.ນໂມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ.

ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣນິກາເຍ

ສຕ຺ຕກນິປາຕ-ຏີກາ

໑. ປຐມປຓ຺ຓາສກໍ

໑. ຘນວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ

໑-໑໐. ສຕ຺ຕກນິປາຕສ຺ສ ປຐໂມ ວຄ຺ໂຄ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ໂຖ.

໒. ອນຸສຍວຄ຺ໂຄ

໔.ປຸຄ຺ຄລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໔. ທຸຕິຍສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ເຖ ອຸຠໂຕ ອຸຠຍຖາ, ອຸຠໂຕ ອຸໂຠຫິ ຠາເຄຫິ ວິມຸຕ຺ໂຕຕິ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕ ເອກເທສສຣູເປກເສສນເຍນ. ທ຺ວີຫິ ຠາເຄຫີຕິ ກຣເຓ ນິສ຺ສກ຺ເກ ເຈຕໍ ພຫຸວຈນໍ. ອາວຸຕ຺ຕິອາທິວເສນ ອຍໍ ນິຍໂມ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ອຣູປສມາປຕ຺ຕິຍາ’’ຕິອາທິ. ເອເຕນ ‘‘ສມາປຕ຺ຕິຍາ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວິໂມກ຺ເຂນ, ມຄ຺ເຄນ ສມຸຈ຺ເຉທວິໂມກ຺ເຂນ ວິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ໂຕ ຕິປິຏກຈູຬນາຄຕ຺ເຖຣວາໂທ, ‘‘ນາມກາຍໂຕ ຣູປກາຍໂຕ ຈ ວິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ໂຕ ຕິປິຏກມຫາຣກ຺ຂິຕຕ຺ເຖຣວາໂທ, ‘‘ສມາປຕ຺ຕິຍາ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວິໂມກ຺ເຂນ ເອກວາຣໍ, ມຄ຺ເຄນ ສມຸຈ຺ເຉທວິໂມກ຺ເຂນ ເອກວາຣໍ ວິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ໂຕ ຕິປິຏກຈູຬາຠຍຕ຺ເຖຣວາໂທ ຈາຕິ ອິເມສໍ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ເຖຣວາທານໍ ເອກຊ຺ຌໍ ສງ຺ຄໂຫ ກໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຐມວາເທ ທ຺ວີຫິ ຠາເຄຫິ ວິມຸຕ຺ໂຕ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕ ວຸຕ຺ໂຕ, ທຸຕິຍວາເທ ອຸຠໂຕ ຠາຄໂຕ ວິມຸຕ຺ໂຕຕິ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕ, ຕຕິຍວາເທ ທ຺ວີຫິ ຠາເຄຫິ ທ຺ເວ ວາເຣ ວິມຸຕ຺ໂຕຕິ ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສຕິ. ວິມຸຕ຺ໂຕຕິ ກິເລເສຫິ ວິມຸຕ຺ໂຕ, ກິເລສວິກ຺ຂມ຺ຠນສມຸຈ຺ເຉທເນຫິ ວາ ກາຍໂຕ ວິມຸຕ຺ໂຕຫິ ອຕ຺ໂຖ.

ໂສຕິ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຣູປາວຈຣຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານມ຺ປິ ອຣູປາວຈຣຊ຺ຌານໍ ວິຍ ທຸວງ຺ຄິກໍ ອາເນຎ຺ຊປ຺ປຕ຺ຕນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕໍ ປນ ປທຏ຺ຐານໍ ກຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕ ນາມ ນ ໂຫຕິ ຣູປກາຍໂຕ ອວິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຕຎ຺ຫິ ກິເລສກາຍໂຕວ ວິມຸຕ຺ຕໍ, ນ ຣູປກາຍໂຕ, ຕສ຺ມາ ຕໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕ ນ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣູປ…ເປ… ປຎ຺ຈວິໂຘ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອຣູປສມາປຕ຺ຕີນນ຺ຕິ ນິທ຺ຘາຣເຓ ສາມິວຈນໍ. ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕອນາຄາມິໂນຕິ ຠູຕປຸພ຺ພຄຕິຍາ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ ອນາຄາມີ ນາມ ໂຫຕິ. ‘‘ຣູປີ ຣູປານິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິເກ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິອນ຺ເຕ ອຏ຺ຐ ວິໂມກ຺ເຂ ວຕ຺ວາ –

‘‘ຍໂຕ ຈ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂຸ ອິເມ ອຏ຺ຐ ວິໂມກ຺ເຂ ກາເຍນ ຜຸສິຕ຺ວາ ວິຫຣຕິ, ປຎ຺ຎາຍ ຈສ຺ສ ທິສ຺ວາ ອາສວາ ປຣິກ຺ຂີຓາ ໂຫນ຺ຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂຸ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ –

ຍທິປິ ມຫານິທາເນ (ທີ. ນິ. ໒.໑໓໐) ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປນ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ຕເສຏ຺ຐວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ, ອິຘ ປນ ສພ຺ພອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ເຕ ສງ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ‘‘ປຎ຺ຈວິໂຘ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ປາຬິ ປເນຕ຺ຖ…ເປ… ອຏ຺ຐວິໂມກ຺ຂລາຠິໂນ ວເສນ ອາຄຕາ’’ຕິ ອາຫ. ມຊ຺ຌິມນິກາເຍ ປນ ກີຏາຄິຣິສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໒.໑໘໒) –

‘‘ກຕໂມ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຄ຺ຄໂລ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕ? ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອກຈ຺ໂຈ ປຸຄ຺ຄໂລ ເຍ ເຕ ສນ຺ຕາ ວິໂມກ຺ຂາ ອຕິກ຺ກມ຺ມ ຣູເປ ອາຣຸປ຺ປາ, ເຕ ກາເຍນ ຜຸສິຕ຺ວາ ວິຫຣຕິ, ປຎ຺ຎາຍ ຈສ຺ສ ທິສ຺ວາ ອາສວາ ປຣິກ຺ຂີຓາ ໂຫນ຺ຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຄ຺ຄໂລ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ –

ອຣູປສມາປຕ຺ຕິວເສນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ຕາ, ເສຏ຺ໂຐ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓູປປຕ຺ຕິໂຕ. ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ຫິ ປຎ຺ຈສຸ ປຸຣິມາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສມາປຕ຺ຕິສີສໍ ນິໂຣຘໍ ນ ສມາປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ປຣິຍາເຍນ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ຕາ ນາມ. ອຏ຺ຐສມາປຕ຺ຕິລາຠີ ອນາຄາມີ ຕໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຕໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕຕິ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ຕເສຏ຺ໂຐ ນາມ.

ກຕໂມ ຈ ປຸຄ຺ຄໂລຕິອາທິ ປຸຄ຺ຄລປຎ຺ຎຕ຺ຕິປາຬິ. ຕຕ຺ຖ ກຕໂມຕິ ປຸຈ຺ຉາວຈນໍ. ປຸຄ຺ຄໂລຕິ ອສາຘາຣຓໂຕ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພວຈນໍ. ອິຘາຕິ ອິຘສ຺ມິໍ ສາສເນ. ເອກຈ຺ໂຈຕິ ເອໂກ. ອຏ຺ຐ ວິໂມກ຺ເຂ ກາເຍນ ຜຸສິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີຕິ ອຏ຺ຐ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນາມກາຍໂຕ ປຏິລຠິຕ຺ວາ ວິຫຣຕິ. ປຎ຺ຎາຍ ຈສ຺ສ ທິສ຺ວາ ອາສວາ ປຣິກ຺ຂີຓາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍ ສງ຺ຂາຣຄຕໍ, ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ຈຕ຺ຕາໂຣປິ ອາສວາ ປຣິກ຺ຂີຓາ ໂຫນ຺ຕິ. ທິສ຺ວາຕິ ທສ຺ສນເຫຕຸ. ນ ຫິ ອາສເວ ປຎ຺ຎາຍ ປສ຺ສນ຺ຕິ, ທສ຺ສນກາຣຓາ ປນ ປຣິກ຺ຂີຓາ ທິສ຺ວາ ປຣິກ຺ຂີຓາຕິ ວຸຕ຺ຕາ ທສ຺ສນາຍຕ຺ຕປຣິກ຺ຂຍຕ຺ຕາ. ເອວຎ຺ຫິ ທສ຺ສນໍ ອາສວານໍ ຂຍສ຺ສ ປຸຣິມກິຣິຍາຠາເວນ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ໂຕຕິ ວິເສສໂຕ ປຎ຺ຎາຍ ເອວ ວິມຸຕ຺ໂຕ, ນ ຕສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານຠູເຕນ ອຏ຺ຐວິໂມກ຺ຂສງ຺ຂາເຕນ ສາຕິສເຍນ ສມາຘິນາຕິ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ໂຕ. ໂຍ ອຣິໂຍ ອນຘິຄຕອຏ຺ຐວິໂມກ຺ໂຂ ສພ຺ພໂສ ອາສເວຫິ ວິມຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອຘິຄເຕປິ ຫິ ຣູປຊ຺ຌານວິໂມກ຺ເຂ ນ ໂສ ສາຕິສຍສມາຘິນິສ຺ສິໂຕຕິ ນ ຕສ຺ສ ວເສນ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ຕຕາ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ. ອຣູປຊ຺ຌາເນສຸ ປນ ເອກສ຺ມິມ຺ປິ ສຕິ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕເຍວ ນາມ ໂຫຕິ. ເຕນ ຫິ ອຏ຺ຐວິໂມກ຺ເຂກເທເສນ ຕໍນາມທານສມຕ຺ເຖນ ອຏ຺ຐວິໂມກ຺ຂລາຠີຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສມຸທາເຍ ຫິ ປວຕ຺ໂຕ ໂວຫາໂຣ ອວຍເວປິ ທິສ຺ສຕິ ຍຖາ ຕໍ ‘‘ສຕ຺ຕິສໂຍ’’ຕິ ອນວເສສໂຕ ອາສວານໍ ປຣິກ຺ຂີຓຕ຺ຕາ. ອຏ຺ຐວິໂມກ຺ຂປຏິກ຺ເຂປວເສເນວ ນ ເອກເທສຠູຕຣູປຊ຺ຌານປ຺ປຏິກ຺ເຂປວເສນ. ເອວຎ຺ຫິ ອຣູປຊ຺ຌາເນກເທສາຠາເວປິ ອຏ຺ຐວິໂມກ຺ຂປຏິກ຺ເຂໂປ ນ ໂຫຕີຕິ ສິທ຺ຘໍ ໂຫຕິ. ອຣູປາວຈຣຊ຺ຌາເນສຸ ຫິ ເອກສ຺ມິມ຺ປິ ສຕິ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕເຍວ ນາມ ໂຫຕິ.

ຜຸຏ຺ຐນ຺ຕໍ ສຈ຺ຉິກໂຕຕິ ຜຸຏ຺ຐານໍ ອນ຺ໂຕ ຜຸຏ຺ຐນ຺ໂຕ, ຜຸຏ຺ຐານໍ ອຣູປຊ຺ຌານານໍ ອນນ຺ຕໂຣ ກາໂລຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍເຄ ເຈຕໍ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ຕໍ ຜຸຏ຺ຐານນ຺ຕຣກາລເມວ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພໍ ສຈ຺ຉິກໂຕ ສຈ຺ຉິກຣຓູປາເຍນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຠາວນປຸໍສກໍ ວາ ເອຕໍ ‘‘ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ໂຍ ຫິ ອຣູປຊ຺ຌາເນນ ຣູປກາຍໂຕ ນາມກາເຍກເທສໂຕ ຈ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວິໂມກ຺ເຂນ ວິມຸຕ຺ໂຕ, ເຕນ ນິໂຣຘສງ຺ຂາໂຕ ວິໂມກ຺ໂຂ ອາໂລຈິໂຕ ປກາສິໂຕ ວິຍ ໂຫຕິ, ນ ປນ ກາເຍນ ສຈ຺ຉິກໂຕ. ນິໂຣຘໍ ປນ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ເອກຈ຺ເຈສຸ ອາສເວສຸ ເຂປິເຕສຸ ເຕນ ໂສ ສຈ຺ຉິກໂຕ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພໍ ນິໂຣຘໍ ຍຖາອາໂລຈິຕໍ ນາມກາເຍນ ສຈ຺ຉິ ກໂຣຕີຕິ ‘‘ກາຍສກ຺ຂີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ຕຸ ‘‘ວິມຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ເອກຈ຺ຈານໍ ອາສວານໍ ອປຣິກ຺ຂີຓຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ຌານຜສ຺ສໍ ປຐມໍ ຜຸສຕິ, ປຈ຺ຉາ ນິໂຣຘໍ ນິພ຺ພານໍ ສຈ຺ຉິກໂຣຕີ’’ຕິ. ອຍໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣູປສມາປຕ຺ຕີນໍ ເອເກກໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ສງ຺ຂາເຣ ສມ຺ມສິຕ຺ວາ ກາຍສກ຺ຂິຠາວໍ ປຕ຺ຕານໍ ຈຕຸນ຺ນໍ, ນິໂຣຘາ ວຸຏ຺ຐາຍ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄປ຺ປຕ຺ຕອນາຄາມິໂນ ຈ ວເສນ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕ ວິຍ ປຎ຺ຈວິໂຘ ນາມ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຠິຘມ຺ມຏີກາຍໍ (ປຸ. ປ. ມູລຏີ. ໒໔) ‘‘ກາຍສກ຺ຂິມ຺ຫິປິ ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ອາສວາຕິ ເຫຏ຺ຐິມມຄ຺ຄວຊ຺ຌາ ອາສວາ.

ທິຏ຺ຐນ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕຕິ ທສ຺ສນສງ຺ຂາຕສ຺ສ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄຎາຓສ຺ສ ອນນ຺ຕຣໍ ປຕ຺ໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ປຕ຺ໂຕ’’ຕິປິ ປາໂຐ. ເອເຕນ ຈຕຸສຈ຺ຈທສ຺ສນສງ຺ຂາຕາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ນິໂຣຘສ຺ສ ປຕ຺ຕຕໍ ທີເປຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ທຸກ຺ຂາ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາຍາຕິ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ. ປຐມຜລຏ຺ຐໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຏ຺ຐາ ທິຏ຺ຐິປ຺ປຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ໂສປິ ກາຍສກ຺ຂີ ວິຍ ຉພ຺ພິໂຘ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຍຖາ ປນ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ໂຕ, ເອວໍ ອຍມ຺ປິ ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສໂກ ຈຕູຫິ ອຣູປຊ຺ຌາເນຫິ ວຸຏ຺ຐາຍ ທິຏ຺ຐິປ຺ປຕ຺ຕຠາວປ຺ປຕ຺ຕາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຈາຕິ ປຎ຺ຈວິໂຘ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສທ຺ຘາວິມຸຕ຺ເຕປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອິທໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ທຸກ຺ຂໍ, ນ ອິໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ. ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕີຕິ ຐເປຕ຺ວາ ຕຓ຺ຫໍ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈນ຺ຕິ ຍາຖາວໂຕ ປຊານາຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ຕຓ຺ຫາ ທຸກ຺ຂໍ ຊເນຕິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ, ຕໂຕ ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ສມຸເທຕິ, ຕສ຺ມາ ນໍ ‘‘ອຍໍ ທຸກ຺ຂສມຸທໂຍ’’ຕິ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ອິທໍ ທຸກ຺ຂຎ຺ຈ ສມຸທໂຍ ຈ ນິພ຺ພານໍ ປຕ຺ວາ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ອປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ‘‘ອຍໍ ທຸກ຺ຂນິໂຣໂຘ’’ຕິ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕິ. ອຣິໂຍ ປນ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄ ຕໍ ທຸກ຺ຂນິໂຣຘໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ເຕນ ຕໍ ‘‘ອຍໍ ທຸກ຺ຂນິໂຣຘຄາມິນີ ປຏິປທາ’’ຕິ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ນານາກ຺ຂເຓ ສຈ຺ຈວວຕ຺ຖານໍ ທສ຺ສິຕໍ. ອິທານິ ຕໍ ເອກກ຺ຂເຓ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຖາຄຕປ຺ປເວທິຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາຄຕປ຺ປເວທິຕາຕິ ຕຖາຄເຕນ ໂພຘິມຓ຺ເຑ ປຏິວິທ຺ຘາ ວິທິຕາ ປາກຏາ ກຕາ. ຘມ຺ມາຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມາ. ໂວທິຏ຺ຐາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ສຸທິຏ຺ຐາ. ໂວຈຣິຕາຕິ ສຸຈຣິຕາ, ປຎ຺ຎາຍ ສຸຏ຺ຐຸ ຈຣາປິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍນ຺ຕິ ອຍໍ ເອວຣູໂປ ປຸຄ຺ຄໂລ ທິຏ຺ຐິປ຺ປຕ຺ໂຕຕິ.

ສທ຺ຘາຍ ວິມຸຕ຺ໂຕຕິ ສທ຺ທຫນວເສນ ວິມຸຕ຺ໂຕ. ເອເຕນ ສພ຺ພຖາ ອວິມຸຕ຺ຕສ຺ສປິ ສທ຺ຘາມຕ຺ເຕນ ວິມຸຕ຺ຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ສທ຺ຘາວິມຸຕ຺ໂຕຕິ ວາ ສທ຺ຘາຍ ອຘິມຸຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິໍ ປນ ເນສໍ ກິເລສປ຺ປຫາເນ ນານຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖີຕິ? ນຕ຺ຖິ. ອຖ ກສ຺ມາ ສທ຺ຘາວິມຸຕ຺ໂຕ ທິຏ຺ຐິປ຺ປຕ຺ຕໍ ນ ປາປຸຓາຕີຕິ? ອາຄມນີຍນານຕ຺ເຕນ. ທິຏ຺ຐິປ຺ປຕ຺ໂຕ ຫິ ອາຄມນມ຺ຫິ ກິເລເສ ວິກ຺ຂມ຺ເຠນ຺ໂຕ ອປ຺ປທຸກ຺ເຂນ ອກສິເຣນ ອກິລມນ຺ໂຕວ ສກ຺ໂກຕິ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕຸໍ, ສທ຺ຘາວິມຸຕ຺ໂຕ ປນ ທຸກ຺ເຂນ ກສິເຣນ ກິລມນ຺ໂຕ ສກ຺ໂກຕິ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕຸໍ, ຕສ຺ມາ ສທ຺ຘາວິມຸຕ຺ໂຕ ທິຏ຺ຐິປ຺ປຕ຺ຕໍ ນ ປາປຸຓາຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເອຕສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິ. ສທ຺ທຫນ຺ຕສ຺ສາຕິ ‘‘ເອກໍສໂຕ ອຍໍ ປຏິປທາ ກິເລສກ຺ຂຍໍ ອາວຫຕິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ຠາສິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອວໍ ສທ຺ທຫນ຺ຕສ຺ສ. ຍສ຺ມາ ປນສ຺ສ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາທີຫິ ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາປຫານວເສນ ຠາວນາຍ ປຸພ຺ເພນາປຣໍ ວິເສສໍ ປສ຺ສໂຕ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຈກ຺ຂຕາປິ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສທ຺ທຫນ຺ຕສ຺ສ ວິຍາ’’ຕິ. ເສສປທທ຺ວຍໍ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຸພ຺ພຠາຄມຄ຺ຄຠາວນາຕິ ວຈເນນ ອາຄມນີຍນານຕ຺ເຕນ ທິຏ຺ຐິປ຺ປຕ຺ຕສທ຺ຘາວິມຸຕ຺ຕານໍ ປຎ຺ຎານານຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ສິຕໍ. ອຠິຘມ຺ມຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ (ປຸ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໒໘) ‘‘ເນສໍ ກິເລສປ຺ປຫາເນ ນານຕ຺ຕໍ ນຕ຺ຖິ, ປຎ຺ຎາຍ ນານຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖິເຍວາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ອາຄມນີຍນານຕ຺ເຕເນວ ສທ຺ຘາວິມຸຕ຺ໂຕ ທິຏ຺ຐິປ຺ປຕ຺ຕໍ ນ ປາປຸຓາຕີຕິ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ກຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອາຣມ຺ມຓໍ ຍາຖາວໂຕ ຘາເຣຕິ ອວຘາເຣຕີຕິ ຘມ຺ໂມ, ປຎ຺ຎາ. ຕໍ ປຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕໍ ຘມ຺ມໍ ອຘິມຕ຺ຕຕາຍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕໍ ອນຸສ຺ສຣຕີຕິ ຘມ຺ມານຸສາຣີ. ເຕນາຫ ‘‘ຘມ຺ໂມ’’ຕິອາທິ. ປຎ຺ຎາປຸພ຺ພງ຺ຄມນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາປຘານໍ. ‘‘ສທ຺ຘໍ ອນຸສ຺ສຣຕິ, ສທ຺ຘາປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວຕີ’’ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ເອເສວ ນໂຍຕິ ອຕິທິສຕິ. ປຎ຺ຎໍ ວາເຫຕີຕິ ປຎ຺ຎາວາຫີ, ປຎ຺ຎໍ ສາຕິສຍໍ ປວຕ຺ເຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ປຎ຺ຎາປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ອຣິຍມຄ຺ຄໍ ຠາເວຕີ’’ຕິ. ປຎ຺ຎາ ວາ ປຸຄ຺ຄລໍ ວາເຫຕິ ນິພ຺ພານາຠິມຸຂໍ ຄເມຕີຕິ ປຎ຺ຎາວາຫີ. ສທ຺ຘາວາຫີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ອິມິນາ ນເຍເນວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ຕາທິກຖາຕິ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ຕາທີສຸ ອາຄມນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ວຕ຺ຕພ຺ພກຖາ. ຕສ຺ມາຕິ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໗໗໓, ໘໘໙) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຕໂຕ ເອວ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄສໍວຓ຺ຓນາຍໍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໒.໗໗໓) ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ປຸຄ຺ຄລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ອຸທກູປມາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໕. ປຎ຺ຈເມ ເອກນ຺ຕກາຬເກຫີຕິ ນຕ຺ຖິກວາທອເຫຕຸກວາທອກິຣິຍວາທສງ຺ຂາເຕຫິ ນິຍຕມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຘມ຺ເມຫິ. ເຕນາຫ ‘‘ນິຍຕມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ເອວໍ ປຸຄ຺ຄໂລຕິ ອິມິນາ ກາຣເຓນ ເອກວາຣໍ ນິມຸຄ຺ໂຄ ນິມຸຄ຺ໂຄເຍວ ໂສ ໂຫຕິ. ເອຕສ຺ສ ຫິ ປຸນ ຠວໂຕ ວຸຏ຺ຐານໍ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ວທນ຺ຕິ ມກ຺ຂລິໂຄສາລາທໂຍ ວິຍ. ເຫຏ຺ຐາ ເຫຏ຺ຐາ ນຣກຄ຺ຄີນໍເຍວ ອາຫາໂຣ. ສາຘຸ ສທ຺ຘາ ກຸສເລສູຕິ ກຸສລຘມ຺ເມສຸ ສທ຺ຘາ ນາມ ສາຫຸ ລທ຺ຘກາຕິ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊຕິ, ໂສ ຕາວຕ຺ຕເກເນວ ກຸສເລນ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊຕິ ນາມ. ສາຘຸ ຫິຣີຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຈງ຺ກວາເຣຕິ ຣຊການໍ ຂາຣປຣິສ຺ສາວເນ, ສຸຣາປຣິສ຺ສາວເນ ວາ. ເອວໍ ປຸຄ຺ຄໂລຕິ ‘‘ເອວໍ ສາຘຸ ສທ຺ຘາ’’ຕິ ອິເມສໍ ສທ຺ຘາທີນໍ ວເສນ ເອກວາຣໍ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊິຕ຺ວາ ເຕສໍ ປຣິຫານິຍາ ປຸນ ນິມຸຊ຺ຊຕິເຍວ ເທວທຕ຺ຕາທໂຍ ວິຍ. ເທວທຕ຺ໂຕ ຫິ ອຏ຺ຐ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ປຎ຺ຈ ຈ ອຠິຎ຺ຎາໂຍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາປິ ປຸນ ພຸທ຺ຘານໍ ປຏິປກ຺ຂຕາຍ ເຕຫິ ຄຸເຓຫິ ປຣິຫີໂນ ຣຸຫິຣຸປ຺ປາທກມ຺ມໍ ສງ຺ຆເຠທກມ຺ມຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ທຸຕິຍຈິຕ຺ຕວາເຣນ ຈຸຕິຈິຕ຺ຕມນນ຺ຕຣາ ນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ. ໂກກາລິໂກ ທ຺ເວ ອຄ຺ຄສາວເກ ອຸປວທິຕ຺ວາ ປທຸມນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ.

ເນວ ຫາຍຕິ ໂນ ວຑ຺ຒຕີຕິ ອປ຺ປໂຫນກກາເລປິ ນ ຫາຍຕິ, ປໂຫນກກາເລປິ ນ ວຑ຺ຒຕິ. ອຸຠຍມ຺ປິ ປເນຕໍ ອຄາຣິເກນປິ ອນຄາຣິເກນປິ ທີເປຕພ຺ພໍ. ເອກຈ຺ໂຈ ຫິ ອຄາຣິໂກ ອປ຺ປໂຫນກກາເລ ປກ຺ຂິກຠຕ຺ຕໍ ວສ຺ສິກໍ ວາ ອຸປນິພນ຺ຘາເປສິ, ໂສ ປຈ຺ຉາ ປໂຫນກກາເລປິ ປກ຺ຂິກຠຕ຺ຕາທິມຕ຺ຕເມວ ປວຕ຺ເຕຕິ. ອນຄາຣິໂກປິ ອາທິມ຺ຫິ ອປ຺ປໂຫນກກາເລ ອຸທ຺ເທສໍ ຘຸຕງ຺ຄໍ ວາ ຄຓ຺ຫາຕິ, ເມຘາວີ ພລວີຣິຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປໂຫນກກາເລ ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິໍ ນ ກໂຣຕິ. ເອວໍ ປຸຄ຺ຄໂລຕິ ເອວໍ ອິມາຍ ສທ຺ຘາທີນໍ ຐິຕິຍາ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຐິໂຕ ນາມ ໂຫຕິ. ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຕຣຕີຕິ ສກທາຄາມິປຸຄ຺ຄໂລ ກິເລສຕນຸຕາຍ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຄນ຺ຕພ຺ພທິສາຠິມຸໂຂ ຕຣຕິ ນາມ.

ປຏິຄາຘປ຺ປຕ຺ໂຕ ໂຫຕີຕິ ອນາຄາມິປຸຄ຺ຄລໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ອິເມ ປນ ສຕ຺ຕ ປຸຄ຺ຄລາ ອຸທໂກປເມນ ທີປິຕາ. ສຕ຺ຕ ກິຣ ຊງ຺ຆວາຓິຊາ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄປ຺ປຏິປນ຺ນາ ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ເອກໍ ປຸຓ຺ຓນທິໍ ປາປຸຓິໍສຸ. ເຕສຸ ປຐມໍ ໂອຕິຓ຺ໂຓ ອຸທກຠີຣຸໂກ ປຸຣິໂສ ໂອຕິຓ຺ຓຏ຺ຐາເນເຍວ ນິມຸຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຸນ ສຓ຺ຐາຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ, ອວສ຺ສໍວ ມຈ຺ຉກຈ຺ຉປຠຕ຺ຕໍ ຊາໂຕ. ທຸຕິໂຍ ໂອຕິຓ຺ຓຏ຺ຐາເນ ນິມຸຊ຺ຊິຕ຺ວາ ສກິໍ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຸນ ນິມຸຄ຺ໂຄ ອຸຏ຺ຐາຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ, ອນ຺ໂຕເຍວ ມຈ຺ຉກຈ຺ຉປຠຕ຺ຕໍ ຊາໂຕ. ຕຕິໂຍ ນິມຸຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐິໂຕ ມຊ຺ເຌ ນທິຍາ ຐຕ຺ວາ ເນວ ໂອຣໂຕ ອາຄນ຺ຕຸໍ, ນ ປາຣໍ ຄນ຺ຕຸໍ ອສກ຺ຂິ. ຈຕຸຕ຺ໂຖ ອຸຏ຺ຐາຍ ຐິໂຕ ອຸຕ຺ຕຣຓຕິຕ຺ຖໍ ໂອໂລເກສິ. ປຎ຺ຈໂມ ອຸຕ຺ຕຣຓຕິຕ຺ຖໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ປຕຣຕິ. ຉຏ຺ໂຐ ຕໍ ທິສ຺ວາ ປາຣິມຕີຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກຏິປ຺ປມາເຓ ອຸທເກ ຐິໂຕ. ສຕ຺ຕໂມ ປາຣິມຕີຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຄນ຺ຘຈຸຓ຺ຓາທີຫິ ນ຺ຫຕ຺ວາ ວຣວຕ຺ຖາທີນິ ນິວາເສຕ຺ວາ ສຸຣຠິວິເລປນໍ ວິລິມ຺ປິຕ຺ວາ ນີລຸປ຺ປລມາລາທີນິ ປິລນ຺ຘິຕ຺ວາ ນານາລງ຺ກາຣປ຺ປຏິມຓ຺ຑິໂຕ ມຫານຄຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ປາສາທມາຣຸຫິຕ຺ວາ ອຸຕ຺ຕມໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ຊຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຊງ຺ຆວາຓິຊາ ວິຍ ອິເມ ສຕ຺ຕ ປຸຄ຺ຄລາ, ນທີ ວິຍ ວຏ຺ຏໍ, ປຐມສ຺ສ ອຸທກຠີຣຸກສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ໂອຕິຓ຺ຓຏ຺ຐາເນເຍວ ນິມຸຊ຺ຊນໍ ວິຍ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິກສ຺ສ ວຏ຺ເຏ ນິມຸຊ຺ຊນໍ, ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິມຸຊ຺ຊນປຸຣິໂສ ວິຍ ສທ຺ຘາທີນໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິມຕ຺ຖເກນ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຕາສໍ ຫານິຍາ ນິມຸຄ຺ຄປຸຄ຺ຄໂລ, ມຊ຺ເຌ ນທິຍາ ຐຕ຺ວາ ວິຍ ສທ຺ຘາທີນໍ ຐິຕິຍາ ຐິຕິປຸຄ຺ຄໂລ, ອຸຕ຺ຕຣຓຕິຕ຺ຖໍ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ວິຍ ໂສຕາປນ຺ໂນ, ປຕຣນ຺ຕປຸຣິໂສ ວິຍ ກິເລສກາມາວຏ຺ຏຕາຍ ປຕຣນ຺ໂຕ ສກທາຄາມີ, ຕຣິຕ຺ວາ ກຏິມຕ຺ເຕ ອຸທເກ ຐິຕປຸຣິໂສ ວິຍ ອນາວຏ຺ຏຘມ຺ມຕ຺ຕາ ອນາຄາມີ, ນ຺ຫຕ຺ວາ ປາຣິມຕີຣໍ ອຸຕ຺ຕຣິຕ຺ວາ ຖເລ ຐິຕປຸຣິໂສ ວິຍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂອເຆ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ນິພ຺ພານຖເລ ຐິໂຕ ຂີຓາສວພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ, ຖເລ ຐິຕປຸຣິສສ຺ສ ນຄຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ປາສາທໍ ອາຣຸຍ຺ຫ ອຸຕ຺ຕມໂຠຊນຠຸຎ຺ຊນໍ ວິຍ ຂີຓາສວສ຺ສ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓສມາປຕ຺ຕິໍ ອປ຺ເປຕ຺ວາ ວີຕິນາມນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອຸທກູປມາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖-໙. ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສີສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໑໖-໑໙. ຉຏ຺ເຐ ‘‘ອິຘ ສມສີສີ ກຖິໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເອວໍ ສມສີສິຕໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂສ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິມາຫ. ໂຣຄວເສນ ສມສີສີ ໂຣຄສມສີສີ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ເອກປ຺ປຫາເຣເນວາຕິ ເອກເວລາຍເມວ. ໂຍ ຈກ຺ຂຸໂຣຄາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ສຕິ ‘‘ອິໂຕ ອນຸຏ຺ຐິໂຕ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປສິ, ອຖສ຺ສ ອຣຫຕ຺ຕຎ຺ຈ ໂຣຄໂຕ ວຸຏ຺ຐານຎ຺ຈ ເອກກາລເມວ ໂຫຕິ, ອຍໍ ໂຣຄສມສີສີ ນາມ. ອິຣິຍາປຖສ຺ສ ປຣິໂຍສານນ຺ຕິ ອິຣິຍາປຖນ຺ຕຣສມາໂຍໂຄ. ໂຍ ຐານາທີສຸ ອິຣິຍາປເຖສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ອຘິຏ຺ຐາຍ ‘‘ອວິໂກເປຕ຺ວາວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປສິ. ອຖສ຺ສ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິ ຈ ອິຣິຍາປຖວິໂກປນຎ຺ຈ ເອກປ຺ປຫາເຣເນວ ໂຫຕິ, ອຍໍ ອິຣິຍາປຖສມສີສີ ນາມ. ຊີວິຕສມສີສີ ນາມາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ປລິໂພຘສີສໍ ມາໂນ, ປຣາມາສສີສໍ ທິຏ຺ຐິ, ວິກ຺ເຂປສີສໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈໍ, ກິເລສສີສໍ ອວິຊ຺ຊາ, ອຘິໂມກ຺ຂສີສໍ ສທ຺ຘາ, ປຄ຺ຄຫສີສໍ ວີຣິຍໍ, ອຸປຏ຺ຐານສີສໍ ສຕິ, ອວິກ຺ເຂປສີສໍ ສມາຘິ, ທສ຺ສນສີສໍ ປຎ຺ຎາ, ປວຕ຺ຕສີສໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ຈຸຕິສີສໍ ວິໂມກ຺ໂຂ, ສງ຺ຂາຣສີສໍ ນິໂຣໂຘ’’ຕິ ປຏິສມ຺ຠິທາຍໍ (ປຏິ. ມ. ໓.໓໓) ວຸຕ຺ເຕສຸ ສຕ຺ຕຣສສຸ ສີເສສຸ ປວຕ຺ຕສີສໍ ກິເລສສີສນ຺ຕິ ທ຺ເວ ສີສານິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕານິ – ‘‘ອປຸພ຺ພໍ ອຈຣິມໍ ອາສວປຣິຍາທານຎ຺ຈ ໂຫຕິ ຊີວິຕປຣິຍາທານຎ຺ຈາ’’ຕິ ວຈນໂຕ. ເຕສຸ ກິເລສສີສໍ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄ ປຣິຍາທິຍຕິ, ປວຕ຺ຕສີສໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຈຸຕິຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທິຍຕິ. ຕຕ຺ຖ ອວິຊ຺ຊາປຣິຍາທາຍກໍ ຈິຕ຺ຕໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປຣິຍາທາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍປຣິຍາທາຍກໍ ອວິຊ຺ຊໍ ປຣິຍາທາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ອຎ຺ຎໍ ອວິຊ຺ຊາປຣິຍາທາຍກໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ອຎ຺ຎໍ ຊີວິຕນ຺ທ຺ຣິຍປຣິຍາທາຍກໍ. ຍສ຺ສ ເຈຕໍ ສີສທ຺ວຍໍ ສມໍ ປຣິຍາທານໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ໂສ ຊີວິຕສມສີສີ ນາມ.

ກຖໍ ປນິທໍ ສມໍ ໂຫຕີຕິ? ວາຣສມຕາຍ. ຍສ຺ມິຎ຺ຫິ ວາເຣ ມຄ຺ຄວຸຏ຺ຐານໍ ໂຫຕິ, ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ເຄ ປຎ຺ຈ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓານິ, ສກທາຄາມິມຄ຺ເຄ ປຎ຺ຈ, ອນາຄາມິມຄ຺ເຄ ປຎ຺ຈ, ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄ ຈຕ຺ຕາຣີຕິ ເອກູນວີສຕິເມ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາເຓ ປຕິຏ຺ຐາຍ ຠວງ຺ຄໍ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພາຍໂຕ ອິມາຍ ວາຣສມຕາຍ ອິທໍ ອຸຠຍສີສປຣິຍາທານມ຺ປິ ສມໍ ໂຫຕີຕິ ອິມາຍ ວາຣສມຕາຍ. ວາຣສມວຸຕ຺ຕິທາຍເກນ ຫິ ມຄ຺ຄຈິຕ຺ເຕນ ອຕ຺ຕໂນ ອນນ຺ຕຣໍ ວິຍ ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ພາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓວາຣາ ຈ ກິເລສປຣິຍາທານສ຺ເສວ ວາຣາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕິ. ‘‘ວິມຸຕ຺ຕສ຺ມິໍ ວິມຸຕ຺ຕມິຕິ ຎາຓໍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໗໘; ສໍ. ນິ. ໓.໑໒, ໑໔) ວຈນໂຕ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓປຣິສມາປເນນ ກິເລສປຣິຍາທານໍ ສມ຺ປາປິຕໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອິມາຍ ວາຣວຸຕ຺ຕິຍາ ສມຕາຍ ກິເລສປຣິຍາທານຊີວິຕປຣິຍາທານານໍ ສມຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຍສ຺ມາ ປນສ຺ສ…ເປ... ຕສ຺ມາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

ອາຍຸໂນ ເວມຊ຺ຌໍ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ອນ຺ຕຣາວ ກິເລສປຣິນິພ຺ພາເນນ ປຣິນິພ຺ພາຍຕີຕິ ອນ຺ຕຣາປຣິນິພ຺ພາຍີ. ເຕນາຫ ‘‘ໂຍ ປຎ຺ຈສຸ ສຸທ຺ຘາວາເສສູ’’ຕິອາທິ. ເວມຊ຺ເຌຕິ ອວິຫາທີສຸ ຍຕ຺ຖ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ຕຕ຺ຖ ອາຍຸໂນ ເວມຊ຺ເຌ. ອາຍຸເວມຊ຺ຌໍ ອຸປຫຈ຺ຈ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປຣິນິພ຺ພາຍຕີຕິ ອຸປຫຈ຺ຈປຣິນິພ຺ພາຍີ. ເຕນາຫ ‘‘ໂຍ ຕຕ຺ເຖວາ’’ຕິອາທິ. ອສງ຺ຂາເຣນ ອປ຺ປໂຍເຄນ ອນຸສ຺ສາເຫນ ອກິລມນ຺ໂຕ ຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍຕາຍ ສຸເຂເນວ ປຣິນິພ຺ພາຍຕີຕິ ອສງ຺ຂາຣປຣິນິພ຺ພາຍີ. ເຕນາຫ ‘‘ໂຍ ເຕສໍເຍວາ’’ຕິອາທິ. ເຕສໍເຍວ ປຸຄ຺ຄລານນ຺ຕິ ນິທ຺ຘາຣເຓ ສາມິວຈນໍ. ອປ຺ປໂຍເຄນາຕິ ອຘິມຕ຺ຕປ຺ປໂຍເຄນ ວິນາ ອປ຺ປກສິເຣນ. ສສງ຺ຂາເຣນ ສປ຺ປໂຍເຄນ ກິລມນ຺ໂຕ ທຸກ຺ເຂນ ປຣິນິພ຺ພາຍຕີຕິ ສສງ຺ຂາຣປຣິນິພ຺ພາຍີ. ອຸທ຺ຘໍວາຫິຠາເວນ ອຸທ຺ຘມສ຺ສ ຕຓ຺ຫາໂສຕໍ ວຏ຺ຏໂສຕຎ຺ຈາຕິ, ອຸທ຺ຘໍ ວາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຏິລຠິຕພ຺ພໂຕ ອຸທ຺ຘມສ຺ສ ມຄ຺ຄໂສຕນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘໍໂຠໂຕ. ປຏິສນ຺ຘິວເສນ ອກນິຏ຺ຐໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອກນິຏ຺ຐຄາມີ.

ເອຕ຺ຖ ປນ ຈຕຸກ຺ກໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ໂຍ ຫິ ອວິຫໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ເທວໂລເກ ໂສເຘຕ຺ວາ ອກນິຏ຺ຐໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພາຍຕິ, ອຍໍ ອຸທ຺ຘໍໂສໂຕ ອກນິຏ຺ຐຄາມີ ນາມ. ອຍຎ຺ຫິ ອວິເຫສຸ ກປ຺ປສຫສ຺ສໍ ວສນ຺ໂຕ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕຸໍ ອສກ຺ກຸຓິຕ຺ວາ ອຕປ຺ປໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕຕ຺ຣາປິ ທ຺ເວ ກປ຺ປສຫສ຺ສານິ ວສນ຺ໂຕ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕຸໍ ອສກ຺ກຸຓິຕ຺ວາ ສຸທສ຺ສໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕຕ຺ຣາປິ ຈຕ຺ຕາຣິ ກປ຺ປສຫສ຺ສານິ ວສນ຺ໂຕ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕຸໍ ອສກ຺ກຸຓິຕ຺ວາ ສຸທສ຺ສິໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕຕ຺ຣາປິ ອຏ຺ຐ ກປ຺ປສຫສ຺ສານິ ວສນ຺ໂຕ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕຸໍ ອສກ຺ກຸຓິຕ຺ວາ ອກນິຏ຺ຐໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕຕ຺ຖ ວສນ຺ໂຕ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄໍ ອຘິຄຈ຺ຉຕິ. ຕຕ຺ຖ ໂຍ ອວິຫໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ທຸຕິຍໍ ວາ ຈຕຸຕ຺ຖໍ ວາ ເທວໂລກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພາຍຕິ, ອຍໍ ອຸທ຺ຘໍໂສໂຕ ນ ອກນິຏ຺ຐຄາມີ ນາມ. ໂຍ ກາມຠວໂຕ ຈວິຕ຺ວາ ອກນິຏ຺ເຐສຸ ປຣິນິພ຺ພາຍຕິ, ອຍໍ ນ ອຸທ຺ຘໍໂສໂຕ ອກນິຏ຺ຐຄາມີ ນາມ. ໂຍ ເຫຏ຺ຐາ ຈຕູສຸ ເທວໂລເກສຸ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພາຍຕິ, ອຍໍ ນ ອຸທ຺ຘໍໂສໂຕ ນ ອກນິຏ຺ຐຄາມີຕິ.

ເອເຕ ປນ ອວິເຫສຸ ອຸປ຺ປນ຺ນສມນນ຺ຕຣອາຍຸເວມຊ຺ຌໍ ອປ຺ປຕ຺ວາວ ປຣິນິພ຺ພາຍນວເສນ ຕໂຍ ອນ຺ຕຣາປຣິນິພ຺ພາຍິໂນ, ເອໂກ ອຸປຫຈ຺ຈປຣິນິພ຺ພາຍີ, ເອໂກ ອຸທ຺ຘໍໂສໂຕຕິ ປຎ຺ຈວິໂຘ, ອສງ຺ຂາຣສສງ຺ຂາຣປຣິນິພ຺ພາຍິວິຠາເຄນ ທສ ໂຫນ຺ຕິ, ຕຖາ ອຕປ຺ປສຸທສ຺ສສຸທສ຺ສີສູຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ທສກາຕິ ຈຕ຺ຕາຣີສໍ. ອກນິຏ຺ເຐ ປນ ອຸທ຺ຘໍໂສໂຕ ນຕ຺ຖິ, ຕໂຍ ອນ຺ຕຣາປຣິນິພ຺ພາຍິໂນ, ເອໂກ ອຸປຫຈ຺ຈປຣິນິພ຺ພາຍີຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ, ອສງ຺ຂາຣສສງ຺ຂາຣປຣິນິພ຺ພາຍິວິຠາເຄນ ອຏ຺ຐາຕິ ອຏ຺ຐຈຕ຺ຕາຣີສໍ ອນາຄາມິໂນ. ສຕ຺ຕມາທີສຸ ນຕ຺ຖິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສີສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ນິທ຺ທສວຕ຺ຖຸສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໐. ທສເມ ນິທ຺ທສວຕ຺ຖູນີຕິ ອາທິສທ຺ທໂລເປນາຍໍ ນິທ຺ເທໂສຕິ ອາຫ ‘‘ນິທ຺ທສາທິວຕ຺ຖູນີ’’ຕິ. ນຕ຺ຖິ ອິທານິ ອິມສ຺ສ ທສາຕິ ນິທ຺ທໂສ. ປຎ຺ໂຫຕິ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິໂຕ ອຕ຺ໂຖ. ປຸນ ທສວສ຺ໂສ ນ ໂຫຕີຕິ ເຕສໍ ມຕິມຕ຺ຕເມຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂສ ກິຣາ’’ຕິ ກິຣສທ຺ທຄ຺ຄຫຓໍ. ນິທ຺ທໂສຕິ ເຈຕໍ ວຈນມຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສ ນິພ຺ພີສາທິຠາວສ຺ສ ວິຍ ນິນ຺ນວາທິຠາວສ຺ສ ຈ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນ ເກວລຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄາເມ ວິຈຣນ຺ໂຕຕິ ຄາເມ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣນ຺ໂຕ. ນ ອິທໍ ຕິຕ຺ຖິຍານໍ ອຘິວຈນໍ ເຕສຸ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອຠາວາ, ສາສເນປິ ເສຂສ຺ສປິ ນ ອິທໍ ອຘິວຈນໍ, ກິມງ຺ຄໍ ປນ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ. ຍສ຺ສ ປເນຕໍ ອຘິວຈນໍ ເຍນ ຈ ກາຣເຓນ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຂີຓາສວສ຺ເສຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິກຠາໂວ ຫິສ຺ສ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ກາຣຓໍ. ປຣມ຺ປຣາຍ ອິຕຣານິ ຍານິ ປາຬິຍໍ ອາຄຕານິໍ.

ສິກ຺ຂາຍ ສມ຺ມເທວ ອາທານໍ ສິກ຺ຂາສມາທານໍ. ຕໍ ປນສ຺ສາ ປາຣິປູຣິຍາ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສິກ຺ຂາຕ຺ຕຍປູຣເຓ’’ຕິ. ສິກ຺ຂາຍ ວາ ສມ຺ມເທວ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຣກ຺ຂຓໍ ສິກ຺ຂາສມາທານໍ. ຕຎ຺ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ປູຣເຓນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນໍ ອຣກ຺ຂເຓ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ອຠາວໂຕ, ຣກ຺ຂເຓ ຈ ປຣິປູຣຓໂຕ. ພລວຈ຺ຉນ຺ໂທຕິ ທຬ຺ຫຈ຺ຉນ຺ໂທ. ອາຍຕິນ຺ຕິ ອນນ຺ຕຣານາຄຕທິວສາທິກາໂລ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ນ ອນາຄຕຠໂວຕິ ອາຫ ‘‘ອນາຄເຕ ປຸນທິວສາທີສຸປີ’’ຕິ. ສິກ຺ຂໍ ປຣິປູເຣນ຺ຕສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ນິພທ຺ຘຠຕ຺ຕິຕາ ອວິຄຕເປມຕາ. ເຕຠູມກຘມ຺ມານໍ ອນິຈ຺ຈາທິວເສນ ສມ຺ມເທວ ນິຊ຺ຌານໍ ຘມ຺ມນິສາມນາຕິ ອາຫ ‘‘ວິປສ຺ສນາເຍຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ຕຓ຺ຫາວິນເຍຕິ ຠງ຺ຄານຸປສ຺ສນາຎາຓານຸຠາວສິທ຺ເຘ ຕຓ຺ຫາວິກ຺ຂມ຺ຠເນ. ເອກີຠາເວຕິ ຄຓສງ຺ຄຓິກາກິເລສສງ຺ຄຓິກາວິຄມສິທ຺ເຘ ວິເວກວາເສ. ວີຣິຍາຣມ຺ເຠຕິ ສມ຺ມປ຺ປຘານສ຺ສ ປຄ຺ຄຓ຺ຫເນ. ຕໍ ປນ ສພ຺ພໂສ ວີຣິຍສ຺ສ ປຣິພ຺ຣູຫນໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ກາຍິກເຈຕສິກສ຺ສ ວີຣິຍສ຺ສ ປູຣເຓ’’ຕິ. ສຕິຍຎ຺ເຈວ ນິປກຠາເວ ຈາຕິ ສໂຕກາຣິຕາຍ ເຈວ ສມ຺ປຊານກາຣິຕາຍ ຈ. ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ຎພເລເນວ ຫິ ວີຣິຍາຣມ຺ໂຠ ອິຊ຺ຌຕິ. ທິຏ຺ຐິປຏິເວເຘຕິ ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ປຏິວິຊ຺ຌເນ. ເຕນາຫ ‘‘ມຄ຺ຄທສ຺ສເນ’’ຕິ.

ນິທ຺ທສວຕ຺ຖຸສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອນຸສຍວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ວຊ຺ຊິສຕ຺ຕກວຄ຺ໂຄ

໑. ສາຣນ຺ທທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໑. ຕຕິຍສ຺ສ ປຐເມ ເທວາຍຕນຠາເວນ ຈິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ໂລກສ຺ສ ຈິຕ຺ຕີກາຣຏ຺ຐານຕາຍ ຈ ເຈຕິຍໍ ອໂຫສິ. ຍາວກີວນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໒.໑໓໔) ເອກເມເວຕໍ ປທໍ ອນິຍມໂຕ ປຣິມາຓວາຈີ. ກາໂລ ເຈຕ຺ຖ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຍຕ຺ຕກໍ ກາລ’’ນ຺ຕິ. ອຠິຓ຺ຫໍ ສນ຺ນິປາຕາຕິ ນິຈ຺ຈສນ຺ນິປາຕາ. ຕໍ ປນ ນິຈ຺ຈສນ຺ນິປາຕຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ທິວສສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສນ຺ນິປາຕພຫຸລາຕິ ປຈຸຣສນ຺ນິປາຕາ. ໂວສານນ຺ຕິ ສງ຺ໂກຈໍ. ‘‘ວຸທ຺ຘິເຍວາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຠິຓ຺ຫໍ ອສນ຺ນິປຕນ຺ຕາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາກຸລາຕິ ຂຸຠິຕາ ນ ປສນ຺ນາ. ຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ວຄ຺ຄພນ຺ຘໂຕ ວິຠຊ຺ຊ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ຫຸຕ຺ວາ.

ສນ຺ນິປາຕເຠຣິຍາຕິ ສນ຺ນິປາຕາໂຣຈນເຠຣິຍາ. ອທ຺ຘຠຸຕ຺ຕາ ວາຕິ ສາມິຠຸຕ຺ຕາ ວາ. ໂອສີທມາເນຕິ ຫາຍມາເນ.

ສຸງ຺ກນ຺ຕິ ຠຓ຺ຑໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕຫິ ປພ຺ພຕຂຓ຺ຑນາທິຕິຕ຺ຖຄາມທ຺ວາຣາທີສຸ ຣາຊປຸຣິສານໍ ທາຕພ຺ພຠາຄໍ. ພລິນ຺ຕິ ນິປ຺ຜນ຺ນສສ຺ສາທິໂຕ ຉຠາຄໍ ສຕ຺ຕຠາຄນ຺ຕິອາທິນາ ລທ຺ຘພ຺ພກຣໍ. ທຓ຺ຑນ຺ຕິ ທສວີສຕິກຫາປຓາທິກໍ ອປຣາຘານຸຣູປໍ ຄເຫຕພ຺ພຘນທຓ຺ຑໍ. ວຊ຺ຊິຘມ຺ມນ຺ຕິ ວຊ຺ຊິຣາຊຘມ຺ມໍ. ອິທານິ ອປຎ຺ຎຕ຺ຕປຎ຺ຎາປນາທີສຸ ຕປ຺ປຏິກ຺ເຂເປ ຈ ອາທີນວານິສໍເສ ຈ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕສ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປາຣິຈຣິຍກ຺ຂມາຕິ ອຸປຏ຺ຐານກ຺ຂມາ. ໂປຣາຓໍ ວຊ຺ຊິຘມ຺ມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸພ຺ເພ ກິຣ ວຊ຺ຊິຣາຊາໂນ ‘‘ອຍໍ ໂຈໂຣ’’ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ທສ຺ສິເຕ ‘‘ຄຓ຺ຫຖ ນໍ ໂຈຣ’’ນ຺ຕິ ອວຕ຺ວາ ວິນິຈ຺ຉຍມຫາມຕ຺ຕານໍ ເທນ຺ຕິ. ເຕ ວິນິຈ຺ຉິນິຕ຺ວາ ສເຈ ອໂຈໂຣ ໂຫຕິ, ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ຕິ. ສເຈ ໂຈໂຣ, ອຕ຺ຕນາ ກິຎ຺ຈິ ອກຕ຺ວາ ໂວຫາຣິການໍ ເທນ຺ຕິ, ເຕປິ ວິນິຈ຺ຉິນິຕ຺ວາ ອໂຈໂຣ ເຈ, ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ຕິ. ໂຈໂຣ ເຈ, ສຸຕ຺ຕຘຣານໍ ເທນ຺ຕິ. ເຕປິ ວິນິຈ຺ຉິນິຕ຺ວາ ອໂຈໂຣ ເຈ, ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ຕິ. ໂຈໂຣ ເຈ, ອຏ຺ຏກຸລິການໍ ເທນ຺ຕິ, ເຕປິ ຕເຖວ ກຕ຺ວາ ເສນາປຕິສ຺ສ, ເສນາປຕິ ອຸປຣາຊສ຺ສ, ອຸປຣາຊາ ຣຎ຺ໂຎ. ຣາຊາ ວິນິຈ຺ຉິນິຕ຺ວາ ສເຈ ອໂຈໂຣ ໂຫຕິ, ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕິ. ສເຈ ປນ ໂຈໂຣ ໂຫຕິ, ປເວຓິປຓ຺ຓກໍ ວາຈາເປຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ເຍນ ອິທໍ ນາມ ກຕໍ, ຕສ຺ສ ອຍໍ ນາມທຓ຺ໂຑ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ຣາຊາ ຕສ຺ສ ກິຣິຍໍ ເຕນ ສມາເນຕ຺ວາ ຕທນຸຈ຺ຉວິກໍ ທຓ຺ຑໍ ກໂຣຕິ. ອິຕິ ເອຕໍ ໂປຣາຓໍ ວຊ຺ຊິຘມ຺ມໍ ສມາທາຍ ວຕ຺ຕນ຺ຕານໍ ມນຸສ຺ສາ ນ ອຸຊ຺ຌາຍນ຺ຕິ. ປຣມ຺ປຣາຄເຕສຸ ອຏ຺ຏກຸເລສຸ ຊາຕາ ອຄຕິຄມນວິຣຕາ ອຏ຺ຏມຫລ຺ລກປຸຣິສາ ອຏ຺ຏກຸລິກາ.

ສກ຺ກາຣນ຺ຕິ ອຸປກາຣໍ. ຄຣຸຠາວໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາຕິ ‘‘ອິເມ ອມ຺ຫາກໍ ຄຣຸໂນ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ຄຣຸຠາວໍ ປຏິ ປຏິ ອຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ. ມາເນສ຺ສນ຺ຕີຕິ ສມ຺ມາເນສ຺ສນ຺ຕິ. ຕໍ ປນ ສມ຺ມານນໍ ເຕສຸ ເນສໍ ອຕ຺ຕມນຕາປຸພ຺ພກນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ມເນນ ປິຍາຍິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ. ນິປຈ຺ຈກາຣໍ ປຓິປາຕໍ. ທສ຺ເສນ຺ຕີຕິ ຄຣຸຈິຕ຺ຕຠາຣໍ ທສ຺ເສນ຺ຕິ. ສນ຺ຘາເນຕຸນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ອວິຈ຺ຉິນ຺ນໍ ກຕ຺ວາ ຆເຏຕຸໍ.

ປສຍ຺ຫກາຣສ຺ສາຕິ ພລກ຺ກາຣສ຺ສ. ກາມໍ ວຸທ຺ຘິຍາ ປູຊນີຍຕາຍ ‘‘ວຸທ຺ຘິຫານິໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຕ຺ໂຖ ປນ ວຸຕ຺ຕານຸກ຺ກເມເນວ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ປາຬິຍໍ ວາ ຍສ຺ມາ ‘‘ວຸທ຺ຘິເຍວ ປາຏິກງ຺ຂາ, ໂນ ປຣິຫານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຕທນຸກ຺ກເມນ ‘‘ວຸທ຺ຘິຫານິໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ວິປຈ຺ຈິຕຸໍ ອລທ຺ໂຘກາເສ ປາປກມ຺ເມ, ຕສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ວິປາເກ ວາ ອນວສໂຣວ ເທວໂສປສຄ຺ໂຄ. ຕສ຺ມິໍ ປນ ລທ຺ໂຘກາເສ ສິຍາ ເທວໂຕປສຄ຺ຄສ຺ສ ອວສໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ນໍ…ເປ… ວຑ຺ເຒນ຺ຕີ’’ຕິ. ເອເຕເນວ ອນຸປ຺ປນ຺ນໍ ສຸຂນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ພລກາຍສ຺ສ ທິຄຸຓຕິຄຸຓຕາທສ຺ສນໍ ປຏິຠຍຠາວທສ຺ສນນ຺ຕິ ເອວມາທິນາ ເທວຕານໍ ສງ຺ຄາມສີເສ ສຫາຍຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອນິຈ຺ຉິຕນ຺ຕິ ອນິຏ຺ຐໍ. ອາວຣຓໂຕຕິ ນິເສຘນໂຕ. ຘມ຺ມໂຕ ອນເປຕາ ຘມ຺ມິຍາຕິ ອິຘ ‘‘ຘມ຺ມິກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ມິຄສູກຣາທິຆາຕາຍ ສຸນຂາທີນໍ ກຑ຺ຒິຕ຺ວາ ວນຈຣຓໍ ວາໂຊ, ຕຕ຺ຖ ນິຍຸຕ຺ຕາ, ເຕ ວາ ວາເຊນ຺ຕີຕິ ວາຊິກາ, ມິຄວຘຈາຣິໂນ.

ສາຣນ຺ທທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ວສ຺ສກາຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໒. ທຸຕິເຍ ອຠິຍາຕຸກາໂມຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິ-ສທ຺ໂທ ອຠິຠວນຕ຺ໂຖ ‘‘ອນຠິວິທິຕຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ອຠິຠວນຕ຺ຖາຍ ຍາຕຸກາໂມ’’ຕິ. ວຊ຺ຊິຣາຊາໂນຕິ ‘‘ວຊ຺ເຊຕພ຺ພາ ອິເມ’’ຕິ ອາທິໂຕ ປວຕ຺ຕໍ ວຈນໍ ອຸປາທາຍ ວຊ຺ຊີຕິ ລທ຺ຘນາມາ ຣາຊາໂນ, ວຊ຺ຊິຣຏ຺ຐສ຺ສ ວາ ຣາຊາໂນ ວຊ຺ຊິຣາຊາໂນ. ຣຏ຺ຐສ຺ສ ປນ ວຊ຺ຊິສມຎ຺ຎາ ຕນ຺ນິວາສິຣາຊກຸມາຣວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ. ຣາຊິທ຺ຘິຍາຕິ ຣາຊຠາວານຸຄເຕນ ປຠາເວນ. ໂສ ປນ ປຠາໂວ ເນສໍ ຄຓຣາຊານໍ ມິໂຖ ສາມຄ຺ຄິຍາ ໂລເກ ປາກໂຏ. ຈິຣຏ຺ຐາຍີ ຈ ອໂຫສີຕິ ‘‘ສມຄ຺ຄຠາວໍ ກເຖຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນຸ ອນຸ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ຠາເວຕິ ວຑ຺ເຒຕີຕິ ອນຸຠາໂວ, ອນຸຠາໂວ ເອວ ອານຸຠາໂວ, ປຕາໂປ. ໂສ ປນ ເນສໍ ປຕາໂປ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສາທິວາຫນສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຕຕ຺ຖ ຈ ສຸຠິກ຺ຂິຕຠາເວນ ໂລເກ ປາກໂຏ ຊາໂຕຕິ ‘‘ເອເຕນ…ເປ… ກເຖຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕາຬຈ຺ຉິຄ຺ຄເຬນາຕິ ກຸຎ຺ຈິກາຉິທ຺ເທນ. ອສນນ຺ຕິ ສຣໍ. ອຕິປາຕຍິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອຕິກ຺ກາເມນ຺ຕິ. ໂປງ຺ຂານຸໂປງ຺ຂນ຺ຕິ ໂປງ຺ຂສ຺ສ ອນຸໂປງ຺ຂໍ, ປຸຣິມສຣສ຺ສ ໂປງ຺ຂປທານຸຄຕໂປງ຺ຂໍ ອິຕຣໍ ສຣໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອວິຣາຘິຕນ຺ຕິ ອວິຣຊ຺ຌິຕໍ. ອຸຈ຺ຉິນ຺ທິສ຺ສາມີຕິ ອຸມ຺ມູລນວເສນ ກຸລສນ຺ຕຕິໍ ຉິນ຺ທິສ຺ສາມິ. ອຍນໍ ວຑ຺ຒນໍ ອໂຍ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ເຂນ ອນໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ອວຑ຺ຒິ’’ນ຺ຕິ. ຎາຕີນໍ ພ຺ຍສນໍ ວິນາໂສ ຎາຕິພ຺ຍສນໍ.

ຄງ຺ຄາຍາຕິ ຄງ຺ຄາສມີເປ. ປຏ຺ຏນຄາມນ຺ຕິ ສກຏປຏ຺ຏນຄາມໍ. ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ປຏ຺ຏເນ. ພລວາຆາຕຊາໂຕຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນພລວໂກໂຘ. ເມຕິ ມຍ຺ຫໍ. ຄເຕນາຕິ ຄມເນນ. ສີຕໍ ວາ ອຸຓ຺ຫໍ ວາ ນຕ຺ຖິ ຕາຍ ເວລາຍ. ອຠິມຸຂໍ ຍຸທ຺ເຘນາຕິ ອຠິມຸຂໍ ອຸຊຸກເມວ ສງ຺ຄາມກຣເຓນ. ອຸປລາປນໍ ສາມໍ ທານຎ຺ຈາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອລ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຠໂທປິ ອິຘ ອຸປາໂຍ ເອວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ມິຖຸເຠທາ’’ຕິ. ຍຸທ຺ຘສ຺ສ ປນ ອນຸປາຍຕາ ປເຄວ ປກາສິຕາ. ອິທນ຺ຕິ ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ອຸປລາປນາຍ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ມິຖຸເຠທາ’’ຕິ ອິທໍ ວຈນໍ. ກຖາຍ ນຍໍ ລຠິຕ຺ວາຕິ ‘‘ຍາວກີວຎ຺ຈ …ເປ… ປຣິຫານີ’’ຕິ ອິມາຍ ຠຄວໂຕ ກຖາຍ ອຸປາຍໍ ລຠິຕ຺ວາ. ອນຸກມ຺ປາຍາຕິ ວຊ຺ຊິຣາເຊສຸ ອນຸຄ຺ຄເຫນ.

ຣາຊາປິ ຕເມວ ເປເສຕ຺ວາ ສພ຺ເພ…ເປ… ປາເປສີຕິ ຣາຊາ ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄຕໍ ‘‘ກິໍ, ອາຈຣິຍ, ຠຄວາ ອວຈາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ໂສ ‘‘ຍຖາ ໂຠ ສມຓສ຺ສ ໂຄຕມສ຺ສ ວຈນໍ ນ ສກ຺ກາ ວຊ຺ຊີ ເກນຈິ ຄເຫຕຸໍ, ອປິຈ ອຸປລາປນາຍ ວາ ມິຖຸເຠເທນ ວາ ສກ຺ກາ’’ຕິ ອາຫ. ຕໂຕ ນໍ ຣາຊາ ‘‘ອຸປລາປນາຍ ອມ຺ຫາກໍ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສາທໂຍ ນສ຺ສິສ຺ສນ຺ຕິ, ເຠເທເນວ ເຕ ຄເຫສ຺ສາມິ, ກິໍ ກໂຣມາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ເຕນ ຫິ, ມຫາຣາຊ, ຕຸມ຺ເຫ ວຊ຺ຊີ ອາຣພ຺ຠ ປຣິສຕິ ກຖໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຖ, ຕໂຕ ອຫໍ ‘‘ກິໍ ເຕ, ມຫາຣາຊ, ເຕຫິ, ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕເກນ ກສິວຓິຊ຺ຊາທີນິ ກຕ຺ວາ ຊີວນ຺ຕຸ ເອເຕ ຣາຊາໂນ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປກ຺ກມິສ຺ສາມິ. ຕໂຕ ຕຸມ຺ເຫ ‘‘ກິໍ ນຸ, ໂຠ, ເອສ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ວຊ຺ຊີ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕໍ ກຖໍ ປຏິພາຫຕີ’’ຕິ ວເທຍ຺ຍາຖ. ທິວສຠາເຄ ຈາຫໍ ເຕສໍ ປຓ຺ຓາກາຣໍ ເປເສສ຺ສາມິ, ຕມ຺ປິ ຄາຫາເປຕ຺ວາ ຕຸມ຺ເຫປິ ມມ ໂທສໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ພນ຺ຘນຕາຬນາທີນິ ອກຕ຺ວາວ ເກວລໍ ຂຸຣມຸຓ຺ຑໍ ມໍ ກຕ຺ວາ ນຄຣາ ນີຫຣາເປຖ, ອຖາຫໍ ‘‘ມຍາ ເຕ ນຄເຣ ປາກາໂຣ ປຣິຂາ ຈ ກາຣິຕາ, ອຫໍ ຖິຣທຸພ຺ພລຏ຺ຐານຎ຺ຈ ອຸຕ຺ຕານຄມ຺ຠີຣຏ຺ຐານຎ຺ຈ ຊານາມິ, ນ ຈິຣສ຺ສໍ ທານິ ຕໍ ອຸຊຸໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວກ຺ຂາມິ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ຕຸມ຺ເຫ ‘‘ຄຈ຺ຉຕູ’’ຕິ ວເທຍ຺ຍາຖາຕິ. ຣາຊາ ສພ຺ພໍ ອກາສິ.

ລິຈ຺ຉວີ ຕສ຺ສ ນິກ຺ຂມນໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ສໂຐ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ, ມາ ຕສ຺ສ ຄງ຺ຄໍ ອຸຕ຺ຕາເຣຕຸໍ ອທຕ຺ຖາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ຕຕ຺ຣ ເອກຈ຺ເຈຫິ ‘‘ອມ຺ເຫ ອາຣພ຺ຠ ກຖິຕຕ຺ຕາ ກິຣ ໂສ ເອວໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ເຕນ ຫິ ຠເຓ ເອຕູ’’ຕິ ວທິໍສຸ. ໂສ ຄນ຺ຕ຺ວາ ລິຈ຺ຉວີ ທິສ຺ວາ ‘‘ກິມາຄຕຕ຺ຖາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິໂຕ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ອາໂຣເຈສິ. ລິຈ຺ຉວິໂນ ‘‘ອປ຺ປມຕ຺ຕເກນ ນາມ ເອວໍ ຄຣຸໍ ທຓ຺ຑໍ ກາຕຸໍ ນ ຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ກິໍ ເຕ ຕຕ຺ຣ ຐານນ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ. ວິນິຈ຺ຉຍມຫາມຈ຺ໂຈຫມສ຺ມີຕິ. ຕເທວ ເຕ ຐານນ຺ຕຣໍ ໂຫຕູຕິ. ໂສ ສຸຏ຺ຐຸຕຣໍ ວິນິຈ຺ຉຍໍ ກໂຣຕິ. ຣາຊກຸມາຣາ ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ສິປ຺ປໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ. ໂສ ປຕິຏ຺ຐິຕຄຸໂຓ ຫຸຕ຺ວາ ເອກທິວສໍ ເອກໍ ລິຈ຺ຉວິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ທາຣກາ ກສນ຺ຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ອາມ, ກສນ຺ຕິ. ທ຺ເວ ໂຄເຓ ໂຍເຊຕ຺ວາຕິ. ອາມ, ທ຺ເວ ໂຄເຓ ໂຍເຊຕ຺ວາຕິ. ເອຕ຺ຕກໍ ວຕ຺ວາ ນິວຕ຺ໂຕ. ຕໂຕ ຕມຎ຺ໂຎ ‘‘ກິໍ ອາຈຣິໂຍ ອາຫາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ອສທ຺ທຫນ຺ໂຕ ‘‘ນ ເມໂສ ຍຖາຠູຕໍ ກເຖຕີ’’ຕິ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ຠິຊ຺ຊິ.

ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອປຣມ຺ປິ ເອກທິວສໍ ເອກໍ ລິຈ຺ຉວິໍ ເອກມນ຺ຕໍ ເນຕ຺ວາ ‘‘ເກນ ພ຺ຍຎ຺ຊເນນ ຠຸຕ຺ໂຕສີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ນິວຕ຺ໂຕ. ຕມ຺ປິ ອຎ຺ໂຎ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ອສທ຺ທຫນ຺ໂຕ ຕເຖວ ຠິຊ຺ຊິ. ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອປຣມ຺ປິ ທິວສໍ ເອກໍ ລິຈ຺ຉວິໍ ເອກມນ຺ຕໍ ເນຕ຺ວາ ‘‘ອຕິທຸຄ຺ຄໂຕສິ ກິຣາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ໂກ ເອວມາຫາຕິ. ອສຸໂກ ນາມ ລິຈ຺ຉວີຕິ. ອປຣມ຺ປິ ເອກມນ຺ຕໍ ເນຕ຺ວາ ‘‘ຕ຺ວໍ ກິຣ ຠີຣຸຊາຕິໂກ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ໂກ ເອວມາຫາຕິ? ອສຸໂກ ນາມ ລິຈ຺ຉວີຕິ. ເອວໍ ອຎ຺ເຎນ ອກຖິຕເມວ ອຎ຺ຎສ຺ສ ກເຖນ຺ໂຕ ຕີຫິ ສໍວຈ຺ຉເຣຫິ ເຕ ຣາຊາໂນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ຍຖາ ທ຺ເວ ເອກມຄ຺ເຄນ ນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕຖາ ກຕ຺ວາ ສນ຺ນິປາຕເຠຣິໍ ຈຣາເປສິ. ລິຈ຺ຉວິໂນ ‘‘ອິສ຺ສຣາ ສນ຺ນິປຕນ຺ຕຸ, ສູຣາ ສນ຺ນິປຕນ຺ຕູ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ນ ສນ຺ນິປຕິໍສຸ. ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ‘‘ອຍໍ ທານິ ກາໂລ, ສີຆໍ ອາຄຈ຺ຉຕູ’’ຕິ ຣຎ຺ໂຎ ສາສນໍ ເປເສຕິ. ຣາຊາ ສຸຕ຺ວາວ ພລເຠຣິໍ ຈຣາເປຕ຺ວາ ນິກ຺ຂມິ. ເວສາລິກາ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ຣຎ຺ໂຎ ຄງ຺ຄໍ ອຸຕ຺ຕຣິຕຸໍ ນ ທສ຺ສາມາ’’ຕິ ເຠຣິໍ ຈຣາເປສຸໍ. ເຕ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ຄຈ຺ຉນ຺ຕຸ ສູຣຣາຊາໂນ’’ຕິອາທີນິ ວຕ຺ວາ ນ ສນ຺ນິປຕິໍສຸ. ‘‘ນຄຣປ຺ປເວສນໍ ນ ທສ຺ສາມ, ທ຺ວາຣານິ ປິທຫິສ຺ສາມາ’’ຕິ ເຠຣິໍ ຈຣາເປສຸໍ. ເອໂກປິ ນ ສນ຺ນິປຕິ. ຍຖາວິວເຏຫິ ທ຺ວາເຣຫິ ປວິສິຕ຺ວາ ສພ຺ເພ ອນຍພ຺ຍສນໍ ປາເປຕ຺ວາ ຄໂຕ. ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຣາຊາປິ ຕເມວ ເປເສຕ຺ວາ ສພ຺ເພປິ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອນຍພ຺ຍສນໍ ປາເປສີ’’ຕິ.

ວສ຺ສກາຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ປຐມສຕ຺ຕກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໓. ຕຕິເຍ ອປຣິຫານາຍ ຫິຕາຕິ ອປຣິຫານິຍາ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໒.໑໓໖), ນ ປຣິຫາຍນ຺ຕິ ເອເຕຫີຕິ ວາ ອປຣິຫານິຍາ. ເອວໍ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິຘາປິ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕໂຕຕິອາທິ ທິສາສຸ ອາຄຕສາສເນ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ວຸຕ຺ຕກຖນໍ. ວິຫາຣສີມາ ອາກຸລາ ຍສ຺ມາ, ຕສ຺ມາ ອຸໂປສຖປວາຣຓາ ຐິຕາ. ໂອລີຍມານໂກຕິ ປາຬິໂຕ ອຕ຺ຖໂຕ ຈ ວິນສ຺ສມານໂກ. ອຸກ຺ຂິປາເປນ຺ຕາຕິ ປຄຸຓຠາວກຣເຓນ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາວເສນ ຈ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕາ.

ສາວຕ຺ຖິຍໍ ຠິກ຺ຂູ ວິຍ (ປາຣາ. ໕໖໕) ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ເທສາເປຕພ຺ໂພຕິ ປຎ຺ຎາເປນ຺ຕາ. ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕກາ ວິຍ (ຈູຬວ. ໔໔໖) ທສວຕ຺ຖຸທີປເນນ. ຕຖາ ອກໂຣນ຺ຕາຕິ ນວໍ ກຕິກວຕ຺ຕໍ ວາ ສິກ຺ຂາປທໍ ວາ ອມທ຺ທນ຺ຕາ ຘມ຺ມວິນຍໂຕ ສາສນໍ ທີເປນ຺ຕາ ຂຸທ຺ທກມ຺ປິ ຈ ສິກ຺ຂາປທໍ ອສມູຫນນ຺ຕາ. ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ວິຍ ຈາຕິ ‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ອາວຸໂສ, ສງ຺ໂຆ, ສນ຺ຕາມ຺ຫາກໍ ສິກ຺ຂາປທານິ ຄິຫິຄຕານິ. ຄິຫິໂນປິ ຊານນ຺ຕິ ‘ອິທໍ ໂວ ສມຓານໍ ສກ຺ຍປຸຕ຺ຕິການໍ ກປ຺ປຕິ, ອິທໍ ໂວ ນ ກປ຺ປຕີ’ຕິ. ສເຈປິ ຫິ ມຍໍ ຂຸທ຺ທານຸຂຸທ຺ທການິ ສິກ຺ຂາປທານິ ສມູຫນິສ຺ສາມ, ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ ວຕ຺ຕາໂຣ ‘ຘູມກາລິກໍ ສມເຓນ ໂຄຕເມນ ສາວການໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ຍາວິເມສໍ ສຕ຺ຖາ ອຏ຺ຐາສິ, ຕາວິເມ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ສິກ຺ຂິໍສຸ. ຍໂຕ ອິເມສໍ ສຕ຺ຖາ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ນ ທານິເມ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ສິກ຺ຂນ຺ຕີ’ຕິ. ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ, ສງ຺ໂຆ ອປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ນ ປຎ຺ຎເປຍ຺ຍ, ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ນ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ເທຍ຺ຍ, ຍຖາປຎ຺ຎຕ຺ເຕສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ສມາທາຍ ວຕ຺ເຕຍ຺ຍາ’’ຕິ ອິມໍ (ຈູຬວ. ໔໔໒) ຕນ຺ຕິໍ ຐເປນ຺ໂຕ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ວິຍ ຈ.

ຖິຣຠາວປ຺ປຕ຺ຕາຕິ ສາສເນ ຖິຣຠາວໍ ອນິວຕ຺ຕິຕຠາວໍ ອຸປຄຕາ. ເຖຣກາຣເກຫີຕິ ເຖຣຠາວສາຘເກຫິ ສີລາທິຄຸເຓຫິ ອເສກ຺ຂຘມ຺ເມຫິ. ພຫູ ຣຕ຺ຕິໂຍຕິ ປພ຺ພຊິຕາ ຫຸຕ຺ວາ ພຫູ ຣຕ຺ຕິໂຍ ຊານນ຺ຕິ. ສີລາທິຄຸເຓສຸ ປຕິຏ຺ຐາປນເມວ ສາສເນ ປຣິຓາຍກຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຕີສຸ ສິກ຺ຂາສຸ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕີ’’ຕິ. ໂອວາທໍ ນ ເທນ຺ຕິ ອຠາຊນຠາວໂຕ. ປເວຓິກຖນ຺ຕິ ອາຈຣິຍປຣມ຺ປຣາຠຕໍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິທີປນໍ ຘມ຺ມກຖໍ. ສາຣຠູຕໍ ຘມ຺ມປຣິຍາຍນ຺ຕິ ສມຖວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄຜລສມ຺ປາປເນນ ສາສເນ ສາຣຠູຕໍ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄໂກສລ຺ລອນຸຕ຺ຕຣສີຕິຠາວ- (ອ. ນິ. ໖.໘໕) ອຘິຈິຕ຺ຕສຸຕ຺ຕາທິຘມ຺ມຕນ຺ຕິໍ. ອາທິກໍ ໂອວາທນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ເອວໍ ເຕ ອາໂລເກຕພ຺ພໍ, ເອວໍ ເຕ ວິໂລເກຕພ຺ພໍ, ເອວໍ ເຕ ສມິຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ, ເອວໍ ເຕ ປສາເຣຕພ຺ພໍ, ເອວໍ ເຕ ສງ຺ຆາຏິປຕ຺ຕຈີວຣໍ ຘາເຣຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ໂອວາທໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ປຸນພ຺ຠວທານໍ ປຸນພ຺ຠໂວ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ. ອິຕເຣຕິ ເຍ ນ ປຈ຺ຈຍວສິກາ ນ ອາມິສຈກ຺ຂຸກາ, ເຕ ນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາຍ ວສໍ.

ອາຣຎ຺ຎເກສູຕິ ອຣຎ຺ຎຠາເຄສຸ ອຣຎ຺ຎປຣິຍາປນ຺ເນສຸ. ນນຸ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິປິ ຕຓ຺ຫາ ສາວຊ຺ຊາ ເອວາຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຄາມນ຺ຕເສນາສເນສຸ ຫີ’’ຕິອາທິ. ເຕນ ‘‘ອນຸຕ຺ຕເຣສຸ ວິໂມກ຺ເຂສຸ ປິຫໍ ອຸປຏ຺ຐາປຍໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕປິຫາທໂຍ ປິຍ ອາຣຎ຺ຎກເສນາສເນສຸ ສາລຍຕາ ເສວິຕພ຺ພປກ຺ຂິກາ ເອວາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ອຕ຺ຕນາວາຕິ ສຍເມວ. ເຕນ ປເຣຫິ ອນຸສ຺ສາຫິຕານໍ ສຣເສເນວ ອນາຄຕານໍ ເປສລານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອາຄມນໍ, ອາຄຕານຎ຺ຈ ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຈ຺ຈາສີສນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອິມິນາວ ນີຫາເຣນາຕິ ອິມາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ. ອຄ຺ຄຫິຕຘມ຺ມຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ ອຄ຺ຄຫິຕສ຺ສ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຫຓໍ. ຄຫິຕສຊ຺ຌາຍກຣຓນ຺ຕິ ອຸຄ຺ຄຫິຕສ຺ສ ສຸຏ຺ຐຸ ອຕ຺ຖຈິນ຺ຕນໍ. ຈິນ຺ຕຣຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ສຊ຺ຌາຍສທ຺ໂທ. ເອນ຺ຕີຕິ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ນິສີທນ຺ຕິ ອາສນປຎ຺ຎາປນາທິນາ.

ປຐມສຕ຺ຕກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔-໖. ທຸຕິຍສຕ຺ຕກສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໒໔-໒໖. ຈຕຸຕ຺ເຖ ກໂຣນ຺ໂຕເຍວາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ຕິຣຈ຺ຉານກຖໍ ກເຖນ຺ໂຕເຍວ. ອຕິຣຈ຺ຉານກຖາຠາເວປິ ຕສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ຕປ຺ປຣຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອວຘາຣຓວຈນໍ. ປຣິຍນ຺ຕກາຣີຕິ ສປຣິຍນ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ວຕ຺ຕາ. ‘‘ປຣິຍນ຺ຕວຕິໍ ວາຈໍ ຠາສິຕາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໙, ໑໙໔) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປ຺ປຠສ຺ໂສວາຕິ ປຣິມິຕກໂຖເຍວ ເອກນ຺ເຕນ ກເຖຕພ຺ພສ຺ເສວ ກຖນໂຕ. ສມາປຕ຺ຕິສມາປຊ຺ຊນໍ ອຣິໂຍ ຕຸຓ຺ຫີຠາໂວ. ນິທ຺ທາຍຕິເຍວາຕິ ນິທ຺ໂທກ຺ກມເນ ອນາທີນວທສ຺ສີ ນິທ຺ທາຍຕິເຍວ, ອິຣິຍາປຖປຣິວຕ຺ຕນາທິນາ ນ ນໍ ວິໂນເທຕິ. ເອວໍ ສໍສຏ຺ໂຐວາຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຄຓສງ຺ຄຓິກາຍ ສໍສຏ຺ໂຐ ເອວ ວິຫຣຕິ. ທຸສ຺ສີລາ ປາປິຈ຺ຉາ ນາມາຕິ ສຍໍ ນິສ຺ສີລາ ອສນ຺ຕຄຸຓສມ຺ຠາວນິຈ຺ຉາຍ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ປາປາ ລາມກາ ອິຈ຺ຉາ ເອເຕສນ຺ຕິ ປາປິຈ຺ຉາ. ປາປປຸຄ຺ຄເລຫິ ມິຕ຺ຕິກຣຓໂຕ ປາປມິຕ຺ຕາ. ເຕຫິ ສທາ ສຫປວຕ຺ຕເນນ ປາປສຫາຍາ. ຕຕ຺ຖ ນິນ຺ນຕາທິນາ ຕທຘິມຸຕ຺ຕຕາຍ ປາປສມ຺ປວງ຺ກາ. ປຎ຺ຈມາທີນິ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖານິເຍວ.

ທຸຕິຍສຕ຺ຕກສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗-໑໑. ສຎ຺ຎາສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໒໗-໓໑. ສຕ຺ຕເມ ອນິຈ຺ຈາຕິ ອນຸປສ຺ສຕິ ເອຕາຍາຕິ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາ. ຕຖາປວຕ຺ຕວິປສ຺ສນາ ປນ ຍສ຺ມາ ອຕ຺ຕນາ ສຫຄຕສຎ຺ຎາຍ ຠາວິຕາຍ ຠາວິຕາ ເອວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາທີຫິ ສຫຄຕສຎ຺ຎາ’’ຕິ. ອິມາ ສຕ຺ຕ ໂລກິຍວິປສ຺ສນາປິ ໂຫນ຺ຕິ ‘‘ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ‘‘ເອຕໍ ສນ຺ຕໍ ເອຕໍ ປຓີຕໍ ຍທິທໍ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣສມໂຖ’’ຕິ ອາຄຕວເສນ ປເນຕ຺ຖ ທ຺ເວ ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ‘‘ວິຣາໂຄ ນິໂຣໂຘ’’ຕິ ຫິ ຕຕ຺ຖ ນິພ຺ພານໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິຘ ວິຣາຄສຎ຺ຎາ, ຕາ ວຸຕ຺ຕສຎ຺ຎາ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓາປິ ສິຍຸໍ. ເສສເມຕ຺ຖ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ. ອຏ຺ຐມາທີນິ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖາເນວ.

ສຎ຺ຎາສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ວຊ຺ຊິສຕ຺ຕກວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ເທວຕາວຄ຺ໂຄ

໕. ປຐມມິຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໖. ຈຕຸຕ຺ຖສ຺ສ ປຎ຺ຈເມ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸຍ຺ຫໍ ຕສ຺ສ ອາວິກໂຣຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸຍ຺ຫໍ ນິຄ຺ຄຸຫິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕກຖໍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອກເຖຕ຺ວາ ຕສ຺ເສວ ອາຈິກ຺ຂຕິ. ຕສ຺ສ ຄຸຍ຺ຫໍ ອຎ຺ເຎສໍ ນາຈິກ຺ຂຕີຕິ ເຕນ ກຖິຕຄຸຍ຺ຫໍ ຍຖາ ອຎ຺ເຎ ນ ຊານນ຺ຕິ, ເອວໍ ອນາວິກໂຣນ຺ໂຕ ຉາເທຕິ.

ປຐມມິຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖-໑໑. ທຸຕິຍມິຕ຺ຕສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໓໗-໔໒. ຉຏ຺ເຐ ປິໂຍ ຈ ໂຫຕິ ມນາໂປ ຈາຕິ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ ທສ຺ສິຕໍ. ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ໂຕ ຫິ ສທ຺ຘາສມ຺ປນ຺ໂນ ຈ ໂຫຕິ ສີລສມ຺ປນ຺ໂນ ສຸຕສມ຺ປນ຺ໂນ ຈາຄສມ຺ປນ຺ໂນ ວີຣິຍສມ຺ປນ຺ໂນ ສຕິສມ຺ປນ຺ໂນ ສມາຘິສມ຺ປນ຺ໂນ ປຎ຺ຎາສມ຺ປນ຺ໂນ. ຕຕ຺ຖ ສທ຺ຘາສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສທ຺ທຫຕິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ສມ຺ໂພຘິໍ ກມ຺ມຎ຺ຈ ກມ຺ມຜລຎ຺ຈ, ເຕນ ສມ຺ໂພຘິຍາ ເຫຕຸຠູຕໍ ສຕ຺ເຕສຸ ຫິຕສຸຂໍ ນ ປຣິຈ຺ຈຊຕິ. ສີລສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສຕ຺ຕານໍ ປິໂຍ ໂຫຕິ ຄຣຸ ຠາວນີໂຍ ໂຈທໂກ ປາປຄຣຫີ ວຕ຺ຕາ ວຈນກ຺ຂໂມ. ສຸຕສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສຈ຺ຈປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທາທິປຏິສໍຍຸຕ຺ຕານໍ ຄມ຺ຠີຣານໍ ກຖານໍ ກຕ຺ຕາ ໂຫຕິ. ຈາຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອປ຺ປິຈ຺ໂຉ ໂຫຕິ ສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐ ປວິວິຕ຺ໂຕ ອສໍສຏ຺ໂຐ. ວີຣິຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອາຣທ຺ຘວີຣິໂຍ ໂຫຕິ ອຕ຺ຕຫິຕປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິຍໍ. ສຕິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸປຏ຺ຐິຕສ຺ສຕີ ໂຫຕິ. ສມາຘິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອວິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ ສມາຫິຕຈິໂຕ. ປຎ຺ຎາສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອວິປຣີຕໍ ປຊານາຕິ. ໂສ ສຕິຍາ ກຸສລາກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ຄຕິໂຍ ສມນ຺ເນສມາໂນ ປຎ຺ຎາຍ ສຕ຺ຕານໍ ຫິຕາຫິຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ຊານິຕ຺ວາ ສມາຘິນາ ຕຕ຺ຖ ເອກຄ຺ຄຈິຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ວີຣິເຍນ ສຕ຺ເຕ ອຫິເຕ ນິເສເຘຕ຺ວາ ຫິເຕ ນິໂຍເຊຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປິໂຍ…ເປ… ນິໂຍເຊຕີ’’ຕິ. ສຕ຺ຕມາທີນິ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖານິ.

ທຸຕິຍມິຕ຺ຕສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ເທວຕາວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ມຫາຍຎ຺ຎວຄ຺ໂຄ

໑. ສຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໔. ປຎ຺ຈມສ຺ສ ປຐເມ ຍສ຺ມາ ນິທສ຺ສນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໒.໑໒໗) ຕສ຺ມາ ເສຍ຺ຍຖາປິ ມນຸສ຺ສາຕິ ຍຖາ ມນຸສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ວິເສໂສ ໂຫຕິເຍວ ສຕິປິ ພາຫິຣສ຺ສ ກາຣຓສ຺ສ ອເຠເທ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກສ຺ສ ຠິນ຺ນຕ຺ຕາ. ນານຕ຺ຕໍ ກາເຍ ເອເຕສໍ, ນານຕ຺ໂຕ ວາ ກາໂຍ ເອເຕສນ຺ຕິ ນານຕ຺ຕກາຍາ. ອິມິນາ ນເຍນ ເສສປເທສຸປິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເນສນ຺ຕິ ມນຸສ຺ສານໍ. ນານຕ຺ຕາ ສຎ຺ຎາ ເອເຕສໍ ອຕ຺ຖີຕິ ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎິໂນ. ສຸຂສມຸສ຺ສຍໂຕ ວິນິປາໂຕ ເອເຕສໍ ອຕ຺ຖີຕິ ວິນິປາຕິກາ ສຕິປິ ເທວຠາເວ ທິພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ. ອປາເຍສຸ ວາ ຄໂຕ ນຕ຺ຖິ ນິປາໂຕ ເອເຕສນ຺ຕິ ວິນິປາຕິກາ. ເຕນາຫ ‘‘ຈຕຸອປາຍວິນິມຸຕ຺ຕາ’’ຕິ. ປິຍງ຺ກຣມາຕາທີນໍ ວິຍາຕິ ປິຍງ຺ກຣມາຕາ ກິຣ ຍກ຺ຂິນີ ປຈ຺ຈູສສມເຍ ອນຸຣຸທ຺ຘຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ສຊ຺ຌາຍໂຕ ສຸຕ຺ວາ –

‘‘ມາ ສທ຺ທມກຣີ ປິຍງ຺ກຣ, ຠິກ຺ຂຸ ຘມ຺ມປທານິ ຠາສຕິ;

ອປິ ຘມ຺ມປທໍ ວິຊານິຍ, ປຏິປຊ຺ເຊມ ຫິຕາຍ ໂນ ສິຍາ.

‘‘ປາເຓສຸ ຈ ສໍຍມາມເສ, ສມ຺ປຊານມຸສາ ນ ຠຓາມເສ;

ສິກ຺ເຂມ ສຸສີລ຺ຍມຕ຺ຕໂນ, ອປິ ມຸຈ຺ເຈມ ປິສາຈໂຍນິຍາ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໐) –

ເອວໍ ປຸຕ຺ຕກໍ ສຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ຕໍ ທິວສໍ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລໍ ປຕ຺ຕາ. ອຸຕ຺ຕຣມາຕາ ປນ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາວ ໂສຕາປນ຺ນາ ຊາຕາ.

ພ຺ຣຫ຺ມກາເຍ ປຐມຊ຺ຌານນິພ຺ພຕ຺ເຕ ພ຺ຣຫ຺ມສມູເຫ, ພ຺ຣຫ຺ມນິກາເຍ ວາ ຠວາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມກາຍິກາ. ມຫາພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ປຣິສາຍ ຠວາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ຊາ ຕສ຺ສ ປຣິຈາຣກຏ຺ຐາເນ ຐິຕຕ຺ຕາ. ມຫາພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ປຸໂຣຫິຕຏ຺ຐາເນ ຐິຕາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມປຸໂຣຫິຕາ. ອາຍຸວຓ຺ຓາທີຫິ ມຫນ຺ຕາ ພ຺ຣຫ຺ມາໂນຕິ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາໂນ. ສຕິປິ ເຕສໍ ຕິວິຘານມ຺ປິ ປຐເມນ ຌາເນນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕຠາເວ ຌານສ຺ສ ປນ ປວຕ຺ຕິເຠເທນ ອຍໍ ວິເສໂສຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ຊາ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິຕ຺ເຕນາຕິ ຫີເນນ. ສາ ຈສ຺ສ ຫີນຕາ ຉນ຺ທາທີນໍ ຫີນຕາຍ ເວທິຕພ຺ພາ. ປຏິລທ຺ຘມຕ຺ຕໍ ວາ ຫີນໍ. ກປ຺ປສ຺ສາຕິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍກປ຺ປສ຺ສ. ຫີນປຓີຕານໍ ມຊ຺ເຌ ຠວຕ຺ຕາ ມຊ຺ຌິມໍ. ສາ ຈສ຺ສ ມຊ຺ຌິມຕາ ຉນ຺ທາທີນໍ ມຊ຺ຌິມຕາຍ ເວທິຕພ຺ພາ. ປຏິລຠິຕ຺ວາ ນາຕິສຸຠາວິຕໍ ວາ ມຊ຺ຌິມໍ. ອຸປຑ຺ຒກປ຺ໂປຕິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍກປ຺ປສ຺ສ ອຸປຑ຺ຒກປ຺ໂປ. ວິປ຺ຜາຣິກຕໂຣຕິ ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ເຊຫິ ປມາຓໂຕ ວິປຸລຕໂຣ ສຠາວໂຕ ອຸຬາຣຕໂຣ ຈ ໂຫຕິ. ສຠາເວນປິ ຫິ ອຸຬາຣຕໂມວ. ຕໍ ປເນຕ຺ຖ ອປ຺ປມາຓໍ. ຕສ຺ສ ຫິ ປຣິຕ຺ຕາຠາທີນໍ ປຣິຕ຺ຕສຸຠາທີນຎ຺ຈ ກາເຍ ສຕິປິ ສຠາວເວມຕ຺ເຕ ເອກຕ຺ຕວເສເນວ ວວຕ຺ຖປີຍຕີຕິ ‘‘ເອກຕ຺ຕກາຍາ’’ຕ຺ເວວ ເຕ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ປຓີເຕນາຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ເຐນ. ສາ ຈສ຺ສ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຕາ ຉນ຺ທາທີນໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຕາຍ ເວທິຕພ຺ພາ. ສຸຠາວິຕໍ ວາ, ສມ຺ມເທວ, ວສິຠາວໍ ປາປິຕໍ ປຓີຕໍ ‘‘ປຘານຠາວໍ ນີຕ’’ນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ. ອິຘາປິ ກປ຺ໂປ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍກປ຺ປວເສເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ ປຣິປຸຓ຺ຓມຫາກປ຺ປສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ. ອິຕີຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ. ເຕຕິ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມກາຍິກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ຕິວິຘາປິ ພ຺ຣຫ຺ມາໂນ. ສຎ຺ຎາຍ ເອກຕ຺ຕາຕິ ຕິເຫຕຸກຠາເວນ ເອກສຠາວຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ຕສ຺ສາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມວເສນ ອຎ຺ໂຎປິ ໂກຈິ ເຠໂທ ອຕ຺ຖິ. ເອວນ຺ຕິ ອິມິນາ ນານຕ຺ຕກາຍາ ເອກຕ຺ຕສຎ຺ຎິໂນ ຄຫິຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ທຓ຺ຑອຸກ຺ກາຍາຕິ ທຓ຺ຑທີປິກາຍ. ສຣຕິ ຘາວຕິ, ວິສ຺ສຣຕິ ວິປ຺ປກິຓ຺ຓາ ວິຍ ຘາວຕິ. ທ຺ເວ ກປ຺ປາຕິ ທ຺ເວ ມຫາກປ຺ປາ. ອິໂຕ ປເຣສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ. ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ອາຠສ຺ສຣຄ຺ຄຫເຓເນວ ສພ຺ເພປິ ເຕ ປຣິຕ຺ຕາຠາອປ຺ປມາຓາຠາປິ ຄຫິຕາ.

ສຸນ຺ທຣາ ປຠາ ສຸຠາ, ຕາຍ ກິຓ຺ຓາ ສຸຠາກິຓ຺ຓາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ. ຠາ-ສທ຺ທສ຺ສ ຣສ຺ສຕ຺ຕໍ ອນ຺ຕິມ-ຓ-ກາຣສ຺ສ ຫ-ກາຣຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ສຸຠກິຓ຺ຫາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ນິຈ຺ຈລາຍ ເອກຄ຺ຆນາຍ ປຠາຍ ສຸໂຠຕິ ປຣິຍາຍວຈນນ຺ຕິ ‘‘ສຸເຠນ ໂອກິຓ຺ຓາ ວິກິຓ຺ຓາ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອຕ຺ຖາປິ ອນ຺ຕິມ-ຓ-ກາຣສ຺ສ ຫ-ກາຣກຣຓໍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພເມວ. ນ ຉິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຠາ ຄຈ຺ຉຕິ ເອກຄ຺ຆນຕ຺ຕາ. ຈຕຸຕ຺ຖວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິເມວ ຠຊນ຺ຕິ ກາຍສ຺ສ ສຎ຺ຎາຍ ຈ ເອກຣູປຕ຺ຕາ. ວິປຸລສນ຺ຕສຸຂາຍຸວຓ຺ຓາທິຜລຕ຺ຕາ ເວຫປ຺ຜລາ. ເອຕ຺ຖາຕິ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິຍໍ.

ວິວຏ຺ຏປກ຺ເຂ ຐິຕາ ອປຸນຣາວຕ຺ຕນໂຕ. ‘‘ນ ສພ຺ພກາລິກາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕເມວ ອສພ຺ພກາລິກຕ຺ຕໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສມ຺ປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສຬສກປ຺ປສຫສ຺ສຈ຺ຈເຍນ ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ ສຸທ຺ຘາວາສພ຺ຣຫ຺ມານໍ ປຣິນິພ຺ພາຍນໂຕ ອຎ຺ເຎສຎ຺ຈ ຕຕ຺ຖ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ພຸທ຺ຘສຸຎ຺ເຎ ໂລເກ ສຸຎ຺ຎໍ ຕໍ ຐານໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ສຸທ຺ຘາວາສາ ນ ສພ຺ພກາລິກາ. ຂນ຺ຘາວາຣຏ຺ຐານສທິສາ ໂຫນ຺ຕິ ສຸທ຺ຘາວາສຠູມິໂຍ. ອິມິນາ ສຸຕ຺ເຕນ ສຸທ຺ຘາວາສານໍ ສຕ຺ຕາວາສຠາວທີປເນເນວ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິຠາໂວປິ ທີປິໂຕ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ສຸທ຺ຘາວາສາປິ ສຕ຺ຕສຸ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕີສຸ ຈຕຸຕ຺ຖວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິໍ, ນວສຸ ສຕ຺ຕາວາເສສຸ ຈຕຸຕ຺ຖສຕ຺ຕາວາສຎ຺ຈ ຠຊນ຺ຕິ.

ສຸຂຸມຕ຺ຕາຕິ ສງ຺ຂາຣາວເສສສຸຂຸມຠາວປ຺ປຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ປຣິພ຺ຍຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈາຠາວໂຕ ເນວ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ນ ສພ຺ພໂສ ອວິຎ຺ຎາຓໍ ໂຫຕີຕິ ນາວິຎ຺ຎາຓໍ, ຕສ຺ມາ ປຣິປ຺ຜຸຕວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈວນ຺ຕີສຸ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕີສຸ ນ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ສມາຘິປຣິກ຺ຂາຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໕. ທຸຕິເຍ ສມາຘິປຣິກ຺ຂາຣາຕິ ເອຕ຺ຖ ຕໂຍ ປຣິກ຺ຂາຣາ. ‘‘ຣໂຖ ສີລປຣິກ຺ຂາໂຣ, ຌານກ຺ໂຂ ຈກ຺ກວີຣິໂຍ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໔) ຫິ ເອຕ຺ຖ ອລງ຺ກາໂຣ ປຣິກ຺ຂາໂຣ ນາມ. ‘‘ສຕ຺ຕຫິ ນຄຣປຣິກ຺ຂາເຣຫິ ສຸປຣິກ຺ຂຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໗.໖໗) ເອຕ຺ຖ ປຣິວາໂຣ ປຣິກ຺ຂາໂຣ ນາມ. ‘‘ຄິລານປຈ຺ຈຍ…ເປ… ຊີວິຕປຣິກ຺ຂາຣາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໙໑-໑໙໒) ເອຕ຺ຖ ສມ຺ຠາໂຣ ປຣິກ຺ຂາໂຣ ນາມ. ໂສ ອິຘ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ມຄ຺ຄສມາຘິສ຺ສ ສມ຺ຠາຣາ’’ຕິ. ປຣິວາຣປຣິກ຺ຂາໂຣປິ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ປຣິວາໂຣ ຫິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐາທໂຍ ມຄ຺ຄຘມ຺ມາ ສມ຺ມາສມາຘິສ຺ສ ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈຍຠາເວນ ປຣິກຣຓໂຕ ອຠິສງ຺ຂຣຓໂຕ. ປຣິກ຺ຂຕາຕິ ປຣິວາຣິຕາ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ອຣິໂຍ ສມ຺ມາສມາຘີຕິ ອຍໍ ສຕ຺ຕຫິ ຣຕເນຫິ ປຣິວຸໂຕ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ວິຍ ສຕ຺ຕຫິ ອງ຺ເຄຫິ ປຣິວຸໂຕ ອຣິໂຍ ສມ຺ມາສມາຘີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຸເປຈ຺ຈ ນິສ຺ສີຍຕີຕິ ອຸປນິສາ, ສຫ ອຸປນິສາຍາຕິ ສອຸປນິໂສ, ສອຸປນິສ຺ສໂຍ ອຕ຺ໂຖ, ສປຣິວາໂຣເຍວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສຫກາຣິກາຣຓຠູໂຕ ຫິ ຘມ຺ມສມູໂຫ ອິຘ ‘‘ອຸປນິໂສ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ.

ສມາຘິປຣິກ຺ຂາຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ປຐມອຄ຺ຄິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໖. ຕຕິເຍ ອນຸຑຫນຏ຺ເຐນາຕິ ກາມໍ ອາຫຸເນຍ຺ຍຄ຺ຄິອາທໂຍ ຕໂຍ ອຄ຺ຄີ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓຫິປິ ອິຈ຺ຉິຕາ ສນ຺ຕິ. ເຕ ປນ ເຕຫິ ອິຈ຺ຉິຕມຕ຺ຕາວ, ນ ສຕ຺ຕານໍ ຕາທິສາ ອຕ຺ຖສາຘກາ. ເຍ ປນ ສຕ຺ຕານໍ ອຕ຺ຖສາຘກາ, ເຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອາຫຸນໍ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອາເນຕ຺ວາ ຫຸນນໍ ປູຊນໍ ‘‘ອາຫຸນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ອາຫຸນໍ ອຣຫນ຺ຕີ ມາຕາປິຕໂຣ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ອາຫຸເນຍ຺ຍາຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມາຕາປິຕູນໍ ເອຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ (ອິຕິວຸ. ໑໐໖). ຍທຄ຺ເຄນ ຈ ເຕ ປຸຕ຺ຕານໍ ພຫູປກາຣຕາຍ ອາຫຸເນຍ຺ຍາຕິ, ເຕສຸ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິ ເນສໍ ຫິຕສຸຂາວຫາ, ຕທຄ຺ເຄນ ເຕສຸ ມິຈ຺ຉາປຏິປຕ຺ຕິ ອຫິຕທຸກ຺ຂາວຫາຕິ ອາຫ ‘‘ເຕສຸ…ເປ… ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ.

ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໓໐໕) ມິຕ຺ຕວິນ຺ທກວຕ຺ຖຸນາ ເວທິຕພ຺ໂພ. ມິຕ຺ຕວິນ຺ທໂກ ຫິ ມາຕຣາ, ‘‘ຕາຕ, ອຊ຺ຊ ອຸໂປສຖິໂກ ຫຸຕ຺ວາ ວິຫາເຣ ສພ຺ພຣຕ຺ຕິໍ ຘມ຺ມສ຺ສວນໍ ສຸໂຓຫິ, ສຫສ຺ສໍ ເຕ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ຘນໂລເຠນ ອຸໂປສຖໍ ສມາທາຍ ວິຫາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ອິທໍ ຐານໍ ອກຸໂຕຠຍ’’ນ຺ຕິ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ຘມ຺ມາສນສ຺ສ ເຫຏ຺ຐາ ນິປນ຺ໂນ ສພ຺ພຣຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທາຍິຕ຺ວາ ຆຣໍ ອຄມາສິ. ມາຕາ ປາໂຕວ ຍາຄຸໍ ປຈິຕ຺ວາ ອຸປນາເມສິ. ໂສ ສຫສ຺ສໍ ຄເຫຕ຺ວາວ ປິວິ. ອຖສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ ‘‘ຘນໍ ສໍຫຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ໂສ ນາວາຍ ສມຸທ຺ທໍ ປກ຺ຂນ຺ທິຕຸກາໂມ ອໂຫສິ. ອຖ ນໍ ມາຕາ, ‘‘ຕາຕ, ອິມສ຺ມິໍ ກຸເລ ຈຕ຺ຕາລີສໂກຏິຘນໍ ອຕ຺ຖິ, ອລໍ ຄມເນນາ’’ຕິ ນິວາເຣຕິ. ໂສ ຕສ຺ສາ ວຈນໍ ອນາທິຍິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ ເອວ. ສາ ປຸຣໂຕ ອຏ຺ຐາສິ. ອຖ ນໍ ກຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ມຍ຺ຫໍ ປຸຣໂຕ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ ປາເທນ ປຫຣິຕ຺ວາ ປຕິຕໍ ອນ຺ຕຣໍ ກຕ຺ວາ ອຄມາສິ.

ມາຕາ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ‘‘ມາທິສາຍ ມາຕຣິ ເອວຣູປໍ ກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ຄຕສ຺ສ ເຕ ຄຕຏ຺ຐາເນ ສຸຂໍ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ເອວໍສຎ຺ຎີ ນາມ ຕ຺ວໍ ປຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ອາຫ. ຕສ຺ສ ນາວໍ ອາຣຸຍ຺ຫ ຄຈ຺ຉໂຕ ສຕ຺ຕເມ ທິວເສ ນາວາ ອຏ຺ຐາສິ. ອຖ ເຕ ມນຸສ຺ສາ ‘‘ອທ຺ຘາ ເອຕ຺ຖ ປາປປຸຄ຺ຄໂລ ອຕ຺ຖິ, ສລາກໍ ເທຖາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ສລາກາ ທີຍມານາ ຕສ຺ເສວ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປາປຸຓິ. ເຕ ຕສ຺ສ ອຸຬຸມ຺ປໍ ທຕ຺ວາ ຕໍ ສມຸທ຺ເທ ປກ຺ຂິປິໍສຸ. ໂສ ເອກໍ ທີປໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວິມານເປຕີຫິ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວນ຺ໂຕ ຕາຫິ ‘‘ປຸຣໂຕ ປຸຣໂຕ ມາ ອຄມາສີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈມາໂນປິ ຕທ຺ທິຄຸຓໍ ຕທ຺ທິຄຸຓໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ອນຸປຸພ຺ເພນ ຂຸຣຈກ຺ກຘຣໍ ເອກໍ ອທ຺ທສ. ຕໍ ຈກ຺ກໍ ປທຸມປຸປ຺ຜໍ ວິຍ ອຸປຏ຺ຐາສິ. ໂສ ຕໍ ອາຫ, ‘‘ອມ຺ໂຠ, ອິທໍ ຕຍາ ປິຬນ຺ຘິຕໍ ປທຸມໍ ມຍ຺ຫໍ ເທຫີ’’ຕິ. ນ ອິທໍ, ສາມິ, ປທຸມໍ, ຂຸຣຈກ຺ກໍ ເອຕນ຺ຕິ. ໂສ ‘‘ວຎ຺ເຈສິ ມໍ ຕ຺ວໍ, ກິໍ ມຍາ ປທຸມໍ ນ ທິຏ຺ຐປຸພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ຕ຺ວໍ ໂລຫິຕຈນ຺ທນໍ ວິລິມ຺ປິຕ຺ວາ ປິຬນ຺ຘນໍ ປທຸມປຸປ຺ຜໍ ມຍ຺ຫໍ ນ ທາຕຸກາໂມ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ຈິນ຺ເຕສິ ‘‘ອຍມ຺ປິ ມຍາ ກຕສທິສໍ ກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຜລໍ ອນຸຠວິຕຸກາໂມ’’ຕິ. ອຖ ນໍ ‘‘ຄຓ຺ຫ, ເຣ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ມຕ຺ຖເກ ຈກ຺ກໍ ຂິປິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ຈຕຸພ຺ຠິ ອຏ຺ຐຊ຺ຌຄມາ, ອຏ຺ຐາຫິ ປິຈ ໂສຬສ;

ໂສຬສາຫິ ຈ ພາຕ຺ຕິໍສ, ອຕ຺ຣິຈ຺ຉໍ ຈກ຺ກມາສໂທ;

ອິຈ຺ຉາຫຕສ຺ສ ໂປສສ຺ສ, ຈກ຺ກໍ ຠມຕິ ມຕ຺ຖເກ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑.໑໐໔; ໑.໕.໑໐໓);

ໂສຕິ ເຄຫສາມິໂກ ຠຕ຺ຕາ. ປຸຣິມນເຍເນວາຕິ ອນຸຑຫນສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຕາຍ. ຕຕ຺ຣິທໍ ວຕ຺ຖຸ – ກສ຺ສປພຸທ຺ຘກາເລ ໂສຕາປນ຺ນສ຺ສ ອຸປາສກສ຺ສ ຠຣິຍາ ອຕິຈາຣໍ ຈຣຕິ. ໂສ ຕໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ທິສ຺ວາ ‘‘ກສ຺ມາ ເອວໍ ກໂຣສີ’’ຕິ ອາຫ. ສາ ‘‘ສຈາຫໍ ເອວຣູປໍ ກໂຣມິ, ອຍໍ ເມ ສຸນໂຂ ວິລຸປ຺ປມາໂນ ຂາທຕູ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ກາລກຕາ ກຓ຺ຓມຸຓ຺ຑກທເຫ ເວມານິກເປຕີ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ທິວາ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວຕິ, ຣຕ຺ຕິໍ ທຸກ຺ຂໍ. ຕທາ ພາຣາຓສິຣາຊາ ມິຄວໍ ຈຣນ຺ໂຕ ອຣຎ຺ຎໍ ປວິສິຕ຺ວາ ອນຸປຸພ຺ເພນ ກຓ຺ຓມຸຓ຺ຑກທຫໍ ສມ຺ປຕ຺ໂຕ ຕາຍ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວຕິ. ສາ ຕໍ ວຎ຺ເຈຕ຺ວາ ຣຕ຺ຕິໍ ທຸກ຺ຂໍ ອນຸຠວຕິ. ໂສ ຎຕ຺ວາ ‘‘ກຕ຺ຖ ນຸ ໂຂ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ປິຏ຺ຐິໂຕ ປິຏ຺ຐິໂຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອວິທູເຣ ຐິໂຕ ກຓ຺ຓມຸຓ຺ຑກທຫໂຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຕໍ ‘‘ປຏປຏ’’ນ຺ຕິ ຂາທມານໍ ເອກໍ ສຸນຂໍ ທິສ຺ວາ ອສິນາ ທ຺ວິຘາ ຉິນ຺ທິ, ທ຺ເວ ອເຫສຸໍ. ປຸນ ຉິນ຺ເນ ຈຕ຺ຕາໂຣ, ປຸນ ຉິນ຺ເນ ອຏ຺ຐ, ປຸນ ຉິນ຺ເນ ໂສຬສ ອເຫສຸໍ. ສາ ‘‘ກິໍ ກໂຣສິ, ສາມີ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ‘‘ກິໍ ອິທ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ສາ ‘‘ເອວໍ ອກຕ຺ວາ ເຂຬປິຓ຺ຑໍ ຠູມິຍໍ ນິຏ຺ຐຸຠິຕ຺ວາ ປາເທນ ຆໍສາຫີ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ຕຖາ ອກາສິ. ສຸນຂາ ອນ຺ຕຣຘາຍິໍສຸ. ມຸຏ຺ຐິໂຍໂຄ ກິຣາຍໍ ຕສ຺ສ ສຸນຂນ຺ຕຣຘານສ຺ສ, ຍທິທໍ ເຂຬປິຓ຺ຑໍ ຠູມິຍໍ ນິຏ຺ຐຸຠິຕ຺ວາ ປາເທນ ຆໍສນໍ, ຕໍ ທິວສໍ ຕສ຺ສາ ກມ຺ມໍ ຂີຓໍ. ຣາຊາ ວິປ຺ປຏິສາຣີ ຫຸຕ຺ວາ ຄນ຺ຕຸໍ ອາຣທ຺ໂຘ. ສາ ‘‘ມຍ຺ຫໍ, ສາມິ, ກມ຺ມໍ ຂີຓໍ, ມາ ອຄມາສີ’’ຕິ ອາຫ. ຣາຊາ ອສ຺ສຸຕ຺ວາວ ຄໂຕ.

ທກ຺ຂິຓາຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຈ຺ຈຍາ ທີຍມານາ ທກ຺ຂນ຺ຕິ ເອເຕຫິ ຫິຕສຸຂານີຕິ, ຕໍ ທກ຺ຂິຓໍ ອຣຫຕີຕິ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ໂຍ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ.

ປຐມອຄ຺ຄິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔-໕. ທຸຕິຍອຄ຺ຄິສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໔໗-໔໘. ຈຕຸຕ຺ເຖ ຍຎ຺ຎວາຏໍ ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ ມຫາຍຎ຺ຎໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ສວິຎ຺ຎາຓການິ ອວິຎ຺ຎາຓການິ ຈ ຍຎ຺ຎູປກຣຓານິ ສຊ຺ຊິຕານີຕິ ອາຫ ປາຬິຍໍ ‘‘ມຫາຍຎ຺ໂຎ ອຸປກ຺ຂໂຏ’’ຕິ. ຕໍ ອຸປກຣຓໍ ເຕສໍ ຕຖາສຊ຺ຊນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປກ຺ຂໂຏຕິ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິໂຕ’’ຕິ. ວຈ຺ຉຕຣສຕານີຕິ ຍຸວຠາວປ຺ປຕ຺ຕານິ ນາຕິພລວວຈ຺ຉສຕານິ. ເຕ ປນ ວຈ຺ຉາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ທມ຺ມາ, ພລີພທ຺ທາ ວາ. ອຸຣພ຺ຠາຕິ ຕຣຸຓເມຓ຺ຑກາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອຸປນີຕານີຕິ ຐປນຕ຺ຖາຍ ອຸປນີຕານິ. ວິຫິໍສຏ຺ເຐນາຕິ ຫິໍສນຏ຺ເຐນ. ອຸປວາຍຕູຕິ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ສຣີຣທຣຖໍ ນິພ຺ພາເປນ຺ໂຕ ສຓ຺ຫສີຕລາ ວາໂຕ ວາຍຕຸ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ. ປຎ຺ຈເມ ນຕ຺ຖິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ທຸຕິຍອຄ຺ຄິສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ທຸຕິຍສຎ຺ຎາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໙. ຉຏ຺ເຐ ນ຺ຫາຣຸວິເລຂນນ຺ຕິ ຈມ຺ມໍ ລິຂນ຺ຕານໍ ຈມ຺ມໍ ລິຂິຕ຺ວາ ຉຑ຺ຑິຕກສຏໍ. ‘‘ເອໂສຫມສ຺ມີ’’ຕິອາທິນາ ອຫໍກຣຓໍ ອຫງ຺ກາໂຣ. ‘‘ເອຕໍ ມມາ’’ຕິ ມມໍກຣຓໍ ມມງ຺ກາໂຣ. ເຕນາຫ ‘‘ອຫງ຺ກາຣທິຏ຺ຐິໂຕ’’ຕິອາທິ. ຕິສ຺ໂສ ວິຘາຕິ ເສຍ຺ຍສທິສຫີນວເສນ ຕໂຍ ມານາ. ‘‘ເອກວິເຘນ ຣູປສງ຺ຄໂຫ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໕໘໔) ໂກຏ຺ຐາໂສ ‘‘ວິຘາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ກຖໍວິຘໍ ສີລວນ຺ຕໍ ວທນ຺ຕິ, ກຖໍວິຘໍ ປຎ຺ຎວນ຺ຕໍ ວທນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໙໕) ປກາໂຣ. ‘‘ຕິສ຺ໂສ ອິມາ, ຠິກ຺ຂເວ, ວິຘາ. ກຕມາ ຕິສ຺ໂສ? ເສຍ຺ໂຍຫມສ຺ມີຕິ ວິຘາ’’ຕິ (ວິຠ. ໙໒໐) ເອຕ຺ຖ ມາໂນ ‘‘ວິຘາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອິຘາປິ ມາໂນວ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ມາໂນ ຫິ ວິທຫນໂຕ ຫີນາທິວເສນ ຕິວິຘາ. ເຕນາກາເຣນ ທຫນໂຕ ອຸປທຫນໂຕ ‘‘ວິຘາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ທຸຕິຍສຎ຺ຎາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗-໘. ເມຖຸນສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໕໐-໕໑. ສຕ຺ຕເມ ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ໂລເກ. ເອກຈ຺ໂຈຕິ ເອໂກ. ສມໂຓ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ວາຕິ ປພ຺ພຊ຺ຊາມຕ຺ເຕນ ສມໂຓ ວາ, ຊາຕິມຕ຺ເຕນ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ວາ. ທ຺ວຍໍທ຺ວຍສມາປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ທ຺ວີຫິ ທ຺ວີຫິ ສມາປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ, ເມຖຸນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ເຫວ ໂຂ ສມາປຊ຺ຊຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຸຈ຺ຉາທນໍ ອຸພ຺ພຏ຺ຏນໍ. ສມ຺ພາຫນໍ ປຣິມທ຺ທນໍ. ສາທິຍຕີຕິ ອຘິວາເສຕິ. ຕທສ຺ສາເທຕີຕິ ອຸຈ຺ຉາທນາທິໍ ອຠິຣມຕິ. ນິກາເມຕີຕິ ອິຈ຺ຉຕິ. ວິຕ຺ຕິນ຺ຕິ ຕຸຏ຺ຐິໍ. ອິທມ຺ປິ ໂຂຕິ ເອຕ຺ຖ ອິທນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ສາທິຍນາທິໍ ຂຓ຺ຑາທິຠາວວເສນ ເອກໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ປິ-ສທ຺ໂທ ວກ຺ຂມານໍ ອຸປາທາຍ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ, ໂຂ-ສທ຺ໂທ ອວຘາຣຓຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍເທຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣິປຏິຎ຺ຎສ຺ສ ອສຕິປິ ທ຺ວຍໍທ຺ວຍສມາປຕ຺ຕິຍໍ ມາຕຸຄາມສ຺ສ ອຸຈ຺ຉາທນນຫາປນສມ຺ພາຫນສາທິຍນາທິ. ອິທມ຺ປິ ເອກໍເສນ ຕສ຺ສ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ຂຓ຺ຑາທິຠາວາປາທນໂຕ ຂຓ຺ຑມ຺ປິ ຉິທ຺ທມ຺ປິ ສພລມ຺ປິ ກມ຺ມາສມ຺ປີຕິ. ເອວໍ ປນ ຂຓ຺ຑາທິຠາວາປຕ຺ຕິຍາ ໂສ ອປຣິສຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣຕິ, ນ ປຣິສຸທ຺ຘໍ, ສໍຍຸຕ຺ໂຕ ເມຖຸນສໍໂຍເຄນ, ນ ວິສໍຍຸຕ຺ໂຕ. ຕໂຕ ຈສ຺ສ ນ ຊາຕິອາທີຫິ ປຣິມຸຕ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິອາທິມາຫ.

ສຎ຺ຊຄ຺ຆຕີຕິ ກິເລສວເສນ ມຫາຫສິຕໍ ຫສຕິ. ສໍກີຬຕີຕິ ກາຍສໍສຄ຺ຄວເສນ ກີຬຕິ. ສໍເກລາຍຕີຕິ ສພ຺ພໂສ ມາຕຸຄາມໍ ເກລາຍນ຺ໂຕ ວິຫຣຕິ. ຈກ຺ຂຸນາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຈກ຺ຂຸນາ. ຈກ຺ຂຸນ຺ຕິ ມາຕຸຄາມສ຺ສ ຈກ຺ຂຸໍ. ອຸປນິຊ຺ຌາຍຕີຕິ ອຸເປຈ຺ຈ ນິຊ຺ຌາຍຕິ ໂອໂລເກຕິ. ຕິໂຣກຸຏ຺ຏນ຺ຕິ ກຸຏ຺ຏສ຺ສ ປຣໂຕ. ຕຖາ ຕິໂຣປາກາຣໍ, ‘‘ມຕ຺ຕິກາມຍາ ຠິຕ຺ຕິ ກຸຏ຺ຏໍ, ອິຏ຺ຐກາມຍາ ປາກາໂຣ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຍາ ກາຈິ ວາ ຠິຕ຺ຕິ ໂປຣິສກາ ທິຍຑ຺ຒຣຕນປ຺ປມາຓາ ກຸຏ຺ຏໍ, ຕໂຕ ອຘິໂກ ປາກາໂຣ. ອສ຺ສາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣິປຏິຎ຺ຎສ຺ສ. ປຸພ຺ເພຕິ ວຕສມາທານໂຕ ປຸພ຺ເພ. ກາມຄຸເຓຫີຕິ ກາມໂກຏ຺ຐາເສຫິ. ສມປ຺ປິຕນ຺ຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ອປ຺ປິຕໍ ສຫິຕໍ. ສມງ຺ຄິຠູຕນ຺ຕິ ສມນ຺ນາຄຕໍ. ປຣິຈາຣຍມານນ຺ຕິ ກີຬນ຺ຕໍ, ອຸປຏ຺ຐຫິຍມານໍ ວາ. ປຓິຘາຍາຕິ ປຕ຺ເຖຕ຺ວາ. ສີເລນາຕິອາທີສຸ ຍມນິຍມາທິສມາທານວເສນ ສີລໍ, ອວີຕິກ຺ກມວເສນ ວຕໍ. ອຸຠຍມ຺ປິ ວາ ສີລໍ, ທຸກ຺ກຣຈຣິຍວເສນ ປວຕ຺ຕິຕໍ ວຕໍ. ຕໍຕໍອກິຈ຺ຈສມ຺ມຕໂຕ ວາ ນິວຕ຺ຕິລກ຺ຂຓໍ ສີລໍ, ຕໍຕໍສມາທານວໂຕ ເວສໂຠຊນກິຈ຺ຈກຣຓາທິວິເສສປ຺ປຏິປຕ຺ຕິ ວຕໍ. ສພ຺ພຖາປິ ທຸກ຺ກຣຈຣິຍາ ຕໂປ. ເມຖຸນາ ວິຣຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍນ຺ຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ປາຬິວຓ຺ຓນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຏ຺ຐມໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ເມຖຸນສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ທານມຫປ຺ຜລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໕໒. ນວເມ ‘‘ສາຫຸ ທານ’’ນ຺ຕິ ທານໍ ເທຕີຕິ ‘‘ທານໍ ນາມ ສາຘຸ ສຸນ຺ທຣ’’ນ຺ຕິ ທານໍ ເທຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທານຎ຺ຫິ ທຕ຺ວາ ຕໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ປາໂມຊ຺ຊປີຕິໂສມນສ຺ສາທໂຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ໂລຠໂທສອິສ຺ສາມຈ຺ເຉຣາທໂຍ ວິທູຣີຠວນ຺ຕິ. ອິທານິ ທານໍ ອນຸກູລຘມ຺ມປຣິພ຺ຣູຫເນນ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ມວິທູຣີກຣເຓນ ຈ ຠາວນາຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປໂສຠນາຍ ຈ ປຣິກ຺ຂາຣາຍ ຈ ໂຫຕີຕິ ‘‘ອລງ຺ກາຣຠູຕຎ຺ເຈວ ປຣິວາຣຠູຕຎ຺ຈ ເທຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຌານານາຄາມີ ນາມ ໂຫຕິ ຌານໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກູປປນ຺ນານໍ ອຣິຍານໍ ເຫຏ຺ຐາ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ອິມໍ ເປຈ຺ຈ ປຣິຠຸຎ຺ຊິສ຺ສາມີຕິ ສາເປກ຺ຂສ຺ສ ທານໍ ປຣໂລກຜລາສາຍ ສາຕິສຍາຍ ຈ ປຸພ຺ພາຈາຣວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາຍ ອນຸຠວຕ຺ຕາ ຕຓ຺ຫຸຕ຺ຕຣໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຐມໍ ຕຓ຺ຫຸຕ຺ຕຣິຍທານ’’ນ຺ຕິ. ທານໍ ນາມ ພຸທ຺ຘາທີຫິ ປສຕ຺ຖນ຺ຕິ ຄຣຸໍ ຈິຕ຺ຕີກາຣໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ທຸຕິຍໍ ຈິຕ຺ຕີກາຣທານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸພ຺ພເກຫິ ປິຕຸປິຕາມເຫຫິ ທິນ຺ນປຸພ຺ພໍ ກຕປຸພ຺ພໍ ຊຫາເປຕຸໍ ນາມ ນານຸຈ຺ຉວິກນ຺ຕິ ອຕ຺ຕຠາວສຠາຄວເສນ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໂຕ ‘‘ຕຕິຍໍ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປທານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຫໍ ປຈາມິ, ນ ອິເມ ປຈນ຺ຕິ, ນາຣຫາມິ ປຈນ຺ໂຕ ອປຈນ຺ຕານໍ ທານໍ ອທາຕຸ’’ນ຺ຕິ ເອວໍສຎ຺ຎີ ຫຸຕ຺ວາ ເທນ຺ໂຕ ນິຣວເສສໍ ກຕ຺ວາ ເທຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕຸຕ຺ຖໍ ນິຣວເສສທານ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຍຖາ ເຕສໍ ປຸພ຺ພການໍ ອິສີນໍ ຕານິ ມຫາຍຎ຺ຎການິ ອເຫສຸໍ, ເອວໍ ເມ ອຍໍ ທານປຣິໂຠໂຄ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອວໍສຎ຺ຎິໂນ ທານໍ ທກ຺ຂິຓໍ ອຣເຫສຸ ທາຕພ຺ພໂຕ ‘‘ປຎ຺ຈມໍ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍທານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອິມໍ ເມ ທານໍ ທທໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ປສີທຕີ’’ຕິອາທິນາ ປີຕິໂສມນສ຺ສໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ເທນ຺ຕສ຺ສ ທານໍ ໂສມນສ຺ສພາຫຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ໂສມນສ຺ສຸປຈາຣໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຉຏ຺ຐໍ ໂສມນສ຺ສຸປວິຈາຣທານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ທານມຫປ຺ຜລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ນນ຺ທມາຕາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໕໓. ທສເມ ‘‘ວຸຕ຺ຖວສ຺ໂສ ປວາເຣຕ຺ວາ…ເປ… ນິກ຺ຂມີ’’ຕິ ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣຠາຓການໍ ມເຕເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຊ຺ຌິມຠາຓກາ ປນ ວທນ຺ຕິ ‘‘ຠຄວາ ອຸປກຏ຺ຐາຍ ວສ຺ສູປນາຍິກາຍ ເຊຕວນໂຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆປຣິວຸໂຕ ຈາຣິກໍ ນິກ຺ຂມິ. ເຕເນວ ຈ ອກາເລ ນິກ຺ຂນ຺ຕຕ຺ຕາ ໂກສລຣາຊາທໂຍ ວາເຣຕຸໍ ອາຣຠິໍສຸ. ປວາເຣຕ຺ວາ ຫິ ຈຣຓໍ ພຸທ຺ຘາຈິຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິ. ປຸຓ຺ຓາຍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິໍ ປຈ຺ຈາສີສນ຺ໂຕ ຠຄວາ ‘‘ມມ ນິວຕ຺ຕນປຈ຺ຈຍາ ຕ຺ວໍ ກິໍ ກຣິສ຺ສສີ’’ຕິ ອາຫ. ປຸຓ຺ຓາປິ…ເປ… ປພ຺ພຊີຕິ ເອຕ຺ຖ ເສຏ຺ຐິ ‘‘ປຸຓ຺ຓາຍ ຠຄວາ ນິວຕ຺ຕິໂຕ’’ຕິ ສຸຕ຺ວາ ຕໍ ຠຸຊິສ຺ສໍ ກຕ຺ວາ ຘີຕຸຏ຺ຐາເນ ຐເປສິ. ສາ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ຍາຈິຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິ, ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິ. ອຖສ຺ສາ ສຕ຺ຖາ ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສກຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ອິມໍ ໂອຠາສຄາຖໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ –

‘‘ປຸຓ຺ເຓ ປູຣສ຺ສຸ ສທ຺ຘມ຺ມໍ, ຈນ຺ໂທ ປນ຺ນຣໂສ ຍຖາ;

ປຣິປຸຓ຺ຓາຍ ປຎ຺ຎາຍ, ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕໍ ກຣິສ຺ສສີ’’ຕິ. (ເຖຣີຄາ. ໓);

ສາ ຄາຖາປຣິໂຍສາເນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ອຠິຎ຺ຎາຕາ ສາວິກາ ອໂຫສິ. ເສສເມຕ຺ຖ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ນນ຺ທມາຕາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ມຫາຍຎ຺ຎວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຐມປຓ຺ຓາສກໍ ນິຏ຺ຐິຕໍ.

໖. ອພ຺ຍາກຕວຄ຺ໂຄ

໑-໒. ອພ຺ຍາກຕສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໕໔-໕໕. ຉຏ຺ຐວຄ຺ຄສ຺ສ ປຐມໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ. ທຸຕິເຍ ອຕີເຕ ອຕ຺ຕຠາເວ ນິພ຺ພຕ຺ຕກໍ ກມ຺ມນ຺ຕິ ‘‘ປຸຣິມກມ຺ມຠວສ຺ມິໍ ໂມໂຫ ອວິຊ຺ຊາ, ອາຍູຫນາ ສງ຺ຂາຣາ, ນິກນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາ, ອຸປຄມນໍ ອຸປາທານໍ, ເຈຕນາ ຠໂວ’’ຕິ ເອວມາຄຕໍ ສປຣິກ຺ຂາຣໍ ປຎ຺ຈວິຘໍ ກມ຺ມວຏ຺ຏມາຫ. ເອຕຣຫິ ເມ ອຕ຺ຕຠາໂວ ນ ສິຍາຕິ ວິຎ຺ຎາຓນາມຣູປສຬາຍຕນຜສ຺ສເວທນາສຫິຕໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ປຎ຺ຈວິຘໍ ວິປາກວຏ຺ຏມາຫ. ຍໍ ອຕ຺ຖິກນ຺ຕິ ຍໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ວິຊ຺ຊມານກໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຠູຕ’’ນ຺ຕິ. ຕຎ຺ຫິ ປຈ຺ຈຍນິພ຺ພຕ຺ຕຕາຍ ‘‘ຠູຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕໍ ປຊຫາມີຕິ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘຈ຺ຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫາເນນ ຕໂຕ ເອວ ອາຍຕິໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕາປາທນວເສນ ປຊຫາມິ ປຣິຈ຺ຈຊາມິ. ຫຣິຕນ຺ຕນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໓໐໓) ຫຣິຕເມວ. ອນ຺ຕ-ສທ຺ເທນ ປທວຑ຺ຒນໍ ກຕໍ ຍຖາ ‘‘ວນນ຺ຕໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ, ອລ຺ລຕິຓາທີນິ ອາຄມ຺ມ ນິພ຺ພາຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຖນ຺ຕນ຺ຕິ ມຫາມຄ຺ຄໍ. ເສລນ຺ຕນ຺ຕິ ປພ຺ພຕໍ. ອຸທກນ຺ຕນ຺ຕິ ອຸທກໍ. ຣມຓີຍໍ ວາ ຠູມິຠາຄນ຺ຕິ ຕິຓຄຸມ຺ພາທິຣຫິຕໍ ວິວິຕ຺ຕໍ ອພ຺ໂຠກາສຠູມິຠາຄໍ. ອນາຫາຣາຕິ ອປຈ຺ຈຍາ ນິຣຸປາທານາ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ອພ຺ຍາກຕສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ຕິສ຺ສພ຺ຣຫ຺ມາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໕໖. ຕຕິເຍ ວິວິຕ຺ຕານິ ຕາທິສານິ ປນ ປຣິຍນ຺ຕານິ ອຕິທູຣານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອນ຺ຕິມປຣິຍນ຺ຕິມານີ’’ຕິ. ອນ຺ເຕ ຠວານິ ອນ຺ຕິມານິ, ອນ຺ຕິມານິເຍວ ປຣິຍນ຺ຕິມານິ. ອຸຠເຍນປິ ອຕິທູຣຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ສມນ຺ນາຫາເຣ ຐປຍມາໂນຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ສມາກາເຣນ ວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສມຕໍ ປຏິປາເທນ຺ໂຕ ນາມ ໂຫຕິ. ວິປສ຺ສນາຈິຕ຺ຕສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ສມາຘິ, ສຕິປິ ສງ຺ຂາຣນິມິຕ຺ຕາວິຣເຫ ນິຈ຺ຈນິມິຕ຺ຕາທິວິຣຫໂຕ ‘‘ອນິມິຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ພລວວິປສ຺ສນາສມາຘິ’’ນ຺ຕິ.

ຕິສ຺ສພ຺ຣຫ຺ມາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔-໗. ສີຫເສນາປຕິສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໕໗-໖໐. ຈຕຸຕ຺ເຖ ກຸຈ຺ຉິໂຕ ອຣິໂຍ ກທຣິໂຍ. ຖທ຺ຘມຈ຺ຉຣິຍສທິສໍ ຫິ ກຸຈ຺ຉິຕໍ ສພ຺ພນິຫີນໍ ນຕ຺ຖິ ສພ຺ພກຸສລານໍ ອາທິຠູຕສ຺ສ ນິເສຘນໂຕ. ເສສເມຕ຺ຖ ປຎ຺ຈມາທີນິ ຈ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖາເນວ.

ສີຫເສນາປຕິສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ປຈລາຍມານສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໖໑. ອຏ຺ຐເມ ອາໂລກສຎ຺ຎໍ ມນສິ ກເຣຍ຺ຍາສີຕິ ທິວາ ວາ ຣຕ຺ຕິໍ ວາ ສູຣິຍປຊ຺ໂຊຕຈນ຺ທມຓິອາທີນໍ ອາໂລກໍ ‘‘ອາໂລໂກ’’ຕິ ມນສິ ກເຣຍ຺ຍາສິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ສູຣິຍຈນ຺ທາໂລກາທິໍ ທິວາ ຣຕ຺ຕິຎ຺ຈ ອຸປລທ຺ຘໍ ຍຖາລທ຺ຘວເສເນວ ມນສິ ກເຣຍ຺ຍາສິ, ຈິຕ຺ເຕ ຐເປຍ຺ຍາສິ. ຍຖາ ເຕ ສຸຠາວິຕາໂລກກສິຓສ຺ສ ວິຍ ກສິຓາໂລໂກ ຍທິຈ຺ຉກໍ ຍາວທິຈ຺ຉກຎ຺ຈ ໂສ ອາໂລໂກ ຣຕ຺ຕິຍໍ ອຸປຕິຏ຺ຐຕິ, ເຍນ ຕຕ຺ຖ ທິວາສຎ຺ຎໍ ຐເປຍ຺ຍາສິ, ທິວາ ວິຍ ວິຄຕຖິນມິທ຺ໂຘວ ຠເວຍ຺ຍາສີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຖາ ທິວາ ຕຖາ ຣຕ຺ຕິ’’ນ຺ຕິ. ອິຕິ ວິວເຏນ ເຈຕສາຕິ ເອວໍ ອປິຫິເຕນ ຈິຕ຺ເຕນ ຖິນມິທ຺ຘປິຘາເນນ ອປິຫິຕຕ຺ຕາ. ອປຣິໂຍນທ຺ເຘນາຕິ ສມນ຺ຕໂຕ ອໂນນທ຺ເຘນ ອສຎ຺ຉາທິເຕນ. ສໂຫຠາສນ຺ຕິ ສຎາໂຓຠາສໍ. ຖິນມິທ຺ຘວິໂນທນອາໂລໂກປິ ວາ ໂຫຕຸ ກສິຓາໂລໂກປິ ວາ ປຣິກມ຺ມາໂລໂກປິ ວາ, ອຸປກ຺ກິເລສາໂລໂກ ວິຍ ສພ຺ໂພຍໍ ອາໂລໂກ ຎາຓສມຸຏ຺ຐາໂນວາຕິ. ເຍສໍ ອກຣເຓ ປຸຄ຺ຄໂລ ມຫາຊານິໂຍ ໂຫຕິ, ຕານິ ອວສ຺ສໍ ກາຕພ຺ພານິ. ຍານິ ອກາຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ, ສຕິ ສມວາເຍ ກາຕພ຺ພໂຕ ຕານິ ກຣຓີຍານີຕິ ອາຫ ‘‘ອິຕຣານິ ກຣຓີຍານີ’’ຕິ. ອຖ ວາ ກຕ຺ຕພ຺ພານິ ກມ຺ມານິ ກຣຓໍ ອຣຫນ຺ຕີຕິ ກຣຓີຍານິ. ອິຕຣານິ ກິຈ຺ຈານີຕິປິ ວທນ຺ຕິ.

ອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕາ ວິຄ຺ຄາຫິກກຖາຕິ ‘‘ນ ຕ຺ວໍ ອິມໍ ຘມ຺ມວິນຍໍ ອາຊານາສິ, ອຫໍ ອິມໍ ຘມ຺ມວິນຍໍ ອາຊານາມິ, ກິໍ ຕ຺ວໍ ອິມໍ ຘມ຺ມວິນຍໍ ອາຊານິສ຺ສສິ, ມິຈ຺ຉາປຏິປນ຺ໂນ ຕ຺ວມສິ, ອຫມສ຺ມິ ສມ຺ມາປຏິປນ຺ໂນ, ສຫິຕໍ ເມ, ອສຫິຕໍ ເຕ, ປຸເຣວຈນີຍໍ ປຈ຺ຉາ ອວຈ, ປຈ຺ຉາວຈນີຍໍ ປຸເຣ ອວຈ, ອຘິຈິຓ຺ຓໍ ເຕ ວິປຣາວຕ຺ຕໍ, ອາໂຣປິໂຕ ເຕ ວາໂທ, ນິຄ຺ຄຫິໂຕ ຕ຺ວມສິ. ຈຣ ວາທປ຺ປໂມກ຺ຂາຍ, ນິພ຺ເພເຐຫິ ວາ ສເຈ ປໂຫສີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໘; ມ. ນິ. ໓.໔໑) ເອວໍປວຕ຺ຕາ ກຖາ. ຕຕ຺ຖ ສຫິຕໍ ເມຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໘) ມຍ຺ຫໍ ວຈນໍ ສຫິຕໍ ສິລິຏ຺ຐໍ, ອຕ຺ຖຍຸຕ຺ຕໍ ກາຣຓຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຫິຕນ຺ຕິ ວາ ປຸພ຺ພາປຣາວິຣຸທ຺ຘໍ. ອສຫິຕໍ ເຕຕິ ຕຸຍ຺ຫໍ ວຈນໍ ອສຫິຕໍ ອສິລິຏ຺ຐໍ. ອຘິຈິຓ຺ຓໍ ເຕ ວິປຣາວຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ທີຆຣຕ຺ຕາຈິຓ຺ຓວເສນ ສຸປ຺ປຄຸຓໍ, ຕໍ ມຍ຺ຫໍ ເອກວຈເນເນວ ວິປຣາວຕ຺ຕໍ ປຣິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຐິຕໍ, ນ ກິຎ຺ຈິ ຊານາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາໂຣປິໂຕ ເຕ ວາໂທຕິ ມຍາ ຕວ ວາເທ ໂທໂສ ອາໂຣປິໂຕ. ຈຣ ວາທປ຺ປໂມກ຺ຂາຍາຕິ ໂທສໂມຈນຕ຺ຖໍ ຈຣ ວິຈຣ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສິກ຺ຂາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິພ຺ເພເຐຫິ ວາ ສເຈ ປໂຫສີຕິ ອຖ ສຍໍ ປໂຫສິ, ອິທານິ ເອວ ນິພ຺ເພເຐຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕຓ຺ຫາ ສພ຺ພໂສ ຂີຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ຕຓ຺ຫາສງ຺ຂໂຍ, ຕສ຺ມິໍ. ຕຓ຺ຫາສງ຺ຂເຍຕິ ຈ ອິທໍ ວິສເຍ ຠຸມ຺ມນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ. ວິມຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕາຍາຕິ ສພ຺ພສໍກິເລເສຫິ ວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕາຍ. ອປຣຠາເຄ ປຏິປທາ ນາມ ອຣິຍສຈ຺ຈາຠິສມໂຍ. ສາ ສາສນຈາຣິໂຄຈຣາ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ປຸພ຺ພຠາຄປ຺ປຏິປທໍ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ເທເສຖາຕິ ປຸຈ຺ຉຕີ’’ຕິ. ອກຸປ຺ປຘມ຺ມຕາຍ ຂຍວຍສງ຺ຂາຕໍ ອນ຺ຕໍ ອຕີຕາຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕາ, ໂສ ເອວ ອປຣິຫາຍນສຠາວຕ຺ຕາ ອຈ຺ຈນ຺ຕາ ນິຏ຺ຐາ ອສ຺ສາຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕນິຏ຺ຐາ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກນ຺ຕນິຏ຺ໂຐ ສຕຕນິຏ຺ໂຐຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ນ ຫິ ປຏິວິທ຺ຘສ຺ສ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມສ຺ສ ທສ຺ສນ຺ນໍ ກຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມ ອຕ຺ຖິ. ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ຈຕູຫິ ໂຍເຄຫິ ເຂໂມ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕໂຍຄກ຺ເຂມີ. ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ວຸສິຕຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ຈ ອປຣິຫາຍນສຠາວຕ຺ຕາ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ. ເຕນາຫ ‘‘ນິຈ຺ຈພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ປຣິໂຍສານນ຺ຕິ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍປຣິຍປຣິໂຍສານໍ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂປຣິໂຍສານຎ຺ຈ.

ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາຕິ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ. ສກ຺ກາຍສພ຺ພຎ຺ຫິ ສນ຺ຘາຍ ອິຘ ‘‘ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ວິປສ຺ສນາວິສຍສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ອາຍຕນຘາຕຸໂຍປິ ຕຄ຺ຄຕິກາ ເອວ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ນາລໍ ອຠິນິເວສາຍາ’’ຕິ. ນ ຍຸຕ຺ຕາ ອຠິນິເວສາຍ ‘‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ອຊ຺ໂຌສານາຍ. ‘‘ອລເມວ ນິພ຺ພິນ຺ທິຕຸໍ ອລໍ ວິຣຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໒໗໒; ສໍ. ນິ. ໒.໑໒໔, ໑໒໘, ໑໓໔, ໑໔໓) ວິຍ ອລໍ-ສທ຺ໂທ ຍຸຕ຺ຕຕ຺ໂຖປິ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ນ ຍຸຕ຺ຕາ’’ຕິ. ສມ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ຠວນ຺ຕິ. ຍທິປິ ‘‘ຕຕິຍາ ຈຕຸຕ຺ຖີ’’ຕິ ອິທໍ ວິສຸທ຺ຘິທ຺ວຍໍ ອຠິຎ຺ຎາປຎ຺ຎາ, ຕສ຺ສ ປນ ສປຈ຺ຈຍນາມຣູປທສ຺ສນຠາວໂຕ ສຕິ ຈ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫ ສປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ, ນາມຣູປສ຺ສ ອນິຈ຺ຈຕາຍ ທຸກ຺ຂໍ, ທຸກ຺ຂຎ຺ຈ ອນຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ລກ຺ຂຓຕ຺ຕຍໍ ສຸປາກຏເມວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ອນຕ຺ຕາຕິ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາຍ ອຠິຊານາຕີ’’ຕິ. ຕເຖວ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາຍາຕິ ອິມິນາ ອນິຈ຺ຈາທິຠາເວນ ນາລໍ ອຠິນິເວສາຍາຕິ ນາມຣູປສ຺ສ ອຸປສໍຫຣຕິ, ນ ອຠິຎ຺ຎາປຎ຺ຎານໍ ສມ຺ຠາຣຘມ຺ມານໍ. ປຸຣິມາຍ ຫິ ອຕ຺ຖໂຕ ອາປນ຺ນໍ ລກ຺ຂຓຕ຺ຕຍໍ ຄຓ຺ຫາຕິ ສລກ຺ຂຓສລ຺ລກ຺ຂຓປຣຕ຺ຕາ ຕສ຺ສາ. ທຸຕິຍາຍ ສຣູປໂຕ ຕສ຺ສາ ລກ຺ຂຓຕ຺ຕຍາໂຣປນວເສນ ສມ຺ມສນຠາວໂຕ. ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິກຕາຍ ອຠິນິປາຕມຕ຺ຕຕາຍ ຈ ອປ຺ປມຕ຺ຕກມ຺ປິ. ຣູປປຣິຄ຺ຄຫສ຺ສ ໂອຬາຣິກຠາວໂຕ ອຣູປປຣິຄ຺ຄຫໍ ທສ຺ເສຕິ. ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຈ ເວທນາຍ ອາສນ຺ນຠາວໂຕ, ວິເສສໂຕ ສຸຂສາຣາຄິຕາຍ, ຠວສ຺ສາທຄຘິຕມານສຕາຍ ຈ ເຖຣສ຺ສ ເວທນາວເສນ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ.

ຂຍວິຣາໂຄຕິ ຂຍສງ຺ຂາໂຕ ວິຣາໂຄ ສງ຺ຂາຣານໍ ປລຸຊ຺ຊນາ. ຍໍ ອາຄມ຺ມ ສພ຺ພໂສ ສງ຺ຂາເຣຫິ ວິຣຊ຺ຊນາ ໂຫຕິ, ຕໍ ນິພ຺ພານໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕວິຣາໂຄ. ນິໂຣຘານຸປສ຺ສິມ຺ຫິປີຕິ ນິໂຣຘານຸປສ຺ສິປເທປິ. ເອເສວ ນໂຍຕິ ອຕິທິສິຕ຺ວາ ຕໍ ເອກເທເສນ ວິວຣນ຺ໂຕ ‘‘ນິໂຣໂຘປິ ຫິ…ເປ… ທຸວິໂຘເຍວາ’’ຕິ ອາຫ. ຂນ຺ຘານໍ ປຣິຈ຺ຈຊນໍ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘກິເລສປ຺ປຫານວເສນາຕິ ເຍນາກາເຣນ ວິປສ຺ສນາ ກິເລເສ ປຊຫຕິ, ເຕນາກາເຣນ ຕໍນິມິຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ເຘ ຈ ປຊຫຕີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສາ ຫິ…ເປ… ໂວສ຺ສຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ອາຣມ຺ມຓໂຕຕິ ກິຈ຺ຈສາຘນວເສນ ອາຣມ຺ມຓກຣຓໂຕ. ເອວຎ຺ຫິ ມຄ຺ຄໂຕ ອຎ຺ເຎສໍ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓານໍ ປກ຺ຂນ຺ທນໂວສ຺ສຄ຺ຄາຠາໂວ ສິທ຺ໂຘວ ໂຫຕິ. ປຣິຈ຺ຈຊເນນ ປກ຺ຂນ຺ທເນນ ຈາຕິ ທ຺ວີຫິປິ ວາ ກາຣເຓຫິ. ໂສຕິ ມຄ຺ໂຄ. ສພ຺ເພສໍ ຂນ຺ຘານໍ ໂວສ຺ສຊ຺ຊນໍ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘສໍກິເລສປ຺ປຫາເນນ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຍສ຺ມາ ວາ ວິປສ຺ສນາຈິຕ຺ຕໍ ປກ຺ຂນ຺ທຕີຕິ ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ມຄ຺ໂຄ ຈ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ກິເລເສ ຂນ຺ເຘ ຈ ປຣິຈ຺ຈຊຕິ, ຕສ຺ມາ ຍຖາກ຺ກມໍ ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄານຎ຺ຈ ວເສນ ປກ຺ຂນ຺ທນປຣິຈ຺ຈາຄໂວສ຺ສຄ຺ຄາປິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕທຸຠຍສມງ຺ຄີຕິ ວິປສ຺ສນາສມງ຺ຄີ ມຄ຺ຄສມງ຺ຄີ ຈ. ‘‘ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາຍ ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎໍ ປຊຫຕີ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ (ປຏິ. ມ. ໑.໕໒) ຫິ ຍຖາ ວິປສ຺ສນາຍ ກິເລສານໍ ປຣິຈ຺ຈາຄປ຺ປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄ ລພ຺ຠຕິ, ເອວໍ ອາຍຕິໍ ເຕຫິ ກິເລເສຫິ ອຸປ຺ປາເທຕພ຺ພກ຺ຂນ຺ຘານມ຺ປິ ປຣິຈ຺ຈາຄປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ປກ຺ຂນ຺ທນປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄ ປນ ມຄ຺ເຄ ລພ຺ຠມານາຍ ເອກນ຺ຕກາຣຓຠູຕາຍ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິວິປສ຺ສນາຍ ວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ມຄ຺ເຄ ປນ ຕທຸຠຍມ຺ປິ ຎາຍາຄຕເມວ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕວ ລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ຕທຸຠຍສມງ຺ຄີປຸຄ຺ຄໂລ’’ຕິອາທິ. ປຸຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ອຊ຺ຌາສຍວເສນ ‘‘ນ ກິຎ຺ຈິ ໂລເກ ອຸປາທິຍຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ກາມຸປາທານວເສນ ອຸປາທິຍນໍ ປຏິກ຺ຂິປຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຕຓ຺ຫາວເສນ ນ ອຸປາທິຍຕີ’’ຕິ. ຕຓ຺ຫາວເສນ ວາ ອສຕິ ອຸປາທິຍເນ ທິຏ຺ຐິວເສນ ອຸປາທິຍນໍ ອນວກາສເມວາຕິ ‘‘ຕຓ຺ຫາວເສນ’’ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ປຣາມສຕີຕິ ນາທິຍຕິ. ທິຏ຺ຐິປຣາມາສວເສນ ວາ ‘‘ນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນ ປຣາມສຕິ. ສໍຂິຕ຺ເຕເນວ ກເຖສີຕິ ຕສ຺ສ ອຊ຺ຌາສຍວເສນ ປປຎ຺ຈໍ ອກຕ຺ວາ ກເຖສິ.

ປຈລາຍມານສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ເມຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໖໒. ນວເມ ມາ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຎ຺ຎານນ຺ຕິ (ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ. ໖໒) ເອຕ຺ຖ ມາຕິ ປຏິເສເຘ ນິປາໂຕ. ປຸຎ຺ຎ-ສທ຺ໂທ ‘‘ກຸສລານໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມານໍ ສມາທານເຫຕຸ ເອວມິທໍ ປຸຎ຺ຎໍ ປວຑ຺ຒຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໘໐) ປຸຎ຺ຎຜເລ ອາຄໂຕ. ‘‘ອວິຊ຺ຊາຄໂຕຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຣິສປຸຄ຺ຄໂລ ປຸຎ຺ຎຎ຺ເຈ ສງ຺ຂາຣໍ ອຠິສງ຺ຂໂຣຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໒.໕໑) ກາມຣູປາວຈຣສຸຈຣິເຕສຸ. ‘‘ປຸຎ຺ຎູປຄໍ ໂຫຕິ ວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໒.໕໑) ສຸຄຕິວິເສສຠູເຕ ອຸປປຕ຺ຕິຠເວ. ‘‘ຕີຓິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນິ ທານມຍໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ, ສີລມຍໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ, ຠາວນາມຍໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູ’’ຕິອາທີສຸ (ອິຕິວຸ. ໖໐; ທີ. ນິ. ໓.໓໐໕; ອ. ນິ. ໘.໓໖) ກຸສລເຈຕນາຍໍ. ອິຘ ປນ ເຕຠູມກກຸສລຘມ຺ເມ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຠາຍິຕ຺ຖາຕິ ເອຕ຺ຖ ທຸວິຘໍ ຠຍໍ ຎາຓຠຍໍ, ສາຣຊ຺ຊຠຍນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ເຍປິ ເຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ເທວາ ທີຆາຍຸກາ ວຓ຺ຓວນ຺ໂຕ ສຸຂພຫຸລາ ອຸຈ຺ເຈສຸ ວິມາເນສຸ ຈິຣຏ຺ຐິຕິກາ, ເຕປິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຸຕ຺ວາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຠຍໍ ສໍເວຄໍ ສນ຺ຕາສໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໓໓) ອາຄຕໍ ຎາຓຠຍໍ. ‘‘ອຫຸເທວ ຠຍໍ, ອຫຸ ຉມ຺ຠິຕຕ຺ຕໍ, ອຫຸ ໂລມຫໍໂສ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໓໑໘) ອາຄຕໍ ສາຣຊ຺ຊຠຍໍ. ອິຘາປິ ສາຣຊ຺ຊຠຍເມວ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ຠິກ຺ຂເວ, ທີຆຣຕ຺ຕໍ ກາຍວຈີສໍຍໂມ ວຕ຺ຕປ຺ປຏິວຕ຺ຕປູຣຓໍ ເອກາສນໍ ເອກເສຍ຺ຍໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍທໂມ ຘຸຕຘມ຺ເມຫິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ນິຄ຺ຄໂຫ ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານານຸໂຍຄວເສນ ວີຣິຍາຣມ຺ໂຠຕິ ເອວມາທີນິ ຍານິ ຠິກ຺ຂຸນາ ນິຣນ຺ຕຣໍ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພານິ ປຸຎ຺ຎານິ, ເຕຫິ ມາ ຠາຍິຕ຺ຖ, ມາ ຠຍໍ ສນ຺ຕາສໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ຖ. ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂສ຺ສ ອຸປໂຣຘຠເຍນ ສມ຺ປຣາຍິກນິພ຺ພານສຸຂທາຍເກຫິ ປຸຎ຺ເຎຫິ ມາ ຠາຍິຕ຺ຖາຕິ. ນິສ຺ສກ຺ເກ ອິທໍ ສາມິວຈນໍ.

ອິທານິ ຕໂຕ ອຠາຍິຕພ຺ພຠາເວ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສຸຂສ຺ເສຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສຸຂ-ສທ຺ໂທ ‘‘ສຸໂຂ ພຸທ຺ຘານມຸປ຺ປາໂທ, ສຸຂາ ວິຣາຄຕາ ໂລເກ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໑໙໔) ສຸຂມູເລ ອາຄໂຕ. ‘‘ຍສ຺ມາ ຈ ໂຂ, ມຫາລິ, ຣູປໍ ສຸຂໍ ສຸຂານຸປຕິຕໍ ສຸຂາວກ຺ກນ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໖໐) ສຸຂາຣມ຺ມເຓ. ‘‘ຍາວຎ຺ຈິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ນ ສຸກຣໍ ອກ຺ຂາເນນ ປາປຸຓິຕຸໍ ຍາວ ສຸຂາ ສຄ຺ຄາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໒໕໕) ສຸຂປຈ຺ຈຍຏ຺ຐາເນ. ‘‘ສຸໂຂ ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ອຸຈ຺ຈໂຍ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໑໑໘) ສຸຂເຫຕຸມ຺ຫິ. ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣາ ເອເຕ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໘໒) ອພ຺ຍາປຊ຺ເຊ. ‘‘ນິພ຺ພານໍ ປຣມໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໒໑໕; ຘ. ປ. ໒໐໓, ໒໐໔) ນິພ຺ພາເນ. ‘‘ສຸຂສ຺ສ ຈ ປຫານາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໓໒; ມ. ນິ. ໑.໒໗໑; ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໒) ສຸຂເວທນາຍໍ. ‘‘ອທຸກ຺ຂມສຸຂໍ ສນ຺ຕໍ, ສຸຂມິຈ຺ເຈວ ຠາສິຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໕໓; ອິຕິວຸ. ໕໓) ອຸເປກ຺ຂາເວທນາຍໍ. ‘‘ທ຺ເວປິ ມຍາ, ອານນ຺ທ, ເວທນາ ວຸຕ຺ຕາ ປຣິຍາເຍນ ສຸຂາ ເວທນາ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໘໙) ອິຏ຺ຐສຸເຂສຸ. ‘‘ສຸໂຂ ວິປາໂກ ປຸຎ຺ຎານ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ເປຏໂກ. ໒໓) ອິຏ຺ຐວິປາເກ. ອິຘາປິ ອິຏ຺ຐວິປາເກ ເອວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອິຏ຺ຐສ຺ສາຕິອາທີສຸ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພໂຕ ເຈວ ອນິຏ຺ຐປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ຈ ອິຏ຺ຐສ຺ສ. ກມນີຍໂຕ ມນສ຺ມິຎ຺ຈ ກມນໂຕ ປວິສນໂຕ ກນ຺ຕສ຺ສ. ປິຍາຍິຕພ຺ພໂຕ ສນ຺ຕປ຺ປນໂຕ ຈ ປິຍສ຺ສ. ມນນີຍໂຕ ມນສ຺ສ ວຑ຺ຒນໂຕ ຈ ມນາປສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍທິທໍ ປຸຎ຺ຎານີຕິ ປຸຎ຺ຎານີຕິ ຍທິທໍ ວຈນໍ, ເອຕໍ ສຸຂສ຺ສ ອິຏ຺ຐສ຺ສ ວິປາກສ຺ສ ອຘິວຈນໍ ນາມໍ. ສຸຂສ຺ເສຕໍ ຍທິທໍ ປຸຎ຺ຎານີຕິ ຜເລນ ກາຣຓສ຺ສ ອເຠໂທປຈາຣໍ ວທຕິ. ເຕນ ກຕູປຈິຕານໍ ປຸຎ຺ຎານໍ ອວສ຺ສໍຠາວິຜລໍ ສຸຕ຺ວາ ອປ຺ປມຕ຺ເຕນ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ປຸຎ຺ຎານິ ກຕ຺ຕພ຺ພານີຕິ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍໍ ນິໂຍເຊຕິ, ອາທຣຎ຺ຈ ເນສໍ ຕຕ຺ຖ ອຸປ຺ປາເທຕິ.

ອິທານິ ອຕ຺ຕນາ ສຸເນຕ຺ຕກາເລ ກເຕນ ປຸຎ຺ຎກມ຺ເມນ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈນຸຠູຕໍ ຠວນ຺ຕຣປ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ອຸຬາຣຕຣໍ ປຸຎ຺ຎວິປາກໍ ອຸທາຫຣິຕ຺ວາ ຕມຕ຺ຖໍ ປາກຏຕຣໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ອຠິຊານາມິ ໂຂ ປນາຫ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຠິຊານາມີຕິ ອຠິວິສິຏ຺ເຐນ ຎາເຓນ ຊານາມິ, ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ພຸຊ຺ຌາມິ. ທີຆຣຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈິຣກາລໍ. ປຸຎ຺ຎານນ຺ຕິ ທານາທີນໍ ກຸສລຘມ຺ມານໍ. ສຕ຺ຕ ວສ຺ສານີຕິ ສຕ຺ຕ ສໍວຈ຺ຉຣານິ. ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ມິຊ຺ຊຕີຕິ ເມຕ຺ຕາ, ສິນິຍ຺ຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມິຕ຺ເຕ ຠວາ, ມິຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ເອສາ ປວຕ຺ຕີຕິປິ ເມຕ຺ຕາ. ລກ຺ຂຓາທິໂຕ ປນ ຫິຕາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິລກ຺ຂຓາ, ຫິຕູປສໍຫາຣຣສາ, ອາຆາຕວິນຍປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ, ສຕ຺ຕານໍ ມນາປຠາວທສ຺ສນປທຏ຺ຐານາ. ພ຺ຍາປາທູປສໂມ ເອຕິສ຺ສາ ສມ຺ປຕ຺ຕິ, ສິເນຫສມ຺ຠໂວ ວິປຕ຺ຕິ. ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ ຠາເວຕ຺ວາຕິ ເມຕ຺ຕາສຫຄຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ຈິຕ຺ຕສີເສນ ສມາຘິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເມຕ຺ຕາສມາຘິໍ ເມຕາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ເຈວ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ຈ.

ສຕ຺ຕ ສໍວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏກປ຺ເປຕິ ສຕ຺ຕ ມຫາກປ຺ເປ. ສໍວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏຄ຺ຄຫເຓເນວ ຫິ ສໍວຏ຺ຏຏ຺ຐາຍິວິວຏ຺ຏຏ຺ຐາຍິໂນປິ ຄຫິຕາ. ອິມໍ ໂລກນ຺ຕິ ກາມໂລກໍ. ສໍວຏ຺ຏມາເນ ສຸທນ຺ຕິ ສໍວຏ຺ຏມາເນ, ສຸທນ຺ຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ, ວິປຊ຺ຊມາເນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ວຣສໍວຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ສຸທ’’ນ຺ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ. ກປ຺ເປຕິ ກາເລ. ກປ຺ປສີເສນ ຫິ ກາໂລ ວຸຕ຺ໂຕ, ກາເລ ຂີຍມາເນ ສພ຺ໂພປິ ຂີຍເຕວ. ຍຖາຫ – ‘‘ກາໂລ ຆສຕິ ຠູຕານິ, ສພ຺ພາເນວ ສຫຕ຺ຕນາ’’ຕິ (ຊາ. ໑.໒.໑໙໐). ‘‘ອາຠສ຺ສຣູປໂຄ ໂຫມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເຕໂຊສໍວຏ຺ຏວເສເນຕ຺ຖ ກປ຺ປວຸຏ຺ຐານໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອາຠສ຺ສຣູປໂຄຕິ ຕຕ຺ຖ ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫຓວເສນ ອາຠສ຺ສຣພ຺ຣຫ຺ມໂລກໍ ອຸປຄຈ຺ຉາມີຕິ ອາຠສ຺ສຣູປໂຄ ໂຫມິ. ວິວຏ຺ຏມາເນຕິ ສຓ຺ຐຫມາເນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຎ຺ຎໍ ພ຺ຣຫ຺ມວິມານໍ ອຸປປຊ຺ຊາມີຕິ ກສ຺ສຈິ ສຕ຺ຕສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ນິພ຺ພຕ຺ຕສ຺ສ ອຠາວໂຕ ສຸຎ຺ຎໍ ຍໍ ປຐມຊ຺ຌານຠູມິສງ຺ຂາຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມວິມານໍ ອາທິໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ, ຕໍ ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫຓວເສນ ອຸປປຊ຺ຊາມິ ອຸເປມິ.

ພ຺ຣຫ຺ມາຕິ ກາມາວຈຣສຕ຺ເຕຫິ ວິສິຏ຺ຐຏ຺ເຐນ ຕຖາ ຕຖາ ພ຺ຣູຫິຕຄຸຓຕາຍ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ຕນຏ຺ເຐນ ຈ ພ຺ຣຫ຺ມາ. ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ຊພ຺ຣຫ຺ມປຸໂຣຫິເຕຫິ ມຫນ຺ໂຕ ພ຺ຣຫ຺ມາຕິ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາ, ຕໂຕ ເອວ ເຕ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ຐິຕຕ຺ຕາ ອຠິຠູ. ເຕຫິ ນ ເກນຈິປິ ຄຸເຓນ ອຠິຠູໂຕຕິ ອນຠິຠູໂຕ. ອຎ຺ຎທຕ຺ຖູຕິ ເອກໍສວຈເນ ນິປາໂຕ. ທສ຺ສນໂຕ ທໂສ, ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນານໍ ທສ຺ສນສມຕ຺ໂຖ ອຠິຎ຺ຎາຎາເຓນ ປສ຺ສິຕພ຺ພໍ ປສ຺ສາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສພ຺ຣຫ຺ມານໍ ອິທ຺ຘິປາທຠາວນາພເລນ ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ຕຎ຺ຈ ມມ ວເສ ວຕ຺ເຕມີຕິ ວສວຕ຺ຕີ ໂຫມີຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຕທາ ກິຣ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ອຏ຺ຐສມາປຕ຺ຕິລາຠີປິ ສມາໂນ ຕຖາ ສຕ຺ຕຫິຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ປາຣມິປູຣຓຎ຺ຈ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ຕາສຸ ເອວ ທ຺ວີສຸ ຌານຠູມີສຸ ນິກນ຺ຕິ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ເມຕ຺ຕາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣວເສນ ອປຣາປຣໍ ສໍສຣິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຕ຺ຕ ວສ຺ສານິ…ເປ… ວສວຕ຺ຕີ’’ຕິ.