໒. ນີວຣຓປ຺ປຫານວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ

໑໑. ທຸຕິຍສ຺ສາຕິ ທຸຕິຍວຄ຺ຄສ຺ສ. ເອກຘມ຺ມມ຺ປີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ເອກສຠາວມ຺ປີ’’ຕິ ອິມິນາ ສຠາວຕ຺ໂຖຍໍ ຘມ຺ມສທ຺ໂທ ‘‘ກຸສລາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍາຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ຍທຄ຺ເຄນ ຈ ສຠາວຕ຺ໂຖ, ຕທຄ຺ເຄນ ນິສ຺ສຕ຺ຕຕ຺ໂຖ ສິທ຺ໂຘ ເອວາຕິ ‘‘ນິສ຺ສຕ຺ຕຏ຺ເຐນ ຘມ຺ໂມ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຠນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຘມ຺ມປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຎ຺ຫິ ອຕ຺ຖໂຕ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ວາ ສິຍາ. ໂສ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຄຫຓາກາເຣນ ສຸຠນ຺ຕິ, ເຕນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕນກສ຺ສ ອຎ຺ຎສ຺ສ ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ສຸຠນິມິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓໍ ວາ ສຸຠນິມິຕ຺ຕໍ. ອິຏ຺ຐຎ຺ຫິ ອິຏ຺ຐາກາເຣນ ວາ ຄຍ຺ຫມານໍ ຣູປາທິອາຣມ຺ມຓໍ ‘‘ສຸຠນິມິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອາຣມ຺ມຓເມວ ເຈຕ຺ຖ ນິມິຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ – ‘‘ສຸຠນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຣາຄຏ຺ຐານິຍໍ ອາຣມ຺ມຓ’’ນ຺ຕິ. ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ ວາ-ສທ຺ໂທ ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ນິປາຕານໍ. ຠິຍ຺ໂຍຠາວາຍາຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຠາວາຍ. ເວປຸລ຺ລາຍາຕິ ວິປຸລຠາວາຍ, ວຑ຺ຒິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຊາໂຕ ນິຊ຺ຊາໂຕ. ເສສປທານິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນານິ. ກາເມສູຕິ ປຎ຺ຈສຸ ກາມຄຸເຓສຸ. ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທຕິ ກາມສງ຺ຂາໂຕ ຉນ຺ໂທ, ນ ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາຉນ຺ໂທ ນ ຘມ຺ມຈ຺ຉນ຺ໂທ. ກາມນວເສນ ຣຊ຺ຊນວເສນ ຈ ກາໂມ ເອວ ຣາໂຄ ກາມຣາໂຄ. ກາມນວເສນ ນນ຺ທນວເສນ ຈ ກາໂມ ເອວ ນນ຺ທີຕິ ກາມນນ຺ທີ. ກາມນວເສນ ຕຓ຺ຫາຍນວເສນ ຈ ກາມຕຓ຺ຫາ. ອາທິສທ຺ເທນ ‘‘ກາມສ຺ເນໂຫ ກາມປຣິຬາໂຫ ກາມມຸຈ຺ຉາ ກາມຊ຺ໂຌສານ’’ນ຺ຕິ ເອເຕສໍ ປທານໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ກາມຕ຺ຖໍ ວິທິຕ຺ວາ ສິເນຫນຏ຺ເຐນ ກາມສ຺ເນໂຫ, ປຣິຬາຫນຏ຺ເຐນ ກາມປຣິຬາໂຫ, ມຸຈ຺ຉນຏ຺ເຐນ ກາມມຸຈ຺ຉາ, ຄິລິຕ຺ວາ ປຣິນິຏ຺ຐາປນຏ຺ເຐນ ກາມຊ຺ໂຌສານໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ເອວ ກຸສລປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ນີວຣຓຏ຺ເຐນ ກາມຈ຺ຉນ຺ທນີວຣຓໍ, ໂສຕິ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ. ອສມຸທາຈາຣວເສນາຕິ ອສມຸທາຈາຣຠາເວນ. ອນນຸຠູຕາຣມ຺ມຓວເສນາຕິ ‘‘ອິທໍ ນາເມຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຖຸວເສນ ອຸຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ອນນຸຠູຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ວເສນ. ຣູປສທ຺ທາທິເຠທໍ ປນ ອາຣມ຺ມຓໍ ເອກສ຺ມິມ຺ປິ ອຕ຺ຕຠາເວ ອນນຸຠູຕໍ ນາມ ນຕ຺ເຖວ, ກິມງ຺ຄໍ ປນ ອນາທິມຕິ ສໍສາເຣ.

ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອສມຸທາຈາຣວເສນ ຈາ’’ຕິອາທິ, ຕໍ ອຕິສໍຂິຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຠວຄ຺ຄຫເຓນ ມຫຄ຺ຄຕຠໂວ ຄຫິໂຕ. ໂສ ຫິ ໂອຬາຣິກກິເລສສມຸທາຈາຣຣຫິໂຕ. ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມກຕາທິກາເລ ປາຣິວາສິກກາເລ ຈ ຈຣິຕພ຺ພານິ ທ຺ເວອສີຕິ ຂຸທ຺ທກວຕ຺ຕານິ ນາມ. ນ ຫິ ຕານິ ສພ຺ພາສຸ ອວຕ຺ຖາສຸ ຈຣິຕພ຺ພານິ, ຕສ຺ມາ ຕານິ ນ ມຫາວຕ຺ເຕສຸ ອນ຺ໂຕຄຘານີຕິ ‘‘ຈຸທ຺ທສ ມຫາວຕ຺ຕານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ອາຄນ຺ຕຸກວຕ຺ຕອາວາສິກຄມິກ-ອນຸໂມທນຠຕ຺ຕຄ຺ຄ- ປິຓ຺ຑຈາຣິກອາຣຎ຺ຎກເສນາສນຊນ຺ຕາຆຣວຈ຺ຈກຸຏິອຸປຊ຺ຌາຍ- ສທ຺ຘິວິຫາຣິກອາຈຣິຍ-ອນ຺ເຕວາສິກວຕ຺ຕານີຕິ ເອຕານິ ຈຸທ຺ທສ ມຫາວຕ຺ຕານິ ນາມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຕຣານິ ປນ ‘‘ປາຣິວາສິການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ວຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎາເປສ຺ສາມີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໗໕) ອາຣຠິຕ຺ວາ ‘‘ນ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ພໍ, ນ ຉມາຍໍ ຈງ຺ກມນ຺ເຕ ຈງ຺ກເມ ຈງ຺ກມິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໘໑) ວຸຕ຺ຕານິ ປກຕຕ຺ເຕ ຈຣິຕພ຺ພວຕ຺ຕານິ ຉສຏ຺ຐິ, ຕໂຕ ປຣໍ ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ປາຣິວາສິເກນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປາຣິວາສິກວຸຑ຺ຒຕເຣນ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘິໍ, ມູລາຍປຏິກສ຺ສນາຣເຫນ, ມານຕ຺ຕາຣເຫນ, ມານຕ຺ຕຈາຣິເກນ, ອພ຺ຠານາຣເຫນ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ທິໍ ເອກຈ຺ຉນ຺ເນ ອາວາເສ ວຕ຺ຖພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທີນິ ປກຕຕ຺ເຕ ຈຣິຕພ຺ເພຫິ ອນຎ຺ຎຕ຺ຕາ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ອຄເຓຕ຺ວາ ປາຣິວາສິກວຸຑ຺ຒຕຣາທີສຸ ປຸຄ຺ຄລນ຺ຕເຣສຸ ຈຣິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ເຕສໍ ວເສນ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ເອເກກໍ ກຕ຺ວາ ຄຓິຕານິ ປຎ຺ຈາຕິ ເອກສຕ຺ຕຕິວຕ຺ຕານິ. ອຸກ຺ເຂປນີຍກມ຺ມກຕວຕ຺ເຕສຸ ວຕ຺ຕປຎ຺ຎາປນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ນ ປກຕຕ຺ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຠິວາທນໍ ປຈ຺ຈຸຏ຺ຐານໍ…ເປ… ປິຏ຺ຐິປຣິກມ຺ມໍ ສາທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ອຠິວາທນາທີນໍ ອສ຺ສາທິຍນໍ ເອກໍ, ‘‘ນ ປກຕຕ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ສີລວິປຕ຺ຕິຍາ ອນຸທ຺ຘໍເສຕພ຺ໂພ’’ຕິອາທີນິ (ຈູຬວ. ໕໑) ຈ ທສາຕິ ເອວໍ ທ຺ວາສີຕິ ໂຫນ຺ຕິ. ເອເຕສ຺ເວວ ປນ ການິຈິ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມກຕາທິວຕ຺ຕານິ ການິຈິ ປາຣິວາສິກາທິວຕ຺ຕານີຕິ ອຄ຺ຄຫິຕຄ຺ຄຫເຓນ ທ຺ວາວີສຕິວຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ຈຸທ຺ທສ ມຫາວຕ຺ຕານີ’’ຕິ ວຕ຺ວາປິ ‘‘ອາຄນ຺ຕຸກຄມິກວຕ຺ຕານິ ຈາ’’ຕິ ອິເມສໍ ວິສຸໍ ຄຫຓໍ ອິມານິ ອຠິຓ຺ຫໍ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ກຕ຺ວາ. ກິເລໂສ ໂອກາສໍ ນ ລຠຕິ ສພ຺ພທາ ວຕ຺ຕປ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍໍເຍວ ພ຺ຍາວຏຈິຕ຺ຕຕາຍ. ອໂຍນິໂສມນສິກາຣນ຺ຕິ ອນິຈ຺ຈາທີສຸ ‘‘ນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປວຕ຺ຕໍ ອນຸປາຍມນສິກາຣໍ. ສຕິໂວສ຺ສຄ຺ຄນ຺ຕິ ສຕິຍາ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ, ສຕິວິຣຫນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວມ຺ປີຕິ ວກ຺ຂມານາເປກ຺ຂາຍ ອວຸຕ຺ຕສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ ປິ-ສທ຺ໂທ.

ອນຸສນ຺ຘິວເສນາຕິ ປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘິອາທິອນຸສນ຺ຘິວເສນ. ປຸພ຺ພາປຣວເສນາຕິ ປຸພ຺ພາປຣຄນ຺ຖສລ຺ລກ຺ຂຓວເສນ. ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອາຈຣິຍມຸຂໂຕ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ. ສຊ຺ຌາຍນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອາຈຣິຍມຸຂໂຕ ອຸຄ຺ຄຫິຕຄນ຺ຖໍ ສຊ຺ຌາຍນ຺ຕສ຺ສ. ວາເຈນ຺ຕສ຺ສາຕິ ປາຬິໍ ຕທຕ຺ຖຎ຺ຈ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາປນວເສນ ປເຣສໍ ວາເຈນ຺ຕສ຺ສ. ເທເສນ຺ຕສ຺ສາຕິ ເທສນາວເສນ ປເຣສໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ຕສ຺ສ. ປກາເສນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ສໍສຍຏ຺ຐາເນ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕານໍ ຍາຖາວໂຕ ອຕ຺ຖໍ ປກາເສນ຺ຕສ຺ສ. ກິເລໂສ ໂອກາສໍ ນ ລຠຕິ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວໍ ຄນ຺ຖກມ຺ເມສຸເຍວ ພ຺ຍາວຏຈິຕ຺ຕຕາຍ. ເອວມ຺ປີຕິ ວຸຕ຺ຕສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ ປິ-ສທ຺ໂທ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ.

ຘຸຕງ຺ຄຘໂຣ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ປກາເສຕິ ‘‘ເຕຣສ ຘຸຕງ຺ຄຄຸເຓ ສມາທາຍ ວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ. ພາຫຸລ຺ລາຍາຕິ ຈີວຣາທິປຈ຺ຈຍພາຫຸລ຺ລາຍ. ຍຖາ ຈີວຣາທໂຍ ປຈ຺ຈຍາ ພຫຸລໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕຖາ ອາວຕ຺ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິຫີນຊ຺ຌານສ຺ສາຕິ ຌານນ຺ຕຣາຍກເຣນ ວິສຠາຄຣູປທສ຺ສນາທິນາ ເກນຈິ ນິມິຕ຺ເຕນ ປຣິຫີນຊ຺ຌານສ຺ສ. ວິສ຺ສຏ຺ຐຊ຺ຌານສ຺ສາຕິ ອສມາປຊ຺ຊນວເສນ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕຊ຺ຌານສ຺ສ. ຠສ຺ສາທີສູຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຄຓສງ຺ຄຓິກນິທ຺ທານວກມ຺ມາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ສຕ຺ຕສຸ ວາ ອນຸປສ຺ສນາສູຕິ ເອຕ຺ຖ ສຕ຺ຕ ອນຸປສ຺ສນາ ນາມ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາ ທຸກ຺ຂານຸປສ຺ສນາ ອນຕ຺ຕານຸປສ຺ສນາ ນິພ຺ພິທານຸປສ຺ສນາ ວິຣາຄານຸປສ຺ສນາ ນິໂຣຘານຸປສ຺ສນາ ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄານຸປສ຺ສນາ ຂຍານຸປສ຺ສນາ ວຍານຸປສ຺ສນາ ວິປຣິຓາມານຸປສ຺ສນາ ອນິມິຕ຺ຕານຸປສ຺ສນາ ອປ຺ປຓິຫິຕານຸປສ຺ສນາ ສຸຎ຺ຎຕານຸປສ຺ສນາ ອຘິປຎ຺ຎາຘມ຺ມວິປສ຺ສນາ ຍຖາຠູຕຎາຓທສ຺ສນໍ ອາທີນວານຸປສ຺ສນາ ປຏິສງ຺ຂານຸປສ຺ສນາ ວິວຏ຺ຏານຸປສ຺ສນາຕິ ອິມາສຸ ອຏ຺ຐາຣສສຸ ມຫາວິປສ຺ສນາສຸ ອາທິໂຕ ວຸຕ຺ຕາ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາທິ-ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄານຸປສ຺ສນາປຣິຍນ຺ຕາ ສຕ຺ຕ. ເອຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄສໍວຓ຺ຓນາໂຕ (ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໒.໗໔໑) ຄເຫຕພ຺ພໍ.

ອນາເສວນຕາຍາຕິ ປຸຣິມຕ຺ຕຠາເວ ຌາເນນ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕກິເລສສ຺ສ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທິອາເສວນາຍ ອຠາວໂຕ. ອນນຸຠູຕປຸພ຺ພນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ອນນຸຠູຕປຸພ຺ພໍ. ຊາໂຕຕິ ເອຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ ສຎ຺ຊາໂຕຕິອາທິ. ນນຸ ຈ ຂຓິກຕ຺ຕາ ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ຕງ຺ຂຓໍເຍວ ອວສ຺ສໍ ນິໂຣຘສມ຺ຠວໂຕ ນິຣຸທ຺ເຘ ຈ ຕສ຺ມິໍ ປຸນ ອຎ຺ຎສ຺ເສວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ຈ ກຖໍ ຕສ຺ສ ປຸນປ຺ປຸນຠາໂວ ຣາສິຠາໂວ ຈາຕິ ອາຫ – ‘‘ຕຕ຺ຖ ສກິໍ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ’’ຕິອາທິ. ອຏ຺ຐານເມຕນ຺ຕິ ອກາຣຓເມຕໍ. ເຍນ ກາຣເຓນ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ນ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ນິຣຸທ຺ໂຘ ຈ ສ຺ເວວ ປຸນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສຕິ, ຕາທິສໍ ກາຣຓໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຣາຄຏ຺ຐານິຍນ຺ຕິ ຣາຄຊນກໍ. ອນິຈ຺ຈາທີສຸ ນິຈ຺ຈາທິວເສນ ວິປຣີຕມນສິກາໂຣ, ອິຘ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣຕິ ອາຫ – ‘‘ອນິຈ຺ເຈ ນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣຕິ ອນຸປາຍມນສິກາໂຣ, ກຸສລຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອກາຣຓຠູໂຕ ມນສິກາໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປ຺ປຖມນສິກາໂຣຕິ ກຸສລຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອມຄ຺ຄຠູໂຕ ມນສິກາໂຣ. ສຈ຺ຈວິປ຺ປຏິກູເລນາຕິ ສຈ຺ຈາຠິສມຍສ຺ສ ອນຸນຸໂລມວເສນ. ອາວຊ຺ຊນາຕິອາທິນາ ອາວຊ຺ຊນາຍ ປຈ຺ຈຍຠູຕາ ຕໂຕ ປຸຣິມຸປ຺ປນ຺ນາ ມໂນທ຺ວາຣິກາ ອກຸສລຊວນປ຺ປວຕ຺ຕິ ຜລໂວຫາເຣນ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕສ຺ສ ຫິ ວເສນ ສາ ອກຸສລປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ໂຫຕິ. ອາວຊ຺ຊນາຕິ ຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕໍ ອາວຊ຺ຊຍຕີຕິ ອາວຊ຺ຊນາ. ອນຸ ອນຸ ອາວຊ຺ເຊຕີຕິ ອນ຺ວາວຊ຺ຊນາ. ຠວງ຺ຄາຣມ຺ມຓໂຕ ອຎ຺ຎໍ ອາຠຸຊຕີຕິ ອາໂຠໂຄ. ສມນ຺ນາຫຣຕີຕິ ສມນ຺ນາຫາໂຣ. ຕເທວາຣມ຺ມຓໍ ອຕ຺ຕານໍ ອນຸພນ຺ຘິຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ມນສິ ກໂຣຕິ ຐເປຕີຕິ ມນສິກາໂຣ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣຕິ ອຍໍ ອນຸປາຍອຸປ຺ປຖມນສິກາຣລກ຺ຂໂຓ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ນາມ ວຸຈ຺ຈຕິ.

໑໒. ທຸຕິເຍ ຠຕ຺ຕພ຺ຍາປຕ຺ຕິ ວິຍາຕິ ຠຕ຺ຕສ຺ສ ປູຕິຠາເວນ ວິປ຺ປກາຣປ຺ປຕ຺ຕິ ວິຍ, ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ພ຺ຍາປຊ຺ຊນນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວິກາຣຠາວາປາທນໍ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ປກຕິວິຊຫນຠາໂວ’’ຕິ. ພ຺ຍາປຊ຺ຊຕິ ເຕນ ຈິຕ຺ຕໍ ປູຕິກຸມ຺ມາສາທໂຍ ວິຍ ປຸຣິມປກຕິໍ ຊຫຕີຕິ ພ຺ຍາປາໂທ. ປຏິໂຆເຍວ ອຸປຣູປຣິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານສ຺ສ ປຏິຆສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕຠາວໂຕ ປຏິຆນິມິຕ຺ຕໍ, ປຏິຆສ຺ສ ຈ ກາຣຓຠູຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ປຏິຆນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ປຏິຆສ຺ສປິ ປຏິຆາຣມ຺ມຓສ຺ສປິ ເອຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ອຏ຺ຐກຖາຍນ຺ຕິ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ.

໑໓. ຕຕິເຍ ຖິນຕາ ຖິນໍ, ສປ຺ປິປິຓ຺ໂຑ ວິຍ ອວິປ຺ຜາຣິກຕາຍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຆນຠາໂວ ພທ຺ຘຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເມຘຕີຕິ ມິທ຺ຘໍ, ອກມ຺ມຎ຺ຎຠາເວນ ຫິໍສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຍາ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອກລ຺ຍຕາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໑໖໒) ຖິນສ຺ສ, ‘‘ຍາ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ກາຍສ຺ສ ອກລ຺ຍຕາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໑໖໓) ຈ ມິທ຺ຘສ຺ສ ອຠິຘມ຺ເມ ນິທ຺ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອກມ຺ມຎ຺ຎຕາ ຖິນໍ, ຕິຓ຺ຓໍ ຂນ຺ຘານໍ ອກມ຺ມຎ຺ຎຕາ ມິທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ. ສຕິປິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎາວິປ຺ປໂຍເຄ ຈິຕ຺ຕກາຍລຫຸຕາທີນໍ ວິຍ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການໍ ຍຖາກ຺ກມໍ ຕໍຕໍວິເສໂສ ສິຍາ, ຍາ ເຕສໍ ອກລ຺ຍຕາທີນໍ ວິເສສປຈ຺ຈຍຕາ, ອຍເມເຕສໍ ສຠາໂວຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກປິມິທ຺ຘສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ວິຠາເວຕິ ‘‘ປຈລາຍິກຠາວສ຺ສາ’’ຕິ. ອກ຺ຂິທລານໍ ປຈລຠາວໍ ກໂຣຕີຕິ ປຈລາຍິໂກ, ປຈລາຍິກສ຺ສ ຠາໂວ ປຈລາຍິກຠາໂວ, ປຈລາຍິກຕ຺ຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຸຠິນ຺ນນ຺ຕິ ຖິນມິທ຺ຘານໍ. ‘‘ວິຕ຺ຖາໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອກລ຺ຍຕາຕິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຄິລານຠາໂວ. ຄິລາໂນ ຫິ ອກລ຺ຍໂກຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວິນເຍປິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ນາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອກລ຺ຍໂກ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑໕໑). ກາລໍ ຂມຕີຕິ ຫິ ກລ຺ຍໍ, ອໂຣຄຕາ, ຕສ຺ສໍ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ກລ຺ຍໂກ, ນ ກລ຺ຍໂກ ອກລ຺ຍໂກ. ອກມ຺ມຎ຺ຎຕາຕິ ຈິຕ຺ຕເຄລຎ຺ຎສງ຺ຂາໂຕວ ອກມ຺ມຎ຺ຎຕາກາໂຣ. ໂອລີຍນາຕິ ໂອລີຍນາກາໂຣ. ອິຣິຍາປຖູປຕ຺ຖມ຺ຠິຕຎ຺ຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ອິຣິຍາປຖໍ ສນ຺ຘາເຣຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕໍ ຣຸກ຺ເຂ ວຄ຺ຄຸລິ ວິຍ ຂີເລ ລຄ຺ຄິຕຜາຓິຕວາຣໂກ ວິຍ ຈ ໂອລີຍຕິ ລມ຺ພຕິ, ຕສ຺ສ ຕໍ ອາກາຣໍ ສນ຺ຘາຍ – ‘‘ໂອລີຍນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທຸຕິຍປທໍ ອຸປສຄ຺ເຄນ ວຑ຺ຒິຕໍ. ກາຍສ຺ສາຕິ ເວທນາທິກ຺ຂນ຺ຘຕ຺ຕຍສງ຺ຂາຕສ຺ສ ນາມກາຍສ຺ສ. ອກລ຺ຍຕາ ອກມ຺ມຎ຺ຎຕາຕິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ເມໂຆ ວິຍ ອາກາສໍ ໂອນຍ຺ຫຕີຕິ ໂອນາໂຫ. ໂອນຍ຺ຫຕີຕິ ຈ ຉາເທຕິ ອວຕ຺ຖຣຕິ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສພ຺ພໂຕຠາເຄນ ໂອນາໂຫຕິ ປຣິໂຍນາໂຫ. ອຣຕິອາທີນໍ ອຕ຺ໂຖ ວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໘໕໖) ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕປາຬິຍາ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ວຸຕ຺ຕໍ ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ປນ຺ເຕສູຕິ ທູເຣສຸ, ວິວິຕ຺ເຕສຸ ວາ. ອຘິກຸສເລສູຕິ ສມຖວິປສ຺ສນາຘມ຺ເມສຸ. ອຣຕີຕິ ຣຕິປ຺ປຏິກ຺ເຂໂປ. ອຣຕິຕາຕິ ອຣມນາກາໂຣ. ອນຠິຣຕີຕິ ອນຠິຣຕຠາໂວ. ອນຠິຣມນາຕິ ອນຠິຣມນາກາໂຣ. ອຸກ຺ກຓ຺ຐິຕາຕິ ອຸກ຺ກຓ຺ຐນາກາໂຣ. ປຣິຕສ຺ສິຕາຕິ ອຸກ຺ກຓ຺ຐນວເສເນວ ປຣິຕສ຺ສນາ, ອຸກ຺ກຓ຺ຐິຕສ຺ເສວ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫາຍນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຣິຕສ຺ສິຕາຕິ ວາ ກມ຺ປນາ. ຕນ຺ທີຕິ ຊາຕິອາລສິຍໍ, ປກຕິອາລສິຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຫິ ກຸສລກຣເຓ ກາຍສ຺ສ ອວິປ຺ຜາຣິກຕາ ລີນຕາ ຊາຕິອາລສິຍໍ ຕນ຺ທີ ນາມ, ນ ໂຣຄອຸຕຸຊາທີຫິ ກາຍເຄລຎ຺ຎໍ. ຕນ຺ທິຍນາຕິ ຕນ຺ທິຍນາກາໂຣ. ຕນ຺ທິມນຕາຕິ ຕນ຺ທິຍາ ອຠິຠູຕຈິຕ຺ຕຕາ. ອລສສ຺ສ ຠາໂວ ອາລສ຺ຍໍ, ອາລສ຺ຍາຍນາກາໂຣ ອາລສ຺ຍາຍນາ. ອາລສ຺ຍາຍິຕສ຺ສ ຠາໂວ ອາລສ຺ຍາຍິຕຕ຺ຕໍ. ອິຕິ ສພ຺ເພຫິປິ ອິເມຫິ ປເທຫິ ກິເລສວເສນ ກາຍາລສິຍໍ ກຖິຕໍ. ຖິນມິທ຺ຘກາຣຓານຎ຺ຫິ ຣາຄາທິກິເລສານໍ ວເສນ ນາມກາຍສ຺ສ ອາລສິຍໍ, ຕເທວ ຣູປກາຍສ຺ສາປີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຊມ຺ຠນາຕິ ຜນ຺ທນາ. ປຸນປ຺ປຸນໍ ຊມ຺ຠນາ ວິຊມ຺ຠນາ. ອານມນາຕິ ປຸຣໂຕ ນມນາ. ວິນມນາຕິ ປຈ຺ຉໂຕ ນມນາ. ສນ຺ນມນາຕິ ສມນ຺ຕໂຕ ນມນາ. ປຓມນາຕິ ຍຖາ ຕນ຺ຕໂຕ ອຸຏ຺ຐິຕເປສກາໂຣ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິເທວ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸຊຸໍ ກາຍໍ ອຸສ຺ສາເປຕິ, ເອວໍ ກາຍສ຺ສ ອຸທ຺ຘໍ ຐປນາ. ພ຺ຍາຘິຍກນ຺ຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນພ຺ຍາຘິຕາ. ອິຕິ ສພ຺ເພຫິປິ ອິເມຫິ ປເທຫິ ຖິນມິທ຺ຘກາຣຓານໍ ຣາຄາທິກິເລສານໍ ວເສນ ກາຍພທ຺ຘນເມວ ກຖິຕໍ. ຠຸຕ຺ຕາວິສ຺ສາຕິ ຠຸຕ຺ຕວໂຕ. ຠຕ຺ຕມຸຈ຺ຉາຕິ ຠຕ຺ຕເຄລຎ຺ຎໍ. ພລວຠຕ຺ເຕນ ຫິ ມຸຈ຺ຉາປຕ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕິ. ຠຕ຺ຕກິລມໂຖຕິ ຠຕ຺ເຕນ ກິລນ຺ຕຠາໂວ. ຠຕ຺ຕປຣິຬາໂຫຕິ ຠຕ຺ຕທຣໂຖ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ສມເຍ ປຣິຬາຫຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸປຫຕິນ຺ທ຺ຣິໂຍ ໂຫຕິ, ກາໂຍ ຊີຣຕີຕິ. ກາຍທຸຏ຺ຐຸລ຺ລນ຺ຕິ ຠຕ຺ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ກາຍສ຺ສ ອກມ຺ມຎ຺ຎຕໍ. ອກລ຺ຍຕາຕິອາທິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ລີນນ຺ຕິ ອວິປ຺ຜາຣິກຕາຍ ປຏິກຸຏິຕໍ. ອິຕເຣ ທ຺ເວ ອາກາຣຠາວນິທ຺ເທສາ. ຖິນນ຺ຕິ ສປ຺ປິປິຓ຺ໂຑ ວິຍ ອວິປ຺ຜາຣິກຕາຍ ຆນຠາເວນ ຐິຕໍ. ຖິຍນາຕິ ອາກາຣນິທ຺ເທໂສ. ຖິຍິຠາໂວ ຖິຍິຕຕ຺ຕໍ, ອວິປ຺ຜາຣວເສເນວ ພທ຺ຘຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິເມຫິ ປນ ສພ຺ເພຫິປິ ປເທຫິ ຖິນມິທ຺ຘກາຣຓານໍ ຣາຄາທິກິເລສານໍ ວເສນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຄິລານາກາໂຣ ກຖິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຸຣິມາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຘມ຺ມາຕິ ອຣຕິ, ຕນ຺ທີ, ວິຊມ຺ຠິຕາ, ຠຕ຺ຕສມ຺ມໂທຕິ ເອເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຘມ຺ມາ. ຍທາ ຖິນມິທ຺ຘໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ຕທາ ອຣຕິອາທີນມ຺ປິ ສມ຺ຠວໂຕ ‘‘ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ ປນ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໔. ຈຕຸຕ຺ເຖ ອຸທ຺ທຕສ຺ສ ຠາໂວ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈໍ. ຍສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ວເສນ ອຸທ຺ຘຕໍ ໂຫຕິ ຈິຕ຺ຕໍ, ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ວາ ຘມ຺ມາ, ໂສ ຘມ຺ໂມ ອຸທ຺ທຈ຺ຈໍ. ກຸຈ຺ຉິຕໍ ກຕໍ ກຸກຕໍ, ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ສຸຈຣິຕຎ຺ຈ. ອກຕມ຺ປິ ຫິ ກຸກຕເມວ. ເອວຎ຺ຫິ ວຕ຺ຕາໂຣ ໂຫນ຺ຕິ ‘‘ຍໍ ມຍາ ນ ກຕໍ, ຕໍ ກຸກຕ’’ນ຺ຕິ. ເອວໍ ກຕາກຕໍ ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ສຸຈຣິຕຎ຺ຈ ກຸກຕໍ, ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ວິປ຺ປຏິສາຣວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ປນ ຈິຕ຺ຕໍ ອິຘ ກຸກຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ສ ຠາໂວ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ. ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸທ຺ຘຕາກາໂຣຕິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອວູປສມາກາໂຣວ ວຸຕ຺ໂຕ. ອວູປສມລກ຺ຂຓຎ຺ຫິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈໍ. ຍຖາປວຕ຺ຕສ຺ສ ກຕາກຕາກາຣວິສິຏ຺ຐສ຺ສ ທຸຈ຺ຈຣິຕສຸຈຣິຕສ຺ສ ອນຸໂສຈນວເສນ ວິຣູປໍ ປຏິສຣຓໍ ວິປ຺ປຏິສາໂຣ. ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈສ຺ສປິ ກຕາກຕານຸໂສຈນວເສນ ຈິຕ຺ຕວິກ຺ເຂປຠາວໂຕ ອວູປສມາກາໂຣ ສມ຺ຠວຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ເຈຕໂສ ອວູປສໂມຕິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈສ຺ເສວຕໍ ນາມ’’ນ຺ຕິ. ສ຺ເວວ ຈ ເຈຕໂສ ອວູປສໂມຕິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈເມວ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ. ຕຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນວ ອຕ຺ຕນາ ສຫຊາຕໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ອຍໍ ປນ ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍຕາ ຈ ປຸຣິມຸປ຺ປນ຺ນວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ.

໑໕. ປຎ຺ຈເມ ວິຄຕາ ຈິກິຈ຺ຉາ ອສ຺ສາຕິ ວິຈິກິຈ຺ຉາ. ສຠາວໍ ວິຈິນນ຺ໂຕ ຕາຍ ກິຈ຺ຉຕີຕິ ວາ ວິຈິກິຈ຺ຉາ.

໑໖. ຉຏ຺ເຐ ເຫຕຸໍ ວາ ປຈ຺ຈຍໍ ວາ ນ ລຠຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ເຫຕຸຄ຺ຄຫເຓນ ຊນກໍ ກາຣຓມາຫ, ປຈ຺ຈຍຄ຺ຄຫເຓນ ອນຸປາລນກໍ ກາຣຓໍ. ເຫຕຸນ຺ຕິ ວາ ອຸປາທານກາຣຓໍ. ປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ສຫກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕນ຺ຕິ ກິເລສໍ. ວິວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ວິວຏ຺ຏາຠິມຸຂໍ ຈິຕ຺ຕໍ ເປເສຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒນ຺ໂຕ ອຣຫຕ຺ຕຜລໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ຠິກ຺ຂາຍ ຈຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ຠິກ຺ຂາຈາໂຣ, ໂຄຈຣຄາມສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ, ຕສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂາຈາເຣ. ວຍໍ ອາຄມ຺ມາຕິ ທາຣຠຣຓານຸຣູປໍ ວຍໍ ອາຄມ຺ມ. ອາຍູຫນ຺ໂຕຕິ ອຸປຈິນນ຺ໂຕ. ອງ຺ຄາຣປກ຺ກນ຺ຕິ ວີຕຈ຺ຈິກງ຺ຄາເຣສຸ ປກ຺ກໍ. ກິໍ ນາເມຕນ຺ຕິ ຠິກ຺ຂູ ຄຣຫນ຺ໂຕ ອາຫ. ຊີວມານເປຕກສຕ຺ໂຕຕິ ຊີວມາໂນ ຫຸຕ຺ວາ ‘‘ເຕເນວ ອຕ຺ຕຠາເວນ ເປຕຠາວໍ ປຕ຺ຕສຕ຺ໂຕ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ປຣິກປ຺ປວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ກຸຏນ຺ຕິ ປານີຍຆຏໍ. ຍາວ ທາຣຸຓນ຺ຕິ ອຕິວິຍ ທາຣຸຓໍ. ວິປາໂກ ກີທິໂສ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ຕຍາ ກຕກມ຺ມສ຺ສ ອາຍຕິໍ ອນຸຠວິຕພ຺ພວິປາໂກ ກີທິໂສ ຠວິສ຺ສຕິ.

ວິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາຕິ ເຉທນເຠທນາທີຫິ ວິນາເສຕ຺ວາ. ທີປກມິຄປກ຺ຂິໂນຕິ ອຕ຺ຕໂນ ນິສິນ຺ນຠາວສ຺ສ ທີປນໂຕ ເອວໍລທ຺ຘນາມາ ມິຄປກ຺ຂິໂນ, ເຍນ ອຣຎ຺ຎໍ ເນຕ຺ວາ ເນສາໂທ ເຕສໍ ສທ຺ເທນ ອາຄຕາຄເຕ ມິຄປກ຺ຂິໂນ ວຘິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫາຕິ. ເຖຣນ຺ຕິ ຈູຬປິຓ຺ຑປາຕິກຕິສ຺ສຕ຺ເຖຣໍ. ອິທ຺ຘິຍາ ອຠິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາຕິ ອຘິຏ຺ຐານາທິວເສນ ອິທ຺ຘິໍ ອຠິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາ. ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ເຈຕໍ ກຣຓວຈນໍ. ອຄ຺ຄິປປຏິກນ຺ຕິ ອຈ຺ຈິກຣຓໍ, ວິປ຺ຜຸລິງ຺ຄນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ເສວາຕິ ອນາທເຣ ສາມິວຈນໍ. ຕສ຺ສ ເຖຣສ຺ສາຕິ ຕສ຺ສ ມິລກ຺ຂຕິສ຺ສຕ຺ເຖຣສ຺ສ. ຕສ຺ສາຕິ ຕສ຺ສາ ອຄ຺ຄິປປຏິກາຍ. ປຏິພລສ຺ສາຕິ ອຸຄ຺ຄຫຓສຊ຺ຌາຍາທີສຸ ປຏິພລສ຺ສ. ທຸກ຺ຂໍ ອຸປນິສາ ກາຣຓເມຕິສ຺ສາຕິ ທຸກ຺ຂູປນິສາ, ທຸກ຺ຂນິພນ຺ຘນາ ທຸກ຺ຂເຫຕຸກາ ສທ຺ຘາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ວຕ຺ຕມຸເຂນ ກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ກຖິຕຕ຺ຕາ ‘‘ວຕ຺ຕສີເສ ຐຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປລາລວຣຓກນ຺ຕິ ປລາລປຸຎ຺ຊໍ.

ອາຣມ຺ຠຖາຕິ ສມຖວິປສ຺ສນາທີສຸ ວີຣິຍໍ ກໂຣຖ. ນິກ຺ກມຖາຕິ ໂກສຊ຺ຊໂຕ ນິກ຺ຂມຖ, ກາມານໍ ວາ ປນູທນາຍ ນິກ຺ຂມຖ, ອຸຠເຍນປິ ວີຣິຍເມວ ວຸຕ຺ຕໍ. ວີຣິຍຎ຺ຫິ ອາຣມ຺ຠນກວເສນ ອາຣມ຺ໂຠ, ໂກສຊ຺ຊໂຕ ນິກ຺ຂມນວເສນ ‘‘ນິກ຺ກໂມ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຸຎ຺ຊຖ ພຸທ຺ຘສາສເນຕິ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ປຣິຍຕ຺ຕິປຏິປຕ຺ຕິປຏິເວຘສງ຺ຂາເຕ ຕິວິຘສາສເນ ຍຸຎ຺ຊຖ ໂຍຄໍ ກໂຣຖ. ເອວມນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ຕາ ມຈ຺ຈຸໂນ ເສນໍ ຘຸນາຖ ວິທ຺ຘໍເສຖ. ຕຕ຺ຖ ມຈ຺ຈຸໂນ ເສນນ຺ຕິ –

‘‘ກາມາ ເຕ ປຐມາ ເສນາ, ທຸຕິຍາ ອຣຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ;

ຕຕິຍາ ຂຸປ຺ປິປາສາ ເຕ, ຈຕຸຕ຺ຖີ ຕຓ຺ຫາ ປວຸຈ຺ຈຕິ.

‘‘ປຎ຺ຈມໍ ຖິນມິທ຺ຘໍ ເຕ, ຉຏ຺ຐາ ຠີຣູ ປວຸຈ຺ຈຕິ;

ສຕ຺ຕມີ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ເຕ, ມກ຺ໂຂ ຖມ຺ໂຠ ເຕ ອຏ຺ຐໂມ.

‘‘ລາໂຠ ສິໂລໂກ ສກ຺ກາໂຣ,

ມິຈ຺ຉາລທ຺ໂຘ ຈ ໂຍ ຍໂສ;

ໂຍ ຈຕ຺ຕານໍ ສມຸກ຺ກໍເສ,

ປເຣ ຈ ອວຊານາຕິ.

‘‘ເອສາ ນມຸຈິ ເຕ ເສນາ, ກຓ຺ຫສ຺ສາຠິປ຺ປຫາຣິນີ;

ນ ນໍ ອສູໂຣ ຊິນາຕິ, ເຊຕ຺ວາ ຈ ລຠເຕ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໔໓໘-໔໔໑) –

ເອວມາຄຕໍ ກາມາທິເຠທໍ ມຈ຺ຈຸໂນ ເສນໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍສ຺ມາ ອາທິໂຕວ ອຄາຣິຍຠູເຕ ສຕ຺ເຕ ວຕ຺ຖຸກາເມສຸ ກິເລສກາມາ ໂມສຍນ຺ຕິ, ເຕ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ອນຄາຣິຍຠາວໍ ອຸປຄຕານໍ ປນ຺ເຕສຸ ເສນາສເນສຸ ອຎ຺ຎຕຣຎ຺ຎຕເຣສຸ ວາ ອຘິກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ ອຣຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ປພ຺ພຊິເຕນ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ອຠິຣຕິ ທຸກ຺ກຣາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໓໑). ຕໂຕ ເຕ ປຣປ຺ປຏິພທ຺ຘຊີວິກຕ຺ຕາ ຂຸປ຺ປິປາສາ ພາຘຕິ, ຕາຍ ພາຘິຕານໍ ປຣິເຍສນຕຓ຺ຫາ ຈິຕ຺ຕໍ ກິລມຍຕິ. ອຖ ເນສໍ ກິລນ຺ຕຈິຕ຺ຕານໍ ຖິນມິທ຺ຘໍ ໂອກ຺ກມຕິ, ຕໂຕ ວິເສສມນຘິຄຈ຺ຉນ຺ຕານໍ ທຸຣຠິສມ຺ຠເວສຸ ອຣຎ຺ຎວນປຕ຺ເຖສຸ ປນ຺ເຕສຸ ເສນາສເນສຸ ວິຫຣຕໍ ອຸຕ຺ຣາສສຎ຺ຎິຕາ ຠີຣຸ ຊາຍຕິ. ເຕສໍ ອຸສ຺ສງ຺ກິຕປຣິສງ຺ກິຕານໍ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ວິເວກຣສມນສ຺ສາທຍມານານໍ ວິຫຣຕໍ ‘‘ນ ສິຍາ ນຸ ໂຂ ເອສ ມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ປຏິປຕ຺ຕິຍໍ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຕໍ ວິໂນເທຕ຺ວາ ວິຫຣຕໍ ອປ຺ປມຕ຺ຕເກນ ວິເສສາຘິຄເມນ ມານມກ຺ຂຖມ຺ຠາ ຊາຍນ຺ຕິ. ເຕປິ ວິໂນເທຕ຺ວາ ວິຫຣຕໍ ຕໂຕ ອຘິກຕຣໍ ວິເສສາຘິຄມນໍ ນິສ຺ສາຍ ລາຠສກ຺ກາຣສິໂລກາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ລາຠາທີຫິ ມຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຘມ຺ມປ຺ປຕິຣູປການິ ປກາເສນ຺ໂຕ ມິຈ຺ຉາຍສໍ ອຘິຄນ຺ຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຐິຕາ ຊາຕິອາທີຫິ ອຕ຺ຕານໍ ອຸກ຺ກໍເສນ຺ຕິ, ປຣໍ ວມ຺ເຠນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ກາມາທີນໍ ປຐມເສນາທິຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນຬາຄາຣນ຺ຕິ ນເຬຫິ ວິນທ຺ຘຕິຓຈ຺ຉນ຺ນເຄຫໍ.

ວິຫສ຺ສຕີຕິ ອຸຄ຺ຄຫຓສຊ຺ຌາຍນມນສິກາຣາທີຫິ ວິຫຣິສ຺ສຕິ. ຊາຕິສໍສາຣນ຺ຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຊາຕິສງ຺ຂາຕສໍສາຣວຏ຺ຏໍ. ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕໍ ກຣິສ຺ສຕີຕິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ອນ຺ຕສງ຺ຂາຕໍ ນິພ຺ພານໍ ສຈ຺ຉິກຣິສ຺ສຕິ. ປລາລປຸຎ຺ຊາຫນ຺ຕິ ປລາລປຸຎ຺ຊໍ ອຫນ຺ຕິ ປທຈ຺ເຉໂທ. ຕຕິຍໍ ຐານນ຺ຕິ ອນາຄາມິຜລໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ.

ຕິວສ຺ສຠິກ຺ຂຸກາເລຕິ ອຸປສມ຺ປທໂຕ ຕີຓິ ວສ຺ສານິ ອສ຺ສາຕິ ຕິວສ຺ໂສ, ຕິວສ຺ໂສ ຈ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຈາຕິ ຕິວສ຺ສຠິກ຺ຂຸ, ຕສ຺ສ, ເຕນ ວາ ອຸປລກ຺ຂິໂຕ ກາໂລ ຕິວສ຺ສຠິກ຺ຂຸກາໂລ, ຕສ຺ມິໍ. ຍທາ ໂສ ຕິວສ຺ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ນາມ ໂຫຕິ, ຕທາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກມ຺ມໍ ກໂຣຕີຕິ ຠາວນາກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ. ຄນ຺ຖກມ຺ມນ຺ຕິ ຄນ຺ຖວິສຍໍ ອຸຄ຺ຄຫຓາທິກມ຺ມໍ. ປິຓ຺ຑາປຈິຕິໍ ກຕ຺ວາຕິ ອນ຺ໂຕວສ຺ເສ ເຕມາສໍ ທິນ຺ນປິຓ຺ຑສ຺ສ ກິເລສກ຺ຂຍກຣເຓນ ອປຈິຕິໍ ປູຊໍ ກຕ຺ວາ. ປິຓ຺ຑາປຈິຕິໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ຫິ ຠິກ຺ຂຸ ເຍຫິ ອຕ຺ຕໂນ ໂຍ ປິຓ຺ຑປາໂຕ ທິນ຺ໂນ, ເຕສໍ ຕສ຺ສ ມຫປ຺ຜລຠາວໍ ອິຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕານເມວ ກິເລສກ຺ຂຍກຣເຓນ ວິໂສເຘຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕິ.

ມຫາຠູຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ປູຊາວຈໂນ ມຫນ຺ຕສທ຺ໂທ, ຠູຕີຕິ ຈ ນາເມກເທເສນ ຕິສ຺ສຠູຕິຕ຺ເຖຣໍ ອາລປຕິ. ຠວຕິ ຫິ ນາເມກເທເສນປິ ໂວຫາໂຣ ຍຖາ ‘‘ເທວທຕ຺ໂຕ ທຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ມຫາຠູຕີຕິ ວາ ປິຍສມຸທາຫາໂຣ, ໂສ ມຫຕິ ຠູຕິ ວິຠູຕິ ປຸຎ຺ຎຎາຓາທິສມ຺ປທາ ອສ຺ສາຕິ ມຫາຠູຕິ. ຉນ຺ນໍ ເສປຓ຺ຓິຄຈ຺ຉມູລນ຺ຕິ ສາຂາປລາສາທີຫິ ຉນ຺ນໍ ຆນຈ຺ຉາຍໍ ເສປຓ຺ຓິຄຈ຺ຉມູລໍ. ອສຸຠກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ປາທກໍ ກຕ຺ວາຕິ ເກສາທິອສຸຠໂກຏ຺ຐາສຠາວນາຍ ປຏິລທ຺ຘໍ ອຸປຈາຣສມາຘິໍ ອປ຺ປນາສມາຘິໍ ວາ ປາທກໍ ກຕ຺ວາ. ອສຸຠວິສຍໍ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານາທິກມ຺ມເມເວຕ຺ຖ ອຸປຣິ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພຠາວນາກມ຺ມສ຺ສ ກາຣຓຠາວໂຕ ຐານນ຺ຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ.

ສຫສ຺ສທ຺ວິສຫສ຺ສສງ຺ຂາມຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ມຫາຄເຓ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຕໂນ ວສນຏ຺ຐານໂຕ ເຖຣສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວສນຏ຺ຐານໂຕ ອາກາເສນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວິຫາຣສມີເປ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ທິວາຏ຺ຐາເນ ນິສິນ຺ນຕ຺ເຖຣສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ. ກິໍ ອາຄໂຕສີຕິ ກິໍກາຣຓາ ອາຄໂຕສິ. ສພ຺ເພສຸ ຣຕ຺ຕິທິວສຠາເຄສຸ ໂອກາສໍ ອລຠນ຺ໂຕຕິ ໂສ ກິຣ ເຖໂຣ ‘‘ຕຸຍ຺ຫໍ ໂອກາໂສ ນ ຠວິສ຺ສຕິ, ອາວຸໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ‘‘ວິຕກ຺ກມາຬເກ ຐິຕກາເລ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສາມິ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ຐາເນ ອຎ຺ເຎ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ຠິກ຺ຂາຈາຣມຄ຺ເຄ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ຕຕ຺ຣາປິ ອຎ຺ເຎ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ທຸປຏ຺ຏນິວາສນຏ຺ຐາເນ, ສງ຺ຆາຏິປາຣຸປນຏ຺ຐາເນ, ປຕ຺ຕນີຫຣຓຏ຺ຐາເນ, ຄາເມ ຈຣິຕ຺ວາ ອາສນສາລາຍ ຍາຄຸປີຕກາເລ, ຠນ຺ເຕຕິ. ຕຕ຺ຖາປິ ເຖຣາ ອຕ຺ຕໂນ ກງ຺ຂໍ ວິໂນເທນ຺ຕິ, ອາວຸໂສຕິ. ອນ຺ໂຕຄາມໂຕ ນິກ຺ຂມນກາເລ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສາມິ, ຠນ຺ເຕຕິ. ຕຕ຺ຣາປິ ອຎ຺ເຎ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອາວຸໂສຕິ. ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ, ຠນ຺ເຕຕິ. ໂຠຊນສາລາຍ ຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈປຣິໂຍສາເນ, ຠນ຺ເຕ. ທິວາຏ຺ຐາເນ ປາທໂຘວນກາເລ, ຠນ຺ເຕຕິ. ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອຣຸຓາ ອປເຣ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອາວຸໂສຕິ. ທນ຺ຕກຏ຺ຐໍ ຄເຫຕ຺ວາ ມຸຂໂຘວນຕ຺ຖໍ ຄມນກາເລ, ຠນ຺ເຕຕິ. ຕທາປິ ອຎ຺ເຎ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ. ມຸຂໍ ໂຘວິຕ຺ວາ ອາຄມນກາເລ, ຠນ຺ເຕຕິ. ຕຕ຺ຣາປິ ອຎ຺ເຎ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສນ຺ຕີຕິ. ເສນາສນໍ ປວິສິຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນກາເລ, ຠນ຺ເຕຕິ. ຕຕ຺ຣາປິ ອຎ຺ເຎ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອາວຸໂສຕິ. ເອວໍ ສພ຺ເພສຸ ຣຕ຺ຕິທິວສຠາເຄສຸ ຍາຈມາໂນ ໂອກາສໍ ນ ລຠິ, ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເອວໍ ໂອກາເສ ອສຕິ ມຣຓສ຺ສ ກຖໍ ໂອກາສໍ ລຠິສ຺ສຖາ’’ຕິ. ຠນ຺ເຕ, ນນຸ ມຸຂໍ ໂຘວິຕ຺ວາ ເສນາສນໍ ປວິສິຕ຺ວາ ຕໂຍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປລ຺ລງ຺ເກ ອຸຓ຺ຫາເປຕ຺ວາ ໂຍນິໂສມນສິກາຣກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕານໍ ໂອກາສລາເຠນ ຠວິຕພ຺ພໍ ສິຍາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ວທຕິ. ມຓິວຓ຺ເຓຕິ ອິນ຺ທນີລມຓິວຓ຺ເຓ.

ຆເຏນ຺ຕສ຺ເສວາຕິ ວາຍາມນ຺ຕສ຺ເສວ. ວິສຸທ຺ຘິປວາຣຓນ຺ຕິ ‘‘ປຣິສຸທ຺ໂຘ ອຫ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕໍ ວິສຸທ຺ຘິປວາຣຓໍ. ອຣຫນ຺ຕານເມວ ເຫສາ ປວາຣຓາ. ກາຬກໍ ວາຕິ ມຫນ຺ຕໍ ກາຬກໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ, ຕິລໂກ ວາຕິ ຂຸທ຺ທກໍ ສນ຺ຘາຍ. ອຸຠເຍນປິ ສີລສ຺ສ ປຣິສຸທ຺ຘຠາວເມວ ວິຠາເວຕິ.

ປຘານກມ຺ມິກາຕິ ປຘານກມ຺ເມ ນິຍຸຕ຺ຕາ. ລທ຺ຘມຄ຺ຄນ຺ຕິ ລທ຺ຘູປາຍໍ, ປຐມເມວ ລທ຺ຘູປເທສນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອປຕ຺ຕານີຕິ ຉຑ຺ຑິຕານິ. ອລາພູເນວ ສາຣເທຕິ ສຣທກາເລ ວາຕາຕປຫຕານິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິປ຺ປກິຓ຺ຓອລາພູນິ ວິຍ. ກາໂປຕການີຕິ ກໂປຕກວຓ຺ຓານິ. ຕານິ ທິສ຺ວານ ກາ ຣຕີຕິ ຕານິ ເອວຣູປານິ ອຏ຺ຐີນິ ທິສ຺ວາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ກາ ນາມ ຣຕິ, ນນຸ ອປ຺ປມຕ຺ຕກາປິ ຣຕິ ກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິເຍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸຕິຍກຖໍ ອກຖິຕປຸພ຺ໂພຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວຸຑ຺ຒຕເຣນ ສທ຺ຘິໍ ວຸຕ຺ຕວຈນສ຺ສ ປຈ຺ຈນີກໍ ທຸຕິຍກຖໍ ອກຖິຕປຸພ຺ໂພ.

ຕທງ຺ເຄນ, ຕທງ຺ຄສ຺ສ ປຫານໍ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານໍ. ຍຎ຺ຫິ ຣຕ຺ຕິຠາເຄ ສມຸຊ຺ຊລິເຕນ ທີເປນ ອນ຺ຘກາຣສ຺ສ ວິຍ ເຕນ ເຕນ ວິປສ຺ສນາຍ ອວຍວຠູເຕນ ຎາຓງ຺ເຄນ ປຏິປກ຺ຂວເສເນວ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ປຫາຕພ຺ພຘມ຺ມສ຺ສ ປຫານມິທໍ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານໍ ນາມ. ຍຖາ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທໂຍ ນ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍຸຏ຺ຐາຍ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ເອວໍ ປຣິຍຸຏ຺ຐານສ຺ສ ນິເສຘນໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິກຣຓໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານໍ. ຍຎ຺ຫິ ສເສວາເລ ອຸທເກ ປກ຺ຂິຕ຺ເຕນ ຆເຏນ ເສວາລສ຺ສ ວິຍ ເຕນ ເຕນ ໂລກິຍສມາຘິນາ ນີວຣຓາທີນໍ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ມານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນມິທໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານໍ ນາມ. ສມ຺ມາ ອຸປຈ຺ຉິຊ຺ຊນ຺ຕິ ເອເຕນ ກິເລສາຕິ ສມຸຈ຺ເຉໂທ, ປຫີຍນ຺ຕິ ເອເຕນ ກິເລສາຕິ ປຫານໍ, ສມຸຈ຺ເຉທສງ຺ຂາຕໍ ປຫານໍ ນິຣວເສສປ຺ປຫານນ຺ຕິ ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານໍ. ຍຎ຺ຫິ ອສນິວິຈກ຺ກາຠິຫຕສ຺ສ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ວິຍ ອຣິຍມຄ຺ຄຎາເຓນ ສໍໂຍຊນາທີນໍ ຘມ຺ມານໍ ຍຖາ ນ ປຸນ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເອວໍ ປຫານມິທໍ ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານໍ ນາມ. ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠຕິ ວູປສມ຺ມຕິ ກິເລສທຣໂຖ ເອຕາຍາຕິ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິ, ຜລໍ, ສາເຍວ ປຫານນ຺ຕິ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິປ຺ປຫານໍ. ສພ຺ເພ ກິເລສາ ສພ຺ພສງ຺ຂຕາ ວາ ນິສ຺ສຣນ຺ຕິ ອປຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ນິສ຺ສຣຓໍ, ນິພ຺ພານໍ, ຕເທວ ປຫານນ຺ຕິ ນິສ຺ສຣຓປ຺ປຫານໍ. ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠຍມານນ຺ຕິ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠໍ ກິເລສວູປສມໍ ກຸຣຸມານໍ. ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕເຣຫີຕິ ຕທງ຺ຄວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານານໍ ໂລກິຍຕ຺ຕາ, ອິຕເຣສໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ.

ນິມີຍຕິ ຜລໍ ເອເຕນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນຏ຺ຐາເນ ປກ຺ຂິປມານໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ນິມິຕ຺ຕໍ, ກາຣຓສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອສຸຠສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕໍ, ອສຸຠເມວ ວາ ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອສຸຠນິມິຕ຺ຕໍ. ອສຸຠນິສ຺ສິຕມ຺ປິ ຫິ ຌານໍ ນິສ຺ສິເຕ ນິສ຺ສຍໂວຫາເຣນ ອສຸຠນ຺ຕິ ໂວຫຣີຍຕິ ຍຖາ ‘‘ມຎ຺ຈາ ອຸກ຺ກຸຏ຺ຐິໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ທສສຸ ອສຸເຠສຸ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ສາຣມ຺ມຓໍ ປຐມຊ຺ຌານ’’ນ຺ຕິ. ອນິຈ຺ເຈ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ອິມິນາ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ໂຍນິໂສມນສິກາຣໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຫຏ຺ຐາ ເຈຕ຺ຖ ອິຘ ຈ ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣສ຺ສ ໂຍນິໂສມນສິກາຣສ຺ສ ຈ ຄຫຓໍ ນິຣວເສສທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ກຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕສຸ ປນ ອສຸເຠ ‘‘ອສຸຠ’’ນ຺ຕິ ມນສິກາໂຣ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕ, ຕທນຸກູລຕ຺ຕາ ວາ ອິຕເຣສມ຺ປິ ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເອກາທສສຸ ອສຸເຠສຸ ປຏິກູລາກາຣສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ, ຍຖາ ວາ ຕຕ຺ຖ ອຸຄ຺ຄຫນິມິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕຖາ ປຏິປຕ຺ຕິ ອສຸຠນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຄ຺ຄໂຫ. ອຸປຈາຣປ຺ປນາວຫາຍ ອສຸຠຠາວນາຍ ອນຸຍຸຎ຺ຊນໍ ອສຸຠຠາວນານຸໂຍໂຄ. ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎຸໂນ ຖິນມິທ຺ຘາຠິຠວາຠາວາ ໂອຕາຣໍ ອລຠມາໂນ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ປຫີຍຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ໂຠຊນນິສ຺ສິຕໍ ປນ ອາຫາເຣ ປຏິກູລສຎ຺ຎໍ, ຕພ຺ພິປຣິຓາມສ຺ສ ຕທາຘາຣສ຺ສ ຕສ຺ສ ຈ ອຸທຣິຍຠູຕສ຺ສ ອສຸຠຕາທສ຺ສນໍ, ກາຍສ຺ສ ຈ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກຕາທສ຺ສນໍ ໂຍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ໂສ ວິເສສໂຕ ໂຠຊເນ ປມາຓຎ຺ຎູ ນາມ, ຕສ຺ສ ຈ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ປຫີຍເຕວ. ທສວິຘຎ຺ຫິ ອສຸຠນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ປາກຏວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາຍຄຕາສຕິໍ ປນ ຄເຫຕ຺ວາ ເອກາທສວິຘມ຺ປິ ອສຸຠນິມິຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອຠຸຕ຺ວາ ອຸທກໍ ປິເວຕິ ປານີຍສ຺ສ ໂອກາສທານຕ຺ຖໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຎ຺ຈ ອາໂລເປ ອຠຸຕ຺ວາ ປານີຍໍ ປິເວຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຈຕຸນ຺ນໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ອາໂລປານໍ ໂອກາເສ ສຕີ’’ຕິ. ອຠິຘມ຺ມຏີກາກາເຣນ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຎ຺ຈ ອາໂລເປ, ຠຸຕ຺ວານ ອຸທກໍ ປິເວ’’ຕິ ປາຐໍ ປຣິກປ຺ເປຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຖາ ອຕ຺ໂຖ ວຓ຺ຓິໂຕ, ໂສ ອຏ຺ຐກຖາຍ ນ ສເມຕິ. ອສຸຠກມ຺ມິກຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ທນ຺ຕຏ຺ຐິທສ຺ສາວີ.

໑໗. ສຕ຺ຕເມ ມິຊ຺ຊຕິ ຫິຕຜຣຓວເສນ ສິນິຍ຺ຫຕີຕິ ມິຕ຺ໂຕ, ຫິເຕສີ ປຸຄ຺ຄໂລ, ຕສ຺ມິໍ ມິຕ຺ເຕ ຠວາ, ມິຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ເອສາຕິ ເມຕ຺ຕາ, ຫິເຕສິຕາ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ເມຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອປ຺ປນາປິ ອຸປຈາໂຣປິ ວຏ຺ຏຕິ ສາຘາຣຓວຈນຠາວໂຕຕິ ອາຫ – ‘‘ເມຕ຺ຕາຕິ ເອຕ຺ຕາວຕາ ປຸພ຺ພຠາໂຄປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ. ອປິ-ສທ຺ໂທ ອປ຺ປນໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕິ. ອປ຺ປນໍ ອປ຺ປຕ຺ຕາຍ ເມຕ຺ຕາຍ ສຸຏ຺ຐຸ ມຸຈ຺ຈນສ຺ສ ອຠາວໂຕ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕີຕິ ‘‘ອປ຺ປນາວ ອຘິປ຺ເປຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສຕ຺ເຕສຸ ເມຕ຺ຕາຍນສ຺ສ ຫິຕູປສໍຫາຣສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນໍ ປວຕ຺ຕນໍ ເມຕ຺ຕານິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຄ຺ຄໂຫ. ປຐມຸປ຺ປນ຺ໂນ ເມຕ຺ຕາມນສິກາໂຣ ປຣໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສ຺ສ ກາຣຓຠາວໂຕ ເມຕ຺ຕາມນສິກາໂຣວ ເມຕ຺ຕານິມິຕ຺ຕໍ. ກມ຺ມໍເຍວ ສກໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ກມ຺ມສ຺ສກາ, ສຕ຺ຕາ, ຕພ຺ຠາໂວ ກມ຺ມສ຺ສກຕາ, ກມ຺ມທາຍາທຕາ. ໂທສເມຕ຺ຕາສຸ ຍາຖາວໂຕ ອາທີນວານິສໍສານໍ ປຏິສງ຺ຂານວີມໍສາ ອິຘ ປຏິສງ຺ຂານໍ. ເມຕ຺ຕາວິຫາຣີກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕວນ຺ຕຕາ ອິຘ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາ. ໂອທິສ຺ສກອໂນທິສ຺ສກທິສາຜຣຓານນ຺ຕິ ອຕ຺ຕອຕິປິຍມຊ຺ຌຕ຺ຕເວຣິວເສນ ໂອທິສ຺ສກຕາ, ສີມາສມ຺ເຠເທ ກເຕ ອໂນທິສ຺ສກຕາ, ເອກາທິທິສາຜຣຓວເສນ ທິສາຜຣຓຕາ ເມຕ຺ຕາຍ ອຸຄ຺ຄຫເຓ ເວທິຕພ຺ພາ. ວິຫາຣຣຈ຺ຉຄາມາທິວເສນ ວາ ໂອທິສ຺ສກທິສາຜຣຓໍ. ວິຫາຣາທິອຸທ຺ເທສຣຫິຕໍ ປຸຣຕ຺ຖິມາທິທິສາວເສນ ອໂນທິສ຺ສກທິສາຜຣຓໍ. ເອວໍ ວາ ທ຺ວິຘາ ອຸຄ຺ຄຫຓໍ ສນ຺ຘາຍ – ‘‘ໂອທິສ຺ສກອໂນທິສ຺ສກທິສາຜຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸຄ຺ຄໂຫ ຈ ຍາວ ອຸປຈາຣາ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຸຄ຺ຄຫິຕາຍ ອາເສວນາ ຠາວນາ. ຕຕ຺ຖ ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ, ປາຓາ, ຠູຕາ, ປຸຄ຺ຄລາ, ອຕ຺ຕຠາວປຣິຍາປນ຺ນາຕິ ເອເຕສໍ ວເສນ ປຎ຺ຈວິຘາ. ເອເກກສ຺ມິໍ ອເວຣາ ໂຫນ຺ຕຸ, ອພ຺ຍາປຊ຺ຌາ, ອນີຆາ, ສຸຂີ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິຫຣນ຺ຕູຕິ ຈຕຸຘາ ປວຕ຺ຕິໂຕ ວີສຕິວິຘາ ອໂນຘິໂສຜຣຓາ ເມຕ຺ຕາ. ສພ຺ພາ ອິຕ຺ຖິໂຍ, ປຸຣິສາ, ອຣິຍາ, ອນຣິຍາ, ເທວາ, ມນຸສ຺ສາ, ວິນິປາຕິກາຕິ ສຕ຺ຕາຘິກຣຓວເສນ ປວຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕວິຘາ ອຏ຺ຐວີສຕິວິຘາ ວາ, ທສຫິ ທິສາຫິ ທິສາຘິກຣຓວເສນ ປວຕ຺ຕາ ທສວິຘາ ຈ, ເອເກກາຍ ວາ ທິສາຍ ສຕ຺ຕາທິອິຕ຺ຖາທິອເວຣາທິເຠເທນ ອສີຕາຘິກຈຕຸສຕປ຺ປເຠທາ ຈ ໂອຘິໂສຜຣຓາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເມຕ຺ຕໍ ຠາເວນ຺ຕສ຺ສາຕິ ເມຕ຺ຕາຌານໍ ຠາເວນ຺ຕສ຺ສ. ຕ຺ວໍ ເອຕສ຺ສ ກຸທ຺ໂຘຕິອາທິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາວິຘິທສ຺ສນໍ. ອປ຺ປຏິຈ຺ຉິຕປເຫຓກໍ ວິຍາຕິ ອສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕປຓ຺ຓາກາຣໍ ວິຍ. ປຏິສງ຺ຂາເນຕິ ວີມໍສາຍໍ. ວຕ຺ຕນິອຏວິຍໍ ອຕ຺ຕຄຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສທິເສ.

໑໘. ອຏ຺ຐເມ ກຸສລຘມ຺ມສມ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ປຏ຺ຐປນສຠາວຕາຍ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂານໍ ວິໂສສນສຠາວຕາຍ ຈ ອາຣມ຺ຠຘາຕຸອາທິໂຕ ປວຕ຺ຕວີຣິຍນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ປຐມາຣມ຺ຠວີຣິຍ’’ນ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ປຐມາຣມ຺ຠມຕ຺ຕສ຺ສ ໂກສຊ຺ຊວິຘມນໍ ຖາມຄມນຎ຺ຈ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ໂກສຊ຺ຊໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕຕ຺ຕາ ຕໂຕ ພລວຕຣ’’ນ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ອປຣາປຣຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ລທ຺ຘາເສວນໍ ອຸປຣູປຣິ ວິເສສໍ ອາວຫນ຺ຕໍ ອຕິວິຍ ຖາມຄຕເມວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ປຣໍ ປຣໍ ຐານໍ ອກ຺ກມນໂຕ ຕໂຕປິ ພລວຕຣ’’ນ຺ຕິ. ປນູທນາຍາຕິ ນີຫຣຓາຍ. ຍຖາ ມຫໂຕ ປລິຆສ຺ສ ອຸຄ຺ຆາຏກຊນສ຺ສ ມຫນ຺ໂຕ ອຸສ຺ສາໂຫ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ, ເອວມິຘາປີຕິ ‘‘ນິກ຺ກໂມ ເຈຕໂສ ປລິຆຸຄ຺ຆາຏນາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຫາປຣກ຺ກໂມ ເອວ ປເຣນ ກຕໍ ພນ຺ຘນໍ ຉິນ຺ເທຍ຺ຍ, ເອວມິຘາປີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ປຣກ຺ກໂມ ເຈຕໂສ ພນ຺ຘນຈ຺ເຉທນາຍາ’’ຕິ.

ອາຣທ຺ຘໍ ສໍສາຘິຕໍ ປຣິປູຣິຕໍ ວີຣິຍໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ອາຣທ຺ຘວີຣິໂຍ, ນິປ຺ຜນ຺ນວີຣິໂຍ, ອາຣທ຺ຘໍ ປຏ຺ຐປິຕໍ ວີຣິຍໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ອາຣທ຺ຘວີຣິໂຍ. ວີຣິຍາຣມ຺ຠປ຺ປສຸໂຕຕິ ອາຫ – ‘‘ອາຣທ຺ຘວີຣິຍສ຺ສາຕິ ປຣິປຸຓ຺ຓວີຣິຍສ຺ສເຈວ ປຄ຺ຄຫິຕວີຣິຍສ຺ສ ຈາ’’ຕິ. ຈຕຸໂທສາປຄຕນ຺ຕິ ອຕິລີນຕາທີຫິ ຈຕູຫິ ໂທເສຫິ ອປຄຕໍ. ຈຕຸໂທສາປຄຕຕ຺ຕເມວ ວິຠາເວຕິ ‘‘ນ ຈ ອຕິລີນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ. ອຕິລີນຎ຺ຫິ ຠາວນາຈິຕ຺ຕໍ ໂກສຊ຺ຊປກ຺ຂິກໍ ສິຍາ, ອຕິປຄ຺ຄຫິຕຎ຺ຈ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິກໍ. ຠາວນາວີຖິໍ ອນຊ຺ໂຌຄາເຫຕ຺ວາ ສງ຺ໂກຈາປຕ຺ຕິ ອຕິລີນຕາ. ອຊ຺ໂຌຄາເຫຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕສງ຺ໂກໂຈ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ສໍຂິຕ຺ຕຕາ. ອຕິປຄ຺ຄຫິຕຕາ ອຈ຺ຈາຣທ຺ຘວີຣິຍຕາ. ພຫິທ຺ຘາ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຕາ ພຫິວິສຏວິຕກ຺ການຸຘາວນາ. ຕເທຕໍ ວີຣິຍໍ ຈງ຺ກມາທິກາຍິກປ຺ປໂຍຄາວຫໍ ກາຍິກໍ, ຕທຎ຺ຎໍ ເຈຕສິກໍ. ຣຕ຺ຕິທິວສ຺ສ ປຎ຺ຈ ໂກຏ຺ຐາເສຕິ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສາຍນ຺ຫປຐມມຊ຺ຌິມປຈ຺ຉິມຍາມສງ຺ຂາເຕ ປຎ຺ຈ ໂກຏ຺ຐາເສ. ຕທຸຠຍມ຺ປີຕິ ກາຍິກໍ ເຈຕສິກຎ຺ຈ ວີຣິຍໍ. ມິລກ຺ຂຕິສ຺ສຕ຺ເຖຣສ຺ສ ມຫາສີວຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຈ ວຕ຺ຖຸ ເຫຏ຺ຐາ ທສ຺ສິຕເມວ.

ປີຕິມລ຺ລກຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ປນ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ໂສ ກິຣ ຄິຫິກາເລ ມລ຺ລຍຸທ຺ຘາຍ ອາຫິຓ຺ຑນ຺ໂຕ ຕີສຸ ຣຊ຺ເຊສຸ ປຏາກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕມ຺ພປຓ຺ຓິທີປໍ ອາຄມ຺ມ ຣາຊານໍ ທິສ຺ວາ ຣຎ຺ຎາ ກຕານຸຄ຺ຄໂຫ ເອກທິວສໍ ກິລຎ຺ຈກາສນສາລາທ຺ວາເຣນ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ‘‘ຣູປໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ນ ຕຸມ຺ຫາກໍ, ຕໍ ປຊຫຖ, ຕໍ ໂວ ປຫີນໍ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໓໓-໓໔; ໔.໑໐໒; ມ. ນິ. ໑.໒໔໗) ນຕຸມ຺ຫາກວຄ຺ຄໍ ສຸຕ຺ວາ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ເນວ ກິຣ ຣູປໍ ອຕ຺ຕໂນ, ນ ເວທນາ’’ຕິ. ໂສ ຕໍເຍວ ອງ຺ກຸສໍ ກຕ຺ວາ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ມຫາວິຫາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ຍາຈິຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິໂຕ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ທ຺ເວມາຕິກາ ປຄຸຓໍ ກຕ຺ວາ ຕິໍສ ຠິກ຺ຂູ ຄເຫຕ຺ວາ ອວຣວາລິຍອງ຺ຄຓໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສມຓຘມ຺ມໍ ອກາສິ. ປາເທສຸ ອວຫນ຺ເຕສຸ ຊຓ຺ຓຸເກຫິ ຈງ຺ກມຕິ. ຕເມນໍ ຣຕ຺ຕິໍ ເອໂກ ມິຄລຸທ຺ທໂກ ‘‘ມິໂຄ’’ຕິ ມຎ຺ຎມາໂນ ປຫຣິ, ສຕ຺ຕິ ວິນິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຄຕາ. ໂສ ຕໍ ສຕ຺ຕິໍ ຫຣາເປຕ຺ວາ ປຫາຣມຸຂານິ ຕິຓວຏ຺ຏິຍາ ປູຣາເປຕ຺ວາ ປາສາຓປິຏ຺ຐິຍໍ ອຕ຺ຕານໍ ນິສີທາເປຕ຺ວາ ໂອກາສໍ ກາເຣຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ສຫ ປຏິສມ຺ຠິທາຫິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ອຸກ຺ກາສິຕສທ຺ເທນ ອາຄຕານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ພ຺ຍາກຣິຕ຺ວາ ອິມໍ ອຸທານໍ ອຸທາເນສິ –

‘‘ຠາສິຕໍ ພຸທ຺ຘເສຏ຺ຐສ຺ສ, ສພ຺ພໂລກຄ຺ຄວາທິໂນ;

ນ ຕຸມ຺ຫາກໍ ອິທໍ ຣູປໍ, ຕໍ ຊເຫຍ຺ຍາຖ ຠິກ຺ຂໂວ. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໗໓; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໐໖);

‘‘ອນິຈ຺ຈາ ວຕ ສງ຺ຂາຣາ, ອຸປ຺ປາທວຍຘມ຺ມິໂນ;

ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ເຕສໍ ວູປສໂມ ສຸໂຂ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໗໓; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໐໖; ເຖຣຄາ. ໑໑໖໘);

ກຸຏຸມ຺ພິຍປຸຕ຺ຕຕິສ຺ສຕ຺ເຖຣສ຺ສປິ ວຕ຺ຖຸ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສາວຕ຺ຖິຍໍ ກິຣ ຕິສ຺ໂສ ນາມ ກຸຏຸມ຺ພິຍປຸຕ຺ໂຕ ຈຕ຺ຕາລີສ ຫິຣຎ຺ຎໂກຏິໂຍ ປຫາຍ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຄາມເກ ອຣຎ຺ເຎ ວິຫຣຕິ, ຕສ຺ສ ກນິຏ຺ຐຠາຕຸຠຣິຍາ ‘‘ຄຈ຺ຉຖ, ນໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຖາ’’ຕິ ປຎ຺ຈສເຕ ໂຈເຣ ເປເສສິ, ເຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເຖຣໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ນິສີທິໍສຸ. ເຖໂຣ ອາຫ – ‘‘ກສ຺ມາ ອາຄຕຕ຺ຖ ອຸປາສກາ’’ຕິ? ຕໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປສ຺ສາມາຕິ. ປາຏິໂຠຄໍ ເມ ອຸປາສກາ ຄເຫຕ຺ວາ ອຊ຺ເຊກຣຕ຺ຕິໍ ຊີວິຕໍ ເທຖາຕິ. ໂກ ເຕ, ສມຓ, ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ປາຏິໂຠໂຄ ຠວິສ຺ສຕີຕິ? ເຖໂຣ ມຫນ຺ຕໍ ປາສາຓໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອູຣຸຏ຺ຐີນິ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ‘‘ວຏ຺ຏຕິ ອຸປາສກາ ປາຏິໂຠໂຄ’’ຕິ ອາຫ. ເຕ ອປກ຺ກມິຕ຺ວາ ຈງ຺ກມນສີເສ ອຄ຺ຄິໍ ກຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິໍສຸ. ເຖຣສ຺ສ ເວທນໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ ສີລໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂໂຕ ປຣິສຸທ຺ຘສີລໍ ນິສ຺ສາຍ ປີຕິປາໂມຊ຺ຊໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ. ຕໂຕ ອນຸກ຺ກເມນ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒນ຺ໂຕ ຕິຍາມຣຕ຺ຕິໍ ສມຓຘມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມເນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ ອິມໍ ອຸທານໍ ອຸທາເນສິ –

‘‘ອຸໂຠ ປາທານິ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ, ສຎ຺ຎເປສ຺ສາມິ ໂວ ອຫໍ;

ອຏ຺ຏິຍາມິ ຫຣາຍາມິ, ສຣາຄມຣຓໍ ອຫໍ.

‘‘ເອວາຫໍ ຈິນ຺ຕຍິຕ຺ວານ, ຍຖາຠູຕໍ ວິປສ຺ສິສໍ;

ສມ຺ປຕ຺ເຕ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມ຺ຫິ, ອຣຫຕ຺ຕໍ ອປາປຸຓິ’’ນ຺ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໐; ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໗໓; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໐໖);

ອຕິໂຠຊເນ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາໂຫຕິ ອຕິໂຠຊເນ ຖິນມິທ຺ຘສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາໂຫ, ‘‘ເອຕ຺ຕເກ ຠຸຕ຺ເຕ ຕໍ ໂຠຊນໍ ຖິນມິທ຺ຘສ຺ສ ກາຣຓໍ ໂຫຕິ, ເອຕ຺ຕເກ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ຖິນມິທ຺ຘສ຺ສ ກາຣຓາກາຣຓຄ຺ຄາໂຫ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ພ຺ຍຕິເຣກວເສນ ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ເອຕ຺ຕເກ ຠຸຕ຺ເຕ ຕໍ ໂຠຊນໍ ຖິນມິທ຺ຘສ຺ສ ກາຣຓໍ ນ ໂຫຕີຕິ ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາວ ອຕ຺ຖໂຕ ທສ຺ສິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ຈຕຸປຎ຺ຈ…ເປ… ຕໍ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ. ທິວາ ສູຣິຍາໂລກນ຺ຕິ ທິວາ ຄຫິຕນິມິຕ຺ຕໍ ສູຣິຍາໂລກໍ ຣຕ຺ຕິຍໍ ມນສິກໂຣນ຺ຕສ຺ສປີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຘຸຕງ຺ຄານໍ ວີຣິຍນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຘຸຕງ຺ຄນິສ຺ສິຕສປ຺ປາຍກຖາຍປີ’’ຕິ.

໑໙. ນວເມ ຌາເນນ ວາ ວິປສ຺ສນາຍ ວາ ວູປສມິຕຈິຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ຌາເນນ ວາ ວິປສ຺ສນາຍ ວາ ອວູປສມກຣກິເລສວິຄມເນນ ວູປສມິຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ. ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈມ຺ປິ ກຕາກຕານຸໂສຈນວເສນ ປວຕ຺ຕມານໍ ເຈຕໂສ ອວູປສມາວຫຕາຍ ອຸທ຺ຘຈ຺ເຈນ ສມານລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ອຸຠຍສ຺ສ ປຫານກາຣຓໍ ອຠິນ຺ນໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ພຫຸສ຺ສຸຕສ຺ສ ຄນ຺ຖໂຕ ອຕ຺ຖໂຕ ຈ ສຸຕ຺ຕາທີນິ ວິຈາເຣນ຺ຕສ຺ສ ຕພ຺ພຫຸລວິຫາຣິໂນ ອຕ຺ຖເວທາທິປ຺ປຏິລາຠສມ຺ຠວໂຕ ວິກ຺ເຂໂປ ນ ໂຫຕິ. ຍຖາ ວິຘິປ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຍຖານຸຣູປປຕ຺ຕິກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ຈ ວິກ຺ເຂໂປ ຈ ກຕາກຕານຸໂສຈນຎ຺ຈ ນ ໂຫຕີຕິ ‘‘ພາຫຸສຈ຺ເຈນປິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ປຫີຍຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຍທຄ຺ເຄນ ພາຫຸສຈ຺ເຈນ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ປຫີຍຕິ, ຕທຄ຺ເຄນ ປຣິປຸຈ຺ຉກຕາວິນຍປ຺ປກຕຎ຺ຎຸຕາຫິປິ ຕໍ ປຫີຍຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ວຸທ຺ຘເສວິຕາ ຈ ວຸທ຺ຘສີລິຕໍ ອາວຫຕີຕິ ເຈຕໂສ ວູປສມກຣຕ຺ຕາ ‘‘ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈປ຺ປຫານກາຣີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ວຸທ຺ຘຕໍ ປນ ອນເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈວິໂນທກາ ວິນຍຘຣາ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ວິກ຺ເຂໂປ ຈ ປພ຺ພຊິຕານໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈເຫຕຸໂກ ໂຫຕີຕິ ‘‘ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍປຣິປຸຈ຺ຉາພຫຸລສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ ວິນຍນເຍເນວ ປຣິປຸຈ຺ຉກຕາທໂຍ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ.

໒໐. ທສເມ ພຫຸສ຺ສຸຕານໍ ຘມ຺ມສຠາວາວໂພຘສມ຺ຠວໂຕ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ອນວກາສາ ເອວາຕິ ອາຫ – ‘‘ພາຫຸສຈ຺ເຈນປິ…ເປ… ວິຈິກິຈ຺ຉາ ປຫີຍຕີ’’ຕິ. ກາມໍ ພາຫຸສຈ຺ຈປຣິປຸຈ຺ຉກຕາຫິ ສພ຺ພາປິ ອຏ຺ຐວຕ຺ຖຸກາ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ປຫີຍຕິ, ຕຖາປິ ຣຕນຕ຺ຕຍວິຈິກິຈ຺ຉາມູລິກາ ເສສວິຈິກິຈ຺ຉາຕິ ອາຫ – ‘‘ຕີຓິ ຣຕນານິ ອາຣພ຺ຠ ປຣິປຸຈ຺ຉາພຫຸລສ຺ສປີ’’ຕິ. ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓາວໂພເຘຫິ ‘‘ສຕ຺ຖຣິ ກງ຺ຂຕີ’’ຕິອາທິວິຈິກິຈ຺ຉາຍ ອສມ຺ຠໂວຕິ. ວິນເຍ ປກຕຎ຺ຎຸຕາ ‘‘ສິກ຺ຂາຍ ກງ຺ຂຕີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໐໐໘; ວິຠ. ໙໑໕) ວຸຕ຺ຕາຍ ວິຈິກິຈ຺ຉາຍ ປຫານໍ ກໂຣຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ວິນເຍ ຈິຓ຺ຓວສີຠາວສ຺ສປີ’’ຕິ. ໂອກປ຺ປນິຍສທ຺ຘາສງ຺ຂາຕອຘິໂມກ຺ຂພຫຸລສ຺ສາຕິ ສທ຺ເຘຍ຺ຍວຕ຺ຖຸໂນ ອນຸປ຺ປວິສນສທ຺ຘາສງ຺ຂາຕອຘິໂມກ຺ເຂນ ອຘິມຸຈ຺ຈນພຫຸລສ຺ສ. ອຘິມຸຈ຺ຈນຎ຺ຈ ອຘິໂມກ຺ຂຸປ຺ປາທນເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສທ຺ຘາຍ ວາ ຕໍນິນ຺ນໂປຓຕາ ອຘິມຸຕ຺ຕິ ອຘິໂມກ຺ໂຂ. ນີວຣຓານໍ ປຈ຺ຈຍສ຺ສ ເຈວ ປຈ຺ຈຍຆາຕສ຺ສ ຈ ວິຠາວິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏໍ ກຖິຕ’’ນ຺ຕິ.

ນີວຣຓປ຺ປຫານວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.