໑. ມູລຍມກໍ

ອຸທ຺ເທສວາຣວຓ຺ຓນາ

໑. ຍມການໍ ວເສນ ເທສິຕຕ຺ຕາຕິ ອິມິນາ ທສສຸ ເອເກກສ຺ສ ຍມກສມູຫສ຺ສ ຕໍສມູຫສ຺ສ ຈ ສກລສ຺ສ ປກຣຓສ຺ສ ຍມການໍ ວເສນ ລທ຺ຘໂວຫາຣຕໍ ທສ຺ເສຕິ.

ກຸສລາກຸສລມູລສງ຺ຂາຕານໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອຕ຺ຖານໍ ວເສນ ອຕ຺ຖຍມກນ຺ຕິ ເອເຕນ ‘‘ເຍ ເກຈິ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ, ສພ຺ເພ ເຕ ກຸສລມູລາ’’ຕິ ເອຕສ຺ເສວ ຍມກຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ເຈ? ນາປຊ຺ຊຕິ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິຕານໍ ທຸຕິຍປຐມປຸຈ຺ຉາສຸ ວຸຕ຺ຕານໍ ກຸສລກຸສລມູລວິເສສານໍ, ກຸສລມູລກຸສລວິເສເສຫິ ວາ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິຕານໍ ປຐມທຸຕິຍປຸຈ຺ຉາສຸ ສນ຺ນິຏ຺ຐານປທສງ຺ຄຫິຕານໍ ກຸສລກຸສລມູລານໍ ວເສນ ອຕ຺ຖຍມກຠາວສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິຕານຎ຺ຫິ ວິເສສານໍ ວິເສສວນ຺ຕາເປກ຺ຂານໍ, ຕໍວິເສສວຕໍ ວາ ຘມ຺ມານຎ຺ຈ ວິເສສາເປກ຺ຂານໍ ເອຕ຺ຖ ປຘານຠາໂວຕິ ເອເກກາຍ ປຸຈ຺ຉາຍ ເອເກໂກ ເອວ ອຕ຺ໂຖ ສງ຺ຄຫິໂຕ ໂຫຕີຕິ. ອຕ຺ຖສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ນ ຘມ຺ມວາຈໂກ ເຫຕຸຜລາທິວາຈໂກ ວາ, ອຖ ໂຂ ປາຬິອຕ຺ຖວາຈໂກ. ເຕເນວາຫ ‘‘ເຕສຎ຺ເຎວ ອຕ຺ຖານ’’ນ຺ຕິອາທິ.

ຕີຓິປິ ປທານິ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາຕິ ອິທໍ ນາມປທສ຺ສ ກຸສລາທີນໍ ສງ຺ຄາຫກຕ຺ຕມຕ຺ຕເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ນິຣວເສສສງ຺ຄາຫກຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພກຸສລາທິສງ຺ຄຓ຺ຫນຕ຺ຖເມວ ຈ ນາມປທສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ກຸສລຕ຺ຕິກມາຕິກາຍ ຈຕູສຸ ປເທສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອຸທ຺ເທສວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ນິທ຺ເທສວາຣວຓ຺ຓນາ

໕໒. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎຍມເກ ເຍ ເກຈິ ກຸສລາຕິ ອປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ຍຖາ ທຸຕິຍຍມເກ ‘‘ເຍ ເກຈິ ກຸສລມູລາ’’ຕິ ອປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ‘‘ເຍ ເກຈິ ກຸສລາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉາ ກຕາ, ເອວມິຘາປິ ‘‘ເຍ ເກຈິ ກຸສລາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉາ ກາຕພ຺ພາ ສິຍາ ປຸຣິມຍມກວິສິຏ຺ຐໍ ອປຸພ຺ພໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຈ຺ຉິມຍມກສ຺ສ ອປ຺ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ປຏິໂລມປຸຈ຺ຉານຸຣູປຠາວໂຕ’’ຕິ ເກຈິ. ປຸຣິມປຸຈ຺ຉາຍ ປນ ອຕ຺ຖວເສນ ກຕາຍ ຕທນຸຣູປາຍ ປຈ຺ຉິມປຸຈ຺ຉາຍ ຠວິຕພ຺ພໍ ອນຸໂລເມ ວິຄຕສໍສຍສ຺ສ ປຏິໂລເມ ສໍສຍຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ. ເຕນ ນ ຈ ປຈ຺ຉິມປຸຈ຺ຉານຸຣູປາຍ ປຸຣິມປຸຈ຺ຉາຍ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ປຸຣິໂມເວຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ ຍຸຕ຺ໂຕ. ອິມິນາປິ ພ຺ຍຎ຺ຊເນນ ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ສມ຺ຠວໂຕຕິ ອິທເມວໍ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ນ ຫິ ກຸສລພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ໂຖ ເອວ ກຸສລມູເລນ ເອກມູລພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ໂຖ, ເຕເນວ ວິສ຺ສຊ຺ຊນມ຺ປິ ອສມານໍ ໂຫຕິ. ກຸສລພ຺ຍຎ຺ຊເນນ ຫິ ປຸຈ຺ຉາຍ ກຕາຍ ‘‘ອວເສສາ’’ຕິ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ‘‘ອວເສສາ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ, ອິຕຣຖາ ອວເສສາ ກຸສລມູລສຫຊາຕາ ຘມ຺ມາຕິ, ນ ຈ ຕານິ ວຈນານິ ສມານຕ຺ຖານິ ກຸສລກຸສລາພ຺ຍາກຕທີປນໂຕຕິ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ ສິຍາ – ‘‘ເຍ ເກຈິ ກຸສລາ’’ຕິ ອິມິນາປິ ພ຺ຍຎ຺ຊເນນ ‘‘ເຍ ເກຈິ ກຸສລມູເລນ ເອກມູລາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖສ຺ເສວ ສມ຺ຠວໂຕ ທຸຕິຍຍມເກ ວິຍ ອປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ‘‘ເຍ ເກຈິ ກຸສລມູເລນ ເອກມູລາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉາ ກຕາ. ນ ຫິ ກຸສລມູເລຫິ ວິຍ ກຸສລມູເລນ ເອກມູເລຫິ ອຎ຺ເຎ ກຸສລາ ສນ຺ຕິ, ກຸສເລຫິ ປນ ອຎ຺ເຎປິ ເຕ ສນ຺ຕີຕິ.

ປຏິໂລມປຸຈ຺ຉາວຓ຺ຓນາຍໍ ‘‘ກຸສລມູເລນ ເອກມູລາ’’ຕິ ຫິ ປຸຈ຺ຉາຍ ກຕາຍ ‘‘ມູລານິ ຍານິ ເອກໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ກາຕພ຺ພໍ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕມ຺ປິ ຕຖາ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ‘‘ເຍ ວາ ປນ ກຸສລມູເລນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລາ, ສພ຺ເພ ເຕ ຘມ຺ມາ ກຸສລມູເລນ ເອກມູລາ’’ຕິ ຈ ປຸຈ຺ຉິເຕ ‘‘ອາມນ຺ຕາ’’ ອິຈ຺ເຈວ ວິສ຺ສຊ຺ຊເນນ ຠວິຕພ຺ພໍ. ນ ຫິ ກຸສລມູເລນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູເລສຸ ກິຎ຺ຈິ ເອກມູລໍ ນ ໂຫຕິ, ເຍນ ອນຸໂລມປຸຈ຺ຉາຍ ວິຍ ວິຠາໂຄ ກາຕພ຺ໂພ ຠເວຍ຺ຍ. ຍຕ຺ຖ ຕີຓິ ກຸສລມູລານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕານິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລານິ ເອກມູລານິ ຈ ທ຺ວິນ຺ນໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ເອເກເກນ ອຎ຺ຎມຎ຺ເຎກມູລຕ຺ຕາ. ຍຕ຺ຖ ປນ ທ຺ເວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕານິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລາເນວ, ນ ເອກມູລານີຕິ ເອຕສ຺ສ ຄຫຓສ຺ສ ນິວາຣຓຕ຺ຖໍ ‘‘ມູລານິ ຍານິ ເອກໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຈ? ນ, ‘‘ອາມນ຺ຕາ’’ຕິ ອິມິນາວ ວິສ຺ສຊ຺ຊເນນ ຕໍຄຫຓນິວາຣຓໂຕ ອນຸໂລມປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊເນນ ຈ ເອກໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຕິຓ຺ຓຎ຺ຈ ມູລານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ເຎກມູລຠາວສ຺ສ ນິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລານຎ຺ຫິ ສມານມູລຕາ ເອວ ເອກມູລວຈເນນ ປຸຈ຺ຉີຍຕິ, ນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສມານມູລຕາ, ອຕ຺ຖິ ຈ ທ຺ວິນ຺ນໍ ມູລານໍ ສມານມູລຕາ. ເຕສຸ ຫິ ເອເກກໍ ອິຕເຣນ ມູເລນ ຕໍມູເລຫິ ອຎ຺ເຎຫິ ສມານມູລນ຺ຕິ.

ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລຕ຺ເຕ ປນ ນິຈ຺ຉິເຕ ເອກມູລຕ຺ຕສໍສຍາຠາວໂຕ ‘‘ສພ຺ເພ ເຕ ຘມ຺ມາ ກຸສລມູເລນ ເອກມູລາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉາ ນ ກຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ‘‘ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ມູລາ ເອເຕສນ຺ຕິປິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລາ, ສມານຕ຺ເຖນ ເອກໍ ມູລໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ເອກມູລາ’’ຕິ ອຸຠຍມ຺ປິ ວຈນໍ ມູລຍຸຕ຺ຕຕເມວ ວທຕິ, ເຕເນວ ຈ ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ ‘‘ກຸສລມູເລນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ມູລໂຍຄສາມຎ຺ເຎ ເອກມູລຕ຺ເຕ ນິຈ຺ຉິເຕ ຕພ຺ພິເສໂສ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລຠາໂວ ນ ນິຈ຺ຉິໂຕ ໂຫຕີຕິ ອນຸໂລມປຸຈ຺ຉາ ປວຕ຺ຕາ, ມູລໂຍຄວິເສເສ ປນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລຕ຺ເຕ ນິຈ຺ຉິເຕ ນ ວິນາ ເອກມູລຕ຺ເຕນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖີຕິ ມູລໂຍຄສາມຎ຺ຎໍ ເອກມູລຕ຺ຕໍ ນິຈ຺ຉິຕເມວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ເອກມູລາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉໍ ອກຕ຺ວາ ຍຖາ ກຸສລມູລວຈນໍ ເອກມູລວຈນຎ຺ຈ ກຸສລຠາວທີປກໍ ນ ໂຫຕີຕິ ກຸສລຠາເວ ສໍສຍສພ຺ຠາວາ ປຐມທຸຕິຍຍມເກສຸ ‘‘ສພ຺ເພ ເຕ ຘມ຺ມາ ກຸສລາ’’ຕິ ປຏິໂລມປຸຈ຺ຉາ ກຕາ, ເອວໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມູລວຈນໍ ກຸສລຠາວທີປກໍ ນ ໂຫຕີຕິ ກຸສລຠາເວ ສໍສຍສພ຺ຠາວາ ກຸສລາຘິກາຣສ຺ສ ຈ ອນຸວຕ຺ຕມານຕ຺ຕາ ‘‘ສພ຺ເພ ເຕ ຘມ຺ມາ ກຸສລາ’’ຕິ ປຏິໂລມປຸຈ຺ຉາ ກຕາຕິ.

໕໓-໖໑. ມູລນເຍ ວຸຕ຺ເຕ ເອວ ອຕ຺ເຖ ກຸສລມູລຠາເວນ ມູລສ຺ສ ວິເສສເນນ ສມາເນນ ມູເລນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ຈ ມູເລນ ມູລໂຍຄທີປເນນ ຈາຕິ ອິມິນາ ປຣິຍາຍນ຺ຕເຣນ ປກາເສຕຸໍ ມູລມູລນໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຎ຺ຎປທຕ຺ຖສມາສນ຺ເຕນ ກ-ກາເຣນ ຕີສຸປິ ຍມເກສຸ ມູລໂຍຄເມວ ທີເປຕຸໍ ມູລກນໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ. ມູລມູລກນຍວຈນປຣິຍາໂຍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາໂຣວ.

໗໔-໘໕. ອພ຺ໂພຫາຣິກໍ ກຕ຺ວາຕິ ນ ເອກມູລຠາວໍ ລຠມາເນຫິ ເອກໂຕ ລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ ສເຫຕຸກໂວຫາຣຣຫິຕໍ ກຕ຺ວາ. ນ ວາ ສເຫຕຸກທຸເກ ວິຍ ເອຕ຺ຖ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍໂຍຄາໂຍຄວເສນ ອພ຺ໂພຫາຣິກໍ ກຕໍ, ອຖ ໂຂ ສເຫຕຸກໂວຫາຣເມວ ລຠຕິ, ນ ອເຫຕຸກໂວຫາຣນ຺ຕິ ອພ຺ໂພຫາຣິກໍ ກຕໍ. ເອກໂຕ ລພ຺ຠມານກວເສນາຕິ ອເຫຕຸກຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທນິພ຺ພາເນຫິ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍຣຫິເຕຫິ ສຫ ລພ຺ຠມານກຣູປວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໘໖-໙໗. ຍສ຺ສໍ ປາຬິຍໍ ‘‘ອເຫຕຸກໍ ນາມມູເລນ ນ ເອກມູລໍ, ສເຫຕຸກໍ ນາມມູເລນ ເອກມູລ’’ນ຺ຕິ (ຍມ. ໑.ມູລຍມກ.໘໗) ປາໂຐ ອາຄໂຕ, ຕຕ຺ຖ ‘‘ເຍ ເກຈິ ນາມາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ນາມານໍ ນິທ຺ຘາຣິຕຕ຺ຕາ ‘‘ອເຫຕຸກໍ ສເຫຕຸກ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ນາມ’’ນ຺ຕິ ຈ ອິທໍ ວິຎ຺ຎາຍມານເມວາຕິ ນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍຕ຺ຖ ປນ ‘‘ອເຫຕຸກໍ ນາມໍ, ສເຫຕຸກໍ ນາມ’’ນ຺ຕິ (ຍມ. ໑.ມູລຍມກ.໘໗) ຈ ປາໂຐ, ຕຕ຺ຖ ສຸປາກຏຠາວຕ຺ຖໍ ‘‘ນາມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ.

ນິທ຺ເທສວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ມູລຍມກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.