໑. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍໍ

໑. ສງ຺ຄຫວາຣວຓ຺ຓນາ

໗໑໘. ເອເສວ ນໂຍຕິ ສງ຺ເຂເປນ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕເມວ ນຍໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຘມ຺ມປ຺ປເຠທສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ນິຣຸຕ຺ຕິປຏິຠານປ຺ປເຠທາ ຕພ຺ພິສຍານໍ ອຕ຺ຖາທີນໍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນາທິເຠເທຫິ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ເວທິຕພ຺ພາ.

‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປຈ຺ຈຍສມຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ສຈ຺ຈເຫຕຸຘມ຺ມປຈ຺ຈຍາກາຣວາເຣສຸ ອາຄຕານິ ທຸກ຺ຂາທີນິ ຄຫິຕານິ. ສຈ຺ຈປຈ຺ຈຍາກາຣວາເຣສຸ ນິພ຺ພານໍ, ປຣິຍຕ຺ຕິວາເຣ ຠາສິຕຕ຺ໂຖ, ອຠິຘມ຺ມຠາຊນີເຍ ວິປາໂກ ກິຣິຍຎ຺ຈາຕິ ເອວໍ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕານເມວ ວເສນ ປຎ຺ຈ ອຕ຺ຖາ ເວທິຕພ຺ພາ, ຕຖາ ຘມ຺ມາ ຈ.

ວິທຫຕີຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕກເຫຕຸອາທີນໍ ສາຘາຣຓໍ ນິພ຺ພຈນໍ, ຕທຕ຺ຖໍ ປນ ວິຠາເວຕຸມາຫ ‘‘ປວຕ຺ເຕຕິ ເຈວ ປາເປຕິ ຈາ’’ຕິ. ເຕສຸ ປຸຣິໂມ ອຕ຺ໂຖ ມຄ຺ຄວຊ຺ເຊສຸ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຠາສິຕມ຺ປິ ຫິ ອວໂພຘນວເສນ ອຕ຺ຖໍ ປວຕ຺ເຕຕີຕິ. ມຄ຺ໂຄ ປນ ນິພ຺ພານໍ ປາເປຕີຕິ ຕສ຺ມິໍ ປຈ຺ຉິໂມ.

ຘມ຺ມນິຣຸຕ຺ຕາຠິລາເປຕິ ເອຕ຺ຖ ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ສຠາວວາຈໂກຕິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ຍາ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕີ’’ຕິ, ອວິປຣີຕນິຣຸຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ສາ ອຠິລາເປຕິ ຕສ຺ສາ ນິຣຸຕ຺ຕິຍາ ອວຈນຠູຕາຍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອຠິລາເປຕິ ເກຈິ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ. ເອວໍ ສຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອຠິລປິຕພ຺ພາ, ນ ວຈນນ຺ຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ, ນ ຈ ວຈນໂຕ ອຎ຺ຎໍ ອຠິລປິຕພ຺ພໍ ອຸຈ຺ຈາເຣຕພ຺ພໍ ອຕ຺ຖິ, ອຖາປິ ຜສ຺ສາທິວຈເນຫິ ໂພເຘຕພ຺ພໍ ອຠິລປິຕພ຺ພໍ ສິຍາ, ເອວໍ ສຕິ ອຕ຺ຖຘມ຺ມວຊ຺ຊໍ ເຕຫິ ໂພເຘຕພ຺ພໍ ນ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ເຕສໍ ນິຣຸຕ຺ຕິຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕິ. ‘‘ຜສ຺ໂສຕິ ຈ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິ, ຜສ຺ສໍ ຜສ຺ສາຕິ ນ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕີ’’ຕິ ທສ຺ສິໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ, ນ ຈ ອວຈນໍ ເອວໍປກາຣໍ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ວຈນຠູຕາຍ ເອວ ຕສ຺ສາ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິຍາ ອຠິລາເປ ອຸຈ຺ຈາຣເຓຕິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ຕໍ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິໍ ສທ຺ທໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕາຠິລາເປ ປເຠທຄຕໍ ຎາຓໍ ນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນິຣຸຕ຺ຕິສທ຺ທາຣມ຺ມຓາຍ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາ ປຣໂຕ ມໂນທ຺ວາເຣ ນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຣມ຺ມຓາ’’ຕິ ຈ ວຈນໍ ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ຊານນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເອວໍ ປນ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຣມ຺ມເຓ ອຎ຺ຎໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຍຖາ ປນ ທິພ຺ພໂສຕຎາຓໍ ມນຸສ຺ສາມນຸສ຺ສາທິສທ຺ທປ຺ປເຠທນິຈ຺ຉຍສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠູຕໍ ຕໍ ຕໍ ສທ຺ທວິຠາວກໍ, ເອວໍ ສຠາວາສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິນິຈ຺ຉຍສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠູຕໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິສທ຺ທາຣມ຺ມຓໍ ຕໍວິຠາວກຎາຓໍ ນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາຕິ ວຸຈ຺ຈມາເນ ນ ປາຬິວິໂຣໂຘ ໂຫຕິ. ຕໍ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິໍ ສທ຺ທໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສາຕິ ຈ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນສທ຺ທາຣມ຺ມຓໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓໍ ປວຕ຺ຕຍນ຺ຕສ຺ສາຕິ ນ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ຕມ຺ປິ ຫິ ຎາຓໍ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິໍ ວິຠາເວນ຺ຕໍເຍວ ຕໍຕໍສທ຺ທປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓານນ຺ຕຣໍ ຕໍຕໍປເຠທນິຈ຺ຉຍເຫຕຸຕ຺ຕາ ນິຣຸຕ຺ຕິໍ ຠິນ຺ທນ຺ຕໍ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕເມວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ຈ ປເຠທຄຕມ຺ປິ ໂຫຕີຕິ. ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕີຕິ ມາຄຘຠາສາ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ຕໂຕ ອຎ຺ຎໍ ສກ຺ກຏນາມາທິສທ຺ທໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອຎ຺ຎໍ ປນາ’’ຕິ ອາຫ. ພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ນິປາຕປທມາຫ.

ກຖິຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ. ໂພຘິມຓ຺ຑ-ສທ຺ໂທ ປຐມາຠິສມ຺ພຸທ຺ຘຏ຺ຐາເນ ເອວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ນ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ໂພຘິຣຸກ຺ຂສ຺ສ ປຕິຏ຺ຐິຕຏ຺ຐາເນ. ສຸວຓ຺ຓສລາກນ຺ຕິ ເສຏ຺ຐສລາກໍ, ຘມ຺ມເທສນຕ຺ຖໍ ສລາກໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ນ ປຏິສມ຺ຠິທາຍໍ ຐິເຕນ ປວາຣິຕໍ, ຕສ຺ມາ ປຏິສມ຺ຠິທາໂຕ ອຎ຺ເຎເນວ ປກາເຣນ ຊານິຕພ຺ພໂຕ ນ ສກ຺ກຏຠາສາຊານນໍ ປຏິສມ຺ຠິທາກິຈ຺ຈນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອິທໍ ກຖິຕນ຺ຕິ ມາຄຘຠາສາຍ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິຕາຎາປນຕ຺ຖໍ ອິທໍ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ກຖິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຉທ຺ທນ຺ຕວາຣຓ (ຊາ. ໑.໑໖.໙໗ ອາທໂຍ) -ຕິຕ຺ຕິຣຊາຕກາທີສຸ (ຊາ. ໑.໔.໗໓ ອາທໂຍ) ຕິຣຈ຺ຉາເນສຸ ຈ ມາຄຘຠາສາ ອຸສ຺ສນ຺ນາ, ນ ໂອຏ຺ຏກາທິຠາສາ ສກ຺ກຏໍ ວາ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ມາຄຘເສສຠາສາສຸ. ເສສາ ປຣິວຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອກນ຺ເຕນ ກາລນ຺ຕເຣ ອຎ຺ຎຖາ ໂຫນ຺ຕິ ວິນສ຺ສນ຺ຕິ ຈ. ມາຄຘາ ປນ ກຕ຺ຖຈິ ກທາຈິ ປຣິວຕ຺ຕນ຺ຕີປິ ນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສພ຺ພທາ ສພ຺ພຖາ ຈ ປຣິວຕ຺ຕຕິ, ກປ຺ປວິນາເສປິ ຕິຏ຺ຐຕິເຍວາຕິ ‘‘ອຍເມເວກາ ນ ປຣິວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ ອາຫ. ປປຎ຺ໂຈຕິ ຈິຣາຍນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ພຸທ຺ຘວຈນເມວ ເຈຕສ຺ສ ວິສໂຍ, ເຕເນວ ‘‘ເນລງ຺ໂຄ ເສຕປຈ຺ຉາໂທ’’ຕິ ຄາຖໍ ປຸຈ຺ຉິໂຕ ຈິຕ຺ໂຕ ຄຫປຕິ ‘‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ເອຕໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕາ ຠາສິຕ’ນ຺ຕິ? ‘ເອວໍ ຄຫປຕີ’ຕິ. ‘ເຕນ ຫິ, ຠນ຺ເຕ, ມຸຫຸຕ຺ຕໍ ອາຄເມຖ, ຍາວສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ເປກ຺ຂາມີ’’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໔໗) ອາຫາຕິ ວທນ຺ຕິ.

ສພ຺ພຕ຺ຖກຎາຓນ຺ຕິ ອຕ຺ຖາທີສຸ ຎາຓໍ. ຕຎ຺ຫິ ສພ຺ເພສຸ ເຕສຸ ຕີສຸ ຈຕູສຸປິ ວາ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ກຸສລກິຣິຍຠູຕາຍ ປຏິຠານປຏິສມ຺ຠິທາຍ ຘມ຺ມຕ຺ຖຠາວໂຕ ຕີສຸ ເອວ ວາ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖກຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມານິ ຎາຓານິ ອິທມຕ຺ຖໂຊຕການີຕິ ສາຕ຺ຖການໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ສພ຺ໂພ ອຕ຺ໂຖ ເອຕສ຺ສາຕິປິ ສພ຺ພຕ຺ຖກໍ, ສພ຺ພສ຺ມິໍ ຂິຕ຺ຕນ຺ຕິ ວາ. ເສກ຺ເຂ ປວຕ຺ຕາ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວິສທາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ປຸພ຺ພໂຍໂຄ ວິຍ ປນ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິ ອຣຫໂຕປິ ປຏິສມ຺ຠິທາວິສທຕາຍ ປຈ຺ຈໂຍ ນ ນ ໂຫຕີຕິ ປຎ຺ຈນ຺ນມ຺ປິ ຍຖາໂຍຄໍ ເສກ຺ຂາເສກ຺ຂປຏິສມ຺ຠິທາວິສທຕ຺ຕກາຣຓຕາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ.

ປຸຈ຺ຉາຍ ປຣໂຕ ປວຕ຺ຕາ ກຖາຕິ ກຕ຺ວາ ອຏ຺ຐກຖາ ‘‘ປຣິປຸຈ຺ຉາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ປຏິປຕ຺ຕິໍ ປູເຣຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ປຏິປຕ຺ຕິຄຣຸຕາຍ ລາຠໍ ຫີເຬນ຺ເຕນ ສຕສຫສ຺ສຄ຺ຆນກມ຺ປິ ກມ຺ພລໍ ວາສິຍາ ໂກຏ຺ເຏຕ຺ວາ ປຣິຠຓ຺ຑກຣຓໍ ມຍາ ກຕໍ ອາວຊ຺ຊິຕ຺ວາ ລາຠຄຣຸໂນ ປຣິຍຕ຺ຕິຘຣາ ຘມ຺ມກຖິກາວ ຠວິຕຸໍ ນ ມຎ຺ຎິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ເຖຣສ຺ສ ກງ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປຸພ຺ເພ ອວິສທຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ປຎ຺ຫວິສ຺ສຊ຺ຊເນນ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວິສທຕາ ທສ຺ສິຕາ. ຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ອນນ຺ຕຣໍ ວຸຕ຺ໂຕ ຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ເອວາຕິ ວທນ຺ຕິ.

ປເຠໂທ ນາມ ມຄ຺ເຄຫິ ອຘິຄຕານໍ ປຏິສມ຺ຠິທານໍ ປເຠທຄມນໍ. ອຘິຄໂມ ເຕຫິ ປຏິລາໂຠ, ຕສ຺ມາ ໂສ ໂລກຸຕ຺ຕໂຣ, ປເຠໂທ ກາມາວຈໂຣ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ນ ປນ ຕຖາຕິ ຍຖາ ອຘິຄມສ຺ສ ພລວປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ນ ຕຖາ ປເຠທສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທານິ ປຣິຍຕ຺ຕິຍາທີນໍ ອຘິຄມສ຺ສ ພລວປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາຠາວໍ, ປຸພ຺ພໂຍຄສ຺ສ ຈ ພລວປຈ຺ຈຍຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຣິຍຕ຺ຕິສວນປຣິປຸຈ຺ຉາ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປຏິສມ຺ຠິທາ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ປຏິສມ຺ຠິທາຘິຄໂມ ນຕ຺ຖີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິທານິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິເມ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ປຸພ຺ພໂຍຄາຘິຄມາ ຫິ ທ຺ເວປິ ວິສທກາຣຓາຕິ ‘‘ປຸພ຺ພໂຍໂຄ ປເຠທສ຺ສ ພລວປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ.

ສງ຺ຄຫວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ສຈ຺ຈວາຣາທິວຓ຺ຓນາ

໗໑໙. ເຫຕຸວາເຣ ກາລຕ຺ຕເຍປິ ເຫຕຸຜລຘມ຺ມາ ‘‘ອຕ຺ຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ເຕສຎ຺ຈ ເຫຕຸຘມ຺ມາ ‘‘ຘມ຺ມາ’’ຕິ, ຘມ຺ມວາເຣ ເວເນຍ຺ຍວເສນ ອຕີຕານຎ຺ຈ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນາ ສມຸປ຺ປນ຺ນາ’’ຕິອາທິ ນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕີຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ ‘‘ອຕ຺ຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ຕໍນິພ຺ພຕ຺ຕກາ ຈ ‘‘ຘມ຺ມາ’’ຕິ ອິທເມເຕສໍ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ວາຣານໍ ນານຕ຺ຕໍ.

ສຈ຺ຈວາຣາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.