໖. ມຫາວຄ຺ໂຄ

໑. ໂສຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໕໕. ຉຏ຺ຐສ຺ສ ປຐເມ ນິສີທິ ຠຄວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນຕິ ເອຕ຺ຖ ກິໍ ຕໍ ອາສນໍ ປຐມເມວ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ອຸທາຫຸ ຠຄວນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ? ຠຄວໂຕ ຘຣມານກາເລ ປຘານິກຠິກ຺ຂູນໍ ວຕ຺ຕເມຕໍ, ຍທິທໍ ອຕ຺ຕໂນ ວສນຏ຺ຐາເນ ພຸທ຺ຘາສນໍ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາວ ນິສີທນນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ປຘານິກຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິ. ພຸທ຺ຘກາເລ ກິຣ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ເອໂກປິ ຠິກ຺ຂຸ ວິຫຣຕິ, ສພ຺ພຕ຺ຖ ພຸທ຺ຘາສນໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕເມວ ໂຫຕິ. ກສ຺ມາ? ຠຄວາ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕິເກ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຜາສຸກຏ຺ຐາເນ ວິຫຣນ຺ເຕ ມນສິ ກໂຣຕິ – ‘‘ອສຸໂກ ມຍ຺ຫໍ ສນ຺ຕິເກ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄໂຕ, ອສກ຺ຂິ ນຸ ໂຂ ວິເສສໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ, ໂນ’’ຕິ. ອຖ ນໍ ປສ຺ສຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອກຸສລວິຕກ຺ກໍ ວິຕກ຺ກຍມານໍ, ຕໂຕ ‘‘ກຖຎ຺ຫິ ນາມ ມາທິສສ຺ສ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິຫຣນ຺ຕໍ ອິມໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ອກຸສລວິຕກ຺ກາ ອຘິຠວິຕ຺ວາ ອນມຕຄ຺ເຄ ວຏ຺ຏທຸກ຺ເຂ ສໍສາເຣສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ຕສ຺ສ ອນຸຄ຺ຄຫຕ຺ຖໍ ຕຕ຺ເຖວ ອຕ຺ຕານໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ໂອວທິຕ຺ວາ ອາກາສໍ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ປຸນ ອຕ຺ຕໂນ ວສນຏ຺ຐານເມວ ຄຈ຺ຉຕິ. ອເຖວໍ ໂອວທິຍມານາ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຈິນ຺ຕຍິໍສຸ ‘‘ສຕ຺ຖາ ອມ຺ຫາກໍ ມນໍ ຊານິຕ຺ວາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອມ຺ຫາກໍ ສມີເປ ຐິຕໍເຍວ ອຕ຺ຕານໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ, ‘ຠນ຺ເຕ, ອິຘ ນິສີທຖ ນິສີທຖາ’ຕິ ອາສນປຣິເຍສນໍ ນາມ ຠາໂຣ’’ຕິ. ເຕ ອາສນໍ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາວ ວິຫຣນ຺ຕິ. ຍສ຺ສ ປີຐໍ ອຕ຺ຖິ, ໂສ ຕໍ ປຎ຺ຎເປຕິ. ຍສ຺ສ ນຕ຺ຖິ, ໂສ ມຎ຺ຈໍ ວາ ຜລກໍ ວາ ປາສາຓໍ ວາ ວາລິກາປຸຎ຺ຊໍ ວາ ປຎ຺ຎເປຕິ. ຕໍ ອລຠມານາ ປຸຣາຓປຓ຺ຓານິປິ ສໍກຑ຺ຒິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປໍສຸກູລໍ ປຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ຐເປນ຺ຕິ.

ສຕ຺ຕ ສຣາຕິ – ຉຊ຺ໂຊ, ອຸສໂຠ, ຄນ຺ຘາໂຣ, ມຊ຺ຌິໂມ, ປຎ຺ຈໂມ, ເຘວໂຕ, ນິສາໂທຕິ ເອເຕ ສຕ຺ຕ ສຣາ. ຕໂຍ ຄາມາຕິ – ຉຊ຺ຊຄາໂມ, ມຊ຺ຌິມຄາໂມ, ສາຘາຣຓຄາໂມຕິ ຕໂຍ ຄາມາ, ສມູຫາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມນຸສ຺ສໂລເກ ວີຓາວາທນາ ເອເກກສ຺ສ ສຣສ຺ສ ວເສນ ຕໂຍ ຕໂຍ ມຸຈ຺ຉນາຕິ ກຕ຺ວາ ເອກວີສຕິ ມຸຈ຺ຉນາ. ເທວໂລເກ ວີຓາວາທນາ ປນ ສມປຎ຺ຎາສ ມຸຈ຺ຉນາຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ເອເກກສ຺ສ ສຣສ຺ສ ວເສນ ສຕ຺ຕ ສຕ຺ຕ ມຸຈ຺ຉນາ, ອນ຺ຕຣສ຺ສ ສຣສ຺ສ ຈ ເອກາຕິ ສມປຎ຺ຎາສ ມຸຈ຺ຉນາ. ເຕເນວ ສກ຺ກປຎ຺ຫສຸຕ຺ຕສໍວຓ຺ຓນາຍໍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໔໕) ‘‘ສມປຎ຺ຎາສ ມຸຈ຺ຉນາ ມຸຈ຺ເຉຕ຺ວາ’’ຕິ ປຎ຺ຈສິຂສ຺ສ ວີຓາວາທນໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຐານາ ເອກູນປຎ຺ຎາສາຕິ ເອເກກສ຺ເສວ ສຣສ຺ສ ສຕ຺ຕ ສຕ຺ຕ ຐານເຠທາ, ຍໂຕ ສຣສ຺ສ ມຓ຺ຑລຕາວວຕ຺ຖານໍ ໂຫຕິ. ເອກູນປຎ຺ຎາສຏ຺ຐານວິເສໂສ ຕິສ຺ໂສ ທຸເວ ຈຕສ຺ໂສ ຈຕສ຺ໂສ ຕິສ຺ໂສ ທຸເວ ຈຕສ຺ໂສຕິ ທ຺ວາວີສຕິ ສຸຕິເຠທາ ຈ ອິຈ຺ຉິຕາ.

ອຕິຄາຬ຺ຫໍ ອາຣທ຺ຘນ຺ຕິ ຖິນມິທ຺ຘຉມ຺ຠິຕຕ຺ຕານໍ ວູປສມຕ຺ຖໍ ອຕິວິຍ ອາຣທ຺ຘໍ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ນິຍຸຕ຺ຕາ ສພ຺ພຕ຺ຖິກາ. ສພ຺ເພນ ວາ ລີນຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິເຍນ ອຕ຺ເຖຕພ຺ພາ ສພ຺ພຕ຺ຖິກາ. ສມໂຖເຍວ ສມຖນິມິຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ. ຂຍາ ຣາຄສ຺ສ ວີຕຣາຄຕ຺ຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ພາຫິຣໂກ ກາເມສຸ ວີຕຣາໂຄ ນ ຂຍາ ຣາຄສ຺ສ ວີຕຣາໂຄ ສພ຺ພໂສ ອວິປ຺ປຫີນຣາຄຕ຺ຕາ. ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕຣາໂຄ ຫິ ໂສ. ອຣຫາ ປນ ຂຍາ ເອວ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຂຍາ ຣາຄສ຺ສ ວີຕຣາຄຕ຺ຕາ’’ຕິ. ເອສ ນໂຍ ໂທສໂມເຫສຸປິ.

ລາຠສກ຺ກາຣສິໂລກໍ ນິກາມຍມາໂນຕິ ເອຕ຺ຖ ລພ຺ຠຕິ ປາປຸຓີຍຕີຕິ ລາໂຠ, ຈຕຸນ຺ນໍ ປຈ຺ຈຍານເມຕໍ ອຘິວຈນໍ. ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ກາຕພ຺ໂພຕິ ສກ຺ກາໂຣ. ປຈ຺ຈຍາ ເອວ ຫິ ປຓີຕປຓີຕາ ສຸນ຺ທຣສຸນ຺ທຣາ ອຠິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາ ກຕາ ‘‘ສກ຺ກາໂຣ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຍາ ຈ ປເຣຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຄາຣວກິຣິຍາ, ປຸປ຺ຜາທີຫິ ວາ ປູຊາ. ສິໂລໂກຕິ ວຓ຺ຓຠຓນໍ. ຕໍ ລາຠຎ຺ຈ, ສກ຺ກາຣຎ຺ຈ, ສິໂລກຎ຺ຈ, ນິກາມຍມາໂນ, ປວຕ຺ຕຍມາໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຈຕຸປຈ຺ຈຍລາຠຎ຺ຈ…ເປ… ປຕ຺ຖຍມາໂນ’’ຕິ.

ຖູຓນ຺ຕິ ປສູນໍ ພນ຺ຘນຕ຺ຖາຍ ນິຂາຕຕ຺ຖມ຺ຠສງ຺ຂາຕໍ ຖູຓໍ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ໂສຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ຜຄ຺ຄຸນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໕໖. ທຸຕິເຍ ສມໂຘສີຕິ ສມນ຺ຕໂຕ ອໂຘສິ. ສພ຺ພຠາເຄນ ປຣິຜນ຺ທນຈລນາກາເຣນ ອປຈິຕິໍ ທສ຺ເສຕິ. ວຕ຺ຕໍ ກິເຣຕໍ ພາຬ຺ຫຄິລາເນນປິ ວຸຑ຺ຒຕຣໍ ທິສ຺ວາ ອຸຏ຺ຐິຕາກາເຣນ ອປຈິຕິ ທສ຺ເສຕພ຺ພາ. ເຕນ ປນ ‘‘ມາ ຈລິ ມາ ຈລີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ, ຕໍ ປນ ຈລນໍ ອຸຏ຺ຐານາກາຣທສ຺ສນໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຸຏ຺ຐານາກາຣໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ. ສນ຺ຕິມານິ ອາສນານີຕິ ປຐມເມວ ປຎ຺ຎຕ຺ຖາສນໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ພຸທ຺ຘກາລສ຺ມິຎ຺ຫິ ເອກສ຺ສປິ ຠິກ຺ຂຸໂນ ວສນຏ຺ຐາເນ – ‘‘ສເຈ ສຕ຺ຖາ ອາຄຈ຺ຉິສ຺ສຕິ, ອາສນໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕເມວ ໂຫຕູ’’ຕິ ອນ຺ຕມໂສ ຜລກມຕ຺ຕມ຺ປິ ປຓ຺ຓສນ຺ຖາຣມຕ຺ຕມ຺ປິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕເມວ. ຂມນີຍໍ ຍາປນີຍນ຺ຕິ ກຈ຺ຈິ ທຸກ຺ຂໍ ຂມິຕຸໍ, ອິຣິຍາປຖໍ ວາ ຍາເປຕຸໍ ສກ຺ກາຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ສີສເວທນາຕິ ກຸໂຕຈິ ນິກ຺ຂມິຕຸໍ ອລຠມາເນຫິ ວາເຕຫິ ສມຸຏ຺ຐາປິຕາ ພລວຕິໂຍ ສີສເວທນາ ໂຫນ຺ຕິ.

ຜຄ຺ຄຸນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ຉຬຠິຊາຕິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໕໗. ຕຕິເຍ ອຠິຊາຕິໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິ-ສທ຺ໂທ ອຸປສຄ຺ຄມຕ຺ຕໍ, ນ ອຕ຺ຖວິເສສໂຊຕໂກຕິ ອາຫ ‘‘ຉ ຊາຕິໂຍ’’ຕິ. ອຠິຊາຍຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ອຸຣພ຺ເຠ ຫນນ຺ຕີຕິ ໂອຣພ຺ຠິກາ. ເອວໍ ສູກຣິກາທໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ. ໂຣເທນ຺ຕິ ກຸຣຸຣກມ຺ມນ຺ຕຕາຍ ສປ຺ປຏິພທ຺ເຘ ສຕ຺ເຕ ອສ຺ສູນິ ໂມເຈນ຺ຕີຕິ ຣຸທ຺ທາ, ເຕ ເອວ ລຸທ຺ທາ ຣ-ກາຣສ຺ສ ລ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ອິມິນາ ອຎ຺ເຎປິ ເຍ ເກຈິ ມາຄວິກາ ເນສາທາ ວຸຕ຺ຕາ, ເຕ ປາປກມ຺ມປ຺ປສຸຕຕາຍ ‘‘ກຓ຺ຫາຠິຊາຕີ’’ຕິ ວທຕິ.

ຠິກ຺ຂູຕິ ຈ ພຸທ຺ຘສາສເນ ຠິກ຺ຂູ. ເຕ ກິຣ ສຈ຺ຉນ຺ທຣາເຄນ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ຈຕູສຸ ປຈ຺ຈເຍສຸ ກຓ຺ຏເກ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຂາທນ຺ຕີຕິ ‘‘ກຓ຺ຏກວຸຕ຺ຕິກາ’’ຕິ ວທຕິ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ຍສ຺ມາ ເຕ ປຓີເຕ ປຈ຺ຈເຍ ປຏິເສວນ຺ຕີຕິ ຕສ຺ສ ມິຈ຺ຉາຄາໂຫ. ຎາຍລທ຺ເຘປິ ປຈ຺ຈເຍ ຠຸຎ຺ຊມານາ ອາຊີວກສມຍສ຺ສ ວິໂລມຄ຺ຄາຫິຕາຍ ປຈ຺ຈເຍສຸ ກຓ຺ຏເກ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຂາທນ຺ຕິ ນາມາຕິ ວທຕີຕິ. ອຖ ວາ ກຓ຺ຏກວຸຕ຺ຕິກາ ເອວໍນາມກາ ເອເກ ປພ຺ພຊິຕາ, ເຍ ສວິເສສໍ ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄໍ ອນຸຍຸຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ກຓ຺ຏເກ ວຕ຺ຕນ຺ຕາ ວິຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ‘‘ກຓ຺ຏກວຸຕ຺ຕິກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອິມເມວ ຈ ອຕ຺ຖວິກປ຺ປໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ກຓ຺ຏກວຸຕ຺ຕິກາຕິ ສມຓາ ນາເມເຕ’’ຕິ.

ໂລຫິຕາຠິຊາຕິ ນາມ ນິຄຓ຺ຐາ ເອກສາຏກາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕ ກິຣ ຐຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊນນຫານປ຺ປຏິກ຺ເຂປາທິວຕສມາໂຍເຄນ ປຸຣິເມຫິ ທ຺ວີຫິ ປຓ຺ຑຣຕຣາ.

ອເຈລກສາວກາຕິ ອາຊີວກສາວເກ ວທຕິ. ເຕ ກິຣ ອາຊີວກລທ຺ຘິຍາ ສຸວິສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕຕາຍ ນິຄຓ຺ເຐຫິປິ ປຓ຺ຑຣຕຣາ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຍທາຍເກ ນິຄຓ຺ເຐຫິປິ ເຊຏ຺ຐກຕເຣ ກໂຣຕິ.

ອາຊີວກາ ອາຊີວກິນິໂຍ ‘‘ສຸກ຺ກາຠິຊາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕ ກິຣ ປຸຣິເມຫິ ຈຕູຫິ ປຓ຺ຑຣຕຣາ. ນນ຺ທາທໂຍ ຫິ ຕຖາຣູປໍ ອາຊີວກປ຺ປຏິປຕ຺ຕິໍ ອຸກ຺ກໍສໍ ປາເປຕ຺ວາ ຐິຕາ, ຕສ຺ມາ ນິຄຓ຺ເຐຫິ ອາຊີວກສາວເກຫິ ຈ ປຓ຺ຑຣຕຣາຕິ ‘‘ປຣມສຸກ຺ກາຠິຊາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ.

ພິລໍ ໂອລຄ຺ເຄຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ມໍສຠາຄໍ ນ຺ຫາຣຸນາ ວາ ເກນຈິ ວາ ຄນ຺ຖິຕ຺ວາ ປຸຣິສສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ວາ ເກເສ ວາ ໂອລມ຺ພນວເສນ ພນ຺ເຘຍ຺ຍຸໍ. ອິມິນາ ສຕ຺ຖຘມ຺ມໍ ນາມ ທສ຺ເສຕິ. ສຕ຺ຖວາໂຫ ກິຣ ມຫາກນ຺ຕາຣໍ ປຏິປນ຺ໂນ ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ໂຄເຓ ມເຕ ມໍສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສພ຺ເພສໍ ສຕ຺ຖິການໍ ‘‘ອິທໍ ຂາທິຕ຺ວາ ເອຕ຺ຕກໍ ມູລໍ ທາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ໂກຏ຺ຐາສໍ ໂອລມ຺ພຕິ. ໂຄຓມໍສໍ ນາມ ຂາທນ຺ຕາປິ ອຕ຺ຖິ, ອຂາທນ຺ຕາປິ ອຕ຺ຖິ, ຂາທນ຺ຕາປິ ມູລໍ ທາຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕາປິ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາປິ. ສຕ຺ຖວາໂຫ ເຍນ ມູເລນ ໂຄໂຓ ຄຫິໂຕ, ຕໍ ມູລໍ ສຕ຺ຖິເກຫິ ຘາຣຓຕ຺ຖໍ ສພ຺ເພສໍ ພລກ຺ກາເຣນ ໂກຏ຺ຐາສໍ ທຕ຺ວາ ມູລໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຍໍ ສຕ຺ຖຘມ຺ໂມ.

ກຓ຺ຫາຠິຊາຕິໂຍ ສມາໂນຕິ ກຓ຺ເຫ ນີຈກຸເລ ຊາໂຕ ຫຸຕ຺ວາ. ກຓ຺ຫຘມ຺ມນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ອຸປໂຍຄວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ກຓ຺ຫສຠາໂວ ຫຸຕ຺ວາ ອຠິຊາຍຕີ’’ຕິ, ຕໍ ອນ຺ໂຕຄຘເຫຕຸອຕ຺ຖໍ ປທໍ, ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ມາ ກຓ຺ຫໍ ຘມ຺ມໍ ອຠິຊາຍຕີຕິ ກາຬກໍ ທສທຸສ຺ສີລ຺ຍຘມ຺ມໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ. ສຸກ຺ກໍ ຘມ຺ມໍ ອຠິຊາຍຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ອິມິນາ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂສ ຫິ ‘‘ອຫໍ ປຸພ຺ເພປິ ປຸຎ຺ຎານໍ ອກຕຕ຺ຕາ ນີຈກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ, ອິທານິ ປຸຎ຺ຎໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຸຎ຺ຎສງ຺ຂາຕໍ ປຓ຺ຑຣຘມ຺ມໍ ກໂຣຕິ.

ອກຓ຺ຫໍ ອສຸກ຺ກໍ ນິພ຺ພານນ຺ຕິ ສເຈ ກຓ຺ຫໍ ຠເວຍ຺ຍ, ກຓ຺ຫວິປາກໍ ທເທຍ຺ຍ ຍຖາ ທສວິຘໍ ທຸສ຺ສີລ຺ຍຘມ຺ມໍ. ສເຈ ສຸກ຺ກໍ, ສຸກ຺ກວິປາກໍ ທເທຍ຺ຍ ຍຖາ ທານສີລາທິກຸສລກມ຺ມໍ. ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ອປ຺ປທານໂຕ ‘‘ອກຓ຺ຫໍ ອສຸກ຺ກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິພ຺ພານຎ຺ຈ ນາມ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຣຫຕ຺ຕໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ ‘‘ອຠິຊາຍຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ. ຕຎ຺ຫິ ກິເລສນິພ຺ພານນ຺ເຕ ຊາຕຕ຺ຕາ ນິພ຺ພານໍ ນາມ ຍຖາ ‘‘ຣາຄາທີນໍ ຂຍນ຺ເຕ ຊາຕຕ຺ຕາ ຣາຄກ຺ຂໂຍ, ໂທສກ຺ຂໂຍ, ໂມຫກ຺ຂໂຍ’’ຕິ. ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠນວເສນ ວາ ກິເລສານໍ ນິພ຺ພາປນໂຕ ນິພ຺ພານໍ. ຕໍ ເອສ ອຠິຊາຍຕິ ປສວຕິ. ອິຘາປິ ຫິ ອນ຺ໂຕຄຘເຫຕຸ ອຕ຺ຖໍ ‘‘ຊາຍຕີ’’ຕິ ປທໍ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ຊາຍຕີ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ປາປຸຓາຕີຫິ ອຕ຺ຖໍ ຄເຫຕ຺ວາວ ‘‘ນິພ຺ພານໍ ປາປຸຓາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸກ຺ກາຠິຊາຕິໂຍ ສມາໂນຕິ ສຸກ຺ເກ ອຸຈ຺ຈກຸເລ ຊາໂຕ ຫຸຕ຺ວາ. ເສສເມຕ຺ຖ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ຉຬຠິຊາຕິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ອາສວສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໕໘. ຈຕຸຕ຺ເຖ ສໍວເຣນາຕິ ສໍວເຣນ ເຫຕຸຠູເຕນ ວາ. ອິຘາຕິ ອຍໍ ອິຘ-ສທ຺ໂທ ສພ຺ພາກາຣໂຕ ອິນ຺ທິຍສໍວຣສໍວຸຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສນ຺ນິສ຺ສຍຠູຕສາສນປຣິທີປໂນ, ອຎ຺ຎສ຺ສ ຕຖາຠາວປ຺ປຏິເສຘໂນ ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິຘາຕິ ອິຘສ຺ມິໍ ສາສເນ’’ຕິ. ປຏິສງ຺ຂາຕິ ປຏິສງ຺ຂາຍ. ສງ຺ຂາ-ສທ຺ໂທ ຎາຓໂກຏ຺ຐາສປຎ຺ຎຕ຺ຕິຄຓນາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ ‘‘ສງ຺ຂາເຍກໍ ປຏິເສວຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໑໖໘) ຫິ ຎາເຓ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ປປຎ຺ຈສຎ຺ຎາສງ຺ຂາ ສມຸທາຈຣນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໒, ໒໐໔) ໂກຏ຺ຐາເສ. ‘‘ເຕສໍ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ສງ຺ຂາ ສມຎ຺ຎາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑໓໑໓-໑໓໑໕) ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍ. ‘‘ນ ສຸກຣໍ ສງ຺ຂາຕຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໒໘) ຄຓນາຍ. ອິຘ ປນ ຎາເຓ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕເນວາຫ ‘‘ປຏິສຎ຺ຊານິຕ຺ວາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອາທີນວປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ອາທີນວປຏິສງ຺ຂາຕິ ໂຍຊນາ. ສມ຺ປລິມຏ຺ຐນ຺ຕິ ຆໍສິຕໍ. ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນໂສຕິ ຫຕ຺ຖປາທສິຕອາໂລກິຕວິໂລກິຕາທິປ຺ປກາຣຠາຄໂສ. ຕຎ຺ຫິ ອໂຍນິໂສມນສິກໂຣໂຕ ກິເລສານໍ ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ‘‘ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາໂຫຕິ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຠນິມິຕ຺ຕາທິກສ຺ສ ວາ ກິເລສວຕ຺ຖຸຠູຕສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາໂຫ. ອາທິຕ຺ຕປຣິຍາເຍນາຕິ ອາທິຕ຺ຕປຣິຍາເຍ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໘; ມຫາວ. ໕໔) ອາຄຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຍຖາ ອິຕ຺ຖິຍາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ນ ເອວມິທໍ, ອິທໍ ປນ ຈກ຺ຂຸເມວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຈກ຺ຂຸເມວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍ’’ນ຺ຕິ. ຍຖາ ອາວາເຏ ນິຍຕຏ຺ຐິຕິໂກ ກຈ຺ຉໂປ ‘‘ອາວາຏກຈ຺ຉໂປ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິຕາຍ ຕໍ ຐາໂນ ສໍວໂຣ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍສໍວໂຣ. ເຕນາຫ ‘‘ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິເຍ ສໍວໂຣ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍສໍວໂຣ’’ຕິ. ນນຸ ຈ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິເຍ ສໍວໂຣ ວາ ອສໍວໂຣ ວາ ນຕ຺ຖິ. ນ ຫິ ຈກ຺ຂຸປສາທໍ ນິສ຺ສາຍ ສຕິ ວາ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຈ຺ຈໍ ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ອປິຈ ຍທາ ຣູປາຣມ຺ມຓໍ ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ອາປາຖໍ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ຕທາ ຠວງ຺ເຄ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ເຘ ກິຣິຍມໂນຘາຕຸ ອາວຊ຺ຊນກິຈ຺ຈໍ ສາຘຍມານາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ. ຕໂຕ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ທສ຺ສນກິຈ຺ຈໍ, ຕໂຕ ວິປາກມໂນຘາຕຸ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນກິຈ຺ຈໍ, ຕໂຕ ວິປາກມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ ສນ຺ຕີຣຓກິຈ຺ຈໍ, ຕໂຕ ກິຣິຍາເຫຕຸກມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ ໂວຏ຺ຐພ຺ພນກິຈ຺ຈໍ ສາຘຍມານາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ຊວນໍ ຊວຕິ. ຕຕ຺ຖາປິ ເນວ ຠວງ຺ຄສມເຍ, ນ ອາວຊ຺ຊນາທີນໍ ອຎ຺ຎຕຣສມເຍ ຈ ສໍວໂຣ ວາ ອສໍວໂຣ ວາ ອຕ຺ຖິ. ຊວນກ຺ຂເຓ ປນ ສເຈ ທຸສ຺ສີລ຺ຍໍ ວາ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຈ຺ຈໍ ວາ ອຎ຺ຎາຓໍ ວາ ອກ຺ຂນ຺ຕິ ວາ ໂກສຊ຺ຊໍ ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອສໍວໂຣ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມິໍ ປນ ສີລາທີສຸ ອຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ສໍວໂຣ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິເຍ ສໍວໂຣ’’ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຊວເນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນປິ ເຫສ…ເປ… ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍສໍວໂຣຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ.

ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍຖາ ນຄເຣ ຈຕູສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ອສໍວຸເຕສຸ ກິຎ຺ຈາປິ ອນ຺ໂຕຆຣທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐກຄພ຺ຠາທໂຍ ສຸສໍວຸຕາ, ຕຖາປິ ອນ຺ໂຕນຄເຣ ສພ຺ພໍ ຠຓ຺ຑໍ ອຣກ຺ຂິຕໍ ອໂຄປິຕເມວ ໂຫຕິ. ນຄຣທ຺ວາເຣນ ຫິ ປວິສິຕ຺ວາ ໂຈຣາ ຍທິຈ຺ຉກໍ ກເຣຍ຺ຍຸໍ, ເອວເມວໍ ຊວເນ ທຸສ຺ສີລ຺ຍາທີສຸ ອຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ຕສ຺ມິໍ ອສໍວເຣ ສຕິ ທ຺ວາຣມ຺ປິ ອຄຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ຠວງ຺ຄມ຺ປິ ອາວຊ຺ຊນາທີນິ ວີຖິຈິຕ຺ຕານິປິ. ຍຖາ ປນ ນຄຣທ຺ວາເຣສຸ ສໍວຸເຕສຸ ກິຎ຺ຈາປິ ອນ຺ໂຕຆຣາທໂຍ ອສໍວຸຕາ, ຕຖາປິ ອນ຺ໂຕນຄເຣ ສພ຺ພໍ ຠຓ຺ຑໍ ສຸຣກ຺ຂິຕໍ ສຸໂຄປິຕເມວ ໂຫຕິ. ນຄຣທ຺ວາເຣສຸ ຫິ ປິຫິເຕສຸ ໂຈຣານໍ ປເວໂສ ນຕ຺ຖິ, ເອວເມວໍ ຊວເນ ສີລາທີສຸ ອຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ທ຺ວາຣມ຺ປິ ສຸຄຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ຠວງ຺ຄມ຺ປິ ອາວຊ຺ຊນາທີນິ ວີຖິຈິຕ຺ຕານິປິ, ຕສ຺ມາ ຊວນກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນປິ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍສໍວໂຣຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ.

ສໍວເຣນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ສໍວຸໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອຸເປໂຕ’’ຕິ. ອຍເມເວຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ສຸນ຺ທຣຕໂຣຕິ ອຸປຣິ ປາຬິຍໍ ສນ຺ທິສ຺ສນໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ.

ຍນ຺ຕິ ອາເທໂສຕິ ອິມິນາ ລິງ຺ຄວິປລ຺ລາເສນ ສທ຺ຘິໍ ວຈນວິປລ຺ລາໂສ ກໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ, ນິປາຕປທໍ ວາ ເອຕໍ ປຸຖຸວຈນຕ຺ຖໍ. ວິຆາຕກຣາຕິ ຈິຕ຺ຕວິຆາຕກຣາ, ກາຍຈິຕ຺ຕທຸກ຺ຂນິພ຺ພຕ຺ຕກາ ວາ. ຍຖາວຸຕ຺ຕກິເລສເຫຕຸກາ ທາຫານຸພນ຺ຘາ ວິປາກາ ເອວ ວິປາກປຣິຬາຫາ. ຍຖາ ປເນຕ຺ຖ ອາສວາ ອຎ຺ເຎ ຈ ວິຆາຕກຣາ ກິເລສປຣິຬາຫາ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈກ຺ຂຸທ຺ວາຣສ຺ມິຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສໍວຣຓູປາໂຍ, ສໍວຣິຕພ຺ພໍ, ສໍວໂຣ, ຍໂຕ ໂສ ສໍວໂຣ, ຍຕ຺ຖ ສໍວໂຣ, ຍຖາ ສໍວໂຣ, ຍຎ຺ຈ ສໍວຣຜລນ຺ຕິ ອຍໍ ວິຠາໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ. ກຖໍ? ‘‘ປຏິສງ຺ຂາ ໂຍນິໂສ’’ຕິ ຫິ ສໍວຣຓູປາໂຍ. ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍໍ ສໍວຣິຕພ຺ພໍ. ສໍວຣຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕາ ສຕິ ສໍວໂຣ. ‘‘ອສໍວຸຕສ຺ສາ’’ຕິ ສໍວຣຓາວຘິ. ອສໍວຣໂຕ ຫິ ສໍວຣຓໍ. ສໍວຣິຕພ຺ພຄ຺ຄຫຓສິທ຺ໂຘ ອິຘ ສໍວຣວິສໂຍ. ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍຎ຺ຫິ ສໍວຣຓໍ ຎາຓໍ ຣູປາຣມ຺ມເຓ ສໍວຣຍຕີຕິ ອວຸຕ຺ຕສິທ຺ໂຘຍມຕ຺ໂຖ. ອາສວຕນ຺ນິມິຕ຺ຕກິເລສປຣິຬາຫາຠາໂວ ຜລໍ. ເອວໍ ໂສຕທ຺ວາຣາທີສຸ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ສພ຺ພຕ຺ເຖວາຕິ ມໂນທ຺ວາເຣ ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ຈາຕິ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ທ຺ວາເຣ.

ປຏິສງ຺ຂາ ໂຍນິໂສ ຈີວຣນ຺ຕິອາທີສຸ ‘‘ສີຕສ຺ສ ປຏິຆາຕາຍາ’’ຕິອາທິນາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓເມວ ໂຍນິໂສ ປຏິສງ຺ຂາ. ອີທິສນ຺ຕິ ເອວຣູປໍ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓໍ. ຠວປຕ຺ຖນາຍ ອສ຺ສາທຍໂຕຕິ ຠວປຕ຺ຖນາມຸເຂນ ຠາວິຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອສ຺ສາເທນ຺ຕສ຺ສ. ຈີວຣນ຺ຕິ ນິວາສນາທິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິຈີວຣໍ. ປຏິເສວຕີຕິ ນິວາສນາທິວເສນ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕິ. ຍາວເທວາຕິ ປໂຍຊນປຣິມາຓນິຍມນໍ. ສີຕປ຺ປຏິຆາຕາທິເຍວ ຫິ ໂຍຄິໂນ ຈີວຣປ຺ປຏິເສວນປ຺ປໂຍຊນໍ. ສີຕສ຺ສາຕິ ສີຕຘາຕຸກ຺ໂຂຠໂຕ ວາ ອຸຕຸປຣິຓາມໂຕ ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ສີຕສ຺ສ. ປຏິຆາຕາຍາຕິ ປຏິຆາຕນຕ຺ຖໍ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍສ຺ສ ວິກາຣສ຺ສ ວິໂນທນຕ຺ຖໍ. ອຸຓ຺ຫສ຺ສາຕິ ອຄ຺ຄິສນ຺ຕາປໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອຸຓ຺ຫສ຺ສ. ຑໍສາທໂຍ ປາກຏາເຍວ. ປຸນ ຍາວເທວາຕິ ນິຍຕປ຺ປໂຍຊນປຣິມາຓນິຍມນໍ. ນິຍຕຎ຺ຫິ ປໂຍຊນໍ ຈີວຣໍ ປຏິເສວນ຺ຕສ຺ສ ຫິຣິໂກປີນປ຺ປຏິຈ຺ຉາທນໍ, ອິຕຣໍ ກທາຈິ. ຫິຣິໂກປີນນ຺ຕິ ສມ຺ພາຘຏ຺ຐານໍ. ຍສ຺ມິຎ຺ຫິ ອງ຺ເຄ ວິວເຏ ຫິຣີ ກຸປ຺ປຕິ ວິນສ຺ສຕິ, ຕໍ ຫິຣິຍາ ໂກປນໂຕ ຫິຣິໂກປີນໍ, ຕໍປຏິຈ຺ຉາທນຕ຺ຖໍ ຈີວຣໍ ປຏິເສວຕິ.

ປິຓ຺ຑປາຕນ຺ຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອາຫາຣໍ. ໂສ ຫິ ປິຓ຺ໂຑລ຺ເຍນ ຠິກ຺ຂຸໂນ ປຕ຺ເຕ ປຕນໂຕ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ລທ຺ຘຠິກ຺ຂາປິຓ຺ຑານໍ ປາໂຕ ສນ຺ນິປາໂຕຕິ ວາ ‘‘ປິຓ຺ຑປາໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເນວ ທວາຍາຕິ ນ ກີຬນາຍ. ນ ມທາຍາຕິ ນ ພລມທມານມທປຸຣິສມທຕ຺ຖໍ. ນ ມຓ຺ຑນາຍາຕິ ນ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄານໍ ປີຓນຠາວຕ຺ຖໍ. ນ ວິຠູສນາຍາຕິ ນ ເຕສໍເຍວ ໂສຠຕ຺ຖໍ, ຉວິສມ຺ປຕ຺ຕິອຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມານິ ຍຖາກ຺ກມໍ ໂມຫໂທສສຓ຺ຐານວຓ຺ຓຣາຄູປນິສ຺ສຍປ຺ປຫານຕ຺ຖານິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ປຸຣິມໍ ວາ ທ຺ວຍໍ ອຕ຺ຕໂນ ສໍກິເລສຸປ຺ປຕ຺ຕິນິເສຘນຕ຺ຖໍ, ອິຕຣໍ ປຣສ຺ສປິ. ຈຕ຺ຕາຣິປິ ກາມສຸຂລ຺ລິການຸໂຍຄສ຺ສ ປຫານຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕານີຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ກາຍສ຺ສາຕິ ຣູປກາຍສ຺ສ. ຐິຕິຍາ ຍາປນາຍາຕິ ປພນ຺ຘຏ຺ຐິຕຕ຺ຖຎ຺ເຈວ ປວຕ຺ຕິຍາ ອວິຈ຺ເຉທນຕ຺ຖຎ຺ຈ, ຈິຣກາລຏ຺ຐິຕຕ຺ຖໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ປວຕ຺ຕາປນຕ຺ຖໍ. ວິຫິໍສູປຣຕິຍາຕິ ຊິຆຈ຺ຉາທຸກ຺ຂສ຺ສ ອຸປຣມຕ຺ຖໍ. ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍານຸຄ຺ຄຫາຍາຕິ ສາສນມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍານໍ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນຕ຺ຖໍ. ອິຕີຕິ ເອວໍ ອິມິນາ ອຸປາເຍນ. ປຸຣາຓຎ຺ຈ ເວທນໍ ປຏິຫງ຺ຂາມີຕິ ປຸຣາຓໍ ອຠຸຕ຺ຕປຈ຺ຈຍາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກເວທນໍ ປຏິຫນິສ຺ສາມິ. ນວຎ຺ຈ ເວທນໍ ນ ອຸປ຺ປາເທສ຺ສາມີຕິ ນວໍ ຠຸຕ຺ຕປຈ຺ຈຍາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກເວທນໍ ນ ອຸປ຺ປາເທສ຺ສາມິ. ຕສ຺ສາ ຫິ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນຕ຺ຖເມວ ອາຫາຣໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕິ. ເອຕ຺ຖ ອຠຸຕ຺ຕປຈ຺ຈຍາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກເວທນາ ນາມ ຍຖາວຸຕ຺ຕຊິຆຈ຺ຉານິມິຕ຺ຕາ ເວທນາ. ສາ ຫິ ອຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ຠິຍ຺ໂຍ ຠິຍ຺ໂຍປວຑ຺ຒນວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຠຸຕ຺ຕປຈ຺ຈຍາ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນກເວທນາປິ ຂຸທານິມິຕ຺ຕາວ ອງ຺ຄທາຫສູລາທິເວທນາ ອປ຺ປວຕ຺ຕາ. ສາ ຫິ ຠຸຕ຺ຕປຈ຺ຈຍາ ອນຸປ຺ປນ຺ນາວ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສຕິ. ວິຫິໍສານິມິຕ຺ຕຕາ ເຈຕາສໍ ວິຫິໍສາຍ ວິເສໂສ.

ຍາຕ຺ຣາ ຈ ເມ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ຍາປນາ ຈ ເມ ຈຕຸນ຺ນໍ ອິຣິຍາປຖານໍ ຠວິສ຺ສຕິ. ‘‘ຍາປນາຍາ’’ຕິ ອິມິນາ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍຍາປນາ ວຸຕ຺ຕາ, ອິຘ ຈຕຸນ຺ນໍ ອິຣິຍາປຖານໍ ອວິຈ຺ເຉທສງ຺ຂາຕາ ຍາປນາຕິ ອຍເມຕາສໍ ວິເສໂສ. ອນວຊ຺ຊຕາ ຈ ຜາສຸວິຫາໂຣ ຈາຕິ ອຍຸຕ຺ຕປຣິເຍສນປ຺ປຏິຄ຺ຄຫຓປຣິໂຠຄປຣິວຊ຺ຊເນນ ອນວຊ຺ຊຕາ, ປຣິມິຕປຣິໂຠເຄນ ຜາສຸວິຫາໂຣ. ອສປ຺ປາຍາປຣິມິຕໂຠຊນປຈ຺ຈຍາ ອຣຕິຕນ຺ທີວິຊມ຺ຠິຕາວິຎ຺ຎຸຄຣຫາທິໂທສາຠາເວນ ວາ ອນວຊ຺ຊຕາ. ສປ຺ປາຍປຣິມິຕໂຠຊນປຈ຺ຈຍາ ກາຍພລສມ຺ຠເວນ ຜາສຸວິຫາໂຣ. ຍາວທຕ຺ຖໍ ອຸທຣາວເທຫກໂຠຊນປຣິວຊ຺ຊເນນ ວາ ເສຍ຺ຍສຸຂປສ຺ສສຸຂມິທ຺ຘສຸຂາທີນໍ ອຠາວໂຕ ອນວຊ຺ຊຕາ. ຈຕຸປຎ຺ຈາໂລປມຕ຺ຕອູນໂຠຊເນນ ຈຕຸອິຣິຍາປຖໂຍຄ຺ຍຕາປາທນໂຕ ຜາສຸວິຫາໂຣ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຎ຺ຈ ອາໂລເປ, ອຠຸຕ຺ວາ ອຸທກໍ ປິເວ;

ອລໍ ຜາສຸວິຫາຣາຍ, ປຫິຕຕ຺ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ’’ຕິ. (ເຖຣຄາ. ໙໘໓; ມິ. ປ. ໖.໕.໑໐);

ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ປໂຍຊນປຣິຄ຺ຄໂຫ, ມຊ຺ຌິມາ ຈ ປຏິປທາ ທີປິຕາ ໂຫຕິ. ຍາຕ຺ຣາ ຈ ເມ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ປໂຍຊນປຣິຄ຺ຄຫທີປນາ. ຍາຕ຺ຣາ ຫິ ນໍ ອາຫາຣູປໂຍຄໍ ປໂຍເຊຕິ. ຘມ຺ມິກສຸຂາປຣິຈ຺ຈາຄເຫຕຸໂກ ຜາສຸວິຫາໂຣ ມຊ຺ຌິມາ ປຏິປທາ ອນ຺ຕທ຺ວຍປຣິວຊ຺ຊນໂຕ.

ເສນາສນນ຺ຕິ ເສນຎ຺ຈ ອາສນຎ຺ຈ. ຍຕ຺ຖ ວິຫາຣາທິເກ ເສຕິ ນິປຊ຺ຊຕິ ອາສຕິ ນິສີທຕິ, ຕໍ ເສນາສນໍ. ອຸຕຸປຣິສ຺ສຍວິໂນທນປ຺ປຏິສລ຺ລານາຣາມຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຸຕຸເຍວ ປຣິສຫນຏ຺ເຐນ ປຣິສ຺ສໂຍ ສຣີຣາພາຘຈິຕ຺ຕວິກ຺ເຂປກໂຣ, ຕສ຺ສ ວິໂນທນຕ຺ຖໍ, ອນຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອນຸປ຺ປາທນຕ຺ຖໍ, ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ວູປສມນຕ຺ຖຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ອຸຕຸ ຈ ສີຫພ຺ຍຄ຺ຆາທິປາກຏປຣິສ຺ສໂຍ ຈ ຣາຄໂທສາທິປຏິຈ຺ຉນ຺ນປຣິສ຺ສໂຍ ຈ ອຸຕຸປຣິສ຺ສໂຍ, ຕສ຺ສ ວິໂນທນຕ຺ຖຎ຺ເຈວ ເອກີຠາວຜາສຸກຕ຺ຖຎ຺ຈ. ຈີວຣປ຺ປຏິເສວເນ ຫິຣີໂກປີນປ຺ປຏິຈ຺ຉາທນໍ ວິຍ ຕໍ ນິຍຕປໂຍຊນນ຺ຕິ ປຸນ ‘‘ຍາວເທວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຄິລານປຈ຺ຈຍເຠສຊ຺ຊປຣິກ຺ຂາຣນ຺ຕິ ໂຣຄສ຺ສ ປຈ຺ຈນີກປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ຄິລານປຈ຺ຈໂຍ, ຕໂຕ ເອວ ຠິສກ຺ກສ຺ສ ອນຸຎ຺ຎາຕວຕ຺ຖຸຕາຍ ເຠສຊ຺ຊໍ, ຊີວິຕສ຺ສ ປຣິວາຣສມ຺ຠາຣຠາເວຫິ ປຣິກ຺ຂາໂຣ ຈາຕິ ຄິລານປຈ຺ຈຍເຠສຊ຺ຊປຣິກ຺ຂາໂຣ, ຕໍ. ເວຍ຺ຍາພາຘິການນ຺ຕິ ເວຍ຺ຍາພາຘໂຕ ຘາຕຸກ຺ໂຂຠໂຕ ຈ ຕໍນິພ຺ພຕ຺ຕກຸຏ຺ຐຄຓ຺ຑປີຬກາທິໂຣຄໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ. ເວທນານນ຺ຕິ ທຸກ຺ຂເວທນານໍ. ອພ຺ຍາພຊ຺ຌປຣມຕາຍາຕິ ນິທ຺ທຸກ຺ຂປຣມຠາວາຍ. ຍາວ ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ສພ຺ພໍ ປຫີນໍ ໂຫຕິ, ຕາວ ປຏິເສວາມີຕິ ໂຍຊນາ. ເອວເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂເປເນວ ປາຬິວຓ຺ຓນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ນວເວທນຸປ຺ປາທໂຕປີຕິ ນ ເກວລໍ ອາຍຕິໍ ເອວ ວິປາກປຣິຬາຫາ, ອຖ ໂຂ ອຕິໂຠຊນປຈ຺ຈຍາ ອລໍສາຏກາທີນໍ ວິຍ ນວເວທນຸປ຺ປາທໂຕປິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ກມ຺ມຏ຺ຐານິກສ຺ສ ຈລນໍ ນາມ ກມ຺ມຏ຺ຐານປຣິຈ຺ຈາໂຄຕິ ອາຫ ‘‘ຈລຕິ ກມ຺ປຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ວິຊຫຕີ’’ຕິ. ‘‘ຂໂມ ໂຫຕິ ສີຕສ຺ສ ອຸຓ຺ຫສ຺ສາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ ໂລມສນາຄຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ກເຖຕພ຺ພໍ. ເຖໂຣ ກິຣ ເຈຕິຍປພ຺ພເຕ ປິຍງ຺ຄຸຄຸຫາຍ ປຘານຆເຣ ວິຫຣນ຺ໂຕ ອນ຺ຕຣຏ຺ຐເກ ຫິມປາຕສມເຍ ໂລກນ຺ຕຣິກນິຣຍໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອວິຊຫນ຺ໂຕວ ອພ຺ໂຠກາເສ ວີຕິນາເມສິ. ຄິມ຺ຫສມເຍ ຈ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ພຫິຈງ຺ກເມ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິກໂຣໂຕ ເສທາປິສ຺ສ ກຈ຺ເຉຫິ ມຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອຖ ນໍ ອນ຺ເຕວາສິໂກ ອາຫ – ‘‘ອິຘ, ຠນ຺ເຕ, ນິສີທຖ, ສີຕໂລ ໂອກາໂສ’’ຕິ. ເຖໂຣ ‘‘ອຸຓ຺ຫຠເຍເນວມ຺ຫິ, ອາວຸໂສ, ອິຘ ນິສິນ຺ໂນ’’ຕິ ອວີຈິມຫານິຣຍໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ນິສີທິເຍວ. ອຸຓ຺ຫນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ ອຄ຺ຄິສນ຺ຕາໂປວ ເວທິຕພ຺ໂພ ສູຣິຍສນ຺ຕາປສ຺ສ ປຣໂຕ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ. ສູຣິຍສນ຺ຕາປວເສນ ປເນຕໍ ວຕ຺ຖຸ ວຸຕ຺ຕໍ.

ໂຍ ຈ ທ຺ເວ ຕໂຍ ວາເຣ ຠຕ຺ຕໍ ວາ ປານີຍໍ ວາ ອລຠມາໂນປິ ອນມຕຄ຺ເຄ ສໍສາເຣ ອຕ຺ຕໂນ ເປຕ຺ຕິວິສຍູປປຕ຺ຕິໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ອເວຘນ຺ໂຕ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ນ ວິຊຫຕິເຍວ. ຑໍສມກສວາຕາຕປສມ຺ຜສ຺ເສຫິ ຜຸຏ຺ໂຐ ເຈປິ ຕິຣຈ຺ຉານູປປຕ຺ຕິໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ອເວຘນ຺ໂຕ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ນ ວິຊຫຕິເຍວ. ສຣີສປສມ຺ຜສ຺ເສນ ຜຸຏ຺ໂຐ ຈາປິ ອນມຕຄ຺ເຄ ສໍສາເຣ ສີຫພ຺ຍຄ຺ຆາທິມຸເຂສຸ ອເນກວາຣໍ ປຣິວຕ຺ຕິຕປຸພ຺ພຠາວໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ອເວຘນ຺ໂຕ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ນ ວິຊຫຕິເຍວ ປຘານິຍຕ຺ເຖໂຣ ວິຍ, ອຍໍ ‘‘ຂໂມ ຊິຆຈ຺ຉາຍ…ເປ… ສຣີສປສມ຺ຜສ຺ສານ’’ນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຖຣໍ ກິຣ ຂຓ຺ຑເຈລວິຫາເຣ ກຓິກາຣປຘານິຍຆເຣ ອຣິຍວໍສຘມ຺ມໍ ສຸຓນ຺ຕຎ຺ເຎວ ໂຆຣວິໂສ ສປ຺ໂປ ຑໍສິ. ເຖໂຣ ຊານິຕ຺ວາປິ ປສນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ນິສິນ຺ໂນ ຘມ຺ມໍເຍວ ສຸຓາຕິ, ວິສເວໂຄ ຖທ຺ໂຘ ອໂຫສິ. ເຖໂຣ ອຸປສມ຺ປທມາຬໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ສີລໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ‘‘ວິສຸທ຺ຘສີໂລມ຺ຫີ’’ຕິ ປີຕິໍ ອຸປ຺ປາເທສິ, ສຫ ປີຕຸປ຺ປາທາ ວິສໍ ນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ປຖວິໍ ປາວິສິ. ເຖໂຣ ຕຕ຺ເຖວ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕໍ ລຠິຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ.

ໂຍ ປນ ອກ຺ໂກສວເສນ ທຸຣຸຕ຺ເຕ ທຸຣຸຕ຺ຕຕ຺ຕາເຍວ ຈ ທຸຣາຄເຕ ອປິ ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸສຎ຺ຎິເຕ ວຈນປເຖ ສຸຕ຺ວາ ຂນ຺ຕິຄຸຓໍເຍວ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ນ ເວຘຕິ ທີຆຠາຓກອຠຍຕ຺ເຖໂຣ ວິຍ, ອຍໍ ‘‘ຂໂມ ທຸຣຸຕ຺ຕານໍ ທຸຣາຄຕານໍ ວຈນປຖານ’’ນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຖໂຣ ກິຣ ປຈ຺ຈຍສນ຺ໂຕສຠາວນາຣາມຕາຍ ມຫາອຣິຍວໍສປ຺ປຏິປທໍ ກເຖສິ, ສພ຺ໂພ ມຫາຄາໂມ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ເຖຣສ຺ສ ມຫາສກ຺ກາໂຣ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ. ຕໍ ອຎ຺ຎຕໂຣ ມຫາເຖໂຣ ອຘິວາເສຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ‘‘ທີຆຠາຓໂກ ‘ອຣິຍວໍສໍ ກເຖມີ’ຕິ ສພ຺ພຣຕ຺ຕິໍ ໂກລາຫລໍ ກໂຣຕີ’’ຕິອາທີຫິ ອກ຺ໂກສິ. ອຸໂຠປິ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ວິຫາຣໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາ ຄາວຸຕມຕ຺ຕໍ ເອກປເຖນ ອຄມໍສຸ. ສກລຄາວຸຕມ຺ປິ ໂສ ຕໍ ອກ຺ໂກສິເຍວ. ຕໂຕ ຍຕ຺ຖ ທ຺ວິນ຺ນໍ ວິຫາຣານໍ ມຄ຺ໂຄ ຠິຊ຺ຊຕິ, ຕຕ຺ຖ ຐຕ຺ວາ ທີຆຠາຓກຕ຺ເຖໂຣ ຕໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ‘‘ເອໂສ, ຠນ຺ເຕ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ອສ຺ສຸຓນ຺ໂຕ ວິຍ ອຄມາສິ. ເຖໂຣປິ ວິຫາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປາເທ ປກ຺ຂາເລຕ຺ວາ ນິສີທິ. ຕເມນໍ ອນ຺ເຕວາສິໂກ ‘‘ກິໍ, ຠນ຺ເຕ, ສກລຄາວຸຕໍ ປຣິຠາສນ຺ຕໍ ນ ກິຎ຺ຈິ ອໂວຈຸຕ຺ຖາ’’ຕິ ອາຫ. ເຖໂຣ ‘‘ຂນ຺ຕິເຍວາວຸໂສ, ມຍ຺ຫໍ ຠາໂຣ, ນ ອກ຺ຂນ຺ຕິ, ເອກປທຸທ຺ຘາເຣປິ ກມ຺ມຏ຺ຐານວິໂຍຄໍ ນ ປສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາຫ.

ວຈນເມວ ຕທຕ຺ຖໍ ຎາເປຕຸກາມານຎ຺ຈ ປໂຖ ອຸປາໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ວຈນເມວ ວຈນປໂຖ’’ຕິ. ອສຸຂຏ຺ເຐນ ວາ ຕິພ຺ພາ. ຍຎ຺ຫິ ນ ສຸຂໍ, ຕໍ ອນິຏ຺ຐໍ ຕິພ຺ພນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຘິວາສກຊາຕິໂກ ໂຫຕີຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕເວທນານໍ ອຘິວາສກສຠາໂວ ໂຫຕິ. ຈິຕ຺ຕລປພ຺ພເຕ ປຘານິຍຕ຺ເຖຣສ຺ສ ກິຣ ຣຕ຺ຕິໍ ປຘາເນນ ວີຕິນາເມຕ຺ວາ ຐິຕສ຺ສ ອຸທຣວາໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ໂສ ຕໍ ອຘິວາເສຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ອາວຕ຺ຕຕິ ປຣິວຕ຺ຕຕິ. ຕເມນໍ ຈງ຺ກມນປສ຺ເສ ຐິໂຕ ປິຓ຺ຑປາຕິຍຕ຺ເຖໂຣ ອາຫ – ‘‘ອາວຸໂສ, ປພ຺ພຊິໂຕ ນາມ ອຘິວາສນສີໂລ ໂຫຕີ’’ຕິ. ໂສ ‘‘ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ອຘິວາເສຕ຺ວາ ນິຈ຺ຈໂລ ສຍິ. ວາໂຕ ນາຠິໂຕ ຍາວ ຫທຍໍ ຜາເລສິ. ເຖໂຣ ເວທນໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນ຺ໂຕ ມຸຫຸຕ຺ເຕນ ອນາຄາມີ ຫຸຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພາຍິ. ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ‘‘ອຸຓ຺ເຫນ ຜຸຏ຺ຐສ຺ສ ສີຕໍ ປຕ຺ຖຍໂຕ’’ຕິອາທິນາ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຸຓ຺ຫາທິນິມິຕ຺ຕໍ ກາມາສວຸປ຺ປຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ນຕ຺ຖິ ສຸຄຕິຠເວ ສີຕໍ ວາ ອຸຓ຺ຫໍ ວາຕິ ອນິຏ຺ຐໍ ສີຕໍ ວາ ອຸຓ຺ຫໍ ວາ ນຕ຺ຖີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຕ຺ຕຄ຺ຄາເຫ ສຕິ ອຕ຺ຕນິຍຄ຺ຄາໂຫຕິ ອາຫ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ສີຕໍ ອຸຓ຺ຫນ຺ຕິ ຄາໂຫ ທິຏ຺ຐາສໂວ’’ຕິ.

ອຫໍ ສມໂຓຕິ ‘‘ອຫໍ ສມໂຓ, ກິໍ ມມ ຊີວິເຕນ ວາ ມຣເຓນ ວາ’’ຕິ ເອວໍ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາຕິ ຄາມປ຺ປເວສປ຺ປໂຍຊນາທິຎ຺ຈ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ. ປຏິກ຺ກມຕີຕິ ຫຕ຺ຖິອາທີນໍ ສມີປຄມນໂຕ ອປກ຺ກມຕິ. ຐາຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ຐານໍ, ກຓ຺ຏການໍ ຐານໍ ກຓ຺ຏກຏ຺ຐານໍ, ຍຕ຺ຖ ກຓ຺ຏການິ ສນ຺ຕິ, ຕໍ ໂອກາສນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອມນຸສ຺ສທຸຏ຺ຐານີຕິ ອມນຸສ຺ສສຎ຺ຈາເຣນ ທູສິຕານິ, ສປຣິສ຺ສຍານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນິຍຕວຕ຺ຖຸຠູຕນ຺ຕິ ອນິຍຕສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ກາຣຓຠູຕໍ. ເວສິຍາທິເຠທໂຕຕິ ເວສິຍາວິຘວາຖຸລ຺ລກຸມາຣິກາປຓ຺ຑກປານາຄາຣຠິກ຺ຂຸນິເຠທໂຕ. ສມານນ຺ຕິ ສມໍ, ອວິສມນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອກາສິ ວາຕິ ຕາທິສໍ ອນາຈາຣໍ ອກາສິ ວາ. ສີລສໍວຣສງ຺ຂາເຕນາຕິ ກຖໍ ປຣິວຊ຺ຊນໍ ສີລໍ? ອນາສນປຣິວຊ຺ຊເນນ ຫິ ອນາຈາຣປຣິວຊ຺ຊນໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນາຈາຣາໂຄຈຣປຣິວຊ຺ຊນໍ ຈາຣິຕ຺ຕສີລຕາຍ ສີລສໍວໂຣ. ຕຖາ ຫິ ຠຄວຕາ ‘‘ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສໍວຸໂຕ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ວິຠ. ໕໐໘) ສີລສໍວຣວິຠຊເນ ອາຈາຣໂຄຈຣສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ‘‘ອຕ຺ຖິ ອນາຈາໂຣ, ອຕ຺ຖິ ອໂຄຈໂຣ’’ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ໕໑໓-໕໑໔) ອາຈາຣໂຄຈຣາ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ສິຕາ. ‘‘ຈຓ຺ຑໍ ຫຕ຺ຖິໍ ປຣິວຊ຺ເຊຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຫຕ຺ຖິອາທິປຣິວຊ຺ຊນມ຺ປິ ຠຄວໂຕ ວຈນານຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ອາຈາຣສີລເມວາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອິຕິປີຕິ ອິມິນາປິ ກາຣເຓນ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣສມຸຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາປິ, ໂລຠາທິສຫຄຕຕ຺ຕາປິ, ກຸສລປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕປີຕິອາທີຫິ ກາຣເຓຫິ ອຍໍ ວິຕກ຺ໂກ ອກຸສໂລຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມິນາ ນເຍນ ສາວຊ຺ໂຊຕິອາທີສຸປິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອກຸສໂລຕິອາທິນາ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກໍ ກາມວິຕກ຺ກສ຺ສ ອາທີນວໍ ທສ຺ເສຕິ, ທຸກ຺ຂວິປາໂກຕິ ອິມິນາ ສມ຺ປຣາຍິກໍ. ອຕ຺ຕພ຺ຍາພາຘາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີຕິອາທີສຸປິ ອິມິນາວ ນເຍນ ອາທີນວວິຠາວນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ກາມວິຕກ຺ກສ຺ສ ອນຘິວາສນໍ ນາມ ປຸນ ຕາທິສສ຺ສ ອນຸປ຺ປາທນໍ. ຕໍ ປນສ຺ສ ປຫານໍ ວິໂນທນໍ ພ຺ຍນ຺ຕິກຣຓໍ ອນຠາວຄມນນ຺ຕິ ຈ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ປາຬິຍໍ – ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ກາມວິຕກ຺ກໍ ນາຘິວາເສຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ປຊຫຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອນຘິວາເສນ຺ໂຕ ກິໍ ກໂຣຕີ’’ຕິອາທິມາຫ. ປຫານຎ຺ເຈຕ຺ຖ ວິກ຺ຂມ຺ຠນເມວ, ນ ສມຸຈ຺ເຉໂທຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວິໂນເທຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສເນວ ອຕ຺ໂຖ ທສ຺ສິໂຕ. ອຸປ຺ປນ຺ນຸປ຺ປນ຺ເນຕິ ເຕສໍ ປາປວິຕກ຺ການໍ ອຸປ຺ປາທາວຕ຺ຖາຄຫຓໍ ວາ ກຕໍ ສິຍາ ອນວເສສຄ຺ຄຫຓໍ ວາ. ເຕສຸ ປຐມໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນມຕ຺ເຕ’’ຕິ, ສມ຺ປຕິຊາເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນວເສສຄ຺ຄຫຓໍ ພ຺ຍາປນິຈ຺ຉາຍໍ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຕກ຺ຂຕ຺ຕຸມ຺ປິ ອຸປ຺ປນ຺ນຸປ຺ປນ຺ເນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຎາຕິວິຕກ຺ໂກຕິ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ຎາຕໂຍ ສຸຂຊີວິໂນ ສມ຺ປຕ຺ຕິຍຸຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ ເຄຫສ຺ສິຕເປມວເສນ ຎາຕເກ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປນ຺ນວິຕກ຺ໂກ. ຊນປທວິຕກ຺ໂກຕິ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ຊນປໂທ ສຸຠິກ຺ໂຂ ສມ຺ປນ຺ນສສ຺ໂສ ຣມຓີໂຍ’’ຕິອາທິນາ ເຄຫສ຺ສິຕເປມວເສນ ຊນປທໍ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປນ຺ນວິຕກ຺ໂກ. ອຸກ຺ກຸຏິກປ຺ປຘານາທີຫິ ທຸກ຺ເຂ ນິຊ຺ຊິຓ຺ເຓ ສມ຺ປຣາເຍ ສຕ຺ຕາ ສຸຂີ ໂຫນ຺ຕິ ອມຣາຕິ ທຸກ຺ກຣກາຣິກາຍ ປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ອມຣຕ຺ຖາຍ ວິຕກ຺ໂກ. ຕໍ ວາ ອາຣພ຺ຠ ອມຣາວິກ຺ເຂປທິຏ຺ຐິສຫຄໂຕ ອມໂຣ ຈ ໂສ ວິຕກ຺ໂກ ຈາຕິ ອມຣາວິຕກ຺ໂກ. ປຣານຸທ຺ທຍຕາປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕຕິ ປເຣສຸ ອຸປຏ຺ຐາກາທີສຸ ສຫນນ຺ທິຕາທິວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ອນຸທ຺ທຍຕາປຕິຣູປໂກ ເຄຫສ຺ສິຕເປມປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ວິຕກ຺ໂກ. ລາຠສກ຺ກາຣສິໂລກປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕຕິ ຈີວຣາທິລາເຠນ ຈ ສກ຺ກາເຣນ ຈ ກິຕ຺ຕິສທ຺ເທນ ຈ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ. ອນວຎ຺ຎຕ຺ຕິປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕຕິ ‘‘ອໂຫ ວຕ ມໍ ປເຣ ນ ອວຊາເນຍ຺ຍຸໍ, ນ ເຫຏ຺ຐາ ກຕ຺ວາ ມຎ຺ເຎຍ຺ຍຸໍ, ປາສາຓຈ຺ຉຕ຺ຕໍ ວິຍ ຄຣຸໍ ກເຣຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນວິຕກ຺ໂກ.

ກາມວິຕກ຺ໂກ ກາມສງ຺ກປ຺ປນສຠາວໂຕ ກາມາສວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສາຕິສຍຕ຺ຕາ ຈ ກາມນາກາໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ກາມວິຕກ຺ໂກ ປເນຕ຺ຖ ກາມາສໂວ’’ຕິ. ຕພ຺ພິເສໂສຕິ ກາມາສວວິເສໂສ ຠວສຠາວຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ກາມວິຕກ຺ກາທິເກ ວິໂນເທຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕານໂຕ ນີຫຣຕິ ເອເຕນາຕິ ວິໂນທນໍ, ວີຣິຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວີຣິຍສໍວຣສງ຺ຂາເຕນ ວິໂນທເນນາ’’ຕິ.

‘‘ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ ຠາວິຕາ ພຫຸລີກຕາ ວິຊ຺ຊາວິມຸຕ຺ຕິໂຍ ປຣິປູເຣນ຺ຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ວິຊ຺ຊາວິມຸຕ຺ຕີນໍ ອນຘິຄໂມ ຕໂຕ ຈ ສກລວຏ຺ຏທຸກ຺ຂານຕິວຕ຺ຕິ ອຠາວນາຍ ອາທີນໂວ. ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ຠຄວໂຕ ໂອຣສປຸຕ຺ຕຠາວາທິວເສນ ຈ ຠາວນາຍ ອານິສໍໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂຖເມນ຺ໂຕຕິ ອາສວປຫານສ຺ສ ທຸກ຺ກຣຕ຺ຕາ ຕາຍ ເອວ ທຸກ຺ກຣກິຣິຍາຍ ຕໍ ອຠິຕ຺ຖວນ຺ໂຕ. ສໍວເຣເນວ ປຫີນາຕິ ສໍວເຣນ ປຫີນາ ເອວ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ອປ຺ປຫີເນສຸເຍວ ປຫີນສຎ຺ຎີ’’ຕິ.

ອາສວສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ທາຣຸກມ຺ມິກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໕໙. ປຎ຺ຈເມ ປຸຕ຺ຕສມ຺ພາຘສຍນນ຺ຕິ ປຸຕ຺ເຕຫິ ສມ຺ພາຘສຍນໍ. ເອຕ຺ຖ ປຸຕ຺ຕສີເສນ ທາຣປຣິຄ຺ຄຫໍ ປຸຕ຺ຕທາເຣສຸ ອຸປ຺ປິໂລ ວິຍ. ເຕນ ເຕສໍ ໂຣຄາທິເຫຕຸ ໂສກາຠິຠເວນ ຈ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສໍກິລິຏ຺ຐຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ກາມໂຠຄິນາຕິ ອິມິນາ ປນ ຣາຄາຠິຠວນ຺ຕິ. ອຸຠເຍນປິ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ກາສິກຈນ຺ທນນ຺ຕິ ອຸຊ຺ຊລຈນ຺ທນໍ. ຕໍ ກິຣ ວຓ຺ຓວິເສສສມຸຊ຺ຊລໍ ໂຫຕິ ປຠສ຺ສຣໍ, ຕທຕ຺ຖເມວ ນໍ ສຓ຺ຫຕຣໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສຓ຺ຫຈນ຺ທນ’’ນ຺ຕິ, ກາສິກວຕ຺ຖຎ຺ຈ ຈນ຺ທນຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມາລາຄນ຺ຘວິເລປນນ຺ຕິ ວຓ຺ຓໂສຠຕ຺ຖຎ຺ເຈວ ສຸຄນ຺ຘຠາວຕ຺ຖຎ຺ຈ ມາລໍ, ສຸຄນ຺ຘຠາວຕ຺ຖາຍ ຄນ຺ຘໍ, ຉວິຣາຄກຣຓຕ຺ຖຎ຺ເຈວ ສຸຠຕ຺ຖຎ຺ຈ ວິເລປນໍ ຘາເຣນ຺ເຕນ. ຊາຕຣູປຣຊຕນ຺ຕິ ສຸວຓ຺ຓຎ຺ເຈວ ອວສິຏ຺ຐຘນຎ຺ຈ ສາທິຍນ຺ເຕນ. ສພ຺ເພນປິ ກາເມສຸ ອຠິຄິທ຺ຘຠາວເມວ ປກາເສຕິ.

ທາຣຸກມ຺ມິກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ຫຕ຺ຖິສາຣິປຸຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໖໐. ຉຏ຺ເຐ ຫຕ຺ຖິໍ ສາເຣຕີຕິ ຫຕ຺ຖິສາຣີ, ຕສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕຕິ ຫຕ຺ຖິສາຣິປຸຕ຺ໂຕ. ໂສ ກິຣ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ຫຕ຺ຖິອາຈຣິຍສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ຕີຓິ ປິຏການິ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສຸຂຸເມສຸ ຂນ຺ຘຘາຕຸອາຍຕນາທີສຸ ອຕ຺ຖນ຺ຕເຣສຸ ກຸສໂລ ອໂຫສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເຖຣານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຠິຘມ຺ມກຖໍ ກເຖນ຺ຕານໍ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ກຖໍ ໂອປາເຕຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ກຖໍ ໂອປາເຕຕີຕິ ເຖເຣຫິ ວຸຈ຺ຈມານສ຺ສ ກຖາປພນ຺ຘສ຺ສ ອນ຺ຕເຣ ອນ຺ຕເຣ ອຕ຺ຕໂນ ກຖໍ ປເວເສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຎ຺ຈຫິ ສໍສຄ຺ເຄຫີຕິ ສວນສໍສຄ຺ໂຄ, ທສ຺ສນສໍສຄ຺ໂຄ, ສມຸລ຺ລາປສໍສຄ຺ໂຄ, ສມ຺ໂຠຄສໍສຄ຺ໂຄ, ກາຍສໍສຄ຺ໂຄຕິ ອິເມຫິ ປຎ຺ຈຫິ ສໍສຄ຺ເຄຫິ. ກິຏ຺ຐຂາທໂກຕິ ກິຏ຺ຐຏ຺ຐາເນ ອຸປ຺ປນ຺ນສສ຺ສຎ຺ຫິ ກິຏ຺ຐນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ກາຣຓູປຈາເຣນ. ສິປ຺ປິໂຍ ສຸຕ຺ຕິໂຍ. ສມ຺ພຸກາຕິ ສງ຺ຂມາຫ.

ຄິຫິຠາເວ ວຓ຺ຓໍ ກເຖສີຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໔໒໒) ກສ຺ສປສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ກິຣ ສາສເນ ທ຺ເວ ສຫາຍກາ ອເຫສຸໍ, ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສມຄ຺ຄາ ເອກໂຕວ ສຊ຺ຌາຍນ຺ຕິ. ເຕສຸ ເອໂກ ອນຠິຣໂຕ ຄິຫິຠາເວ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ອິຕຣສ຺ສ ອາໂຣເຈສິ. ໂສ ຄິຫິຠາເວ ອາທີນວໍ, ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ອານິສໍສໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ໂອວທິ. ໂສ ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ອຠິຣມິຕ຺ວາ ປຸນ ເອກທິວສໍ ຕາທິເສ ຈິຕ຺ເຕ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ມຍ຺ຫໍ, ອາວຸໂສ, ເອວຣູປໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອິມາຫໍ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ. ໂສ ປຕ຺ຕຈີວຣໂລເຠນ ຕສ຺ສ ຄິຫິຠາເວ ອານິສໍສໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ອາທີນວໍ ກເຖສິ. ຕສ຺ສ ຕໍ ສຸຕ຺ວາວ ຄິຫິຠາວໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ນິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍເມວ ອຠິຣມິ. ເອວເມສ ຕທາ ສີລວນ຺ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຄິຫິຠາເວ ອານິສໍສກຖາຍ ກຖິຕຕ຺ຕາ ອິທານິ ຉ ວາເຣ ວິພ຺ຠມິຕ຺ວາ ສຕ຺ຕມວາເຣ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລານສ຺ສ ມຫາໂກຏ຺ຐິກຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຈ ອຠິຘມ຺ມກຖໍ ກເຖນ຺ຕານໍ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ກຖໍ ໂອປາເຕສິ. ອຖ ນໍ ມຫາໂກຏ຺ຐິກຕ຺ເຖໂຣ ອປສາເທສິ. ໂສ ມຫາສາວກສ຺ສ ກຖິເຕ ປຕິຏ຺ຐາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ວິພ຺ຠມິຕ຺ວາ ຄິຫິ ຊາໂຕ. ໂປຏ຺ຐປາທສ຺ສ ປນາຍໍ ຄິຫິສຫາຍໂກ ອໂຫສິ, ຕສ຺ມາ ວິພ຺ຠມິຕ຺ວາ ທ຺ວີຫຕີຫຈ຺ຈເຍນ ໂປຏ຺ຐປາທສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄໂຕ. ອຖ ນໍ ໂສ ທິສ຺ວາ – ‘‘ສມ຺ມ, ກິໍ ຕຍາ ກຕໍ, ເອວຣູປສ຺ສ ນາມ ສຕ຺ຖຸ ສາສນາ ອປສກ຺ກນ຺ໂຕສິ, ເອຫິ ປພ຺ພຊິຕຸໍ ທານິ ເຕ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິກໍ ອຄມາສິ. ຕສ຺ມິໍ ຐາເນ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຕ຺ຕເມ ວາເຣ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓີ’’ຕິ.

ຫຕ຺ຖິສາຣິປຸຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ມຊ຺ເຌສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໖໑. ສຕ຺ຕເມ ມນ຺ຕາຕິ ຍ-ກາຣໂລເປນ ນິທ຺ເທໂສ, ກຣຓຕ຺ເຖ ວາ ເອຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕາຍ ອຸໂຠ ອນ຺ເຕ ວິທິຕ຺ວາ’’ຕິ. ຜສ຺ສວເສນ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ທ຺ວຍທ຺ວຍສມາປຕ຺ຕິຍໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສມ຺ຜສ຺ສວເສນ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ‘‘ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ ຕຓ຺ຫາ, ຕຓ຺ຫາປຈ຺ຈຍາ ອຸປາທານໍ, ອຸປາທານປຈ຺ຈຍາ ຠໂວ, ຠວປຈ຺ຈຍາ ຊາຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ຈານຸກ຺ກເມນ ຜສ຺ສສມຸຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ອິມສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ຜສ຺ສວເສນ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອໂກ ອນ຺ໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອຍໍ ອນ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ອນ຺ຕອພ຺ຠນ຺ຕຣມຣິຍາທລາມກອຠາວໂກຏ຺ຐາສປທປູຣຓສມີປາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ອນ຺ຕປູໂຣ ອຸທຣປູໂຣ’’ຕິອາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໑໙໗) ຫິ ອນ຺ເຕ ອນ຺ຕສທ຺ໂທ. ‘‘ຈຣນ຺ຕິ ໂລເກ ປຣິວາຣຉນ຺ນາ ອນ຺ໂຕ ອສຸທ຺ຘາ, ພຫິ ໂສຠມານາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໒໒) ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ. ‘‘ກາຍພນ຺ຘນສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ຊີຣຕິ (ຈູຬວ. ໒໗໘) ສາ ຫຣິຕນ຺ຕໍ ວາ ປນ຺ຖນ຺ຕໍ ວາ ເສລນ຺ຕໍ ວາ ອຸທກນ຺ຕໍ ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໐໔) ມຣິຍາທາຍໍ. ‘‘ອນ຺ຕມິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຊີວິການ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໘໐; ອິຕິວຸ. ໙໑) ລາມເກ. ‘‘ເອເສວນ຺ໂຕ ທຸກ຺ຂສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໓໙໓; ສໍ. ນິ. ໒.໕໑) ອຠາເວ. ສພ຺ພປຈ຺ຈຍສງ຺ຂໂຍ ຫິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ອຠາໂວ ໂກຏີຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ‘‘ຕໂຍ ອນ຺ຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໓໐໕) ໂກຏ຺ຐາເສ. ‘‘ອິງ຺ຆ ຕາວ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕໍ ວາ ຄາຖາໂຍ ວາ ອຠິຘມ຺ມໍ ວາ ປຣິຍາປຸຓສ຺ສຸ, ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ໂອກາສໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໔໔໒) ຈ ອາທີສຸ ປທປູຣເຓ. ‘‘ຄາມນ຺ຕໍ ວາ ໂອສໂຏ (ປາຣາ. ໔໐໙-໔໑໐; ຈູຬວ. ໓໔໓) ຄາມນ຺ຕເສນາສນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໑໐) ສມີເປ. ສ຺ວາຍມິຘ ໂກຏ຺ຐາເສ ວຕ຺ຕຕີຕິ ອຍເມໂກ ໂກຏ຺ຐາໂສຕິ.

ສນ຺ໂຕ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ວິຊ຺ຊມາໂນ ຘມ຺ມສມູໂຫຕິ ສກ຺ກາໂຍ, ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ. ເຕນາຫ ‘‘ເຕຠູມກວຏ຺ຏ’’ນ຺ຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ມຊ຺ເຌສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍຎາຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໖໒. ອຏ຺ຐເມ ນິພ຺ພຕ຺ຕິວເສນ ອປາຍສໍວຕ຺ຕນິເຍນ ວາ ກມ຺ມຸນາ ອປາເຍສຸ ນິຍຸຕ຺ໂຕຕິ ອາປາຍິໂກ ເນຣຍິໂກຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອວີຈິມ຺ຫິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ອາຍຸກປ຺ປສຎ຺ຎິຕໍ ອນ຺ຕຣກປ຺ປໍ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ກປ຺ປຏ຺ໂຐ. ນິຣຍູປປຕ຺ຕິປຣິຫຣຓວເສນ ຕິກິຈ຺ຉິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ໂຍຕິ ອເຕກິຈ຺ໂຉ. ອຂຓ຺ຑານີຕິ ເອກເທເສນປິ ອຂຓ຺ຑິຕານິ. ຠິນ຺ນກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ພີຊໍ ພີຊຕ຺ຖາຍ ນ ອຸປກປ຺ປຕິ. ອປູຕີນີຕິ ອຸທກເຕມເນນ ອປູຕິການິ. ປູຕິກຎ຺ຫິ ພີຊໍ ພີຊຕ຺ຖາຍ ນ ອຸປກປ຺ປຕິ. ອວາຕາຕປຫຕານີຕິ ວາເຕນ ຈ ອາຕເປນ ຈ ນ ຫຕານິ ນິໂຣຊຕໍ ນ ປາປິຕານິ. ນິໂຣຊຎ຺ຫິ ກສຏໍ ພີຊໍ ພີຊຕ຺ຖາຍ ນ ອຸປກປ຺ປຕິ. ‘‘ສາຣາທານີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ອາ-ກາຣສ຺ສ ຣສ຺ສຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ປາຬິຍໍ ‘‘ສາຣທານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສາຣາທານີ’’ຕິ. ຕຓ຺ຑຸລສາຣສ຺ສ ອາທານໂຕ ສາຣາທານິ, ຄຫິຕສາຣານິ ປຕິຏ຺ຐິຕສາຣານິ. ນິສ຺ສຣຎ຺ຫິ ພີຊໍ ພີຊຕ຺ຖາຍ ນ ອຸປກປ຺ປຕິ. ສຸຂສຍິຕານີຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມາເສ ໂກຏ຺ເຐ ປກ຺ຂິຕ຺ຕນິຍາເມເນວ ສຸຂສຍິຕານິ ສຸຏ຺ຐຸ ສນ຺ນິຈິຕານິ. ມຓ຺ຑເຂຕ຺ເຕຕິ ອູສຂາຣາທິໂທເສຫິ ອວິທ຺ຘສ຺ເຕ ສາຣກ຺ເຂຕ຺ເຕ. ອຠິໂທຕິ ອຠິ-ສທ຺ເທນ ສມານຕ຺ຖນິປາຕປທນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຠິອຑ຺ຒຣຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ຠິທາຕິ ວາ ອຠິໂທ. ‘‘ອຠິທໍ ອຑ຺ຒຣຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ. ອຑ຺ຒຣຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄວຈນໍ, ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ວາ. ຕສ຺ມາ ອຠິໂທ ອຑ຺ຒຣຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຠິນ຺ເນ ອຑ຺ຒຣຕ຺ຕສມເຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸຓ຺ຓມາສິຍຎ຺ຫິ ຄຄນມຊ຺ຌສ຺ສ ປຸຣໂຕ ວາ ປຈ຺ຉໂຕ ວາ ຈນ຺ເທ ຐິເຕ ອຑ຺ຒຣຕ຺ຕສມໂຍ ຠິນ຺ໂນ ນາມ ໂຫຕິ, ມຊ຺ເຌ ເອວ ປນ ຐິເຕ ອຠິນ຺ໂນ ນາມ.

ສຸປ຺ປພຸທ຺ຘສຸນກ຺ຂຕ຺ຕາທໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ (ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໒໗ ສຸປ຺ປພຸທ຺ຘສກ຺ຍວຕ຺ຖຸ) ສຸປ຺ປພຸທ຺ໂຘ ກິຣ ສາກິໂຍ ‘‘ມມ ຘີຕຣໍ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ, ມມ ປຸຕ຺ຕໍ ປພ຺ພາເຊຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ເວຣິຏ຺ຐາເນ ຐິໂຕ ຈາ’’ຕິ ອິເມຫິ ທ຺ວີຫິ ກາຣເຓຫິ ສຕ຺ຖຣິ ອາຆາຕໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ເອກທິວສໍ ‘‘ນ ທານິ ນິມນ຺ຕິຕຏ຺ຐານໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ຄມນມຄ຺ຄໍ ປິທຫິຕ຺ວາ ອນ຺ຕຣວີຖິຍໍ ສຸຣໍ ປິວນ຺ໂຕ ນິສີທິ. ອຖສ຺ສ ສຕ຺ຖຣິ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆປຣິວຸເຕ ຕໍ ຐານໍ ອາຄເຕ ‘‘ສຕ຺ຖາ ອາຄໂຕ’’ຕິ ອາໂຣເຈສຸໍ. ໂສ ອາຫ – ‘‘ປຸຣໂຕ ຄຈ຺ຉາຕິ ຕສ຺ສ ວເທຖ, ນາຍໍ ມຍາ ມຫລ຺ລກຕໂຣ, ນາສ຺ສ ມຄ຺ຄໍ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ. ປຸນປ຺ປຸນໍ ວຸຈ຺ຈມາໂນປິ ຕເຖວ ນິສີທິ. ສຕ຺ຖາ ມາຕຸລສ຺ສ ສນ຺ຕິກາ ມຄ຺ຄໍ ອລຠິຕ຺ວາ ຕໂຕວ ນິວຕ຺ຕິ. ໂສປິ ຈຣປຸຣິສໍ ເປເສສິ – ‘‘ຄຈ຺ຉ ຕສ຺ສ ກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ເອຫີ’’ຕິ. ສຕ຺ຖາປິ ນິວຕ຺ຕນ຺ໂຕ ສິຕໍ ກຕ຺ວາ ອານນ຺ທຕ຺ເຖເຣນ – ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ສິຕປາຕຸກມ຺ເມ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ປຸຏ຺ໂຐ ອາຫ – ‘‘ປສ຺ສສິ, ອານນ຺ທ, ສຸປ຺ປພຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ. ປສ຺ສາມິ, ຠນ຺ເຕ. ຠາຣິຍໍ ເຕນ ກມ຺ມໍ ກຕໍ ມາທິສສ຺ສ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ມຄ຺ຄໍ ອເທນ຺ເຕນ, ອິໂຕ ສຕ຺ຕເມ ທິວເສ ເຫຏ຺ຐາປາສາເທ ປາສາທມູເລ ປຖວິຍາ ປວິສິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອາຈິກ຺ຂິ.

ສຸນກ຺ຂຕ຺ໂຕປິ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໔໗) ປຸພ຺ເພ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸປຣິກມ຺ມໍ ປຸຈ຺ຉິ. ອຖສ຺ສ ຠຄວາ ກເຖສິ. ໂສ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ອາໂລກໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ເທວໂລເກ ນນ຺ທນວນຈິຕ຺ຕລຕາວນຜາຣຸສກວນມິສ຺ສກວເນສຸ ທິພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວມາເນ ເທວປຸຕ຺ເຕ ຈ ເທວຘີຕໂຣ ຈ ທິສ຺ວາ – ‘‘ເອເຕສໍ ເອວຣູປາຍ ອຕ຺ຕຠາວສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຐິຕານໍ ກິຣ ມຘຸໂຣ ນຸ ໂຂ ສທ຺ໂທ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ສທ຺ທໍ ໂສຕຸກາໂມ ຫຸຕ຺ວາ ທສພລໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ທິພ຺ພໂສຕຘາຕຸປຣິກມ຺ມໍ ປຸຈ຺ຉິ. ຠຄວາ ປນສ຺ສ – ‘‘ທິພ຺ພໂສຕຘາຕຸສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ປຣິກມ຺ມໍ ນ ກເຖສິ. ນ ຫິ ພຸທ຺ຘາ ຍໍ ນ ຠວິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ສ ປຣິກມ຺ມໍ ກເຖນ຺ຕິ. ໂສ ຠຄວຕິ ອາຆາຕໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ອຫໍ ສມຓໍ ໂຄຕມໍ ປຐມໍ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸປຣິກມ຺ມໍ ປຸຈ຺ຉິໍ, ໂສ ມຍ຺ຫໍ ‘ສມ຺ປຊ຺ຊຕຸ ວາ ມາ ວາ ສມ຺ປຊ຺ຊຕູ’ຕິ ກເຖສິ. ອຫໍ ປນ ປຈ຺ຈຕ຺ຕປຸຣິສກາເຣນ ຕໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ທິພ຺ພໂສຕຘາຕຸປຣິກມ຺ມໍ ປຸຈ຺ຉິໍ, ຕໍ ເມ ນ ກເຖສິ. ອທ຺ຘາ ເອວໍ ໂຫຕິ ‘ອຍໍ ຣາຊປພ຺ພຊິໂຕ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ, ທິພ຺ພໂສຕຎາຓໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ, ເຈໂຕປຣິຍກມ຺ມຎາຓໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ, ອາສວານໍ ຂເຍ ຎາຓໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ, ມຍາ ສມສໂມ ຠວິສ຺ສຕີ’ຕິ ອິສ຺ສາມຈ຺ຉຣິຍວເສນ ມຍ຺ຫໍ ນ ກເຖຕີ’’ຕິ ຠິຍ຺ໂຍໂສ ອາຆາຕໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ຄິຫິຠາວໍ ປຕ຺ວາປິ ນ ຕຸຓ຺ຫີຠູໂຕ ວິຫາສິ. ທສພລໍ ປນ ອສຕາ ຕຸຈ຺ເຉນ ອພ຺ຠາຈິກ຺ຂິຕ຺ວາ ອປາຍູປໂຄ ອໂຫສິ. ຕມ຺ປິ ຠຄວາ ພ຺ຍາກາສິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ເອວມ຺ປິ ໂຂ, ຠຄ຺ຄວ, ສຸນກ຺ຂຕ຺ໂຕ ລິຈ຺ຉວິປຸຕ຺ໂຕ ມຍາ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ອປກ຺ກເມວ ອິມສ຺ມາ ຘມ຺ມວິນຍາ, ຍຖາ ຕໍ ອາປາຍິໂກ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໖). ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອປເຣປິ ສຸປ຺ປພຸທ຺ຘສຸນກ຺ຂຕ຺ຕາທໂຍ ຠຄວຕາ ຎາຕາວາ’’ຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ໂກກາລິກາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ສຸສີໂມ ປຣິພ຺ພາຊໂກຕິ (ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒.໗໐) ເອວໍນາມໂກ ເວທງ຺ເຄສຸ ກຸສໂລ ປຓ຺ຑິໂຕ ປຣິພ຺ພາຊໂກ. ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍາ ຫິ ປຣິຫີນລາຠສກ຺ກາຣສິໂລກາ ‘‘ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ນ ຊາຕິໂຄຕ຺ຕາທີນິ ອາຣພ຺ຠ ລາຠຄ຺ຄປ຺ປຕ຺ໂຕ ຊາໂຕ, ກວິເສຏ຺ໂຐ ປເນສ ອຸຕ຺ຕມກວິຕາຍ ສາວການໍ ພນ຺ຘໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ເທຕິ. ເຕ ຕໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐາການໍ ອຸປນິສິນ຺ນກຖມ຺ປິ ອນຸໂມທນມ຺ປິ ສຣຠຎ຺ຎມ຺ປີຕິ ເອວມາທີນິ ກເຖນ຺ຕິ. ເຕ ເຕສໍ ປສນ຺ນານໍ ລາຠໍ ອຸປສໍຫຣນ຺ຕິ. ສເຈ ມຍໍ ຍໍ ສມໂຓ ໂຄຕມາ ຊານາຕິ, ຕໂຕ ໂຖກໍ ຊາເນຍ຺ຍາມ, ອຕ຺ຕໂນ ສມຍໍ ຕຕ຺ຖ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ມຍມ຺ປິ ອຸປຏ຺ຐາການໍ ກເຖຍ຺ຍາມ. ຕໂຕ ເອເຕຫິ ລາຠິຕຣາ ຠເວຍ຺ຍາມ. ໂກ ນຸ ໂຂ ສມຓສ຺ສ ໂຄຕມສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ຂິປ຺ປເມວ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອວໍ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ສຸສິໂມ ປຏິພໂລ’’ຕິ ທິສ຺ວາ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອວມາຫໍສຸ ‘‘ເອຫິ ຕ຺ວໍ, ອາວຸໂສ ສຸສີມ, ສມເຓ ໂຄຕເມ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣ, ຕ຺ວໍ ຘມ຺ມໍ ປຣິຍາປຸຓິຕ຺ວາ ອມ຺ເຫ ວາເຈຍ຺ຍາສິ, ຕໍ ມຍໍ ຘມ຺ມໍ ປຣິຍາປຸຓິຕ຺ວາ ຄິຫີນໍ ຠາສິສ຺ສາມ, ເອວໍ ມຍມ຺ປິ ສກ຺ກຕາ ຠວິສ຺ສາມ ຄຣຸກຕາ ມານິຕາ ປູຊິຕາ ລາຠິໂນ ຈີວຣປິຓ຺ຑປາຕເສນາສນຄິລານປຈ຺ຈຍເຠສຊ຺ຊປຣິກ຺ຂາຣານ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໗໐).

ອຖ ສຸສີໂມ ປຣິພ຺ພາຊໂກ ເຕສໍ ວຈນໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ວາ ເຍນານນ຺ໂທ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ຍາຈິ. ເຖໂຣ ຈ ຕໍ ອາທາຍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສິ. ຠຄວາ ປນ ຈິນ຺ເຕສິ ‘‘ອຍໍ ປຣິພ຺ພາຊໂກ ຕິຕ຺ຖິຍສມເຍ ‘ອຫໍ ປາຏິເອກ຺ໂກ ສຕ຺ຖາ’ຕິ ປຏິຊານມາໂນ ຈຣຕິ, ‘ອິເຘວ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣິຕຸໍ ອິຈ຺ຉາມີ’ຕິ ກິຣ ວທຕິ, ກິໍ ນຸ ໂຂ ມຍິ ປສນ຺ໂນ, ອຸທາຫຸ ມຍ຺ຫໍ ວາ ມມ ສາວການໍ ຘມ຺ມກຖາຍ ປສນ຺ໂນ’’ຕິ. ອຖສ຺ສ ເອກຏ຺ຐາເນປິ ປສາທາຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ມມ ສາສເນ ‘ຘມ຺ມໍ ເຖເນສ຺ສາມີ’ຕິ ປພ຺ພຊຕິ, ອິຕິສ຺ສ ອາຄມນໍ ອປຣິສຸທ຺ຘໍ, ນິປ຺ຜຕ຺ຕິ ນຸ ໂຂ ກີທິສາ’’ຕິ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ‘‘ກິຎ຺ຈາປິ ‘ຘມ຺ມໍ ເຖເນສ຺ສາມີ’ຕິ ປພ຺ພຊຕິ, ກຕິປາເຫເນວ ປນ ຆເຏຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ‘‘ເຕນຫານນ຺ທ, ສຸສີມໍ ປພ຺ພາເຊຖາ’’ຕິ ອາຫ. ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວໍ ຠຄວຕາ ໂກ ຎາໂຕ? ສຸສີໂມ ປຣິພ຺ພາຊໂກ’’ຕິ.

ສນ຺ຕຕິມຫາມຕ຺ໂຕຕິ (ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໔໑ ສນ຺ຕຕິມຫາມຕ຺ຕວຕ຺ຖຸ) ໂສ ກິຣ ເອກສ຺ມິໍ ກາເລ ຣຎ຺ໂຎ ປເສນທິສ຺ສ ປຈ຺ຈນ຺ຕໍ ກຸປິຕໍ ວູປສເມຕ຺ວາ ອາຄໂຕ. ອຖສ຺ສ ຣາຊາ ຕຸຏ຺ໂຐ ສຕ຺ຕ ທິວສານິ ຣຊ຺ຊໍ ທຕ຺ວາ ເອກໍ ນຈ຺ຈຄີຕກຸສລໍ ອິຕ຺ຖິໍ ອທາສິ. ໂສ ສຕ຺ຕ ທິວສານິ ສຸຣາມທມຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ສຕ຺ຕເມ ທິວເສ ສພ຺ພາລງ຺ກາຣປ຺ປຏິມຓ຺ຑິໂຕ ຫຕ຺ຖິກ຺ຂນ຺ຘວຣຄໂຕ ນຫານຕິຕ຺ຖໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ສຕ຺ຖາຣໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິສນ຺ຕໍ ທ຺ວາຣນ຺ຕເຣ ທິສ຺ວາ ຫຕ຺ຖິກ຺ຂນ຺ຘວຣຄໂຕວ ສີສໍ ຈາເລຕ຺ວາ ວນ຺ທິ. ສຕ຺ຖາ ສິຕໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ສິຕປາຕຸກຣເຓ ເຫຕູ’’ຕິ ອານນ຺ທຕ຺ເຖເຣນ ປຸຏ຺ໂຐ ສິຕກາຣຓໍ ອາຈິກ຺ຂນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ປສ຺ສສິ, ອານນ຺ທ, ສນ຺ຕຕິມຫາມຕ຺ຕໍ, ອຊ຺ເຊວ ສພ຺ພາຠຣຓປ຺ປຏິມຓ຺ຑິໂຕ ມມ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຈາຕຸປ຺ປທິກຄາຖາວສາເນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພາຍິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວໍ ໂກ ຎາໂຕ ຠຄວຕາຕິ? ສນ຺ຕຕິມຫາມຕ຺ໂຕ’’ຕິ.

ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍຎາຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ນິພ຺ເພຘິກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໖໓. ນວເມ ປຣິຫາຍຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ສ ວາ ກາຣຓຠາວໍ ອຸປຄຈ຺ຉຕີຕິ ປຣິຍາໂຍຕິ ອິຘ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ນິພ຺ພິຊ຺ຌນກາຣຓ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຫຕານໍ ວຕ຺ຖານໍ ທິຄຸຓໍ ສງ຺ຆາຏິ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຫິ ປຏລຏ຺ໂຐ ຄຸຓຏ຺ໂຐ. ‘‘ອຈ຺ເຈນ຺ຕິ ກາລາ ຕຣຍນ຺ຕິ ຣຕ຺ຕິໂຍ, ວໂຍຄຸຓາ ອນຸປຸພ຺ພໍ ຊຫນ຺ຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໔) ເອຕ຺ຖ ຣາສຏ຺ໂຐ ຄຸຓຏ຺ໂຐ. ‘‘ສຕຄຸຓາ ທກ຺ຂິຓາ ປາຏິກງ຺ຂິຕພ຺ພາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໓໗໙) ເອຕ຺ຖ ອານິສໍສຏ຺ໂຐ. ‘‘ອນ຺ຕໍ ອນ຺ຕຄຸຓໍ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໗; ມ. ນິ. ໑.໑໑໐; ຂຸ. ປາ. ໓.ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາກາໂຣ), ກຍິຣາ ມາລາຄຸເຓ ພຫູ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໕໓) ເອຕ຺ຖ ພນ຺ຘນຏ຺ໂຐ ຄຸຓຏ຺ໂຐ. ອິຘາປິ ເອໂສວ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ພນ຺ຘນຏ຺ເຐນ ຄຸຓາ’’ຕິ. ກາມຣາຄສ຺ສ ສໍໂຍຊນສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ວຕ຺ຖຸກາເມສຸປິ ພນ຺ຘນຏ຺ໂຐ ຣາສຏ຺ໂຐ ວາ ຄຸຓຏ຺ໂຐ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາຕິ ວາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓຕໍທ຺ວາຣິກວິຎ຺ຎາເຓຫິ ຊານິຕພ຺ພາ. ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓຠູຕາຕິ ສຠາເວເນວ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓຊາຕິກາ, ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓຠາວໍ ວາ ປຕ຺ຕາ. ກມນີຍາຕິ ກາເມຕພ຺ພາ. ມນວຑ຺ຒນກາຕິ ມໂນຫຣາ. ເອເຕນ ປຣິກປ຺ປນໂຕປິ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓຠາວໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ປິຍຊາຕິກາຕິ ປິຍາຍິຕພ຺ພສຠາວາ. ກາມູປສຎ຺ຫິຕາຕິ ກາມຣາເຄນ ອຸເປຈ຺ຈ ສມ຺ພນ຺ຘນີຍາ ສມ຺ພນ຺ຘາ ກາຕພ຺ພາ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ສງ຺ກປ຺ປຣາໂຄຕິ ວາ ສຸຠາທິວເສນ ສງ຺ກປ຺ປິຕວຸຕ຺ຖມ຺ຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນຣາໂຄ. ເອວເມຕ຺ຖ ວຕ຺ຖຸກາມໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ກິເລສກາໂມ ວຸຕ຺ໂຕ ຕສ຺ເສວ ວເສນ ເຕສມ຺ປິ ກາມຠາວສິທ຺ຘິໂຕ, ກິເລສກາມສ຺ສປິ ອິຏ຺ຐເວທນາ ທິຏ຺ຐາທິສມ຺ປໂຍຄເຠເທນ ປວຕ຺ຕິອາກາຣເຠເທນ ຈ ອຕ຺ຖິ ວິຈິຕ຺ຕກາຕິ ຕໂຕ ວິເສເສຕຸໍ ‘‘ຈິຕ຺ຣວິຈິຕ຺ຣາຣມ຺ມຓານີ’’ຕິ ອາຫ, ນານປ຺ປກາຣານິ ຣູປາທິອາຣມ຺ມຓານີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອເຖຕ຺ຖ ຘີຣາ ວິນຍນ຺ຕິ ຉນ຺ທນ຺ຕິ ອຖ ເອເຕສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ຘິຕິສມ຺ປນ຺ນາ ປຓ຺ຑິຕາ ຉນ຺ທຣາຄໍ ວິນຍນ຺ຕິ.

ຕຊ຺ຊາຕິກນ຺ຕິ ຕໍສຠາວໍ, ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ຕສ຺ສ ກາມສ຺ສ ອນຸຣູປນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ຠາໂຄ ປຸຎ຺ຎຠາໂຄ, ປຸຎ຺ຎໂກຏ຺ຐາໂສ. ເຕນ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ, ຕຕ຺ຖ ວາ ຠໂວຕິ ປຸຎ຺ຎຠາຄິໂຍ. ອປຸຎ຺ຎຠາຄິໂຍຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ວິປາໂກເຍວ ເວປກ຺ກນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ໂວຫາຣວິປາກ’’ນ຺ຕິ.

ສພ຺ພສງ຺ຄາຫິກາຕິ ກຸສລາກຸສລສາຘາຣຓາ. ສໍວິທຫນເຈຕນາຕິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ສໍວິທຫນລກ຺ຂຓາ ເຈຕນາ. ອຸຣຕ຺ຕາຬິນ຺ຕິ ອຸຣໍ ຕາເຬຕ຺ວາ. ເອກປທນ຺ຕິ ເອກປທຈິຕໍ ມນ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກປທມນ຺ຕໍ ວາ’’ຕິອາທິ.

ນິພ຺ເພຘິກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ສີຫນາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໖໔. ທສເມ ຕຖາຄຕພລານີຕິ ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓານິ ຕຖາຄຕສ຺ເສວ ພລານິ. ນນຸ ເຈຕານິ ສາວການມ຺ປິ ເອກຈ຺ຈານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ? ກາມໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຍາທິສານິ ປນ ພຸທ຺ຘານໍ ຐານາຏ຺ຐານຎາຓາທີນິ, ນ ຕາທິສານິ ຕທຎ຺ເຎສໍ ກທາຈິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓານິ. ອິມເມວ ຫິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ເລສໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ສາຘາຣຓຠາວໂຕ ອາສຍານຸສຍຎາຓາທີສຸ ເອວ ອສາຘາຣຓສມຎ຺ຎາ ນິຣຸຬ຺ຫາ. ຍຖາ ປຸພ຺ພພຸທ຺ຘານໍ ພລານິ ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອາຄຕານິ, ຕຖາ ອາຄຕພລານີຕິ ວາ ຕຖາຄຕພລານິ. ອຸສຠສ຺ສ ອິທໍ ອາສຠໍ, ເສຏ຺ຐຏ຺ຐານໍ. ປມຸຂນາທນ຺ຕິ ເສຏ຺ຐນາທໍ. ປຏິເວຘຎາຓຎ຺ເຈວ ເທສນາຎາຓຎ຺ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາຍ ປຠາວິຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຣິຍຜລາວຫໍ ປຏິເວຘຎາຓໍ. ກຣຸຓາຍ ປຠາວິຕໍ ສາວການໍ ອຣິຍຜລາວຫໍ ເທສນາຎາຓໍ. ຕຕ຺ຖ ປຏິເວຘຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ທຸວິຘໍ. ຕຎ຺ຫິ ອຠິນິກ຺ຂມນໂຕ ຍາວ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ, ຜລກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມ. ຕຸສິຕຠວນໂຕ ຍາວ ມຫາໂພຘິປລ຺ລງ຺ເກ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ, ຜລກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມ. ທີປງ຺ກຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ, ຜລກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມ. ເທສນາຎາຓມ຺ປິ ປວຕ຺ຕມານໍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຸວິຘໍ. ຕຎ຺ຫິ ຍາວ ອຎ຺ຎາຕໂກຓ຺ຑຎ຺ຎສ຺ສ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄາ ປວຕ຺ຕມານໍ, ຜລກ຺ຂເຓ ປວຕ຺ຕໍ ນາມ. ເຕສຸ ປຏິເວຘຎາຓໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ, ເທສນາຎາຓໍ ໂລກິຍໍ. ອຸຠຍມ຺ປິ ປເນຕໍ ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓໍ, ພຸທ຺ຘານຎ຺ເຎວ ໂອຣສຎາຓໍ.

ຐານຎ຺ຈ ຐານໂຕ ປຊານາຕີຕິ ກາຣຓຎ຺ຈ ກາຣຓໂຕ ປຊານາຕິ. ຍສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ຜລໍ ຕິຏ຺ຐຕິ ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເຈວ ປວຕ຺ຕຕິ ຈ, ຕສ຺ມາ ຐານນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຠຄວາ ‘‘ເຍ ເຍ ຘມ຺ມາ ເຍສໍ ເຍສໍ ຘມ຺ມານໍ ເຫຕູ ປຈ຺ຈຍາ ອຸປ຺ປາທາຍ, ຕໍ ຕໍ ຐານໍ, ເຍ ເຍ ຘມ຺ມາ ເຍຍໍ ເຍຍໍ ຘມ຺ມານໍ ນ ເຫຕູ ນ ປຈ຺ຈຍາ ອຸປ຺ປາທາຍ, ຕໍ ຕໍ ອຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ປຊານນ຺ໂຕ ຐານໂຕ ອຏ຺ຐານໂຕ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕິ.

ສມາທິຍນ຺ຕີຕິ ສມາທານານິ, ຕານິ ປນ ສມາທິຍິຕ຺ວາ ກຕານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສມາທິຍິຕ຺ວາ ກຕານ’’ນ຺ຕິ. ກມ຺ມເມວ ວາ ກມ຺ມສມາທານນ຺ຕິ ເອເຕນ ‘‘ສມາທານ’’ນ຺ຕິ ສທ຺ທສ຺ສ ອປຸພ຺ພຕ຺ຖາຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ ມຸຕ຺ຕຄຕສທ຺ເທ ຄຕສທ຺ທສ຺ສ ວິຍ. ຄຕີຕິ ນິຣຍາທິຄຕິໂຍ. ອຸປຘີຕິ ອຕ຺ຕຠາໂວ. ກາໂລຕິ ກມ຺ມສ຺ສ ວິປຈ຺ຈນາຣຫກາໂລ. ປໂຍໂຄຕິ ວິປາກຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈຍຠູຕາ ກິຣິຍາ.

ຈຕຸນ຺ນໍ ຌານານນ຺ຕິ ປຈ຺ຈນີກຊ຺ຌາປນຏ຺ເຐນ ອາຣມ຺ມຓູປນິຊ຺ຌານຏ຺ເຐນ ຈ ຈຕຸນ຺ນໍ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານານໍ. ຈຕຸກ຺ກນເຍນ ເຫຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ວິໂມກ຺ຂານນ຺ຕິ ‘‘ຣູປີ ຣູປານິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທີນໍ (ມ. ນິ. ໒.໒໔໘; ໓.໓໑໒; ຘ. ສ. ໒໔໘; ປຏິ. ມ. ໑.໒໐໙) ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ວິໂມກ຺ຂານໍ. ຕິຓ຺ຓໍ ສມາຘີນນ຺ຕິ ສວິຕກ຺ກສວິຈາຣາທີນໍ ຕິຓ຺ຓໍ ສມາຘີນໍ. ນວນ຺ນໍ ອນຸປຸພ຺ພສມາປຕ຺ຕີນນ຺ຕິ ປຐມຊ຺ຌານສມາປຕ຺ຕິອາທີນໍ ນວນ຺ນໍ ອນຸປຸພ຺ພສມາປຕ຺ຕີນໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຏິປາຏິຍາ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ສມາຘີຕິປິ ນາມໍ, ສມາປຕ຺ຕີຕິປິ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາສພ຺ຠາວໂຕ, ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິຍາ ຕທຠາວໂຕ ນ ສມາຘີຕິ ນາມໍ. ຫານຠາຄິຍໍ ຘມ຺ມນ຺ຕິ ອປ຺ປຄຸເຓຫິ ປຐມຊ຺ຌານາທີຫິ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣານໍ ກາມາທິປກ຺ຂນ຺ທນໍ. ວິເສສຠາຄິຍໍ ຘມ຺ມນ຺ຕິ ປຄຸເຓຫິ ປຐມຊ຺ຌານາທີຫິ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣານໍ ທຸຕິຍຊ຺ຌານາທິປກ຺ຂນ຺ທນໍ. ອິຕິ ສຎ຺ຎາມນສິກາຣານໍ ກາມາທິທຸຕິຍຊ຺ຌານາທິປກ຺ຂນ຺ທນານິ ຫານຠາຄິຍວິເສສຠາຄິຍຘມ຺ມາຕິ ທສ຺ສິຕານິ. ເຕຫິ ປນ ຌານານໍ ຕໍສຠາວຕາ ຘມ຺ມສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ເຫຕຸຠາເວນ ປຈ຺ຈາມສຕິ. ໂວທານນ຺ຕິ ປຄຸຓຕາສງ຺ຂາຕໍ ໂວທານໍ. ຕຎ຺ຫິ ປຐມຊ຺ຌານາທີຫິ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ທຸຕິຍຊ຺ຌານາທີນໍ ອຘິຄມສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ‘‘ວຸຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຍ ປນ ‘‘ນິໂຣຘໂຕ ຜລສມາປຕ຺ຕິຍາ ວຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ປາຬິ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເຕ ‘‘ນິໂຣຘາ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິຍາ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ອິມາຍ ປາຬິຍໍ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໑໗) ປຏິເສເຘຕພ຺ພາ.

ສີຫນາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ມຫາວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.