.ນໂມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ.

ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣນິກາເຍ

ປຎ຺ຈກນິປາຕ-ຏີກາ

໑. ປຐມປຓ຺ຓາສກໍ

໑. ເສຂພລວຄ຺ໂຄ

໑. ສໍຂິຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑. ປຎ຺ຈກນິປາຕສ຺ສ ປຐເມ ກາມໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ຖິຣຠາໂວປິ ພລຏ຺ໂຐ ເອວ, ປຏິປກ຺ເຂຫິ ປນ ອກມ຺ປນີຍຕ຺ຕໍ ສາຕິສຍໍ ພລຏ຺ໂຐຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອສ຺ສທ຺ຘິເຍ ນ ກມ຺ປຕີ’’ຕິ.

ສໍຂິຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒-໖. ວິຕ຺ຖຕສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໒-໖. ທຸຕິເຍ ຫິຣີຍຕີຕິ ລຊ຺ຊຕິ ວິຣຊ຺ຊຕິ. ຍສ຺ມາ ຫິຣີ ປາປຊິຄຸຈ຺ຉນລກ຺ຂຓາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຊິຄຸຈ຺ຉຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂອຕ຺ຕປ຺ປຕີຕິ ອຸຕ຺ຣສຕິ. ປາປຸຕ຺ຣາສລກ຺ຂຓຎ຺ຫິ ໂອຕ຺ຕປ຺ປໍ.

ປຄ຺ຄຫິຕວີຣິໂຍຕິ ສງ຺ໂກຈໍ ອນາປນ຺ນວີຣິໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ອໂນສກ຺ກິຕມານໂສ’’ຕິ. ປຫານຕ຺ຖາຍາຕິ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຖາຍ. ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຸປສມ຺ປທາ ນາມ ສມຘິຄໂມ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ປຏິລາຠຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ.

ຄຕິອຕ຺ຖາ ຘາຕຸສທ຺ທາ ພຸທ຺ຘິອຕ຺ຖາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຸທຍຎ຺ຈ ວຍຎ຺ຈ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ ສມຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ. ມິສ຺ສກນເຍນາຍໍ ເທສນາ ຄຕາຕິ ອາຫ ‘‘ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ຈ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ຈາ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍ ເຈວ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ຈາ’’ຕິ. ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນກິຣິຍໂຕ ສາ ຈ ໂຂ ປເທສິກາຕິ ນິປ຺ປເທສິກໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ປຏິລາຠສໍວຕ຺ຕນໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍຄາມິນິຠາເວປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສມ຺ມາຕິ ຍາຖາວໂຕ. ອກຸປ຺ປຘມ຺ມຕາຍ ຫິ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ເຂປິຕໍ ເຂປິຕເມວ, ນາສ຺ສ ປຸນ ເຂປນກິຈ຺ຈໍ ອຕ຺ຖີຕິ ອຸປາເຍນ ຎາເຍນ ສາ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເຫຕຸນາ ນເຍນາ’’ຕິ. ຕຕິຍາທີສຸ ນຕ຺ຖິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ວິຕ຺ຖຕສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ກາມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໗. ສຕ຺ຕເມ ອສນ຺ຕິ ລູນນ຺ຕິ ເຕນາຕິ ອສິຕໍ, ທາຕ຺ຕໍ. ວິວິຘາ ອາຠຎ຺ຊນ຺ຕິ ຠາຣໍ ໂອລມ຺ເພນ຺ຕິ ເຕນາຕິ ພ຺ຍາຠງ຺ຄີ, ວິຘໍ. ກຸລປຸຕ຺ໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ທຸວິໂຘ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຊາຕິກຸລປຸຕ຺ໂຕ, ອາຈາຣກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຈ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຣຏ຺ຐປາໂລ ນາມ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຕສ຺ມິໍເຍວ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິເກ ອຄ຺ຄກຸລິກສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໒໙໔) ເອວໍ ອາຄໂຕ ອຸຈ຺ຈກຸລປ຺ປສຸໂຕ ຊາຕິກຸລປຸຕ຺ໂຕ ນາມ. ‘‘ເຍ ເຕ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ສທ຺ຘາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິຕາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໔) ເອວໍ ອາຄຕາ ປນ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ກຸເລ ປສຸຕາປິ ອາຈາຣສມ຺ປນ຺ນາ ອາຈາຣກຸລປຸຕ຺ໂຕ ນາມ. ອິຘ ປນ ອາຈາຣກຸລປຸຕ຺ໂຕ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ກຸລປຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຈາຣກຸລປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອນຸຈ຺ຉວິກໍ, ເອວໍ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ກາມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ຈວນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໘. ອຏ຺ຐເມ ສທ຺ຘາຍາຕິ ອິມິນາ ອຘິຄມສທ຺ຘາ ທສ຺ສິຕາ. ຈຕຸພ຺ພິຘາ ຫິ ສທ຺ຘາ – ອາຄມນີຍສທ຺ຘາ, ອຘິຄມສທ຺ຘາ, ປສາທສທ຺ຘາ, ໂອກປ຺ປນສທ຺ຘາຕິ. ຕຕ຺ຖ ອາຄມນີຍສທ຺ຘາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ປວຕ຺ຕາ ໂຫຕິ. ອາຄມນີຍປ຺ປຏິປທາຍ ອາຄຕາ ຫິ ສທ຺ຘາ ສາຕິສຍາ ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ປໂຣປເທເສນ ວິນາ ສທ຺ເຘຍ຺ຍວຕ຺ຖຸໍ ອວິປຣີຕໂຕ ຄເຫຕ຺ວາ ອຘິມຸຈ຺ຈນໂຕ. ສຈ຺ຈປ຺ປຏິເວຘໂຕ ອາຄຕສທ຺ຘາ ອຘິຄມສທ຺ຘາ ສຸປ຺ປພຸທ຺ຘາທີນໍ ວິຍ. ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນາ ພຸທ຺ຘາທີສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກປ຺ປສາໂທ ປສາທສທ຺ຘາ ມຫາກປ຺ປິນຣາຊາທີນໍ ວິຍ. ‘‘ເອວເມຕ’’ນ຺ຕິ ໂອກ຺ກນ຺ທິຕ຺ວາ ປກ຺ຂນ຺ທິຕ຺ວາ ສທ຺ທຫນວເສນ ກປ຺ປນໍ ໂອກປ຺ປນໍ, ຕເທວ ສທ຺ຘາຕິ ໂອກປ຺ປນສທ຺ຘາ. ຕຕ຺ຖ ປສາທສທ຺ຘາ ປຣເນຍ຺ຍຣູປາ ໂຫຕິ, ສວນມຕ຺ເຕນປິ ປສີທນໂຕ. ໂອກປ຺ປນສທ຺ຘາ ສທ຺ເຘຍ຺ຍໍ ວຕ຺ຖຸໍ ໂອຄາຫິຕ຺ວາ ອນຸປວິສິຕ຺ວາ ‘‘ເອວເມຕ’’ນ຺ຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກໂຣນ຺ຕີ ວິຍ ປວຕ຺ຕຕິ.

ຈວນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ປຐມອຄາຣວສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໙. ນວເມ ອປ຺ປຕິສ຺ສໂຍຕິ ອປ຺ປຕິສ຺ສໂວ ວ-ກາຣສ຺ສ ຍ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ນິທ຺ເທໂສ. ຄຣຸນາ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ວຸຕ຺ໂຕ ຄາຣວວເສນ ປຕິສ຺ສວນໍ, ປຕິສ຺ສໂວ, ປຕິສ຺ສວຠູຕໍ, ຕໍສຠາວຎ຺ຈ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຄາຣວໍ. ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ມິໍ ປຕິສ຺ສໂວຕິ ອປ຺ປຕິສ຺ສໂວ, ຄາຣວວິຣຫິໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອເຊຏ຺ຐໂກ ອນີຈວຸຕ຺ຕີ’’ຕິ.

ປຐມອຄາຣວສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ທຸຕິຍອຄາຣວສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໐. ທສເມ ວຸທ຺ຘິນ຺ຕິອາທີສຸ ສີເລນ ວຸທ຺ຘິໍ, ມຄ຺ເຄນ ວິຣຸຬ຺ຫິໍ, ນິພ຺ພາເນນ ເວປຸລ຺ລໍ. ສີລສມາຘີຫິ ວາ ວຸທ຺ຘິໍ, ວິປສ຺ສນາມຄ຺ເຄຫິ ວິຣຸຬ຺ຫິໍ, ຜລນິພ຺ພາເນຫິ ເວປຸລ຺ລໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍສ຺ສ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ສີລໍ ອຂຓ຺ຑາທິຠາວປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ສຸປຣິສຸທ຺ຘໍ ວິເສສຠາຄິຍຕ຺ຕາ ອປ຺ປກສິເຣເນວ ມຄ຺ຄຜລາວຫໍ ສງ຺ຆຣກ຺ຂິຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວິຍ, ໂສ ຕາທິເສນ ສີເລນ ອິມສ຺ມິໍ ຘມ຺ມວິນເຍ ວຸທ຺ຘິໍ ອາປຊ຺ຊິສ຺ສຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສີເລນ ວຸທ຺ຘິ’’ນ຺ຕິ. ຍສ຺ສ ປນ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ໂສ ວິຣູຬ຺ຫມູໂລ ວິຍ ປາທໂປ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ສາສເນ ວິຣູຬ຺ຫິໍ ອາປນ຺ໂນ ນາມ ໂຫຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ມຄ຺ເຄນ ວິຣູຬ຺ຫິ’’ນ຺ຕິ. ໂຍ ສພ຺ພກິເລສນິພ຺ພານປ຺ປຕ຺ໂຕ, ໂສ ອຣຫາ ສີລາທິຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘປາຣິປູຣິຍາ ສຕິ ເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນິພ຺ພາເນນ ເວປຸລ຺ລ’’ນ຺ຕິ. ທຸຕິຍວິກປ຺ເປ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ທຸຕິຍອຄາຣວສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ເສຂພລວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ພລວຄ຺ໂຄ

໑. ອນນຸສ຺ສຸຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໑. ທຸຕິຍສ຺ສ ປຐເມ ອຠິຊານິຕ຺ວາຕິ ອຠິວິສິຏ຺ເຐນ ຎາເຓນ ຊານິຕ຺ວາ. ອຏ຺ຐຫິ ກາຣເຓຫິ ຕຖາຄຕສ຺ສາຕິ ‘‘ຕຖາ ອາຄໂຕຕິ ຕຖາຄໂຕ. ຕຖາ ຄໂຕຕິ ຕຖາຄໂຕ. ຕຖລກ຺ຂຓໍ ອາຄໂຕຕິ ຕຖາຄໂຕ. ຕຖຘມ຺ເມ ຍາຖາວໂຕ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ ຕຖາຄໂຕ. ຕຖທສ຺ສິຕາຍ ຕຖາຄໂຕ. ຕຖາວາທິຕາຍ ຕຖາຄໂຕ. ຕຖາກາຣິຕາຍ ຕຖາຄໂຕ. ອຠິຠວນຏ຺ເຐນ ຕຖາຄໂຕ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕຫິ ອຏ຺ຐຫິ ກາຣເຓຫິ. ອຸສຠສ຺ສ ອິທນ຺ຕິ ອາສຠໍ, ເສຏ຺ຐຏ຺ຐານໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອາສຠໍ ຐານນ຺ຕິ ເສຏ຺ຐຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ. ປຣໂຕ ທສ຺ສິຕພລໂຍເຄນ ‘‘ທສພໂລຫ’’ນ຺ຕິ ອຠີຕນາທໍ ນທຕິ. ພ຺ຣຫ຺ມຈກ຺ກນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເສຏ຺ຐປຣິຍາໂຍ. ພ຺ຣຫ຺ມສທ຺ໂທຕິ ອາຫ ‘‘ເສຏ຺ຐຈກ຺ກ’’ນ຺ຕິ. ຈກ຺ກຎ຺ເຈຕໍ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ.

ອນນຸສ຺ສຸຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ສໍຂິຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໓. ຕຕິເຍ ກາມໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ຖິຣຠາໂວປິ ພລຏ຺ໂຐ ເອວ, ປຏິປກ຺ເຂຫິ ປນ ອກມ຺ປນີຍຕ຺ຕໍ ສາຕິສຍໍ ພລຏ຺ໂຐຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມຸຏ຺ຐສ຺ສຈ຺ເຈ ນ ກມ຺ປຕີ’’ຕິ.

ສໍຂິຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ວິຕ຺ຖຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໔. ຈຕຸຕ຺ເຖ ສຕິເນປກ຺ເກນາຕິ ສຕິຍາ ເນປກ຺ເກນ, ຕິກ຺ຂວິສທສູຣຠາເວນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ເນປກ຺ກໍ ນາມ ປຎ຺ຎາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ເນປກ຺ກໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຎ຺ຎາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ສຕິ ອຎ຺ໂຎ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ນາມ ໂຫຕິ. ສຕິມາຕິ ຈ ອິມິນາ ສວິເສສາ ສຕິ ຄຫິຕາຕິ ປຣໂຕປິ ‘‘ຈິຣກຕມ຺ປິ ຈິຣຠາສິຕມ຺ປິ ສຣິຕາ ອນຸສ຺ສຣິຕາ’’ຕິ ສຕິກິຈ຺ຈເມວ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ, ນ ປຎ຺ຎາກິຈ຺ຈໍ, ຕສ຺ມາ ສຕິເນປກ຺ເກນາຕິ ສຕິຍາ ເນປກ຺ກຠາເວນາຕິ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ ລພ຺ຠເຕວ. ປຈ຺ຈຍວິເສສວເສນ ອຎ຺ຎຘມ຺ມນິຣເປກ຺ໂຂ ສຕິຍາ ພລວຠາໂວ. ຕຖາ ຫິ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ເຕນປິ ສຊ຺ຌາຍນສມ຺ມສນານິ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ.

ຈິຣກຕມ຺ປີຕິ ອຕ຺ຕນາ ວາ ປເຣນ ວາ ກາເຍນ ຈິຣກຕໍ ເຈຕິຍງ຺ຄຓວຕ຺ຕາທິມຫາວຕ຺ຕປ຺ປຏິປຕ຺ຕິປູຣຓໍ. ຈິຣຠາສິຕມ຺ປີຕິ ອຕ຺ຕນາ ວາ ປເຣນ ວາ ວາຈາຍ ຈິຣຠາສິຕໍ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ອຸທ຺ທິສນອຸທ຺ທິສາປນຘມ຺ມາສາຣຓຘມ຺ມເທສນາອຸປນິສິນ຺ນກປຣິກຖາອນຸໂມທນີຍາທິວເສນ ປວຕ຺ຕິຕໍ ວຈີກມ຺ມໍ. ສຣິຕາ ອນຸສ຺ສຣິຕາຕິ ຕສ຺ມິໍ ກາເຍນ ຈິຣກເຕ ກາໂຍ ນາມ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ຈິຣຠາສິເຕ ວາຈາ ນາມ ວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ຕທຸຠຍມ຺ປິ ຣູປໍ, ຕໍສມຸຏ຺ຐາປກາ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກາ ອຣູປໍ. ອິຕິ ອິເມ ຣູປາຣູປຘມ຺ມາ ເອວໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ເອວໍ ນິຣຸທ຺ຘາຕິ ສຣຕິ ເຈວ ອນຸສ຺ສຣຕິ ຈ, ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສມຸຏ຺ຐາປິກາ ຫິ ສຕິ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕາ. ຕາຍ ສຕິຍາ ເອສ ສກິໍ ສຣເຓນ ສຣິຕາ, ປຸນປ຺ປຸນໍ ສຣເຓນ ອນຸສ຺ສຣິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ວິຕ຺ຖຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕-໑໐. ທຏ຺ຐພ຺ພສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໑໕-໒໐. ປຎ຺ຈເມ ສວິສຍສ຺ມິໍເຍວາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ວິສເຍ ເອວ. ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມ ກເຖຕຸນ຺ຕິ ໂລກິຍຘມ຺ເມ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມ ຈ ເຕນ ເຕນ ປວຕ຺ຕິວິເສເສນ ກເຖຕຸໍ. ຈຕູສຸ ໂສຕາປຕ຺ຕິຍງ຺ເຄສູຕິ ສປ຺ປຸຣິສສໍເສໂວ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນໍ ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ຘມ຺ມານຸຘມ຺ມປ຺ປຏິປຕ຺ຕີຕິ ອິເມສຸ ຈຕູສຸ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄກາຣເຓສຸ. ກາມຎ຺ຈ ເຕສຸ ສຕິອາທໂຍປິ ຘມ຺ມາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາວ ເຕຫິ ວິນາ ເຕສໍ ອສມ຺ຠວໂຕ, ຕຖາປິ ເຈຕ຺ຖ ສທ຺ຘາ ວິເສສໂຕ ກິຈ຺ຈກາຣີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສທ຺ໂຘ ເອວ ຫິ ສປ຺ປຸຣິເສ ປຍິຣຸປາສຕິ, ສທ຺ຘມ຺ມໍ ສຸຓາຕິ, ໂຍນິໂສ ຈ ອນິຈ຺ຈາທິໂຕ ມນສິ ກໂຣຕິ, ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ຈ ອນຸຘມ຺ມໍ ປຏິປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອຕ຺ຖ ສທ຺ຘາພລໍ ທຏ຺ຐພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອິມິນາ ນເຍນ ເສສພເລສຸປິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ຈຕູສຸ ສມ຺ມປ຺ປຘາເນສູຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘສມ຺ມປ຺ປຘານຠາວນາຍ. ຈຕູສຸ ສຕິປຏ຺ຐາເນສູຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ໂສຕາປຕ຺ຕິອງ຺ເຄສຸ ສທ຺ຘາ ວິຍ, ສມ຺ມປ຺ປຘານຠາວນາຍ ວີຣິຍໍ ວິຍ ຈ ສຕິປຏ຺ຐານຠາວນາຍ ຍສ຺ມາ ‘‘ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໓; ມ. ນິ. ໑.໑໐໖) ວຈນໂຕ ປຸພ຺ພຠາເຄ ກິຈ຺ຈໂຕ ສຕິ ອຘິກາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ, ເອວໍ ສມາຘິກມ຺ມິກສ຺ສ ສມາຘິ, ‘‘ອຣິຍສຈ຺ຈຠາວນາ ປຎ຺ຎາຠາວນາ’’ຕິ ກຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາ ປຸພ຺ພຠາເຄ ອຘິກາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາຕິ ປາກໂຏຍມຕ຺ໂຖ. ອຘິຄມກ຺ຂເຓ ປນ ສມາຘິປຎ຺ຎານໍ ວິຍ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ພລານໍ ສທ຺ຘາທີນໍ ສມຕາວ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ເອຕ຺ຖ ສທ຺ຘາພລ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ເອຕ຺ຖຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ.

ອິທານິ ສທ຺ຘາທີນໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອຕິເຣກກິຈ຺ຈຕໍ ອຸປມາຍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣິທໍ ອຸປມາ ສໍສນ຺ທນໍ – ຣາຊປຎ຺ຈມສຫາຍາ ວິຍ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈການິ ປຎ຺ຈ ພລານິ. ເນສໍ ກີຬນຕ຺ຖໍ ເອກຊ຺ຌໍ ວີຖິໂອຕຣຓໍ ວິຍ ພລານໍ ເອກຊ຺ຌໍ ວິປສ຺ສນາວີຖິໂອຕຣຓໍ, ສຫາເຍສຸ ປຐມາທີນໍ ຍຖາສກໍ ເຄເຫວ ວິຈາຣຓາ ວິຍ ສທ຺ຘາທີນໍ ໂສຕາປຕ຺ຕິອງ຺ຄາທີນິ ປຕ຺ວາ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຕາ. ສຫາເຍສຸ ອິຕເຣສໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຕຸຓ຺ຫີຠາໂວ ວິຍ ເສສພລານໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຕທນ຺ວຍຕາ, ຕສ຺ສ ປຸພ຺ພງ຺ຄມສ຺ສ ພລສ຺ສ ກິຈ຺ຈານຸຄຕາ. ນ ຫິ ຕທາ ເຕສໍ ສສມ຺ຠາຣປຖວີອາທີສຸ ອາປາທີນໍ ວິຍ ກິຈ຺ຈໍ ປາກຏໍ ໂຫຕິ, ສທ຺ຘາທີນໍເຍວ ປນ ກິຈ຺ຈໍ ວິຠູຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ ປຸເຣຕຣໍ ຕຖາປຈ຺ຈເຍຫິ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ອຠິສງ຺ຂຕຕ຺ຕາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ວິປສ຺ສນາກມ຺ມິກສ຺ສ ຠາວນາ ວິເສສໂຕ ປຎ຺ຎຸຕ຺ຕຣາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຣາຊານໍ ນິທສ຺ສນໍ ກຕ຺ວາ ປຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຉຏ຺ຐາທີນິ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍານິ.

ທຏ຺ຐພ຺ພສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ພລວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ປຎ຺ຈງ຺ຄິກວຄ຺ໂຄ

໑-໒. ປຐມອຄາຣວສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໒໑-໒໒. ຕຕິຍສ຺ສ ປຐເມ ອາຠິສມາຈາຣິກນ຺ຕິ ອຠິສມາຈາເຣ ອຸຕ຺ຕມສມາຈາເຣ ຠວໍ. ກິໍ ປນ ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວຕ຺ຕວເສນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕສີລ’’ນ຺ຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ. ທຸຕິເຍ ນຕ຺ຖິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ປຐມອຄາຣວສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓-໔. ອຸປກ຺ກິເລສສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໒໓-໒໔. ຕຕິເຍ ນ ຈ ປຠາວນ຺ຕນ຺ຕິ ນ ຈ ປຠາສມ຺ປນ຺ນໍ. ປຠິຊ຺ຊນສຠາວນ຺ຕິ ຕາເປຕ຺ວາ ຕາຬກຊ຺ຊນປຠງ຺ຄຸຣໍ. ອວເສສໍ ໂລຫນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາວເສສໍ ສຊາຕິໂລຫໍ, ວິຊາຕິໂລຫໍ, ປິສາຈໂລຫໍ, ກິຕ຺ຕິມໂລຫນ຺ຕິ ເອວໍປເຠທໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ໂລຫໍ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕຸໍ ອປ຺ປທາເນນາຕິ ເອຕ຺ຖ ນນຸ ໂລກິຍກຸສລຈິຕ຺ຕສ຺ສປິ ສຸວິສຸທ຺ຘສ຺ສປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕຸໍ ອປ຺ປທາເນເນວ ອຸປກ຺ກິເລສຕາຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ຍສ຺ມິໍ ປນ ສນ຺ຕາເນ ນີວຣຓານິ ລທ຺ຘປ຺ປຕິຏ຺ຐານິ, ຕຕ຺ຖ ມຫຄ຺ຄຕກຸສລສ຺ສປິ ອສມ຺ຠໂວ, ປເຄວ ໂລກຸຕ຺ຕຣກຸສລສ຺ສ. ປຣິຕ຺ຕກຸສລໍ ປນ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ນີວຣເຓຫິ ອຸປຫເຕ ສນ຺ຕາເນ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອປຣິສຸທ຺ຘໍ ໂຫນ຺ຕໍ ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐໍ ນາມ ໂຫຕິ ອປຣິສຸທ຺ຘທີປກປລ຺ລິກວຏ຺ຏິເຕລາທິສນ຺ນິສ຺ສໂຍ ປທີໂປ ວິຍ. ອປິຈ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕຸໍ ອປ຺ປທາເນເນວ ເຕສໍ ອຸປກ຺ກິເລສຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍທຄ຺ເຄນ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ອາຣມ຺ມເຓ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິວເສນ ຈຸຓ຺ຓວິຈຸຓ຺ຓຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຈຕຸຕ຺ເຖ ນຕ຺ຖິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ອຸປກ຺ກິເລສສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ອນຸຄ຺ຄຫິຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໕. ປຎ຺ຈເມ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີຕິ ວິປສ຺ສນາສມ຺ມາທິຏ຺ຐີຕິອາທິນາ ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣຠາຓການໍ ມເຕນ ອຍໍ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ອາຣທ຺ຘາ, ມຊ຺ຌິມຠາຓກາ ປເນຕ຺ຖ ອຎ຺ຎຖາ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ມຊ຺ຌິມຏ຺ຐກຖາຍໍ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໔໕໒) –

‘‘ອນຸຄ຺ຄຫິຕາ’’ຕິ ລທ຺ຘູປກາຣາ. ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີຕິ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ. ຜລກ຺ຂເຓ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ ຜລໍ ອສ຺ສາຕິ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິຜລາ. ຕເທວ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ຜລໍ ອານິສໍໂສ ອສ຺ສາຕິ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິຜລານິສໍສາ. ທຸຕິຍປເທປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເອຕ຺ຖ ຈຕຸຕ຺ຖຜລປຎ຺ຎາ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕິ ນາມ, ອວເສສາ ຘມ຺ມາ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ‘‘ສີລານຸຄ຺ຄຫິຕາ’’ຕິອາທີສຸ ສີລນ຺ຕິ ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລໍ. ສຸຕນ຺ຕິ ສປ຺ປາຍຘມ຺ມສ຺ສວນໍ. ສາກຈ຺ຉາຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ຂລນປກ຺ຂລນຈ຺ເຉທນກຖາ. ສມໂຖຕິ ວິປສ຺ສນາປາທິກາ ອຏ຺ຐ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ. ວິປສ຺ສນາຕິ ສຕ຺ຕວິຘາ ອນຸປສ຺ສນາ. ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລຎ຺ຫິ ປູເຣນ຺ຕສ຺ສ, ສປ຺ປາຍຘມ຺ມສ຺ສວນໍ ສຸຓນ຺ຕສ຺ສ, ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ຂລນປກ຺ຂລນໍ ຉິນ຺ທນ຺ຕສ຺ສ ວິປສ຺ສນາປາທິກາສຸ ອຏ຺ຐສຸ ສມາປຕ຺ຕີສຸ ກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ, ສຕ຺ຕວິຘໍ ອນຸປສ຺ສນໍ ຠາເວນ຺ຕສ຺ສ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຜລໍ ເທຕິ.

‘‘ຍຖາ ຫິ ມຘຸຣໍ ອມ຺ພປກ຺ກໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸກາໂມ ອມ຺ພໂປຕກສ຺ສ ສມນ຺ຕາ ອຸທກໂກຏ຺ຐກໍ ຖິຣໍ ກຕ຺ວາ ພນ຺ຘຕິ, ຆຏໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກາເລນ ກາລໍ ອຸທກໍ ອາສິຎ຺ຈຕິ, ອຸທກສ຺ສ ອນິກ຺ຂມນຕ຺ຖໍ ມຣິຍາທໍ ຖິຣໍ ກໂຣຕິ. ຍາ ໂຫຕິ ສມີເປ ວລ຺ລິ ວາ ສຸກ຺ຂທຓ຺ຑໂກ ວາ ກິປິລ຺ລິກປຸໂຏ ວາ ມກ຺ກຏກຊາລໍ ວາ, ຕໍ ອປເນຕິ, ຂຓິຕ຺ຕິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກາເລນ ກາລໍ ມູລານິ ປຣິຂຓຕິ, ເອວມສ຺ສ ອປ຺ປມຕ຺ຕສ຺ສ ອິມານິ ປຎ຺ຈ ກາຣຓານິ ກໂຣໂຕ ໂສ ອມ຺ໂພ ວຑ຺ຒິຕ຺ວາ ຜລໍ ເທຕິ, ເອວໍ ສມ຺ປທມິທໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ສມນ຺ຕໂຕ ໂກຏ຺ຐກພນ຺ຘນໍ ວິຍ ຫິ ສີລໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ກາເລນ ກາລໍ ອຸທກສິຎ຺ຈນໍ ວິຍ ຘມ຺ມສ຺ສວນໍ, ມຣິຍາທາຍ ຖິຣຠາວກຣຓໍ ວິຍ ສມໂຖ, ສມີເປ ວລ຺ລິອາທີນໍ ຫຣຓໍ ວິຍ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ຂລນປກ຺ຂລນຈ຺ເຉທນໍ, ກາເລນ ກາລໍ ຂຓິຕ຺ຕິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ມູລຂຓນໍ ວິຍ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ອນຸປສ຺ສນານໍ ຠາວນາ, ເຕຫິ ປຎ຺ຈຫິ ກາຣເຓຫິ ອນຸຄ຺ຄຫິຕສ຺ສ ອມ຺ພຣຸກ຺ຂສ຺ສ ມຘຸຣຜລທານກາໂລ ວິຍ ອິມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອິເມຫິ ປຎ຺ຈຫິ ຘມ຺ເມຫິ ອນຸຄ຺ຄຫິຕາຍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ອຣຫຕ຺ຕຜລທານໍ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ລທ຺ຘູປກາຣາຕິ ຍຖາຣຫໍ ນິສ຺ສຍາທິວເສນ ລທ຺ຘປຈ຺ຈຍາ. ວິປສ຺ສນາສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ອນຸຄ຺ຄຫິຕຠາເວນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐີສຸ ຈ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ. ອນນ຺ຕຣສ຺ສ ຫິ ວິຘິ ປຏິເສໂຘ ວາ, ອຄ຺ຄຜລສມາຘິມ຺ຫິ ຕປ຺ປຣິກ຺ຂາຣຘມ຺ເມສຸເຍວ ຈ ເກວໂລ ເຈໂຕປຣິຍາໂຍ ນິຣຸຬ຺ໂຫຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີຕິ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ. ຜລກ຺ຂເຓຕິ ອນນ຺ຕຣໍ ກາລນ຺ຕເຣ ຈາຕິ ທຸວິເຘປິ ຜລກ຺ຂເຓ. ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວເສນ ສພ຺ພສໍກິເລເສຫິ ເຈໂຕວິມຸຈ຺ຈຕິ ເອຕາຍາຕິ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ, ອຄ຺ຄຜລປຎ຺ຎໍ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສສາ ຜລຘມ຺ມາ. ເຕນາຫ ‘‘ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ ຜລໍ ອສ຺ສາຕິ, ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ຜລໍ ອານິສໍໂສ’’ຕິ. ສພ຺ພກິເລເສຫິ ເຈຕໂສ ວິມຸຈ຺ຈນສງ຺ຂາຕໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠນສຎ຺ຎິຕໍ ປຫານໍ ຜລໍ ອານິສໍໂສ ຈາຕິ ໂຍຊນາ. ອິຘ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິສທ຺ເທນ ປຫານມຕ຺ຕໍ ຄຫິຕໍ, ປຸພ຺ເພ ປຫາຍກຘມ຺ມາ. ອຎ຺ຎຖາ ຜລຘມ຺ມາ ເອວ ອານິສໍໂສຕິ ຄຍ຺ຫມາເນ ປຸນວຈນໍ ນິຣຕ຺ຖກໍ ສິຍາ. ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕິຜລານິສໍສາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອວເມວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສມ຺ມາວາຈາກມ຺ມນ຺ຕາຊີວາ ສີລສຠາວຕ຺ຕາ ວິເສສໂຕ ສມາຘິສ຺ສ ອຸປກາຣາ, ຕຖາ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ ຌານສຠາວຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ‘‘ອປ຺ປນາ’’ຕິ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ສມ຺ມາສຕິສມ຺ມາວາຍາມາ ປນ ສມາຘິປກ຺ຂິຍາ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ອວເສສາ ຘມ຺ມາ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ.

ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລນ຺ຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄາຘິຄມສ຺ສ ປທຏ຺ຐານຠູຕໍ ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລໍ. ສຸຕາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິອາໂຣຈນວເສນ ສຫ ກຖນໍ ສໍກຖາ, ສໍກຖາວ ສາກຈ຺ຉາ. ອິຘ ປນ ກມ຺ມຏ຺ຐານປ຺ປຏິພທ຺ຘາຕິ ອາຫ ‘‘ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ…ເປ… ກຖາ’’ຕິ. ຕສ຺ສ ກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ເອກວາຣໍ ວິຘິຍາ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊນໍ ຂລນໍ, ອເນກວາຣໍ ປກ຺ຂລນໍ, ຕທຸຠຍສ຺ສ ວິຈ຺ເຉທນີ ອປນຍນີ ກຖາ ຂລນປກ຺ຂລນຈ຺ເຉທນກຖາ. ປູເຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ວິວຏ຺ຏສນ຺ນິສ຺ສິຕໍ ກຕ຺ວາ ປາເລນ຺ຕສ຺ສ ພ຺ຣູເຫນ຺ຕສ຺ສ ຈ. ສຸຓນ຺ຕສ຺ສາຕິ ‘‘ຍຖາອຸຄ຺ຄຫິຕກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຜາຕິໍ ຄມິສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອວໍ ສຸຓນ຺ຕສ຺ສ. ເຕເນວ ຫິ ‘‘ສປ຺ປາຍຘມ຺ມສ຺ສວນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ຠາວນານຸໂຍຄກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ. ປຎ຺ຈສຸປິ ຐາເນສຸ ອນ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸອຕ຺ຖໂຊຕໂນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອວຎ຺ຫິ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຈ຺ຈມານາ ອມ຺ພູປມາ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ.

ອຸທກໂກຏ຺ຐກນ຺ຕິ ຊລາວາຏໍ. ຖິຣໍ ກຕ຺ວາ ພນ຺ຘຕີຕິ ອສິຖິລໍ ທຬ຺ຫໍ ນາຕິມຫນ຺ຕໍ ນາຕິຂຸທ຺ທກໍ ກຕ຺ວາ ໂຍເຊຕິ. ຖິຣໍ ກໂຣຕີຕິ ອຸທກສິຎ຺ຈນກາເລ ຕໂຕ ຕໂຕ ປວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ອຸທກສ຺ສ ອນິກ຺ຂມນຕ຺ຖໍ ຊລາວາຏປາຬິໍ ຖິຣຕຣໍ ກໂຣຕິ. ສຸກ຺ຂທຓ຺ຑໂກຕິ ຕສ຺ເສວ ອມ຺ພຄຈ຺ຉສ຺ສ ສຸກ຺ຂໂກ ສາຂາສີສໂກ. ກິປິລ຺ລິກປຸໂຏຕິ ຕມ຺ພກິປິລ຺ລິກປຸໂຏ. ຂຓິຕ຺ຕິນ຺ຕິ ກຸທາລໍ. ໂກຏ຺ຐກພນ຺ຘນໍ ວິຍ ສີລໍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ວຑ຺ຒນູປາຍສ຺ສ ມູລຠາວໂຕ. ອຸທກສິຎ຺ຈນໍ ວິຍ ຘມ຺ມສ຺ສວນໍ ຠາວນາຍ ປຣິພ຺ຣູຫນໂຕ. ມຣິຍາທາຍ ຖິຣຠາວກຣຓໍ ວິຍ ສມໂຖ ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍ ຠາວນາຘິຏ຺ຐານາຍ ສີລມຣິຍາທາຍ ທຬ຺ຫີຠາວາປາທນໂຕ. ສມາຫິຕສ຺ສ ຫິ ສີລໍ ຖິຣຕຣໍ ໂຫຕິ. ສມີເປ ວລ຺ລິອາທີນໍ ຫຣຓໍ ວິຍ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ຂລນປກ຺ຂລນຈ຺ເຉທນໍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພຠາວນາຍ ວິພນ຺ຘນາປນຍນໂຕ. ມູລຂຓນໍ ວິຍ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ອນຸປສ຺ສນານໍ ຠາວນາ ຕສ຺ສາ ວິພນ຺ຘສ຺ສ ມູລຠູຕານໍ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐີນໍ ປລິຂຓນໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍສ຺ມາ ສຸປຣິສຸທ຺ຘສີລສ຺ສ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ສປ຺ປາຍຘມ຺ມສ຺ສວນໍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ຕໂຕ ຍຖາສຸເຕ ອຕ຺ເຖ ສາກຈ຺ຉາສມາປຊ຺ຊນໍ, ຕໂຕ ກມ຺ມຏ຺ຐານວິໂສຘເນນ ສມຖນິພ຺ພຕ຺ຕິ, ຕໂຕ ສມາຫິຕສ຺ສ ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສກສ຺ສ ວິປສ຺ສນາປາຣິປູຣິ, ປຣິປຸຓ຺ຓາ ວິປສ຺ສນາ ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິໍ ພ຺ຣູເຫຕີຕິ ເອວເມເຕສໍ ອງ຺ຄານໍ ປຣມ຺ປຣາຍ ສມ຺ມຸຂາ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນໂຕ ອຍມານຸປຸພ຺ພີ ກຖິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອນຸຄ຺ຄຫິຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ວິມຸຕ຺ຕາຍຕນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໖. ຉຏ຺ເຐ ວິມຸຕ຺ຕິຍາ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໂຕ ວິມຸຈ຺ຈນສ຺ສ ອາຍຕນານິ ກາຣຓານິ ວິມຸຕ຺ຕາຍຕນານີຕິ ອາຫ – ‘‘ວິມຸຈ຺ຈນກາຣຓານີ’’ຕິ. ປາຬິອຕ຺ຖໍ ຊານນ຺ຕສ຺ສາຕິ ‘‘ອິຘ ສີລໍ ອາຄຕໍ, ອິຘ ສມາຘິ, ອິຘ ປຎ຺ຎາ’’ຕິອາທິນາ ຕໍຕໍປາຬິອຕ຺ຖໍ ຍາຖາວໂຕ ຊານນ຺ຕສ຺ສ. ປາຬິໍ ຊານນ຺ຕສ຺ສາຕິ ຕທຕ຺ຖໂພຘິນິໍ ປາຬິໍ ຍາຖາວໂຕ ອຸປຘາເຣນ຺ຕສ຺ສ. ຕຣຸຓປີຕີຕິ ສຎ຺ຊາຕມຕ຺ຕາ ມຸທຸກາ ປີຕິ ຊາຍຕິ. ກຖໍ ຊາຍຕິ? ຍຖາເທສິຕໍ ຘມ຺ມໍ ອຸປຘາເຣນ຺ຕສ຺ສ ຕທນຸຈ຺ຉວິກເມວ ອຕ຺ຕໂນ ກາຍວາຈາມໂນສມາຈາຣໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ໂສມນສ຺ສໍ ປຕ຺ຕສ຺ສ ປໂມທລກ຺ຂຓໍ ປາໂມຊ຺ຊໍ ຊາຍຕິ. ຕຸຏ຺ຐາກາຣຠູຕາ ພລວປີຕີຕິ ປຸຣິມຸປ຺ປນ຺ນາຍ ປີຕິຍາ ວເສນ ລທ຺ຘາເສວນຕ຺ຕາ ອຕິວິຍ ຕຸຏ຺ຐາກາຣຠູຕາ ກາຍຈິຕ຺ຕທຣຖສ຺ສ ປສ຺ສມ຺ຠນສມຕ຺ຖຕາຍ ປສ຺ສທ຺ຘິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ ຠວິຕຸໍ ສມຕ຺ຖາ ພລປ຺ປຕ຺ຕາ ປີຕິ ຊາຍຕິ. ຍສ຺ມາ ນາມກາເຍ ປສ຺ສທ຺ເຘ ຣູປກາໂຍປິ ປສ຺ສທ຺ໂຘ ເອວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ນາມກາໂຍ ປສ຺ສມ຺ຠຕິ’’ຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສຸຂໍ ປຏິລຠຕີຕິ ວກ຺ຂມານສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສມາຘານສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ຠວິຕຸໍ ສມຕ຺ຖໍ ເຈຕສິກໍ ນິຣາມິສສຸຂໍ ປຏິລຠຕິ ວິນ຺ທຕິ. ສມາຘິຍຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ນ ໂຍ ໂກຈິ ສມາຘິ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ອຖ ໂຂ ອນຸຕ຺ຕຣສມາຘີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕ…ເປ… ສມາຘິຍຕີ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ອຍໍ ຫີ’’ຕິອາທິ ຕສ຺ສໍ ເທສນາຍໍ ຕາທິສສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ຕສມາຘິປຏິລາຠສ຺ສ ກາຣຓຠາວວິຠາວນໍ, ຍໍ ຕຖາ ວິມຸຕ຺ຕາຍຕນຠາໂວ. ໂອສກ຺ກິຕຸນ຺ຕິ ທສ຺ສິຕຸໍ. ສມາຘິເຍວ ສມາຘິນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານປາຬິຍາ ອາຣຸຬ຺ໂຫ ສມາຘິ ເອວ ປຣໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກຠາວນາສມາຘິສ຺ສ ກາຣຓຠາວໂຕ ສມາຘິນິມິຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຈຣິຍສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ’’ຕິອາທິ.

ວິມຸຕ຺ຕາຍຕນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ສມາຘິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໗. ສຕ຺ຕເມ ສພ຺ພໂສ ກິເລສທຸກ຺ຂທຣຖປຣິຬາຫານໍ ວິຄຕຕ຺ຕາ ສາຕິສຍເມຕ຺ຖ ສຸຂນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອປ຺ປິຕປ຺ປິຕກ຺ຂເຓ ສຸຂຕ຺ຕາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນສຸໂຂ’’ຕິ. ປຸຣິມສ຺ສ ປຸຣິມສ຺ສ ວເສນ ປຈ຺ຉິມໍ ປຈ຺ຉິມໍ ລທ຺ຘາເສວນຕາຍ ສນ຺ຕປຓີຕຕຣຠາວປ຺ປຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຸຣິໂມ…ເປ… ສຸຂວິປາໂກ’’ຕິ. ກິເລສປ຺ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິຍາຕິ ກິເລສານໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠເນນ ລທ຺ຘຕ຺ຕາ. ‘‘ກິເລສປ຺ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິຠາວນ຺ຕິ ກິເລສານໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠນຠາວໍ. ລທ຺ຘຕ຺ຕາ ປຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕພ຺ຠາວໍ ອຸປຄຕຕ຺ຕາ. ໂລກິຍສມາຘິສ຺ສ ປຈ຺ຈນີການິ ນີວຣຓປຐມຊ຺ຌານນິກນ຺ຕິອາທີນິ ນິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພານິ, ອຎ຺ເຎ ກິເລສາ ວາເຣຕພ຺ພາ. ອິມສ຺ສ ປນ ອຣຫຕ຺ຕສມາຘິສ຺ສ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘສພ຺ພກິເລສຕ຺ຕາ ນ ນິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພໍ ວາເຣຕພ຺ພຎ຺ຈ ອຕ຺ຖີຕິ ມຄ຺ຄານນ຺ຕຣໍ ສມາປຕ຺ຕິກ຺ຂເຓ ຈ ອປ຺ປໂຍເຄນ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ ອປ຺ປິຕຕ຺ຕາ ຈ ອປຣິຫານິວເສນ ວາ ອປ຺ປິຕຕ຺ຕາ ນ ສສງ຺ຂາຣນິຄ຺ຄຍ຺ຫວາຣິຕຄໂຕ. ສຕິເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ເອເຕນ ອປ຺ປວຕ຺ຕມານາຍປິ ສຕິຍາ ສຕິພຫຸລຕາຍ ສໂຕ ເອວ ນາມາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາລວເສນາຕິ ເອເຕນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນສ຺ສຕິຍາ ສໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເສເສສູຕິ ຎາເຓສຸ.

ສມາຘິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘-໙. ປຎ຺ຈງ຺ຄິກສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໒໘-໒໙. ອຏ຺ຐເມ ກໂຣ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຸປ຺ຜສມ຺ຠວໍ ‘‘ຄພ຺ຠາສເຍ ກິຣີຍຕີ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ກຣໂຕ ຊາໂຕ ກາໂຍ ກຣຊກາໂຍ, ຕທຸປນິສ຺ສໂຍ ຈຕຸສນ຺ຕຕິຣູປສມຸທາໂຍ. ກາມໍ ນາມກາໂຍປິ ວິເວກເຊນ ປີຕິສຸເຂນ ຕຖາລທ຺ຘູປກາໂຣ, ‘‘ອຠິສນ຺ເທຕີ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ ປນ ຣູປກາໂຍ ອິຘ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອິມໍ ກຣຊກາຍ’’ນ຺ຕິ. ອຠິສນ຺ເທຕີຕິ ອຠິສນ຺ທນໍ ກໂຣຕິ. ຕໍ ປນ ອຠິສນ຺ທນໍ ຌານມເຍນ ປີຕິສຸເຂນ ກຣຊກາຍສ຺ສ ຕິນ຺ຕຠາວາປາທນໍ ສພ຺ພຕ຺ຖກເມວ ລູຂຠາວາປນຍນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເຕເມຕີ’’ຕິອາທິ. ຕຍິທໍ ອຠິສນ຺ທນໍ ອຕ຺ຖໂຕ ຍຖາວຸຕ຺ຕປີຕິສຸຂສມຸຏ຺ຐາເນຫິ ປຓີຕຣູເປຫິ ກາຍສ຺ສ ປຣິປ຺ຜຣຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປຣິສນ຺ເທຕີຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສພ຺ພໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສພ຺ພາວາ, ຕສ຺ສ ສພ຺ພາວໂຕ. ອວຍວາວຍວິສມ຺ພນ຺ເຘ ອວຍວິນິ ສາມິວຈນນ຺ຕິ ອວຍວວິສໂຍ ສພ຺ພ-ສທ຺ໂທ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສພ຺ພໂກຏ຺ຐາສວໂຕ’’ຕິ. ອຜຸຏໍ ນາມ ນ ໂຫຕິ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ກມ຺ມຊຣູປໍ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕຊຣູປສ຺ສ ອຠິພ຺ຍາປນໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸປາທິນ຺ນກສນ຺ຕຕີ’’ຕິອາທິ.

ເຉໂກຕິ ກຸສໂລ. ຕໍ ປນສ຺ສ ໂກສລ຺ລໍ ນຫານີຍຈຸຓ຺ຓານໍ ກຣເຓ ປິຓ຺ຑິກຣເຓ ຈ ສມຕ຺ຖຕາວເສນ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຏິພໂລ’’ຕິອາທິ. ກໍສ-ສທ຺ໂທ ‘‘ມຫຕິຍາ ກໍສປາຕິຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໖໑) ສຸວຓ຺ເຓ ອາຄໂຕ.‘‘ກໍໂສ ອຸປຫໂຕ ຍຖາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໑໓໔) ກິຕ຺ຕິມໂລເຫ. ກຕ຺ຖຈິ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິມຕ຺ເຕ ‘‘ອຸປກໍໂສ ນາມ ຣາຊາສິ, ມຫາກໍສສ຺ສ ອຕ຺ຣໂຊ’’ຕິອາທິ (ຊາ. ອຏ຺ຐ. ໔.໑໐.໑໖໔ ຆຏປຓ຺ຑິຕຊາຕກວຓ຺ຓນາ). ອິຘ ປນ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ໂລເຫຕິ ອາຫ ‘‘ເຍນ ເກນຈິ ໂລເຫນ ກຕຠາຊເນ’’ຕິ. ສ຺ເນຫານຸຄຕາຕິ ອຸທກສິເນເຫນ ອນຸປ຺ປວິສນວເສນ ຄຕາ ອຸປຄຕາ. ສ຺ເນຫປເຣຕາຕິ ອຸທກສິເນເຫນ ປຣິໂຕ ຄຕາ ສມນ຺ຕໂຕ ຜຸຏາ. ຕໂຕ ເອວ ສນ຺ຕຣພາຫິຣາ ຜຸຏາ ສ຺ເນເຫນ. ເອເຕນ ສພ຺ພໂສ ອຸທເກນ ເຕມິຕຠາວມາຫ. ນ ຈ ປຄ຺ຆຣິຓີຕິ ເອເຕນ ຕິນ຺ຕສ຺ສປິ ຕສ຺ສ ຆນຖທ຺ຘຠາວໍ ວທຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ພິນ຺ທຸພິນ຺ທູ’’ຕິອາທິ.

ຕາຫິ ຕາຫິ ອຸທກສິຣາຫິ ອຸພ຺ຠິຊ຺ຊຕີຕິ ອຸພ຺ຠິທໍ, ອຸພ຺ຠິທໍ ອຸທກໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ອຸພ຺ຠິໂທທໂກ. ອຸພ຺ຠິນ຺ນອຸທໂກຕິ ນທີຕີເຣ ຂຕກູປໂກ ວິຍ ອຸພ຺ຠິຊ຺ຊນກອຸທໂກ. ອຸຄ຺ຄຈ຺ຉນອຸທໂກຕິ ຘາຣາວເສນ ອຸຏ຺ຐຫນອຸທໂກ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ອຸພ຺ຠິໂທທໂກວ ຣຫໂທ ຄຫິໂຕ, ນ ອິຕໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ເຫຏ຺ຐາ ອຸຄ຺ຄຈ຺ຉນອຸທກຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ. ຘາຣານິປາຕພຸພ຺ພຸຬເກຫີຕິ ຘາຣານິປາເຕຫິ ຈ ອຸທກພຸພ຺ພຸເຬຫິ ຈ. ‘‘ເຜຓປຏເລຫິ ຈາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ສນ຺ນິສິນ຺ນເມວ ອປຣິກ຺ໂຂຠຕາຍ ນິຈ຺ຈລເມວ, ສຸປ຺ປສນ຺ນເມວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເສສນ຺ຕິ ‘‘ອຠິສນ຺ເທຕີ’’ຕິອາທິກໍ.

ອຸປ຺ປລານີຕິ ອຸປ຺ປລຄຈ຺ຉານິ. ເສຕຣຕ຺ຕນີເລສູຕິ ອຸປ຺ປເລສຸ, ເສຕຸປ຺ປລຣຕ຺ຕຸປ຺ປລນີລຸປ຺ປເລສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຸປ຺ປລໍ ອຸປ຺ປລເມວ ສາມຎ຺ຎຄ຺ຄຫຓໂຕ. ສຕປຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສຕ-ສທ຺ໂທ ພຫຸປຣິຍາໂຍ ‘‘ສຕຄ຺ຆີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ເຕນ ອເນກສຕປຕ຺ຕສ຺ສປິ ສງ຺ຄໂຫ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕິ. ໂລເກ ປນ ຣຕ຺ຕໍ ປທຸມໍ, ເສຕໍ ປຸຓ຺ຑຣີກນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍາວ ອຄ຺ຄາ ຍາວ ຈ ມູລາ ອຸທເກນ ອຠິສນ຺ທນາທິສມ຺ຠວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອຸທການຸຄ຺ຄຕຄ຺ຄຫຓໍ. ອິຘ ອຸປ຺ປລາທີນິ ວິຍ ກຣຊກາໂຍ, ອຸທກໍ ວິຍ ຕຕິຍຊ຺ຌານສຸຂໍ.

ຍສ຺ມາ ປຣິສຸທ຺ເຘນ ເຈຕສາຕິ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານຈິຕ຺ຕມາຫ, ຕຎ຺ຈ ຣາຄາທິອຸປກ຺ກິເລສມລາປຄມໂຕ ນິຣຸປກ຺ກິເລສໍ ນິມ຺ມລໍ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ນິຣຸປກ຺ກິເລສຏ຺ເຐນ ປຣິສຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ປາຣິສຸທ຺ຘິຍາ ເອວ ປຈ຺ຈຍວິເສເສນ ປວຕ຺ຕິວິເສໂສ ປຣິໂຍທາຕຕາ ສຸຘນ຺ຕສຸວຓ຺ຓສ຺ສ ນິຆໍສເນນ ປຠສ຺ສຣຕາ ວິຍ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ປຠສ຺ສຣຏ຺ເຐນ ປຣິໂຍທາຕໍ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອິທນ຺ຕິ ໂອທາຕວຈນໍ. ອຸຕຸຜຣຓຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຸຕຸໂນ ຜຣຓທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ອຸຕຸຜຣຓໍ ນ ໂຫຕິ ເສສນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕງ຺ຂຓ …ເປ… ພລວໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ວຕ຺ຖໍ ວິຍ ກຣຊກາໂຍຕິ ໂຍຄິໂນ ກຣຊກາໂຍ ວຕ຺ຖໍ ວິຍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ອຸຕຸຜຣຓສທິເສນ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສຸເຂນ ຜຣິຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ປຸຣິສສ຺ສ ສຣີຣໍ ວິຍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ອຸຕຸຜຣຓຏ຺ຐານິຍສ຺ສ ສຸຂສ຺ສ ນິສ຺ສຍຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຈ ‘‘ປຣິສຸທ຺ເຘນ ເຈຕສາ’’ຕິ ເຈໂຕຄຫເຓນ ຌານສຸຂໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸຕຸຜຣຓໍ ວິຍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສຸຂ’’ນ຺ຕິ. ນນຸ ຈ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌາເນ ສຸຂເມວ ນຕ຺ຖີຕິ? ສຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ, ສາຕລກ຺ຂຓສນ຺ຕສຠາວຕ຺ຕາ ປເນຕ຺ຖ ອຸເປກ຺ຂາ ‘‘ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ສມ຺ໂມຫວິໂນທນິຍໍ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໓໒) ‘‘ອຸເປກ຺ຂາ ປນ ສນ຺ຕຕ຺ຕາ, ສຸຂມິຈ຺ເຈວ ຠາສິຕາ’’ຕິ.

ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ສມາຘິສ຺ສ ສຣູປທສ຺ສນສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓນິມິຕ຺ຕໍ. ສມຠຣິໂຕຕິ ສມປຸຓ຺ໂຓ.

ມຓ຺ຑຠູມີຕິ ປປາວຓ຺ຓຠູມິ. ຍຕ຺ຖ ສລິລສິຎ຺ຈເນນ ວິນາວ ສສ຺ສານິ ຐິຕານິ ສມ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຍຸເຄ ໂຍເຊຕພ຺ພານິ ໂຍຄ຺ຄານິ, ເຕສໍ ອາຈຣິໂຍ ໂຍຄ຺ຄາຈຣິໂຍ. ເຕສໍ ສິກ຺ຂາປນໂຕ ຫຕ຺ຖິອາທໂຍປິ ‘‘ໂຍຄ຺ຄາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ອາຫ ປາຬິຍໍ ‘‘ອສ຺ສທມ຺ມສາຣຖີ’’ຕິ. ເຍນ ເຍນາຕິ ຈຕູສຸ ມຄ຺ເຄສຸ ເຍນ ເຍນ ມຄ຺ເຄນ. ຍໍ ຍໍ ຄຕິນ຺ຕິ ຊວສມຊວາທິເຠທາສຸ ຄຕີສຸ ຍໍ ຍໍ ຄຕິໍ. ນວເມ ນຕ຺ຖິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ປຎ຺ຈງ຺ຄິກສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ນາຄິຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໐. ທສເມ ອຸຈ຺ຈາສທ຺ທມຫາສທ຺ທາຕິ ອຸທ຺ຘໍ ອຸຄ຺ຄຕຕ຺ຕາ ອຸຈ຺ໂຈ ປຕ຺ຖໂຏ ມຫນ຺ໂຕ ວິນິພ຺ຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຄເຫຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ໂຍ ສທ຺ໂທ ເອເຕສນ຺ຕິ ອຸຈ຺ຈາສທ຺ທມຫາສທ຺ທາ. ວຈີໂຆໂສປິ ຫິ ພຫູຫິ ເອກຊ຺ຌໍ ປວຕ຺ຕິໂຕ ອຕ຺ຖໂຕ ສທ຺ທໂຕ ຈ ທຸຣວໂພໂຘ ເກວລໍ ມຫານິຄ຺ໂຆໂສ ເອວ ຫຸຕ຺ວາ ໂສຕປຖມາຄຈ຺ຉຕິ. ມຈ຺ຉວິໂລເປຕິ ມຈ຺ຉານໍ ວິລຸມ຺ປິຕ຺ວາ ວິຍ ຄຫເຓ, ມຈ຺ຉານໍ ວາ ວິລຸມ຺ປເນ. ເກວຏ຺ຏານຎ຺ຫິ ມຈ຺ຉປຈ຺ຉິຐປິຕຏ຺ຐາເນ ມຫາຊໂນ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ‘‘ອິຘ ອຎ຺ຎໍ ເອກໍ ມຈ຺ຉໍ ເທຫິ, ເອກໍ ມຈ຺ຉຜາລໍ ເທຫີ’’ຕິ, ‘‘ເອຕສ຺ສ ເຕ ມຫາ ທິນ຺ໂນ, ມຍ຺ຫໍ ຂຸທ຺ທໂກ’’ຕິ ເອວໍ ອຸຈ຺ຈາສທ຺ທໍ ມຫາສທ຺ທໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ມຈ຺ຉຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ຊາເລ ປກ຺ຂິຕ຺ເຕປິ ຕສ຺ມິໍ ຐາເນ ເກວຏ຺ຏາ ເຈວ ອຎ຺ເຎ ຈ ‘‘ປວິຏ຺ໂຐ ຄຫິໂຕ’’ຕິ ມຫາສທ຺ທໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສຸຈິສຸຂນ຺ຕິ ກາຍາສຸຈິສນ຺ນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ກິເລສາສຸຈິສນ຺ນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ຈ ອສຸຈິສນ຺ນິສ຺ສິຕສຸຂໍ. ເນກ຺ຂມ຺ມສຸຂສ຺ສາຕິ ກາມໂຕ ນິກ຺ຂມນ຺ຕສ຺ສ ສຸຂສ຺ສ. ປວິເວກສຸຂສ຺ສາຕິ ຄຓສງ຺ຄຓິກໂຕ ກິເລສສງ຺ຄຓິກໂຕ ຈ ວິຄຕສ຺ສ ສຸຂສ຺ສ. ອຸປສມສຸຂສ຺ສາຕິ ຣາຄາທິວູປສມາວຫສ຺ສ ສຸຂສ຺ສ. ສມ຺ໂພຘສຸຂນ຺ຕິ ມຄ຺ຄສງ຺ຂາຕສ຺ສ ສມ຺ໂພຘສ຺ສ ນິຏ຺ຐປ຺ປຕ຺ຕຕ຺ຖາຍ ສຸຂໍ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ນາຄິຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຎ຺ຈງ຺ຄິກວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ສຸມນວຄ຺ໂຄ

໑. ສຸມນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໑. ຈຕຸຕ຺ຖສ຺ສ ປຐເມ ສຕກ຺ກກູຕິ ສຕສິຂໂຣ, ອເນກກູໂຏຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ຕສ຺ສ ມຫາເມຆຠາວທສ຺ສນໍ. ໂສ ຫິ ມຫາວສ຺ສໍ ວສ຺ສຕິ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ອຸຏ຺ຐິເຕນ ວລາຫກກູຏສເຕນ ສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ທສ຺ສນສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ເອຕ຺ຖ ທສ຺ສນໍ ນາມ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ໂຄ. ໂສ ຫິ ປຐມໍ ນິພ຺ພານທສ຺ສນໂຕ ‘‘ທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍທິປິ ຕໍ ໂຄຕ຺ຣຠຸ ປຐມຕຣໍ ປສ຺ສຕິ, ທິສ຺ວາ ປນ ກຕ຺ຕພ຺ພກິຈ຺ຈສ຺ສ ກິເລສປ຺ປຫານສ຺ສ ອກຣຓໂຕ ນ ຕໍ ‘‘ທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອາວຊ຺ຊນຏ຺ຐານິຍຎ຺ຫິ ຕໍ ຎາຓໍ. ມຄ຺ຄສ຺ສ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓຕາສາມຎ຺ເຎນ ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ນິພ຺ພານປ຺ປຏິວິຊ຺ຌເນນ, ຕສ຺ມາ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕເນນ ຠາວນໍ ອປ຺ປຕ຺ຕໍ ທສ຺ສນໍ, ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຣິຎ຺ຎາທິກິຈ຺ຈກຣເຓນ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມທສ຺ສນໍ ຕທຠິສມໂຍຕິ ນຕ຺ເຖຕ຺ຖ ໂຄຕ຺ຣຠຸສ຺ສ ທສ຺ສນຠາວາປຕ຺ຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ສຸມນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ຈຸນ຺ທີສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໒. ທຸຕິເຍ ‘‘ອຣິຍກນ຺ເຕຫິ ສີເລຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໕.໑໗໙) ອຣິຍກນ຺ຕານີຕິ ປຎ຺ຈສີລານິ ອາຄຕານິ. ອຣິຍກນ຺ຕານິ ຫິ ປຎ຺ຈສີລານິ ອຣິຍານໍ ກນ຺ຕານິ ປິຍານິ, ຠວນ຺ຕຣຄຕາປິ ອຣິຍາ ຕານິ ນ ວິຊຫນ຺ຕິ. ອິຘ ປນ ‘‘ຍາວຕາ, ຈຸນ຺ທ, ສີລານິ ອຣິຍກນ຺ຕານິ ສີລານິ, ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕິ…ເປ… ອຄ຺ເຄ ເຕ ປຣິປູຣກາຣິໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ມຄ຺ຄຜລານິ ສີລານິ ອຘິປ຺ເປຕານີຕິ ອາຫ ‘‘ອຣິຍກນ຺ຕານິ ສີລານີຕິ ມຄ຺ຄຜລສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານິ ສີລານີ’’ຕິ.

ຈຸນ຺ທີສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ອຸຄ຺ຄຫສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໓. ຕຕິເຍ ສພ຺ພປຐມໍ ອຸຏ຺ຐານສີລາຕິ ຣຕ຺ຕິຍາ ວິຠາຍນເວລາຍ ສາມິເກ ປຣິຊເນ ເສຍ຺ຍາຍ ອວຸຏ຺ຐິເຕ ສພ຺ພປຐມໍ ອຸຏ຺ຐານສີລາ. ສາມິກໍ ທິສ຺ວາ ນິສິນ຺ນາສນໂຕ ອຄ຺ຄິທຑ຺ຒາ ວິຍ ປຐມເມວ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕີຕິ ວາ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍິນິໂຍ. ກິໍກາຣນ຺ຕິ ກິໍກຣຓີຍໍ, ກິໍກຣຓຠາເວນ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ກາຕພ຺ພເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍ ປຏິສ຺ສຸຓນ຺ຕາ ວິຈຣນ຺ຕີຕິ ກິໍກາຣປ຺ປຏິສ຺ສາວິນິໂຍ. ມນາປໍເຍວ ກິຣິຍໍ ກໂຣນ຺ຕິ ສີເລນາຕິ ມນາປຈາຣິນິໂຍ. ປິຍເມວ ວທນ຺ຕິ ສີເລນາຕິ ປິຍວາທິນິໂຍ.

ຕຕ຺ຣຸປາຍາຍາຕິ ຕຕ຺ຣ ກມ຺ເມ ສາເຘຕພ຺ພອຸປາຍຠູຕາຍ ວີມໍສາຍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ອຸຓ຺ຓາກປ຺ປາສສໍວິຘາເນ’’ຕິອາທິ. ອລໍ ກາຕຸນ຺ຕິ ກາຕຸໍ ສມຕ຺ຖາ. ອລໍ ສໍວິຘາຕຸນ຺ຕິ ວິຈາເຣຕຸໍ ສມຕ຺ຖາ. ເຕນາຫ ‘‘ອລໍ ກາຕຸໍ ອລໍ ສໍວິຘາຕຸນ຺ຕິ ອຕ຺ຕນາ ກາຕຸມ຺ປິ ປເຣຫິ ກາຣາເປຕຸມ຺ປີ’’ຕິອາທິ. ເສສເມຕ຺ຖ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ອຸຄ຺ຄຫສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔-໕. ສີຫເສນາປຕິສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໓໔-໓໕. ຈຕຸຕ຺ເຖ ສນ຺ທິຏ຺ຐິກນ຺ຕິ ອສມ຺ປຣາຍິກຕາຍ ສາມໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສຍໍ ອນຸຠວິຕພ຺ພໍ ອຕ຺ຕປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ສທ຺ຘາມຕ຺ຕເກເນວ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ‘‘ທານໍ ນາມ ສາຘຸ ສຸນ຺ທຣໍ, ພຸທ຺ຘາທີຫິ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ປສຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ສທ຺ຘາມຕ຺ຕເກເນວ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຍໍ ທານໍ ເທຕີຕິ ຍໍ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ປຣສ຺ສ ເທຕິ. ຕສ຺ສ ປຕິ ຫຸຕ຺ວາຕິ ຕພ຺ພິສຍໍ ໂລຠໍ ສຸຏ຺ຐຸ ອຠິຠວນ຺ໂຕ ຕສ຺ສ ອຘິປຕິ ຫຸຕ຺ວາ ເທຕິ. ເຕນ ອນຘິຠວນີຍຕ຺ຕາ ນ ທາໂສ ນ ສຫາໂຍຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕທຸຠຍໍ ອນ຺ວຍໂຕ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ຈ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂຍ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທາໂສ ຫຸຕ຺ວາ ເທຕິ ຕຓ຺ຫາທາສພ຺ຍສ຺ສ ອຸປຄຕຕ຺ຕາ. ສຫາໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ເທຕິ ຕສ຺ສ ປິຍຠາວາວິສ຺ສຊ຺ຊນໂຕ. ສາມີ ຫຸຕ຺ວາ ເທຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫາທາສພ຺ຍໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ໂມເຈຕ຺ວາ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ອຖ ວາ ໂຍ ທານສີລຕາຍ ທາຍໂກ ປຸຄ຺ຄໂລ, ໂສ ທາເນ ປວຕ຺ຕິເຠເທນ ທານທາໂສ, ທານສຫາໂຍ, ທານປຕີຕິ ຕິປ຺ປກາໂຣ ໂຫຕິ. ຕທສ຺ສ ຕິປ຺ປກາຣຕໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂຍ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທາຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ທານໍ, ອນ຺ນປານາທິ.

ຕຕ຺ຖ ຍໍ ອຕ຺ຕນາ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕິ, ຕຓ຺ຫາຘິປນ຺ນຕາຍ ຕສ຺ສ ວເສນ ວຕ຺ຕນໂຕ ທາໂສ ວິຍ ໂຫຕິ. ຍໍ ປເຣສໍ ທີຍຕິ, ຕຕ຺ຖາປິ ອນ຺ນປານສາມຎ຺ເຎນ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທານສງ຺ຂາຕສ຺ສ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມສ຺ສ ທາໂສ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິ. ສຫາໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ເທຕິ ອຕ຺ຕນາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພສ຺ສ ປເຣສໍ ທາຕພ຺ພສ຺ສ ຈ ສມສມໍ ຐປນໂຕ. ປຕິ ຫຸຕ຺ວາ ເທຕິ ສຍໍ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມສ຺ສ ວເສ ອວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ວເສ ວຕ຺ຕາປນໂຕ. ອປໂຣ ນໂຍ – ໂຍ ອຕ຺ຕນາ ປຓີຕໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ປເຣສໍ ນິຫີນໍ ເທຕິ, ໂສ ທານທາໂສ ນາມ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕນິຫີນຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ. ໂຍ ຍາທິສໍ ອຕ຺ຕນາ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕິ, ຕາທິສເມວ ປເຣສໍ ເທຕິ, ໂສ ທານສຫາໂຍ ນາມ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕຫີນາຘິກຠາວວິວຊ຺ຊເນນ ສທິສຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ. ໂຍ ອຕ຺ຕນາ ນິຫີນໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ປເຣສໍ ປຓີຕໍ ເທຕິ, ໂສ ທານປຕິ ນາມ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕເສຏ຺ຐຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ.

ນິຕ຺ເຕຊຠູໂຕ ເຕຊຫານິປ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ສຫ ພ຺ຍຕິ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ສຫພ຺ໂຍ, ສຫປວຕ຺ຕນໂກ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ສຫພ຺ຍຕາ, ສຫປວຕ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສຫຠາວໍ ເອກີຠາວໍ ຄຕາ’’ຕິ. ອສິຕສ຺ສາຕິ ວາ ອພນ຺ຘສ຺ສ, ຕຓ຺ຫາພນ຺ຘເນນ ອພນ຺ຘສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຎ຺ຈມໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ສີຫເສນາປຕິສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖-໗. ກາລທານສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໓໖-໓໗. ຉຏ຺ເຐ ອາຣາມໂຕຕິ ຜລາຣາມໂຕ. ປຐມຸປ຺ປນ຺ນານີຕິ ສພ຺ພປຐມໍ ສຸຊາຕານິ. ຠາສິຕຎ຺ຎູຕິ ຠິກ຺ຂູ ຆຣທ຺ວາເຣ ຐິຕາ ກິຎ຺ຈາປິ ຕຸຓ຺ຫີ ໂຫນ຺ຕິ, ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ‘‘ຠິກ຺ຂໍ ເທຖາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ ນາມ ອຣິຍາຍ ຍາຈນາຍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ອຸທ຺ຘິສ຺ສ ອຣິຍາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ເອສາ ອຣິຍານໍ ຍາຈນາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຣ ເຍ ‘‘ມຍໍ ປຈາມ, ອິເມ ນ ປຈນ຺ຕິ, ປຈມາເນ ປຕ຺ວາ ອລຠນ຺ຕາ ກຸຫິໍ ລຠິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ສໍວິຠຊນ຺ຕິ, ເຕ ຠາສິຕຎ຺ຎູ ນາມ ຎຕ຺ວາ ກຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ກຣຓໂຕ. ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕກາເລຕິ ທາຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕກາເລ. ອປ຺ປຏິວານຈິຕ຺ໂຕຕິ ອນິວຕ຺ຕນຈິຕ຺ໂຕ. ສຕ຺ຕມໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ກາລທານສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ສທ຺ຘສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໘. ອຏ຺ຐເມ ອນຸກມ຺ປນ຺ຕີຕິ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ ສຸຂີ ໂຫນ຺ຕຸ ອເວຣາ ອພ຺ຍາປຊ຺ຊາ’’ຕິ ເອວໍ ຫິຕຜຣເຓນ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ. ອປິຈ ອຸປຏ຺ຐາການໍ ເຄຫໍ ອຎ຺ເຎ ສີລວນ຺ເຕ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣິໂນ ຄເຫຕ຺ວາ ປວິສນ຺ຕາປິ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ ນາມ. ນີຈວຸຕ຺ຕິນ຺ຕິ ປຓິປາຕສີລໍ. ໂກຘມານຖທ຺ຘຕາຍ ຣຫິຕນ຺ຕິ ໂກຘມານວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ໂຍ ຖທ຺ຘຠາໂວ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸທ຺ຘຸມາຕລກ຺ຂໂຓ, ເຕນ ວິຣຫິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສຣຈ຺ເຈນາຕິ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ໂສຣຈ຺ຈໍ? ໂຍ ກາຍິໂກ ອວີຕິກ຺ກໂມ, ວາຈສິໂກ ອວີຕິກ຺ກໂມ, ກາຍິກວາຈສິໂກ ອວີຕິກ຺ກໂມ, ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ໂສຣຈ຺ຈໍ. ສພ຺ໂພປິ ສີລສໍວໂຣ ໂສຣຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ເອວມາຄເຕນ ສີລສໍວຣສງ຺ຂາເຕນ ໂສຣຕຠາເວນ. ສຂິລນ຺ຕິ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ສາຂລ຺ຍໍ? ຍາ ສາ ວາຈາ ຖທ຺ຘກາ ກກ຺ກສາ ຜຣຸສາ ກຏຸກາ ອຠິສຊ຺ຊນີ ໂກຘສາມນ຺ຕາ ອສມາຘິສໍວຕ຺ຕນິກາ, ຕຖາຣູປິໍ ວາຈໍ ປຫາຍ ຍາ ສາ ວາຈາ ເນລາ ກຓ຺ຓສຸຂາ ເປມນີຍາ ຫທຍງ຺ຄມາ ໂປຣີ ພຫຸຊນກນ຺ຕາ ພຫຸຊນມນາປາ, ຕຖາຣູປິໍ ວາຈໍ ຠາສິຕາ ໂຫຕິ. ຍາ ຕຕ຺ຖ ສຓ຺ຫວາຈຕາ ສຂິລວາຈຕາ ອຜຣຸສວາຈຕາ, ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ສາຂລ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໑໓໕໐) ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕນ ສມ຺ໂມທກມຸທຸຠາເວນ ສມນ຺ນາຄຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ສຂິລນ຺ຕິ ສມ຺ໂມທກ’’ນ຺ຕິ.

ສທ຺ຘສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙-໑໐. ປຸຕ຺ຕສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໓໙-໔໐. ນວເມ ຠໂຕຕິ ໂປສິໂຕ. ຕໍ ປນ ຠຣຓໍ ຊາຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສຸຂປຈ຺ຈຍູປຫຣເຓນ ທຸກ຺ຂປຈ຺ຈຍາປຫຣເຓນ ຈ ປວຕ຺ຕິຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອມ຺ເຫຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຫຕ຺ຖປາທວຑ຺ຒນາທີຫີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ມຸເຂນ ສິງ຺ຆານິກາປນຍນນຫາປນມຓ຺ຑນາທິຎ຺ຈ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ມາຕາປິຕູນໍ ສນ຺ຕກໍ ເຂຕ຺ຕາທິໍ ອວິນາເສຕ຺ວາ ຣກ຺ຂິຕໍ ເຕສໍ ປຣມ຺ປຣາຍ ຐິຕິຍາ ກາຣຓໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ສນ຺ຕກໍ…ເປ… ກຸລວໍໂສ ຈິຣໍ ຐສ຺ສຕີ’’ຕິ. ສລາກຠຕ຺ຕາທີນິ ອນຸປຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ສລາກຠຕ຺ຕາທີນິ ອວິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ. ຍສ຺ມາ ທາຍຊ຺ຊປ຺ປຏິລາຠສ຺ສ ໂຍຄ຺ຍຠາເວນ ວຕ຺ຕມາໂນເຍວ ທາຍສ຺ສ ປຏິປຊ຺ຊິສ຺ສຕິ, ນ ອິຕໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ກຸລວໍສານຸຣູປາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ’’ຕິອາທິ. ອຕ຺ຕນາ ທາຍຊ຺ຊາຣຫໍ ກໂຣນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ຕານໍ ທາຍຊ຺ຊາຣຫໍ ກໂຣນ຺ໂຕ. ມາຕາປິຕໂຣ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ໂອວາເທ ອວຕ຺ຕມາເນ ມິຈ຺ຉາປຏິປນ຺ເນ ທາຣເກ ວິນິຈ຺ຉຍໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອປຸຕ຺ເຕ ກໂຣນ຺ຕິ, ເຕ ທາຍຊ຺ຊາຣຫາ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ໂອວາເທ ວຕ຺ຕມາເນ ປນ ກຸລສນ຺ຕກສ຺ສ ສາມິເກ ກໂຣນ຺ຕິ. ຕຕິຍທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ມຕທິວສໂຕ ຕຕິຍທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ. ທສມໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ປຸຕ຺ຕສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສຸມນວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ມຸຓ຺ຑຣາຊວຄ຺ໂຄ

໑-໒. ອາທິຍສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໔໑-໔໒. ປຎ຺ຈມສ຺ສ ປຐເມ ອຸຏ຺ຐານວີຣິຍາຘິຄເຕຫີຕິ ວາ ອຸຏ຺ຐາເນນ ຈ ວີຣິເຍນ ຈ ອຘິຄເຕຫິ. ຕຕ຺ຖ ອຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ກາຍິກໍ ວີຣິຍໍ. ວີຣິຍນ຺ຕິ ເຈຕສິກນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ວາ ໂຠຄຸປ຺ປາທເນ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຍຸຕ຺ຕຕາ. ວີຣິຍໍ ຕຊ຺ໂຊ ອຸສ຺ສາໂຫ. ປີຓິຕນ຺ຕິ ຘາຕໍ ສຸຕິຕ຺ຕໍ. ຕຖາຠູໂຕ ປນ ຍສ຺ມາ ຖູລສຣີໂຣ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຖູລໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທຸຕິຍໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ອາທິຍສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ອິຏ຺ຐສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໓. ຕຕິເຍ ອປ຺ປມາທໍ ປສໍສນ຺ຕີຕິ ‘‘ເອຕານິ ອາຍຸອາທີນິ ປຕ຺ຖຍນ຺ເຕນ ອປ຺ປມາໂທ ກາຕພ຺ໂພ’’ຕິ ອປ຺ປມາທເມວ ປສໍສນ຺ຕິ ປຓ຺ຑິຕາ. ຍສ຺ມາ ວາ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາສຸ ປຓ຺ຑິຕາ ອປ຺ປມາທໍ ປສໍສນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອາຍຸອາທີນິ ປຕ຺ຖຍນ຺ເຕນ ອປ຺ປມາໂທວ ກາຕພ຺ໂພຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸຣິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປ ‘‘ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາສູ’’ຕິ ປທສ຺ສ ‘‘ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຍສ຺ມາ ປຓ຺ຑິຕາ ອປ຺ປມາທໍ ປສໍສນ຺ຕິ, ຍສ຺ມາ ຈ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາສຸ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ອຸໂຠ ອຕ຺ເຖ ອຘິຄໂຕ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອາຍຸອາທີນິ ປຕ຺ຖຍນ຺ເຕນ ອປ຺ປມາໂທວ ກາຕພ຺ໂພ. ທຸຕິຍສ຺ມິໍ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປ ປຓ຺ຑິຕາ ອປ຺ປມາທໍ ປສໍສນ຺ຕິ. ກຕ຺ຖາຕິ? ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາສຸ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ຍສ຺ມາ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ອຸໂຠ ອຕ຺ເຖ ອຘິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ ປຓ຺ຑິໂຕ, ຕສ຺ມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຖປ຺ປຏິລາເຠນາຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາທິຫິຕປ຺ປຏິລາເຠນ.

ອິຏ຺ຐສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ມນາປທາຍີສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໔. ຈຕຸຕ຺ເຖ ຌານມເນນ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ມໂນມຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສຸທ຺ຘາວາເສສຸ ເອກໍ ຌານມເນນ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ເທວກາຍ’’ນ຺ຕິ. ສຕິປິ ຫິ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ອຠິສງ຺ຂາຣມນສາ ນິພ຺ພຕ຺ຕຠາເວ ພາຫິຣປຈ຺ຈເຍຫິ ວິນາ ມນສາວ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ມໂນມຍາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ຣູປາວຈຣສຕ຺ຕາ. ຍທິ ເອວໍ ກາມຠເວ ໂອປປາຕິກສຕ຺ຕານມ຺ປິ ມໂນມຍຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ເຈ? ນ, ຕຕ຺ຖ ພາຫິຣປຈ຺ຈເຍຫິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕພ຺ພຕາສງ຺ກາຍ ເອວ ອຠາວໂຕ ‘‘ມນສາວ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ’’ຕິ ອວຘາຣຓາສມ຺ຠວໂຕ. ນິຣຸຬ຺ໂຫ ວາຍໍ ໂລເກ ມໂນມຍໂວຫາໂຣ ຣູປາວຈຣສຕ຺ເຕສຸ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ອນ຺ນມໂຍ, ປາຓມໂຍ, ມໂນມໂຍ, ອານນ຺ທມໂຍ, ວິຎ຺ຎາຓມໂຍ’’ຕິ ປຎ຺ຈຘາ ອຕ຺ຕານໍ ເວທວາທິໂນປິ ວທນ຺ຕິ. ອຸຈ຺ເຉທວາທິໂນປິ ວທນ຺ຕິ ‘‘ທິພ຺ໂພ ຣູປີ ມໂນມໂຍ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໘໗). ຕີສຸ ວາ ກຸລສມ຺ປຕ຺ຕີສູຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຂຕ຺ຕິຍເວສ຺ສສງ຺ຂາເຕສຸ ສມ຺ປນ຺ນກຸເລສຸ. ຉສຸ ວາ ກາມສຄ຺ເຄສູຕິ ຉສຸ ກາມາວຈຣເທເວສຸ.

ມນາປທາຍີສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕-໖. ປຸຎ຺ຎາຠິສນ຺ທສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໔໕-໔໖. ປຎ຺ຈເມ ອສງ຺ເຂຍ຺ໂຍຕິ ອາຬ຺ຫກຄຓນາຍ ອສງ຺ເຂຍ຺ໂຍ. ໂຍຊນວເສນ ປນສ຺ສ ສງ຺ຂາ ອຕ຺ຖິ ເຫຏ຺ຐາ ມຫາປຖວິຍາ ອຸປຣິ ອາກາເສນ ປຣິສມນ຺ຕໂຕ ຈກ຺ກວາຬປພ຺ພເຕນ ມຊ຺ເຌ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຐິຕເກຫິ ທີປປພ຺ພຕປຣິຍນ຺ເຕຫິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ຊານນ຺ເຕນ ໂຍຊນໂຕ ສງ຺ຂາຕຸໍ ສກ຺ກາຕິ ກຕ຺ວາ. ມຫາສຣີຣມຈ຺ຉກຸມ຺ຠີລຍກ຺ຂຣກ຺ຂສມຫານາຄທານວາທີນໍ ສວິຎ຺ຎາຓການໍ ພລວາມຸຂປາຕາລາທີນໍ ອວິຎ຺ຎາຓການໍ ເຠຣວາຣມ຺ມຓານໍ ວເສນ ພຫຸເຠຣວໍ. ປຸຖູຕິ ພຫູ. ສວນ຺ຕີຕິ ສນ຺ທມານາ. ອຸປຍນ຺ຕີຕິ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຉຏ຺ຐໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ປຸຎ຺ຎາຠິສນ຺ທສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗-໘. ຘນສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໔໗-໔໘. ສຕ຺ຕເມ ສທ຺ຘາຕິ ມຄ຺ເຄນາຄຕາ ສທ຺ຘາ. ສີລຎ຺ຈ ຍສ຺ສ ກລ຺ຍາຓນ຺ຕິ ກລ຺ຍາຓສີລໍ ນາມ ອຣິຍສາວກສ຺ສ ອຣິຍກນ຺ຕໍ ສີລໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປິ ອຣິຍສາວກສ຺ສ ເອກສີລມ຺ປິ ອກນ຺ຕໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ອິມສ຺ມິໍ ປນຕ຺ເຖ ຠວນ຺ຕເຣປິ ອປ຺ປຫີນໍ ປຎ຺ຈສີລໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ອຏ຺ຐມໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ຘນສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ໂກສລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໙. ນວເມ ປຕິຕກ຺ຂນ຺ໂຘຕິ ສມ຺ມຸຂາ ກິຎ຺ຈິ ໂອໂລເກຕຸໍ ອສມຕ຺ຖຕາຍ ອໂຘມຸໂຂ. ນິປ຺ປຏິຠາໂນຕິ ສຫຘມ຺ມິກໍ ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຕຸໍ ອວິສຫນໂຕ ນິປ຺ປຏິຠາໂນ ປຏິຠານຣຫິໂຕ.

ໂກສລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ນາຣທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໕໐. ທສເມ ອຊ຺ໂຌມຸຈ຺ຉິໂຕຕິ ອຘິມຕ຺ຕາຍ ຕຓ຺ຫາມຸຈ຺ຉາຍ ມຸຈ຺ຉິໂຕ, ມຸຈ຺ຉໍ ໂມຫໍ ປມາທໍ ອາປນ຺ໂນ. ເຕນາຫ ‘‘ຄິລິຕ຺ວາ…ເປ… ອຕິເຣກມຸຈ຺ຉາຍ ຕຓ຺ຫາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ. ມຫຈ຺ຈາຕິ ມຫຕິຍາ. ລິງ຺ຄວິປລ຺ລາເສນ ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ມຫຕາ ຣາຊານຸຠາເວນາ’’ຕິ.

ນາຣທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ມຸຓ຺ຑຣາຊວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຐມປຓ຺ຓາສກໍ ນິຏ຺ຐິຕໍ.

໒. ທຸຕິຍປຓ຺ຓາສກໍ

(໖) ໑. ນີວຣຓວຄ຺ໂຄ

໑-໒. ອາວຣຓສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໕໑-໕໒. ທຸຕິຍສ຺ສ ປຐເມ ອາວຣນ຺ຕີຕິ ອາວຣຓາ, ນີວາຣຍນ຺ຕີຕິ ນີວຣຓາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອາວຣນ຺ຕີຕິ ກຸສລຘມ຺ມຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ອາທິໂຕ ປຣິວາເຣນ຺ຕິ. ນີວາຣຍນ຺ຕີຕິ ນິຣວເສສໂຕ ວາຣຍນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ອາວຣຓວເສນາຕິ ອາທິໂຕ ກຸສລຸປ຺ປຕ຺ຕິວາຣຓວເສນ. ນີວຣຓວເສນາຕິ ນິຣວເສສໂຕ ວາຣຓວເສນາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຍສ຺ມາ ປຎ຺ຈ ນີວຣຓາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ອນຸປ຺ປນ຺ນາຍ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາຍ ປຎ຺ຎາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕຸໍ ນ ເທນ຺ຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ນາປິ ອຏ຺ຐ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ປຎ຺ຈ ວາ ອຠິຎ຺ຎາ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ປາເຕນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປຎ຺ຎາຍ ທຸພ຺ພລີກຣຓາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອຸປຈ຺ຉິນ຺ທນໍ ປາຕນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຕາສໍ ປຎ຺ຎານໍ ອນຸປ຺ປນ຺ນານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕຸໍ ອປ຺ປທານເມວ. ອິຕິ ມຫຄ຺ຄຕານຸຕ຺ຕຣປຎ຺ຎານໍ ເອກຈ຺ຈາຍ ຈ ປຣິຕ຺ຕປຎ຺ຎາຍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕາ ນີວຣຓຘມ຺ມາ ອິຕຣາສໍ ສມຕ຺ຖຕໍ ວິຫນນ຺ຕິເຍວາຕິ ປຎ຺ຎາຍ ທຸພ຺ພລີກຣຓາ ວຸຕ຺ຕາ. ຠາວນາມນສິກາເຣນ ວິນາ ປກຕິຍາ ມນຸສ຺ເສຫິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕພ຺ໂພ ຘມ຺ໂມຕິ ມນຸສ຺ສຘມ຺ໂມ, ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາວາວໂຫ ວາ ຘມ຺ໂມ ມນຸສ຺ສຘມ຺ໂມ, ອນຸຬາຣໍ ປຣິຕ຺ຕກຸສລໍ. ຍໍ ອສຕິປິ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ວຕ຺ຕຕິ, ຍຎ຺ຈ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຫີເນນ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍນ, ຂຕ຺ຕິເຍ ອຸປປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ຊາ. ໑.໘.໗໕). ອລໍ ອຣິຍາຍ ອຣິຍຠາວາຍາຕິ ອລມຣິໂຍ, ອຣິຍຠາວາຍ ສມຕ຺ໂຖຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຎາຓທສ຺ສນເມວ ຎາຓທສ຺ສນວິເສໂສ, ອລມຣິໂຍ ຈ ໂສ ຎາຓທສ຺ສນວິເສໂສ ຈາຕິ ອລມຣິຍຎາຓທສ຺ສນວິເສໂສ.

ຎາຓທສ຺ສນນ຺ຕິ ຈ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸປິ ວິປສ຺ສນາປິ ມຄ຺ໂຄປິ ຜລມ຺ປິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓມ຺ປິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓມ຺ປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ‘‘ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ສມາໂນ ຎາຓທສ຺ສນໍ ອາຣາເຘຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໑໑) ຫິ ເອຕ຺ຖ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸ ຎາຓທສ຺ສນໍ ນາມ. ‘‘ຎາຓທສ຺ສນາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຠິນີຫຣຕິ ອຠິນິນ຺ນາເມຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໓໔) ເອຕ຺ຖ ວິປສ຺ສນາຎາຓໍ. ‘‘ອຠພ຺ພາ ເຕ ຎາຓາຍ ທສ຺ສນາຍ ອນຸຕ຺ຕຣາຍ ສມ຺ໂພຘາຍາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໑໙໖) ເອຕ຺ຖ ມຄ຺ໂຄ. ‘‘ອຍມຎ຺ໂຎ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມາ ອລມຣິຍຎາຓທສ຺ສນວິເສໂສ ອຘິຄໂຕ ຜາສຸວິຫາໂຣ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໒໘) ເອຕ຺ຖ ຜລໍ. ‘‘ຎາຓຎ຺ຈ ປນ ເມ ທສ຺ສນໍ ອຸທປາທິ, ອກຸປ຺ປາ ເມ ວິມຸຕ຺ຕິ, ອຍມນ຺ຕິມາ ຊາຕິ, ນຕ຺ຖິ ທານິ ປຸນພ຺ຠໂວ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໘໑; ມຫາວ. ໑໖; ປຏິ. ມ. ໒.໓໐) ເອຕ຺ຖ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓໍ. ‘‘ຎາຓຎ຺ຈ ປນ ເມ ທສ຺ສນໍ ອຸທປາທິ ‘ສຕ຺ຕາຫກາລກໂຕ ອາຬາໂຣ ກາລາໂມ’’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໘໔; ໒.໓໔໐) ເອຕ຺ຖ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ. ອິຘ ປນ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ໂມ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຣູປາຍຕນໍ ຊານາຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ວິຍ ປສ຺ສຕິ ຈາຕິ ຎາຓທສ຺ສນໍ, ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸ. ສມ຺ມສນູປຈາເຣ ຈ ຘມ຺ມລກ຺ຂຓຕ຺ຕຍຎ຺ຈ ຕຖາ ຊານາຕິ ປສ຺ສຕິ ຈາຕິ ຎາຓທສ຺ສນໍ, ວິປສ຺ສນາ. ນິພ຺ພານໍ ຈຕ຺ຕາຣິ ວາ ສຈ຺ຈານິ ອສມ຺ໂມຫປ຺ປຏິເວຘໂຕ ຊານາຕິ ປສ຺ສຕິ ຈາຕິ ຎາຓທສ຺ສນໍ, ມຄ຺ໂຄ. ຜລໍ ປນ ນິພ຺ພານວເສເນວ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ມຄ຺ຄາຘິຄຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສພ຺ພໂສ ໂຊຕນຏ຺ເຐນ ຎາຓທສ຺ສນໍ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕາ ອນາວຣຓຕາຍ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸຕາຍ ຈ ຎາຓທສ຺ສນໍ. ພ຺ຍາທິຓ຺ຓກາໂລຕິ ປຣິຍາທິນ຺ນກາໂລ. ທຸຕິຍໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ອາວຣຓສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓-໔. ປຘານິຍງ຺ຄສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໕໓-໕໔. ຕຕິເຍ ປທຫຕີຕິ ປທຫໂນ, ຠາວນມນຸຍຸຕ຺ໂຕ ໂຍຄີ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ຠາວນານຸໂຍໂຄ ປທຫນຠາໂວ. ປຘານມສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ປຘານິໂກ, ກ-ກາຣສ຺ສ ຍ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ປຘານິໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຠິນີຫາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອາຄຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຈ຺ເຈກໂພຘິສຕ຺ຕສາວກໂພຘິສຕ຺ຕານມ຺ປິ ປຓິຘານໂຕ ປຠຸຕິ ອາຄຕສທ຺ຘາ ອາຄມນສທ຺ທາ ເອວ, ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທເສນ ປນ ‘‘ສພ຺ພຎ຺ຎຸໂພຘິສຕ຺ຕານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຘິຄມໂຕ ສມຸທາຄຕຕ຺ຕາ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຜລສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຈາປິ ອຘິຄມສທ຺ຘາ ນາມ, ຍາ ໂສຕາປນ຺ນສ຺ສ ອງ຺ຄຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາ. ອຈລຠາເວນາຕິ ປຏິປກ຺ເຂນ ອນຘິຠວນີຍຕ຺ຕາ ນິຈ຺ຈລຠາເວນ. ໂອກປ຺ປນນ຺ຕິ ໂອກ຺ກນ຺ທິຕ຺ວາ ອຘິມຸຈ຺ຈນໍ, ປສາທຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປສາທນີຍວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ປສີທນເມວ. ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘນ຺ຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ປຏິວິທ຺ຘໍ. ຍຖາ ເຕນ ປຏິວິທ຺ເຘນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ຫຕ຺ຖຄຕໍ ອໂຫສິ, ຕຖາ ປຏິວິທ຺ຘໍ. ຍສ຺ສ ພຸທ຺ຘສຸພຸທ຺ຘຕາຍ ສທ຺ຘາ ອຈລາ ອສມ຺ປເວຘິ, ຕສ຺ສ ຘມ຺ມສຸຘມ຺ມຕາຍ ສງ຺ຆສຸປ຺ປຏິປນ຺ນຕາຍ ເຕນ ປຏິເວເຘນ ສທ຺ຘາ ນ ຕຖາຕິ ອຏ຺ຐານເມຕໍ ອນວກາໂສ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ໂຍ, ຠິກ຺ຂເວ, ພຸທ຺ເຘ ປສນ຺ໂນ ຘມ຺ເມ ປສນ຺ໂນ ສງ຺ເຆ ປສນ຺ໂນ’’ຕິອາທິ. ປຘານວີຣິຍໍ ອິຊ຺ຌຕິ ‘‘ອທ຺ຘາ ອິມາຍ ປຏິປທາຍ ຊຣາມຣຓໂຕ ມຸຈ຺ຈິສ຺ສາມີ’’ຕິ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ປທຫນໂຕ.

ອປ຺ປ-ສທ຺ໂທ ອຠາວຕ຺ໂຖ ‘‘ອປ຺ປສທ຺ທສ຺ສ…ເປ… ໂຂ ປນາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ອໂຣໂຄ’’ຕິ. ສມເວປາກິນິຍາຕິ ຍຖາຠຸຕ຺ຕມາຫາຣໍ ສມາກາເຣເນວ ປຈນສີລາຍ. ທຬ຺ຫໍ ກຕ຺ວາ ປຈນ຺ຕີ ຫິ ຄຫຓີ ໂຆຣຠາເວນ ປິຕ຺ຕວິກາຣາທິວເສນ ໂຣຄໍ ຊເນຕິ, ສິຖິລໍ ກຕ຺ວາ ປຈນ຺ຕີ ມນ຺ທຠາເວນ ວາຕວິກາຣາທິວເສນ ເຕນາຫ ‘‘ນາຕິສີຕາຍ ນາຈ຺ຈຸຓ຺ຫາຍາ’’ຕິ. ຄຫຓິເຕຊສ຺ສ ມນ຺ທປຏຸຕາວເສນ ສຕ຺ຕານໍ ຍຖາກ຺ກມໍ ສີຕຸຓ຺ຫສຫຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອຕິສີຕລຄ຺ຄຫຓິໂກ’’ຕິອາທິ. ຍາຖາວໂຕ ອຈ຺ຈຍເທສນາ ອຕ຺ຕໂນ ອາວິກຣຓໍ ນາມາຕິ ອາຫ ‘‘ຍຖາຠູຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຄຸຓໍ ປກາເສຕາ’’ຕິ. ອຸທຍຕ຺ຖຄາມິນິຍາຕິ ສງ຺ຂາຣານໍ ອຸທຍຎ຺ຈ ວຍຎ຺ຈ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕິຍາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ອຸທຍຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິ. ປຣິສຸທ຺ຘາຍາຕິ ນິຣຸປກ຺ກິເລສາຍ. ນິພ຺ພິຊ຺ຌິຕຸໍ ສມຕ຺ຖາຍາຕິ ຕທງ຺ຄວເສນ ສວິເສສໍ ປຊຫິຕຸໍ ສມຕ຺ຖາຍ. ຕສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຂຍຄາມິນິຍາຕິ ຍໍ ທຸກ຺ຂໍ ອິມສ຺ມິໍ ຎາເຓ ອນຘິຄເຕ ປວຕ຺ຕິຣຫໍ, ອຘິຄເຕ ນ ປວຕ຺ຕິ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ຕຖາເຫສ ໂຍຄາວຈໂຣ ‘‘ຈູຬໂສຕາປນ຺ໂນ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຈຕຸຕ຺ຖໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ປຘານິຍງ຺ຄສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ມາຕາປຸຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໕໕. ປຎ຺ຈເມ ວິສ຺ສາໂສຕິ ວິສຈ຺ຉາຍສນ຺ຕາໂນ ຠາໂວ. ໂອຕາໂຣຕິ ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອນຸປ຺ປເວໂສ. ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ເອວ ໂອກາສໍ ຄເຫຕ຺ວາ. ເຂເປຕ຺ວາຕິ ກຸສລວາຣໍ ເຂເປຕ຺ວາ.

ຆຏ຺ເຏຍ຺ຍາຕິ ອກ຺ກມນາທິວເສນ ພາເຘຍ຺ຍ. ຕີຫິ ປຣິຎ຺ຎາຫີຕິ ຎາຕຕີຣຓປ຺ປຫານສງ຺ຂາຕາຫິ ຕີຫິ ປຣິຎ຺ຎາຫິ. ນຕ຺ຖິ ເອເຕສໍ ກຸໂຕຈິ ຠຍນ຺ຕິ ອກຸໂຕຠຍາ, ນິພ຺ຠຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈຕຸນ຺ນໍ ໂອຆານໍ, ສໍສາຣມໂຫຆສ຺ເສວ ວາ ປາຣໍ ປຣິຍນ຺ຕໍ ຄຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ປາຣໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ນິພ຺ພານ’’ນ຺ຕິອາທິ.

ມາຕາປຸຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ອຸປຊ຺ຌາຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໕໖. ຉຏ຺ເຐ ມຘຸຣກຠາໂວ ນາມ ສຣີຣສ຺ສ ຖມ຺ຠິຕຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປນ ຄຣຸຠາວປຸພ຺ພກນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສຎ຺ຊາຕຄຣຸຠາໂວ’’ຕິ. ນ ປກ຺ຂາຍນ຺ຕີຕິ ນປ຺ປກາເສນ຺ຕິ, ນານາກາຣຓໂຕ ນ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຈຕສ຺ໂສ ທິສາ ຈ ອນຸທິສາ ຈ ມຍ຺ຫໍ ນ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕີ’’ຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ອຸປຊ຺ຌາຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ອຠິຓ຺ຫປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ພຏ຺ຐານສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໕໗. ສຕ຺ຕເມ ຊຣາຘມ຺ໂມຕິ ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອສມ຺ໂມສຘມ຺ໂມ ນິພ຺ພານ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໗໖໓) ວິຍ ປກຕິປຣິຍາໂຍ, ຕສ຺ມາ ຊຣາປກຕິໂກ ຊິຓ຺ຓສຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຊຣາສຠາໂວ’’ຕິອາທິ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ກມ຺ມຸນາ ທາຕພ຺ພໍ ອາທິຍຕີຕິ ກມ຺ມທາຍາໂທ, ອຕ຺ຕນາ ຍຖູປຈິຕກມ຺ມຜລຠາຄີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍ ປນ ທາຍຊ຺ຊໍ ກາຣຓູປຈາເຣນ ວທນ຺ໂຕ ‘‘ກມ຺ມໍ ມຍ຺ຫໍ ທາຍຊ຺ຊໍ ສນ຺ຕກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ອາຫ ຍຖາ ‘‘ກຸສລານໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມານໍ ສມາທານເຫຕຸ, ເອວມິທໍ ປຸຎ຺ຎໍ ວຑ຺ຒຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໘໐). ໂຍນີຫິ ຜລໍ ສຠາວໂຕ ຠິນ຺ນມ຺ປິ ອຠິນ຺ນໍ ວິຍ ມິສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ກມ຺ມໍ ມຍ຺ຫໍ ໂຍນິ ກາຣຓ’’ນ຺ຕິ. ມມຕ຺ຕວເສນ ພຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ພນ຺ຘູ, ຎາຕິ ສາໂລຫິໂຕ ຈ, ກມ຺ມໍ ປນ ເອກນ຺ຕສມ຺ພນ຺ຘວາຕິ ອາຫ ‘‘ກມ຺ມໍ ມຍ຺ຫໍ ພນ຺ຘູ’’ຕິ. ປຕິຏ຺ຐາຕິ ອວສ຺ສໂຍ. ກມ຺ມສທິໂສ ຫິ ສຕ຺ຕານໍ ອວສ຺ສໂຍ ນຕ຺ຖິ.

ໂຍພ຺ພນໍ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປນ຺ນມໂທຕິ ‘‘ມຫລ຺ລກກາເລ ປຸຎ຺ຎໍ ກຣິສ຺ສາມ, ທຫຣມ຺ຫ ຕາວາ’’ຕິ ໂຍພ຺ພນໍ ອປສ຺ສາຍ ມານກຣຓໍ. ‘‘ອຫໍ ນິໂຣໂຄ ສຏ຺ຐິ ວາ ສຕ຺ຕຕິ ວາ ວສ຺ສານິ ອຕິກ຺ກນ຺ຕານິ, ນ ເມ ຫຣີຕກຂຓ຺ຑມ຺ປິ ຂາທິຕພ຺ພໍ, ອິເມ ປນຎ຺ເຎ ‘ອສຸກໍ ໂນ ຐານໍ ຣຸຊ຺ຊຕິ, ເຠສຊ຺ຊໍ ຂາທາມາ’ຕິ ວິຈຣນ຺ຕິ, ໂກ ອຎ຺ໂຎ ມຍາ ສທິໂສ ນິໂຣໂຄ ນາມາ’’ຕິ ເອວໍ ມານກຣຓໍ ອາໂຣຄ຺ຍມໂທ. ສພ຺ເພສມ຺ປິ ຊີວິຕໍ ນາມ ປຠງ຺ຄຸຣໍ ທຸກ຺ຂານຸພນ຺ຘຎ຺ຈ, ຕທຸຠຍໍ ອໂນໂລເກຕ຺ວາ ປພນ຺ຘຏ຺ຐິຕິໍ ປຈ຺ຈຍສຸລຠຕຎ຺ຈ ນິສ຺ສາຍ ‘‘ຈິຣໍ ຊີວິໍ, ຈິຣໍ ຊີວາມິ, ຈິຣໍ ຊີວິສ຺ສາມິ, ສຸຂໍ ຊີວິໍ, ສຸຂໍ ຊີວາມິ, ສຸຂໍ ຊີວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອວໍ ມານກຣຓໍ ຊີວິຕມໂທ.

ອຸປຘິຣຫິຕນ຺ຕິ ກາມູປຘິຣຫິຕໍ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ຫິ ອຸປຘີ – ກາມູປຘິ, ຂນ຺ຘູປຘິ, ກິເລສູປຘິ, ອຠິສງ຺ຂາຣູປຘີຕິ. ກາມາປິ ‘‘ຍໍ ປຎ຺ຈ ກາມຄຸເຓ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ສຸຂໍ ໂສມນສ຺ສໍ, ອຍໍ ກາມານໍ ອສ຺ສາໂທ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໖໖) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຂສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານຠາວໂຕ ‘‘ອຸປຘິຍຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ວຈນຕ຺ເຖນ ‘‘ອຸປຘີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຂນ຺ຘາປິ ຂນ຺ຘມູລກສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານຠາວໂຕ, ກິເລສາປິ ອປາຍທຸກ຺ຂສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານຠາວໂຕ, ອຠິສງ຺ຂາຣາປິ ຠວທຸກ຺ຂສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານຠາວໂຕ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ອຠິຓ຺ຫປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ພຏ຺ຐານສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.