໕. ປຓິຫິຕອຈ຺ຉວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ

໔໑. ປຎ຺ຈມສ຺ສ ປຐເມ ອຸປມາວ ໂອປມ຺ມໍ, ໂສ ເອວ ອຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມິໍ ໂອປມ຺ມຕ຺ເຖ ໂພເຘຕພ຺ເພ ນິປາໂຕ. ເສຍ຺ຍຖາປີຕິ ຍຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຕຕ຺ຣ ຠຄວາ ກຕ຺ຖຈິ ອຕ຺ເຖນ ອຸປມໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ ວຕ຺ຖສຸຕ຺ເຕ ວິຍ, ປາຣິຈ຺ຉຕ຺ຕໂກປມ (ອ. ນິ. ໗.໖໙) ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ໂຘປມາທິ (ອ. ນິ. ໗.໗໒) ສຸຕ຺ເຕສຸ ວິຍ ຈ. ກຕ຺ຖຈິ ອຸປມາຍ ອຕ຺ຖໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ ໂລຓມ຺ພິລສຸຕ຺ເຕ (ອ. ນິ. ໓.໑໐໑) ວິຍ, ສຸວຓ຺ຓກາຣສຕ຺ຕສູຣິໂຍປມາທິສຸຕ຺ເຕສຸ (ອ. ນິ. ໗.໖໖) ວິຍ ຈ. ອິມສ຺ມິໍ ປນ ສາລິສູໂກປເມ ອຸປມາຍ ອຕ຺ຖໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິມາຫາຕິ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ລິຂນ຺ຕິ, ຕໍ ມຊ຺ຌິມຏ຺ຐກຖາຍ ວຕ຺ຖສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໐) ນ ສເມຕິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ –

ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ວຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຸປມາວຈນເມເວຕໍ. ອຸປມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ຈ ຠຄວາ ກຕ຺ຖຈິ ປຐມໍເຍວ ອຸປມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ, ກຕ຺ຖຈິ ປຐມໍ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ອຸປມໍ, ກຕ຺ຖຈິ ອຸປມາຍ ອຕ຺ຖໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ, ກຕ຺ຖຈິ ອຕ຺ເຖນ ອຸປມໍ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິສ຺ສຸ, ຠິກ຺ຂເວ, ທ຺ເວ ອຄາຣາ ສທ຺ວາຣາ, ຕຕ຺ຖ ຈກ຺ຂຸມາ ປຸຣິໂສ ມຊ຺ເຌ ຐິໂຕ ປສ຺ເສຍ຺ຍາ’’ຕິ ສກລມ຺ປິ ເທວທູຕສຸຕ຺ຕໍ (ມ. ນິ. ໓.໒໖໑ ອາທໂຍ) ອຸປມໍ ປຐມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ. ‘‘ຕິໂຣກຸຏ຺ຏໍ ຕິໂຣປາກາຣໍ ຕິໂຣປພ຺ພຕໍ ອສຊ຺ຊມາໂນ ຄຈ຺ຉຕິ, ເສຍ຺ຍຖາປິ, ອາກາເສ’’ຕິອາທິນາ ປນ ນເຍນ ສກລມ຺ປິ ອິທ຺ຘິວິຘໍ ອຕ຺ຖໍ ປຐມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ອຸປມໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ. ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓປຸຣິໂສ ສາຣຕ຺ຖິໂກ ສາຣຄເວສີ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໓໑໔) ນເຍນ ສກລມ຺ປິ ຈູຬສາໂຣປມສຸຕ຺ຕໍ ອຸປມາຍ ອຕ຺ຖໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ. ‘‘ອິຘ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອກຈ຺ເຈ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ຘມ຺ມໍ ປຣິຍາປຸຓນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕໍ…ເປ… ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຣິໂສ ອລຄທ຺ທຕ຺ຖິໂກ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ສກລມ຺ປິ ອລຄທ຺ທສຸຕ຺ຕໍ (ມ. ນິ. ໑.໒໓໘) ມຫາສາໂຣປມສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອວມາທີນິ ສຸຕ຺ຕານິ ອຕ຺ເຖນ ອຸປມໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ. ສ຺ວາຍໍ ອິຘ ປຐມໍ ອຸປມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕີຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຫິ ຈູຬສາໂຣປມາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໑໒) ປຐມໍ ອຸປມໍ ວຕ຺ວາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ອຸປເມຍ຺ຍຕ຺ຖໍ ວຕ຺ວາ ປຸນ ອຸປມໍ ວທນ຺ໂຕ ອຸປມາຍ ອຕ຺ຖໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕີຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອລຄທ຺ທູປມສຸຕ຺ຕາທີສຸ ປນ ອຕ຺ຖໍ ປຐມໍ ວຕ຺ວາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ອຸປມໍ ວຕ຺ວາ ປຸນ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ໂຕ ອຕ຺ເຖນ ອຸປມໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕີຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕເນເວຕ຺ຖ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສິນິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຸປເມຍ຺ຍຕ຺ຖໍ ປຐມໍ ວຕ຺ວາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ອຕ຺ຖໍ ວຕ຺ວາ ປຸນ ອຸປມໍ ວທນ຺ໂຕ ອຸປມາຍ ອຕ຺ຖໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຕ຺ເຖນ ອຸປມໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍຕິ. ອິຘ ປນ ກຕ຺ຖຈິ ອຕ຺ເຖນ ອຸປມໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ວຕ຺ຖສຸຕ຺ເຕ ວິຍ ປາຣິຈ຺ຉຕ຺ຕໂກປມອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ໂຘປມາທິສຸຕ຺ເຕສຸ ວິຍ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ວຕ຺ຖສຸຕ຺ເຕ ຕາວ ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ວຕ຺ຖໍ ສໍກິລິຏ຺ຐໍ ມລຄ຺ຄຫິຕໍ, ຕເມນໍ ຣຊໂກ ຍສ຺ມິໍ ຍສ຺ມິໍ ຣງ຺ຄຊາເຕ ອຸປສໍຫເຣຍ຺ຍ. ຍທິ ນີລກາຍ, ຍທິ ປີຕກາຍ, ຍທິ ໂລຫິຕກາຍ, ຍທິ ມຎ຺ຊິຏ຺ຐກາຍ, ທຸຣຕ຺ຕວຓ຺ຓເມວສ຺ສ ອປຣິສຸທ຺ຘວຓ຺ຓເມວສ຺ສ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ອປຣິສຸທ຺ຘຕ຺ຕາ, ຠິກ຺ຂເວ, ວຕ຺ຖສ຺ສ. ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈິຕ຺ເຕ ສໍກິລິຏ຺ເຐ ທຸຄ຺ຄຕິ ປາຏິກງ຺ຂາ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໗໐) ປຐມໍ ອຸປມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ອຸປເມຍ຺ຍຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ປນ ປຐມໍ ອຕ຺ຖໍ ວຕ຺ວາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ອຸປມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຸນ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຍນ ກຕ຺ຖຈິ ອຕ຺ເຖນ ອຸປມໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ. ວຕ຺ຖສຸຕ຺ເຕ ວິຍາຕິ ວເທຍ຺ຍ.

ຕຖາ ປາຣິຈ຺ຉຕ຺ຕໂກປເມປິ ‘‘ຍສ຺ມິໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມເຍ ເທວານໍ ຕາວຕິໍສານໍ ປາຣິຈ຺ຉຕ຺ຕໂກ ໂກວິຬາໂຣ ປຓ຺ຑຸປລາໂສ ໂຫຕິ, ອຕ຺ຕມນາ, ຠິກ຺ຂເວ, ເທວາ ຕາວຕິໍສາ, ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ໂຫນ຺ຕິ ປຓ຺ຑຸປລາໂສ ທານິ ປາຣິຈ຺ຉຕ຺ຕໂກ ໂກວິຬາໂຣ, ນ ຈິຣສ຺ເສວ ທານິ ປນ຺ນປລາໂສ ຠວິສ຺ສຕິ…ເປ… ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ອຣິຍສາວໂກ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ເຈເຕຕິ. ປຓ຺ຑຸປລາໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຣິຍສາວໂກ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ (ອ. ນິ. ໗.໖໙) ປຐມໍ ອຸປມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ໂຘປເມ ‘‘ປສ຺ສຖ ໂນ ຕຸມ຺ເຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ອມຸໍ ມຫນ຺ຕໍ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ຘໍ ອາທິຕ຺ຕໍ ສມ຺ປຊ຺ຊລິຕໍ ສໂຊຕິຠູຕນ຺ຕິ. ເອວໍ, ຠນ຺ເຕຕິ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ກຕມໍ ນຸ ໂຂ ວຣໍ ຍໍ ອມຸໍ ມຫນ຺ຕໍ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ຘໍ ອາທິຕ຺ຕໍ ສມ຺ປຊ຺ຊລິຕໍ ສໂຊຕິຠູຕໍ ອາລິງ຺ເຄຕ຺ວາ ອຸປນິສີເທຍ຺ຍ ວາ ອຸປນິປຊ຺ເຊຍ຺ຍ ວາ, ຍໍ ຂຕ຺ຕິຍກຎ຺ຎໍ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຎ຺ຎໍ ວາ ຄຫປຕິກຎ຺ຎໍ ວາ ມຸທຸຕລຸນຫຕ຺ຖປາທໍ ອາລິງ຺ເຄຕ຺ວາ ອຸປນິສີເທຍ຺ຍ ວາ ອຸປນິປຊ຺ເຊຍ຺ຍ ວາ’’ຕິອາທິນາ (ອ. ນິ. ໗.໗໒) ປຐມໍ ອຸປມໍເຍວ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ປນ ປຐມໍ ອຕ຺ຖໍ ວຕ຺ວາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ອຸປມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຸນ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ‘‘ກຕ຺ຖຈິ ອຕ຺ເຖນ ອຸປມໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ ວຕ຺ຖສຸຕ຺ເຕ ວິຍ ປາຣິຈ຺ຉຕ຺ຕໂກປມອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ໂຘປມາທິສຸຕ຺ເຕສຸ ວິຍ ຈາ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ເກຈິ ປເນຕ຺ຖ ເອວໍ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ ‘‘ອຕ຺ຖໍ ປຐມໍ ວຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ຈ ອຸປມໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອຕ຺ເຖນ ອຸປມໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ ນາມ, ອຸປມໍ ປນ ປຐມໍ ວຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອຸປມາຍ ອຕ຺ຖໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ ນາມ, ຕທຸຠຍສ຺ສປິ ອາຄຕຏ຺ຐານໍ ນິທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘ວຕ຺ຖສຸຕ຺ເຕ ວິຍາ’ຕິອາທິມາຫາ’’ຕິ. ຕມ຺ປິ ‘‘ກຕ຺ຖຈິ ອຕ຺ເຖນ ອຸປມໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ ວຕ຺ຖສຸຕ຺ເຕ ວິຍ ປາຣິຈ຺ຉຕ຺ຕໂກປມອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ໂຘປມາທິສຸຕ຺ເຕສຸ ວິຍ ຈາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ເອວຎ຺ຈ ວຸຈ຺ຈມາເນ ‘‘ກຕ຺ຖຈິ ອຸປມາຍ ອຕ຺ຖໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ ໂລຓມ຺ພິລສຸຕ຺ເຕ ວິຍາ’’ຕິ ວິສຸໍ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ‘‘ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ໂຘປມາທິສຸຕ຺ເຕ ວິຍາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິສທ຺ເທເນວ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ໂລຓມ຺ພິລສຸຕ຺ເຕປິ ຫິ –

‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຓ຺ຑິໂຕ ພ຺ຍຕ຺ໂຕ ກຸສໂລ ສູໂທ ຣາຊານໍ ວາ ຣາຊມຫາມຕ຺ຕໍ ວາ ນານຈ຺ຈເຍຫິ ສູເປຫິ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິໂຕ ອສ຺ສ ອມ຺ພິລຄ຺ເຄຫິປິ ຕິຕ຺ຕກຄ຺ເຄຫິປິ ກຏຸກຄ຺ເຄຫິປິ ມຘຸຣຄ຺ເຄຫິປິ ຂາຣິເກຫິປິ ອຂາຣິເກຫິປິ ໂລຓິເກຫິປິ ອໂລຓິເກຫິປິ.

‘‘ສ ໂຂ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຓ຺ຑິໂຕ ພ຺ຍຕ຺ໂຕ ກຸສໂລ ສູໂທ ສກສ຺ສ ຠຕ຺ຕສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ ‘ອິທໍ ວາ ເມ ອຊ຺ຊ ຠຕ຺ຕສູເປຍ຺ຍໍ ຣຸຈ຺ຈຕິ, ອິມສ຺ສ ວາ ອຠິຫຣຕິ, ອິມສ຺ສ ວາ ພຫຸໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ອິມສ຺ສ ວາ ວຓ຺ຓໍ ຠາສຕິ. ອມ຺ພິລຄ຺ຄໍ ວາ ເມ ອຊ຺ຊ ຠຕ຺ຕສູເປຍ຺ຍໍ ຣຸຈ຺ຈຕິ, ອມ຺ພິລຄ຺ຄສ຺ສ ວາ ອຠິຫຣຕິ, ອມ຺ພິລຄ຺ຄສ຺ສ ວາ ພຫຸໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ອມ຺ພິລຄ຺ຄສ຺ສ ວາ ວຓ຺ຓໍ ຠາສຕິ…ເປ… ອໂລຓິກສ຺ສ ວາ ວຓ຺ຓໍ ຠາສຕີ’ຕິ. ສ ໂຂ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຓ຺ຑິໂຕ ພ຺ຍຕ຺ໂຕ ກຸສໂລ ສູໂທ ລາຠີ ເຈວ ໂຫຕິ ອຈ຺ຉາທນສ຺ສ, ລາຠີ ເວຕນສ຺ສ, ລາຠີ ອຠິຫາຣານໍ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ຕຖາ ຫິ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຓ຺ຑິໂຕ ພ຺ຍຕ຺ໂຕ ກຸສໂລ ສູໂທ ສກສ຺ສ ຠຕ຺ຕນິມິຕ຺ຕໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິເຘກຈ຺ໂຈ ປຓ຺ຑິໂຕ ພ຺ຍຕ຺ໂຕ ກຸສໂລ ຠິກ຺ຂຸ ກາເຍ ກາຍານຸປສ຺ສີ ວິຫຣຕິ…ເປ… ເວທນາສຸ…ເປ… ຈິຕ຺ເຕ…ເປ… ຘມ຺ເມສຸ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສີ ວິຫຣຕິ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ. ຕສ຺ສ ຘມ຺ເມສຸ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສິໂນ ວິຫຣໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ສມາຘິຍຕິ, ອຸປກ຺ກິເລສາ ປຫີຍນ຺ຕິ, ໂສ ຕໍ ນິມິຕ຺ຕໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

‘‘ສ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຓ຺ຑິໂຕ ພ຺ຍຕ຺ໂຕ ກຸສໂລ ຠິກ຺ຂຸ ລາຠີ ເຈວ ໂຫຕິ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ສຸຂວິຫາຣານໍ, ລາຠີ ໂຫຕິ ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ຎສ຺ສ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ຕຖາ ຫິ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຓ຺ຑິໂຕ ພ຺ຍຕ຺ໂຕ ກຸສໂລ ຠິກ຺ຂຸ ສກສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໓໗໔) –

ເອວໍ ປຐມໍ ອຸປມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ສຸວຓ຺ຓກາຣສູຣິໂຍປມາທິສຸຕ຺ເຕສຸ ວິຍ ຈາ’’ຕິ ອິທຎ຺ຈ ອຸທາຫຣຓມຕ຺ເຕນ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕິ ສຸວຓ຺ຓກາຣສຸຕ຺ຕາທີສຸ ປຐມໍ ອຸປມາຍ ອທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ. ເອເຕສຸ ຫິ ສຸວຓ຺ຓກາໂຣປມສຸຕ຺ເຕ (ອ. ນິ. ໓.໑໐໓) ຕາວ –

‘‘ອຘິຈິຕ຺ຕມນຸຍຸຕ຺ເຕນ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸນາ ຕີຓິ ນິມິຕ຺ຕານິ ກາເລນ ກາລໍ ມນສິ ກາຕພ຺ພານິ, ກາເລນ ກາລໍ ສມາຘິນິມິຕ຺ຕໍ ມນສິ ກາຕພ຺ພໍ, ກາເລນ ກາລໍ ປຄ຺ຄຫນິມິຕ຺ຕໍ ມນສິ ກາຕພ຺ພໍ, ກາເລນ ກາລໍ ອຸເປກ຺ຂານິມິຕ຺ຕໍ ມນສິ ກາຕພ຺ພໍ. ສເຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຘິຈິຕ຺ຕມນຸຍຸຕ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ເອກນ຺ຕໍ ສມາຘິນິມິຕ຺ຕໍເຍວ ມນສິ ກເຣຍ຺ຍ, ຐານໍ ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂກສຊ຺ຊາຍ ສໍວຕ຺ເຕຍ຺ຍ. ສເຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຘິຈິຕ຺ຕມນຸຍຸຕ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ເອກນ຺ຕໍ ປຄ຺ຄຫນິມິຕ຺ຕໍເຍວ ມນສິ ກເຣຍ຺ຍ, ຐານໍ ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈາຍ ສໍວຕ຺ເຕຍ຺ຍ. ສເຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຘິຈິຕ຺ຕມນຸຍຸຕ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ເອກນ຺ຕໍ ອຸເປກ຺ຂານິມິຕ຺ຕໍເຍວ ມນສິ ກເຣຍ຺ຍ, ຐານໍ ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ນ ສມ຺ມາ ສມາຘິເຍຍ຺ຍ ອາສວານໍ ຂຍາຍ. ຍໂຕ ຈ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຘິຈິຕ຺ຕມນຸຍຸຕ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ກາເລນ ກາລໍ ສມາຘິນິມິຕ຺ຕໍ…ເປ… ປຄ຺ຄຫນິມິຕ຺ຕໍ…ເປ… ອຸເປກ຺ຂານິມິຕ຺ຕໍ ມນສິ ກໂຣຕິ, ຕໍ ໂຫຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ມຸທຸຎ຺ຈ ກມ຺ມນິຍຎ຺ຈ ປຠສ຺ສຣຎ຺ຈ, ນ ຈ ປຠງ຺ຄຸ, ສມ຺ມາ ສມາຘິຍຕິ ອາສວານໍ ຂຍາຍ.

‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຸວຓ຺ຓກາໂຣ ວາ ສຸວຓ຺ຓກາຣນ຺ເຕວາສີ ວາ ອຸກ຺ກໍ ພນ຺ເຘຍ຺ຍ, ອຸກ຺ກໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ອຸກ຺ກາມຸຂໍ ອາລິມ຺ເປຍ຺ຍ, ອຸກ຺ກາມຸຂໍ ອາລິມ຺ປິຕ຺ວາ ສຓ຺ຑາເສນ ຊາຕຣູປໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸກ຺ກາມຸເຂ ປກ຺ຂິເປຍ຺ຍ, ອຸກ຺ກາມຸເຂ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ກາເລນ ກາລໍ ອຠິຘມຕິ, ກາເລນ ກາລໍ ອຸທເກນ ປຣິປ຺ໂຜເສຕິ, ກາເລນ ກາລໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂຕິ. ສເຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຸວຓ຺ຓກາໂຣ ວາ ສຸວຓ຺ຓກາຣນ຺ເຕວາສີ ວາ ຕໍ ຊາຕຣູປໍ ເອກນ຺ຕໍ ອຠິຘເມຍ຺ຍ, ຐານໍ ຕໍ ຊາຕຣູປໍ ທເຫຍ຺ຍ. ສເຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຸວຓ຺ຓກາໂຣ ວາ ສຸວຓ຺ຓກາຣນ຺ເຕວາສີ ວາ ຕໍ ຊາຕຣູປໍ ເອກນ຺ຕໍ ອຸທເກນ ປຣິປ຺ໂຜເສຍ຺ຍ, ຐານໍ ຕໍ ຊາຕຣູປໍ ນິພ຺ພາເປຍ຺ຍ. ສເຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຸວຓ຺ຓກາໂຣ ວາ ສຸວຓ຺ຓກາຣນ຺ເຕວາສີ ວາ ຕໍ ຊາຕຣູປໍ ເອກນ຺ຕໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ເຂຍ຺ຍ, ຐານໍ ຕໍ ຊາຕຣູປໍ ນ ສມ຺ມາ ປຣິປາກໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ. ຍໂຕ ຈ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຸວຓ຺ຓກາໂຣ ວາ ສຸວຓ຺ຓກາຣນ຺ເຕວາສີ ວາ ຕໍ ຊາຕຣູປໍ ກາເລນ ກາລໍ ອຠິຘມຕິ, ກາເລນ ກາລໍ ອຸທເກນ ປຣິປ຺ໂຜເສຕິ, ກາເລນ ກາລໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂຕິ, ຕໍ ໂຫຕິ ຊາຕຣູປໍ ມຸທຸຎ຺ຈ ກມ຺ມນິຍຎ຺ຈ ປຠສ຺ສຣຎ຺ຈ, ນ ຈ ປຠງ຺ຄຸ, ສມ຺ມາ ອຸເປຕິ ກມ຺ມາຍ. ຍສ຺ສາ ຍສ຺ສາ ຈ ປິຬນ຺ຘນວິກຕິຍາ ອາກງ຺ຂຕິ, ຍທິ ປຏ຺ຏິກາຍ ຍທິ ກຸຓ຺ຑລາຍ ຍທິ ຄີເວຍ຺ຍເກນ ຍທິ ສຸວຓ຺ຓມາລາຍ, ຕຎ຺ຈສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ອນຸໂຠຕິ.

‘‘ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຘິຈິຕ຺ຕມນຸຍຸຕ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸ…ເປ… ສມ຺ມາ ສມາຘິຍຕິ ອາສວານໍ ຂຍາຍ. ຍສ຺ສ ຍສ຺ສ ຈ ອຠິຎ຺ຎາສຈ຺ຉິກຣຓີຍສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ອຠິນິນ຺ນາເມຕິ ອຠິຎ຺ຎາສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ, ຕຕ຺ຣ ຕຕ຺ເຣວ ສກ຺ຂິຠພ຺ພຕໍ ປາປຸຓາຕິ ສຕິ ສຕິອາຍຕເນ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໑໐໓) –

ເອວໍ ປຐມໍ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕທຕນ຺ຕຣໍ ອຸປມໍ ວຕ຺ວາ ປຸນປິ ອຕ຺ໂຖ ເອວໍ ປຐມໍ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ອຸປມໍ ວຕ຺ວາ ປຸນປິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ.

ສຕ຺ຕສູຣິໂຍປເມ ຈ –

‘‘ອນິຈ຺ຈາ, ຠິກ຺ຂເວ, ສງ຺ຂາຣາ, ອຘຸວາ, ຠິກ຺ຂເວ, ສງ຺ຂາຣາ, ອນສ຺ສາສິກາ, ຠິກ຺ຂເວ, ສງ຺ຂາຣາ, ຍາວຎ຺ຈິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອລເມວ ສພ຺ພສງ຺ຂາເຣສຸ ນິພ຺ພິນ຺ທິຕຸໍ ອລໍ ວິຣຊ຺ຊິຕຸໍ ອລໍ ວິມຸຈ຺ຈິຕຸໍ. ສິເນຣຸ, ຠິກ຺ຂເວ, ປພ຺ພຕຣາຊາ ຈຕຸຣາສີຕິໂຍຊນສຫສ຺ສານິ ອາຍາເມນ, ຈຕຸຣາສີຕິໂຍຊນສຫສ຺ສານິ ວິຕ຺ຖາເຣນ, ຈຕຸຣາສີຕິໂຍຊນສຫສ຺ສານິ ມຫາສມຸທ຺ເທ ອຊ຺ໂຌຄາຬ຺ໂຫ, ຈຕຸຣາສີຕິໂຍຊນສຫສ຺ສານິ ມຫາສມຸທ຺ທາ ອຈ຺ຈຸຄ຺ຄໂຕ. ໂຫຕິ ໂສ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມໂຍ, ຍໍ ກທາຈິ ກຣຫຈິ ທີຆສ຺ສ ອທ຺ຘຸໂນ ອຈ຺ຈເຍນ ພຫູນິ ວສ຺ສານິ ພຫູນິ ວສ຺ສສຕານິ ພຫູນິ ວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ພຫູນິ ວສ຺ສສຕສຫສ຺ສານິ ເທໂວ ນ ວສ຺ສຕິ, ເທເວ ໂຂ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ອວສ຺ສນ຺ເຕ ເຍ ເກຈິເມ ພີຊຄາມຠູຕຄາມາ ໂອສຘິຕິຓວນປ຺ປຕໂຍ, ເຕ ອຸສ຺ສຸສ຺ສນ຺ຕິ ວິສຸສ຺ສນ຺ຕິ ນ ຠວນ຺ຕິ. ເອວໍ ອນິຈ຺ຈາ, ຠິກ຺ຂເວ, ສງ຺ຂາຣາ, ເອວໍ ອຘຸວາ, ຠິກ຺ຂເວ, ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິອາທິນາ (ອ. ນິ. ໗.໖໖) –

ປຐມໍ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ອຸປມໍ ວຕ຺ວາ ປຸນປິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຖ ວາ ‘‘ສູຣິຍສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຸທຍໂຕ ເອຕໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ເອຕໍ ປຸພ຺ພນິມິຕ຺ຕໍ, ຍທິທໍ ອຣຸຓຸຄ຺ຄໍ. ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຣິຍສ຺ສ ອຏ຺ຐງ຺ຄິກສ຺ສ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາຍ ເອຕໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ເອຕໍ ປຸພ຺ພນິມິຕ຺ຕໍ, ຍທິທໍ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາ’’ຕິ ຍເທຕໍ ສໍຍຸຕ຺ຕນິກາເຍ (ສໍ. ນິ. ໕.໔໙) ອາຄຕໍ, ຕໍ ອິຘ ສູຣິໂຍປມສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ ສິຍາ. ຕມ຺ປິ ‘‘ກຕ຺ຖຈິ ອຸປມາຍ ອຕ຺ຖໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ນ ສເມຕິ ປຐມໍ ອຸປມໍ ວຕ຺ວາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຸນ ອຸປມາຍ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ປຐມເມວ ຫິ ຕຕ຺ຖ ອຸປມາ ທສ຺ສິຕາ, ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ປນ ສາລິສູໂກປເມ ອຸປມາຍ ອຕ຺ຖໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວຕິ ອາທິມາຫາ’’ຕິ. ອິທມ຺ປິ ວຈນມສງ຺ຄຫິຕໍ ວຕ຺ຖສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອິມສ຺ສ ຈ ວິເສສາຠາວໂຕ. ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ ຫິ ປຐມໍ ອຸປມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ເອວເມຕ຺ຖ ປາເຐນ ຠວິຕພ຺ພໍ ‘‘ຕຕ຺ຣ ຠຄວາ ກຕ຺ຖຈິ ປຐມໍເຍວ ອຸປມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ວຕ຺ຖສຸຕ຺ເຕ ວິຍ ປາຣິຈ຺ຉຕ຺ຕໂກປມ- (ອ. ນິ. ໗.໖໙) ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ໂຘປມາທິສຸຕ຺ເຕສຸ (ອ. ນິ. ໗.໗໒) ວິຍ ຈ, ກຕ຺ຖຈິ ອຕ຺ເຖນ ອຸປມໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ ສຸວຓ຺ຓກາຣສຕ຺ຕສູຣິໂຍປມາທິສຸຕ຺ເຕສຸ (ອ. ນິ. ໗.໖໖) ວິຍ, ອິມສ຺ມິໍ ປນ ສາລິສູໂກປເມ ປຐມໍ ອຸປມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວຕິ ອາທິມາຫາ’’ຕິ. ອຎ຺ຎຖາ ມຊ຺ຌິມຏ຺ຐກຖາຍ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ອິຘາປິ ຈ ປຸພ຺ເພນາປຣໍ ນ ສເມຕິ. ມຊ຺ຌິມຏ຺ຐກຖາຍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ວາ ອິຘາປິ ປາໂຐ ຄເຫຕພ຺ໂພ.

ກຓສທິໂສ ສາລິຜລສ຺ສ ຕຸຓ຺ເຑ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກວາໂລ ສາລິສູກໍ, ຕຖາ ຍວສູກໍ. ສູກສ຺ສ ຕນຸກຠາວໂຕ ເຠທວໂຕ ເຠໂທ ນາຕິມຫາ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ຠິນ຺ທິສ຺ສຕິ, ຉວິໍ ຉິນ຺ທິສ຺ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ຍຖາ ມິຈ຺ຉາຐປິຕສາລິສູກາທິ ອກ຺ກນ຺ຕມ຺ປິ ຫຕ຺ຖາທິໍ ນ ຠິນ຺ທຕິ ຠິນ຺ທິຕຸໍ ອໂຍຄ຺ຄຠາເວນ ຐິຕຕ຺ຕາ, ເອວໍ ອາຈຍຄາມິຈິຕ຺ຕໍ ອວິຊ຺ຊໍ ນ ຠິນ຺ທຕິ ຠິນ຺ທິຕຸໍ ອໂຍຄ຺ຄຠາເວນ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ມິຈ຺ຉາຐປິເຕນາ’’ຕິອາທິນາ. ອຏ຺ຐສຸ ຐາເນສູຕິ ‘‘ທຸກ຺ເຂ ອຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ເຕສຸ ທຸກ຺ຂາທີສຸ ຈຕູສຸ ສຈ຺ເຈສຸ ປຸພ຺ພນ຺ຕາທີສຸ ຈຕູສຸ ຈາຕິ ອຏ຺ຐສຸ ຐາເນສຸ. ຆນພຫລນ຺ຕິ ຈິຣກາລປຣິຠາວນາຍ ອຕິວິຍ ພຫລໍ. ມຫາວິສຍຕາຍ ມຫາປຏິປກ຺ຂຕາຍ ພຫຸປຣິວາຣຕາຍ ພຫຸທຸກ຺ຂຕາຍ ຈ ມຫຕີ ອວິຊ຺ຊາຕິ ມຫາອວິຊ຺ຊາ. ຕໍ ມຫາອວິຊ຺ຊໍ. ມຫາສທ຺ໂທ ຫິ ພຫຸຠາວຕ຺ໂຖປິ ໂຫຕິ ‘‘ມຫາຊໂນ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ຕຓ຺ຫາວານໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕຠາເວນາຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫາຍ ອຠາວເມວ ວທຕິ.

໔໒. ທຸຕິເຍ ປາເທເນວ ອວມທ຺ທິເຕ ອກ຺ກນ຺ຕນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈມາເນ ຫຕ຺ເຖນ ອວມທ຺ທິຕໍ ອກ຺ກນ຺ຕໍ ວິຍ ອກ຺ກນ຺ຕນ຺ຕິ ຣຸຬ຺ຫີ ເຫສາຕິ ອາຫ – ‘‘ອກ຺ກນ຺ຕນ຺ເຕວ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຣິຍໂວຫາໂຣຕິ ອຣິຍເທສວາສີນໍ ໂວຫາໂຣ. ມຫນ຺ຕໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອປ຺ປມຕ຺ຕກສ຺ເສວ ຄຫເຓ ປໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ກສ຺ມາ ປນາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ເຕນ ‘‘ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສຍກຸສລໍ ນາມ ໂຍນິໂສ ອຸປ຺ປາທິຕໍ ອປ຺ປກ’’ນ຺ຕິ ນ ຈິນ຺ເຕຕພ຺ພໍ, ອນຸກ຺ກເມນ ລທ຺ຘປຈ຺ຈຍໍ ຫຸຕ຺ວາ ວຑ຺ຒມານໍ ຂຸທ຺ທກນທີ ວິຍ ປກ຺ຂນ຺ທມໂຫຆາ ສມຸທ຺ທໍ, ອນຸກ຺ກເມນ ນິພ຺ພານມຫາສມຸທ຺ທເມວ ປຸຣິສໍ ປາເປຕີຕິ ທີເປຕິ. ປຈ຺ເຈກໂພຘິໍ ພຸທ຺ຘຠູມິນ຺ຕິ ຈ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏໍ ກຖິຕນ຺ຕິ ຍຖາກ຺ກເມນ ວຸຕ຺ຕໍ.

໔໓. ຕຕິເຍ ໂທເສນ ປທຸຏ຺ຐຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ, ຍສ຺ມິໍ ສນ຺ຕາເນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ສ ຈ ທູສເນນ ວິສສໍສຏ຺ຐປູຕິມຸຕ຺ຕສທິເສນ ໂທເສນ ປທູສິຕຈິຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ເຕນາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ເຈໂຕປຣິຍຎາເຓນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ວາ ສຫິເຕນ ຈິຕ຺ເຕນ. ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ຎາເຓນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ. ອິຏ຺ຐາກາເຣນ ເອຕີຕິ ອໂຍ, ສຸຂໍ. ສພ຺ພໂສ ອເປໂຕ ອໂຍ ເອຕສ຺ສ, ເອຕສ຺ມາຕິ ວາ ອປາໂຍ, ກາຍິກສ຺ສ ເຈຕສິກສ຺ສ ຈ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຄຕິ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ທຸຄ຺ຄຕິ, ກາຣຓາວເສນ ວິວິຘໍ ວິກາເຣນ ຈ ນິປາຕິຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ວິນິປາໂຕ, ອປ຺ປໂກປິ ນຕ຺ຖິ ອໂຍ ສຸຂໍ ເອຕ຺ຖາຕິ ນິຣໂຍຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໔໔. ຈຕຸຕ຺ເຖ ສທ຺ຘາປສາເທນ ປສນ຺ນນ຺ຕິ ສທ຺ຘາສງ຺ຂາເຕນ ປສາເທນ ປສນ຺ນໍ, ນ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ອວິປ຺ປສນ຺ນຕາຍ. ສຸຂສ຺ສ ຄຕິນ຺ຕິ ສຸຂສ຺ສ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ. ສຸຂເມເວຕ຺ຖ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ນ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ວາ ສຸຄຕິ. ມນາປິຍຣູປາທິຕາຍ ສຫ ອຄ຺ເຄຫີຕິ ສຄ຺ຄໍ, ໂລກໍ.

໔໕. ປຎ຺ຈເມ ປຣິຬາຫວູປສມກໂຣ ຣຫໂທ ເອຕ຺ຖາຕິ ຣຫໂທ, ອຸທກປຸຓ຺ໂຓ ຣຫໂທ ອຸທກຣຫໂທ. ອຸທກໍ ທຫຕິ ຘາເຣຕີຕິ ອຸທກທໂຫ. ອາວິໂລຕິ ກລລພຫຸລຕາຍ ອາກຸໂລ. ເຕນາຫ – ‘‘ອວິປ຺ປສນ຺ໂນ’’ຕິ. ລຸຬິໂຕຕິ ວາເຕນ ອາໂລຬິໂຕ. ເຕນາຫ – ‘‘ອປຣິສຓ຺ຐິໂຕ’’ຕິ. ວາຕາຠິຆາເຕນ ວີຈິຕຣງ຺ຄມລສມາກຸລຕາຍ ຫິ ປຣິໂຕ ນ ສຓ຺ຐິໂຕ ວາ ອປຣິສຓ຺ຐິໂຕ. ວາຕາຠິຆາເຕນ ອຸທກສ຺ສ ຈ ອປ຺ປຠາເວນ ກລລີຠູໂຕ ກທ຺ທມຠາວປ຺ປຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ – ‘‘ກທ຺ທມີຠູໂຕ’’ຕິ. ສິປ຺ປິໂຍ ມຸຕ຺ຕສິປ຺ປິອາທໂຍ. ສມ຺ພຸກາ ສງ຺ຂສລາກວິເສສາ. ຈຣນ຺ຕມ຺ປິ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕມ຺ປີຕິ ຍຖາລາຠວຈນເມຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕເມວ ຫິ ຍຖາລາຠວຈນຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ເອຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ.

ປຣິໂຍນທ຺ເຘນາຕິ ປຏິຈ຺ຉາທິເຕນ. ຕຍິທໍ ກາຣເຓນ ອາວິລຠາວສ຺ສ ທສ຺ສນໍ. ທິຏ຺ຐຘມ຺ເມ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ຠໂວ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິໂກ, ໂສ ປນ ໂລກິໂຍປິ ໂຫຕິ ໂລກຸຕ຺ຕໂຣປີຕິ ອາຫ – ‘‘ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣມິສ຺ສໂກ’’ຕິ. ເປຈ຺ຈ ສມ຺ປເຣຕພ຺ພໂຕ ສມ຺ປຣາໂຍ, ປຣໂລໂກ. ເຕນາຫ – ‘‘ໂສ ຫິ ປຣຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖຕິ ປຣຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອິຕິ ທ຺ວິຘາປິ ສກສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ໂນ ເອວ ຄຫິໂຕຕິ ອິຕຣມ຺ປິ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອຍນ຺ຕິ ກຸສລກມ຺ມປຖສງ຺ຂາໂຕ ທສວິໂຘ ຘມ຺ໂມ. ສຕ຺ຖນ຺ຕຣກປ຺ປາວສາເນຕິ ອິທໍ ຕສ຺ສ ອາສນ຺ນຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອນ຺ຕຣກປ຺ປສ຺ສາວສາເນຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຣິຍານໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຣິຍານໍ ອຣິຍຠາວາຍ ຍຸຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ເອວ ອຣິຍຠາວໍ ກາຕຸໍ ສມຕ຺ຖໍ. ຎາຓເມວ ເຎຍ຺ຍສ຺ສ ປຈ຺ຈກ຺ຂກຣຓຏ຺ເຐນ ທສ຺ສນນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ຎາຓເມວ ຫີ’’ຕິອາທິ. ກິໍ ປນ ຕນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ທິພ຺ພຈກ຺ຂູ’’ຕິອາທິ.

໔໖. ຉຏ຺ເຐ ອຈ຺ໂຉຕິ ຕນຸໂກ. ຕນຸຠາວເມວ ຫິ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອພຫໂລ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ປສນ຺ໂນ ນາມ ອຈ຺ໂຉ ນ ພຫໂລ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປສນ຺ໂນຕິປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິປ຺ປສນ຺ໂນຕິ ວິເສເສນ ປສນ຺ໂນ. ໂສ ປນ ສມ຺ມາ ປສນ຺ໂນ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ສຸຏ຺ຐຸ ປສນ຺ໂນ’’ຕິ. ອນາວິໂລຕິ ອກລຸໂສ. ເຕນາຫ – ‘‘ປຣິສຸທ຺ໂຘ’’ຕິອາທິ. ສງ຺ຂນ຺ຕິ ຂຸທ຺ທກເສວາລໍ, ຍໍ ‘‘ຕິລພີຊກ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເສວາລນ຺ຕິ ກຓ຺ຓິກເສວາລໍ. ປຓກນ຺ຕິ ອຸທກມລໍ. ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາວິລຠາໂວ ນີວຣຓເຫຕຸໂກຕິ ອາຫ – ‘‘ອນາວິເລນາຕິ ປຎ຺ຈນີວຣຓວິມຸຕ຺ເຕນາ’’ຕິ.

໔໗. ສຕ຺ຕເມ ຣຸກ຺ຂຊາຕານີຕິ ເອຕ຺ຖ ຊາຕສທ຺ເທນ ປທວຑ຺ຒນເມວ ກຕໍ ຍຖາ ‘‘ໂກສຊາຕ’’ນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ຣຸກ຺ຂານເມເວຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ໂກຈິ ຫິ ຣຸກ຺ໂຂ ວຓ຺ເຓນ ອຄ຺ໂຄ ໂຫຕິ ຍຖາ ຕໍ ຣຕ຺ຕຈນ຺ທນາທິ. ໂກຈິ ຄນ຺ເຘນ ຍຖາ ຕໍ ໂຄສີຕຈນ຺ທນໍ. ໂກຈິ ຣເສນ ຂທິຣາທິ. ໂກຈິ ຖທ຺ຘຕາຍ ຈມ຺ປກາທິ. ມຄ຺ຄຜລາວຫຕາຍ ວິປສ຺ສນາວເສນ ຠາວິຕມ຺ປິ ຄຫິຕໍ. ‘‘ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ສກ຺ຂິຠພ຺ພຕໍ ປາປຸຓາຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໑໐໓) ວຈນໂຕ ‘‘ອຠິຎ຺ຎາປາທກຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານຈິຕ຺ຕເມວ, ອາວຸໂສ’’ຕິ ຜຸສ຺ສມິຕ຺ຕຕ຺ເຖໂຣ ວທຕິ.

໔໘. ອຏ຺ຐເມ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິວຕ຺ຕນໍ ອຸປ຺ປາທນິໂຣຘາ ເອວາຕິ ອາຫ – ‘‘ເອວໍ ລຫຸໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ລຫຸໍ ນິຣຸຊ຺ຌນກ’’ນ຺ຕິ. ອຘິມຕ຺ຕປມາຓຕ຺ເຖຕິ ອຕິກ຺ກນ຺ຕປມາຓຕ຺ເຖ, ປມາຓາຕີຕຕາຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ – ‘‘ອຕິວິຍ ນ ສຸກຣາ’’ຕິ. ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓມ຺ປິ ອຘິປ຺ເປຕເມວາຕິ ສພ຺ພສ຺ສປິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສມານຂຓຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຕິວິຍ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕິຠາວໍ ເຖຣວາເທນ ທີເປຕຸໍ – ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ປນຕ຺ເຖ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣາຕິ ສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ວທຕິ. ວາຫສຕານໍ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ວີຫີນນ຺ຕິ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ລິຂນ຺ຕິ, ‘‘ວາຫສຕໍ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ວີຫີນ’’ນ຺ຕິ ປນ ປາເຐນ ຠວິຕພ຺ພໍ. ມິລິນ຺ທປຎ຺ເຫປິ (ມິ. ປ. ໔.໑.໒) ຫິ ກຕ຺ຖຈິ ອຍເມວ ປາໂຐ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ວາຫສຕານ’’ນ຺ຕິ ວາ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ສາມິວຈນໍ ພ຺ຍຕ຺ຕເຍນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຑ຺ຒຈູຬນ຺ຕິ ໂຖເກນ ອູນໍ ອຸປຑ຺ຒໍ. ກສ຺ສ ປນ ອຸປຑ຺ຒນ຺ຕິ? ອຘິກາຣໂຕ ວາຫສ຺ສາຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ‘‘ອຑ຺ຒຈຸທ຺ທສ’’ນ຺ຕິ ເກຈິ. ‘‘ອຑ຺ຒຈຕຸຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ອປເຣ. ສາຘິກໍ ທິຍຑ຺ຒສຕໍ ວາຫາຕິ ທຬ຺ຫໍ ກຕ຺ວາ ວທນ຺ຕິ, ວີມໍສິຕພ຺ພໍ. ຈຕຸນາຬິໂກ ຕຸມ຺ໂພ. ປຸຈ຺ຉາຍ ອຠາເວນາຕິ ‘‘ສກ຺ກາ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ອຸປມໍ ກາຕຸ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕາຍ ປຸຈ຺ຉາຍ ອຠາເວນ ນ ກຕາ ອຸປມາ. ຘມ຺ມເທສນາປຣິໂຍສາເນຕິ ສນ຺ນິປຕິຕປຣິສາຍ ຍຖາຣທ຺ຘຘມ຺ມເທສນາຍ ປຣິໂຍສາເນ.

໔໙. ນວເມ ປຠສ຺ສຣນ຺ຕິ ປຣິໂຍທາຕໍ ສຠາວປຣິສຸທ຺ຘຏ຺ເຐນ. ເຕນາຫ – ‘‘ປຓ຺ຑຣໍ ປຣິສຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ. ປຠສ຺ສຣຕາທໂຍ ນາມ ວຓ຺ຓຘາຕຸຍໍ ລພ຺ຠນກວິເສສາຕິ ອາຫ – ‘‘ກິໍ ປນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວຓ຺ໂຓ ນາມ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ? ອິຕໂຣ ອຣູປຕາຍ ‘‘ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປຣິຍາຍກຖາ ອຍໍ ຕາທິສສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິສຸທ຺ຘຠາວນາທີປນາຍາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນີລາທີນ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ໂສ ເອວໍ ສມາຫິເຕ ຈິຕ຺ເຕ ປຣິສຸທ຺ເຘ ປຣິໂຍທາເຕ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໔໓-໒໔໔; ມ. ນິ. ໑.໓໘໔-໓໘໖, ໔໓໑-໔໓໓; ປາຣາ. ໑໒-໑໓) ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ອິທມ຺ປິ ນິຣຸປກ຺ກິເລສຕາຍ ປຣິສຸທ຺ຘນ຺ຕິ ປຠສ຺ສຣ’’ນ຺ຕິ. ກິໍ ປນ ຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕໍ ນິຣຸປກ຺ກິເລສນ຺ຕິ? ອາມ ສຠາວໂຕ ນິຣຸປກ຺ກິເລສໍ, ອາຄນ຺ຕຸກອຸປກ຺ກິເລສວເສນ ປນ ສິຍາ ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ຕຎ຺ຈ ໂຂ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຕໂນ ເຕສຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠາວໂຕ ປຸພ຺ເພ ‘‘ອິທ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ປຈ຺ຈາມສນວເສນ ‘‘ຕ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຈ-ສທ຺ໂທ ອຕ຺ຖູປນຍເນ. ໂຂ-ສທ຺ໂທ ວຈນາລງ຺ກາເຣ, ອວຘາຣເຓ ວາ. ວກ຺ຂມານສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ນິຈ຺ຉິຕຠາວໂຕ ຠວງ຺ຄຈິຕ຺ເຕນ ສຫາວຏ຺ຐານາຠາວໂຕ ອຸປກ຺ກິເລສານໍ ອາຄນ຺ຕຸກຕາຕິ ອາຫ – ‘‘ອສຫຊາເຕຫີ’’ຕິອາທິ. ຣາຄາທໂຍ ອຸເປຈ຺ຈ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານໍ ກິລິສ຺ສນ຺ຕິ ວິພາເຘນ຺ຕິ ອຸປຕາເປນ຺ຕິ ຈາຕິ ອາຫ – ‘‘ອຸປກ຺ກິເລເສຫີຕິ ຣາຄາທີຫີ’’ຕິ. ຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕສ຺ສ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ອຸປກ຺ກິເລເສຫິ ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐຕາ ນາມ ນຕ຺ຖິ ອສໍສຏ຺ຐຠາວໂຕ, ເອກສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ນຕາຍ ປນ ສິຍາ ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐຕາປຣິຍາໂຍຕິ ອາຫ – ‘‘ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐໍ ນາມາຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ອຸປມາຍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຕນ ຠິນ຺ນສນ຺ຕານຄຕາຍປິ ນາມ ອິຣິຍາຍ ໂລເກ ຄາຣຍ຺ຫຕາ ທິສ຺ສຕິ, ປເຄວ ເອກສນ຺ຕານຄຕາຍ ອິຣິຍາຍາຕິ ອິມໍ ວິເສສໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ຊວນກ຺ຂເຓ…ເປ… ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐໍ ນາມ ໂຫຕີ’’ຕິ.

໕໐. ທສເມ ຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕເມວ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ປຠສ຺ສຣມິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕເມວ. ຍທຄ຺ເຄນ ຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕໍ ຕາທິສປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐໍ ນາມ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕທຄ຺ເຄນ ຕພ຺ພິຘຸຣປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ອຸປກ຺ກິເລສໂຕ ວິມຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ອຸປກ຺ກິເລເສຫິ ວິປ຺ປມຸຕ຺ຕໍ ນາມ ໂຫຕີ’’ຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ນວມສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ປຓິຫິຕອຈ຺ຉວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.