. ‘‘ປຐມຊ຺ຌານຠູມິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ອນາຄາມີ ນວ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ໂສເຘຕ຺ວາ ມຕ຺ຖເກ ຐິໂຕ ປຣິນິພ຺ພາຕີ’’ຕິ ອິທມ຺ປິ ອນຸປຸພ຺ເພນ ອາໂຣຫນ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ນ ເຕນ ຕສ຺ສ ມຕ຺ຖກໍ ອປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ອຣູປຘາຕຸໍ ອຸປປຕ຺ຕິ ນິວາຣິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.
ໂຍ ວາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວາ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວຕ຺ວາ ຈວິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ອຸປປນ຺ໂນ ອວິກ຺ຂມ຺ຠິຕຣູປຣາໂຄ ອຣິຍສາວໂກ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ອຍໍ ອຏ຺ຐກຖາ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕເນວ ‘‘ນວສຸ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕອຣິຍສາວການ’’ນ຺ຕິ, ‘‘ປຐມຊ຺ຌານຠູມິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ອນາຄາມີ’’ຕິ, ‘‘ອິເມສຸ ຕີສຸ ຐາເນສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕອນາຄາມິໂນ’’ຕິ ຈ ສພ຺ພຕ຺ຖ ນິພ຺ພຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ຕສ຺ສ ປນ ເຍນ ຕຕ຺ຖ ອຸປປນ຺ໂນ, ຕສ຺ມິໍ ຣູປຣາເຄ ວິກ຺ຂມ຺ຠິເຕ ປຸນ ຠວາຠິລາໂສ ນ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ອຣູປຣາຄຸປຈ຺ເຉໂທ ຈ ຠວິສ຺ສຕິເຍວ. ໂຍ ປນ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ຕຕ຺ຖ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ອຣິຍມຄ຺ຄໍ ຠາເວຕ຺ວາ ອຣູເປຫິ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕຣູປຣາໂຄ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ມຄ຺ເຄ ນິພ຺ພຕ຺ຕຠວາທີນວທສ຺ສນວເສນ ອນິວຕ຺ຕິຕຠວາຠິລາໂສ, ຕສ຺ສ ວເສນ ຍມກປາຬິ ປວຕ຺ຕາຕິ ວາ ອຍມຕ຺ໂຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ ສິຍາ.
ອາຍຸປ຺ປມາຓວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.
໗. ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິວາຣວຓ຺ຓນາ
໑໐໓໐. ‘‘ຣຸປ຺ປນລກ຺ຂຓໍ ຣູປໍ, ຜຸສນລກ຺ຂໂຓ ຜສ຺ໂສ’’ຕິອາທິນາ ສາມຎ຺ຎວິເສສລກ຺ຂຓປຣິຄ຺ຄາຫິກາ ສລກ຺ຂຓປຣິຄ຺ຄາຫິກາ ທິຏ຺ຐິກງ຺ຂາວິຕຣຓວິສຸທ຺ຘິໂຍ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາ, ຕໂຕ ປຣໍ ຍາວ ອນຸໂລມາ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາ, ອຸທຍພ຺ພຍານຸປສ຺ສນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ມຄ຺ຄາ ປຫານປຣິຎ຺ຎາ.
ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ຂນ຺ຘາທີນໍ ຕາວ ຂນ຺ຘວິຠງ຺ຄາທີສຸ ປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉກວາເຣ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຫຕຸອາທີນຎ຺ຈ ຂນ຺ຘາທີສຸ ອນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉກວາເຣ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ວຸຕ຺ຕເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.
ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.
ຘມ຺ມຫທຍວິຠງ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.
ອິຕິ ສມ຺ໂມຫວິໂນທນິຍາ ລີນຕ຺ຖປທວຓ຺ຓນາ
ວິຠງ຺ຄ-ມູລຏີກາ ສມຕ຺ຕາ.
ນໂມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ