໑. ຣູປາທິວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ

ນິທານວຓ຺ຓນາ

ວິຠາຄວນ຺ຕານໍ ສຠາວວິຠາວນໍ ວິຠາຄທສ຺ສນວເສເນວ ໂຫຕີຕິ ປຐມໍ ຕາວ ນິປາຕສຸຕ຺ຕວເສນ ວິຠາຄໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣາຄໂມ ນາມາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ‘‘ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣາຄມສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຍທິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ວຈເນ, ‘‘ຍສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຏິຎ຺ຎາຕໍ, ໂສ ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣາຄໂມ ນາມ ນິປາຕສຸຕ຺ຕວເສນ ເອວໍ ວິຠາໂຄຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ຕຕ຺ຖາຕິ ‘‘ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣນິສ຺ສິຕໍ ອຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ວຈເນ ໂຍ ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣາຄໂມ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ນິປາຕສຸຕ຺ຕາທິວເສນ ເອທິໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອິທານິ ຕໍ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສໍວຓ຺ຓິຕຸກາໂມ ອຕ຺ຕໂນ ສໍວຓ຺ຓນາຍ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິຍໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕານຸກ຺ກເມນ ປວຕ຺ຕຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຕສ຺ສ ນິປາເຕສຸ…ເປ… ວຸຕ຺ຕໍ ນິທານມາທີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ເທສິຕຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ວິປ຺ປກິຓ຺ຓານໍ ຘມ຺ມວິນຍານໍ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຄາຍນໍ ກຖນໍ ສງ຺ຄີຕິ. ເອເຕນ ຕໍຕໍສິກ຺ຂາປທານໍ ສຸຕ຺ຕານຎ຺ຈ ອາທິປຣິໂຍສາເນສຸ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ຈ ສມ຺ພນ຺ຘວເສນ ຐປິຕໍ ສງ຺ຄີຕິກາຣວຈນໍ ສງ຺ຄຫິຕໍ ໂຫຕິ. ສງ຺ຄີຍມານສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ມຫນ຺ຕຕາຍ ປູຊນີຍຕາຍ ຈ ມຫຕີ ສງ຺ຄີຕິ ມຫາສງ຺ຄີຕິ, ປຐມາ ມຫາສງ຺ຄີຕິ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິ, ຕສ຺ສາ ປວຕ຺ຕິກາໂລ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກາໂລ, ຕສ຺ມິໍ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກາເລ. ນິທທາຕິ ເທສນໍ ເທສກາລາທິວເສນ ອວິທິຕໍ ວິທິຕໍ ກຕ຺ວາ ນິທສ຺ເສຕີຕິ ນິທານໍ. ໂຍ ໂລກິເຍຫິ ອຸໂປຄ຺ຆາໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ສ຺ວາຍເມຕ຺ຖ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິອາທິໂກ ຄນ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນ ‘‘ສນິທານາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມໍ ເທເສມີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໓.໑໒໖) ວິຍ ອຊ຺ຌາສຍາທິເທສນຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິອາທິກໍ ອາຍສ຺ມຕາ ອານນ຺ເທນ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກາເລ ວຸຕ຺ຕໍ ນິທານມາທີ’’ຕິ.

໑. ‘‘ສາ ປເນສາ’’ຕິອາທິນາ ພາຫິຣນິທາເນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອຕິທິສິຕ຺ວາ ອິທານິ ອພ຺ຠນ຺ຕຣນິທານໍ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສໍວຓ຺ຓິຕຸໍ ‘‘ຍໍ ປເນຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ສໍວຓ຺ຓນໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ເພ ຘມ຺ເມ ປທານິ ປທວິຠາຄໍ ຕທຕ຺ຖຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕໂຕ ປຣໍ ປິຓ຺ຑຕ຺ຖາທິນິທສ຺ສນວເສນ ຈ ສໍວຓ຺ຓນາ ກາຕພ຺ພາ, ຕສ຺ມາ ປທານິ ຕາວ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວນ຺ຕິ ນິປາຕປທ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປທວິຠາໂຄຕິ ປທານໍ ວິເສໂສ, ນ ປທວິຄ຺ຄໂຫ. ອຖ ວາ ປທານິ ຈ ປທວິຠາໂຄ ຈ ປທວິຠາໂຄ, ປທວິຄ຺ຄໂຫ ຈ ປທວິຠາໂຄ ຈ ປທວິຠາໂຄຕິ ວາ ເອກເສສວເສນ ປທປທວິຄ຺ຄຫາ ປທວິຠາຄສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ປທວິຄ຺ຄໂຫ ‘‘ເຊຕສ຺ສ ວນໍ ເຊຕວນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສມາສປເທສຸ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ອຕ຺ຖໂຕຕິ ປທຕ຺ຖໂຕ. ຕໍ ປນ ປທຕ຺ຖໍ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣກ຺ກເມນ ປຐມໍ ເອວໍ-ສທ຺ທສ຺ສ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ຕາວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອວຘາຣຓາທີຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອິທມຕ຺ຖປຸຈ຺ຉາປຣິມາຓາທິອຕ຺ຖານໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ເອວໍຄຕານິ ປຸຖຸສິປ຺ປາຍຕນານິ, ເອວມາທີນີ’’ຕິອາທີສຸ ອິທໍ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ເຖ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ. ຄຕ-ສທ຺ໂທ ຫິ ປກາຣປຣິຍາໂຍ, ຕຖາ ວິຘາກາຣ-ສທ຺ທາ ຈ. ຕຖາ ຫິ ວິຘຍຸຕ຺ຕຄຕສທ຺ເທ ໂລກິຍາ ປກາຣຕ຺ເຖ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ເອວໍ ສຸ ເຕ ສຸນ຺ຫາຕາ ສຸວິລິຕ຺ຕາ ກປ຺ປິຕເກສມສ຺ສູ ອາມຸກ຺ກມຓິກຸຓ຺ຑລາຠຣຓາ ໂອທາຕວຕ຺ຖວສນາ ປຎ຺ຈຫິ ກາມຄຸເຓຫິ ສມປ຺ປິຕາ ສມງ຺ຄີຠູຕາ ປຣິຈາເຣນ຺ຕິ ເສຍ຺ຍຖາປິ ຕ຺ວໍ ເອຕຣຫິ ສາຈຣິຍໂກຕິ. ໂນ ຫິທໍ, ໂຠ ໂຄຕມາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໘໖) ປຸຈ຺ຉາຍໍ. ‘‘ເອວໍ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕໍ (ອ. ນິ. ໑.໔໘), ເອວມາຍຸປຣິຍນ຺ໂຕ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໔໔; ປາຣາ. ໑໒) ຈ ອາທີສຸ ປຣິມາເຓ.

ນນຸ ຈ ‘‘ເອວໍ ສຸ ເຕ ສຸນ຺ຫາຕາ ສຸວິລິຕ຺ຕາ ເອວມາຍຸປຣິຍນ຺ໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ປຸຈ຺ຉນາກາຣປຣິມາຓາກາຣານໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອາກາຣຕ຺ໂຖ ເອວ ເອວໍ-ສທ຺ໂທຕິ? ນ, ວິເສສສພ຺ຠາວໂຕ. ອາກາຣມຕ຺ຕວາຈໂກ ຫິ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ອາກາຣຕ຺ໂຖຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ ຍຖາ ‘‘ເອວໍ ພ຺ຍາໂຂ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໓໔; ປາຈິ. ໔໑໗; ຈູຬວ. ໖໕), ນ ປນ ອາກາຣວິເສສວາຈໂກ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ເອວໍ ຊາເຕນ ມຈ຺ເຈນາ’’ຕິອາທີນິ (ຘ. ປ. ໕໓) ອຸປມາທິອຸທາຫຣຓານິ ອຸປປນ຺ນານິ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ຍຖາ ຫິ…ເປ… ພຫຸ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ປ. ໕໓) ເອຕ຺ຖ ປຸປ຺ຜຣາສິຏ຺ຐານິຍໂຕ ມນຸສ຺ສູປປຕ຺ຕິສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນໂຍນິໂສມນສິກາຣໂຠຄສມ຺ປຕ຺ຕິ- ອາທິທານາທິປຸຎ຺ຎກິຣິຍາເຫຕຸສມຸທາຍໂຕ ໂສຠາສຸຄນ຺ຘຕາທິຄຸຓໂຍຄໂຕ ມາລາຄຸຓສທິສິໂຍ ປຫູຕາ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາ ມຣິຕພ຺ພສຠາວຕາຍ ມຈ຺ເຈນ ສຕ຺ເຕນ ກຕ຺ຕພ຺ພາຕິ ໂຊຕິຕຕ຺ຕາ ປຸປ຺ຜຣາສິມາລາຄຸຓາວ ອຸປມາ. ເຕສໍ ອຸປມາກາໂຣ ຍຖາ-ສທ຺ເທນ ອນິຍມໂຕ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ‘‘ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ອຸປມາກາຣນິຄມນຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕໍ, ໂສ ປນ ອຸປມາກາໂຣ ນິຍມິຍມາໂນ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸປມາວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ອຸປມາຍໍ ອາຄໂຕ’’ຕິ. ຕຖາ ‘‘ເອວໍ ອິມິນາ ອາກາເຣນ ອຠິກ຺ກມິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອຸປທິສິຍມານາຍ ສມຓສາຣຸປ຺ປາຍ ອາກປ຺ປສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ໂຍ ຕຕ຺ຖ ອຸປທິສນາກາໂຣ, ໂສ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸປເທໂສ ເອວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເອວໍ ເຕ…ເປ… ອຸປເທເສ’’ຕິ. ຕຖາ ເອວເມຕໍ ຠຄວາ, ເອວເມຕໍ ສຸຄຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ຠຄວຕາ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອວິປຣີຕໂຕ ຊານນ຺ເຕຫິ ກຕໍ ຕຕ຺ຖ ສໍວິຊ຺ຊມານຄຸຓານໍ ປກາເຣຫິ ຫໍສນໍ ອຸທຄ຺ຄຕາກຣຓໍ ສມ຺ປຫໍສນໍ, ໂຍ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຫໍສນາກາໂຣຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ເອວເມວໍ ປນາຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຄຣຫຓາກາໂຣຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ, ໂສ ຈ ຄຣຫຓາກາໂຣ ‘‘ວສລີ’’ຕິອາທິຂຸໍສນສທ຺ທສນ຺ນິຘານໂຕ ອິຘ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ປກາສິໂຕຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ, ເອວໍ ອຸປມາກາຣາທໂຍປິ ອຸປມາທິວເສນ ວຸຕ຺ຕານໍ ປຸປ຺ຜຣາສິອາທິສທ຺ທານໍ ສນ຺ນິຘານໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວໍ, ຠນ຺ເຕຕິ ໂຂຕິອາທີສຸ ປນ ຘມ຺ມສ຺ສ ສາຘຸກໍ ສວນມນສິກາເຣນ ນິໂຍຊິເຕຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຕຕ຺ຖ ຐິຕຠາວສ຺ສ ປຏິຊານນວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອຕ຺ຖ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ວຈນສມ຺ປຏິຈ຺ຉນຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ເຕນ ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ, ສາຘຸ ຠນ຺ເຕ, ສຸຏ຺ຐຸ ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອວຎ຺ຈ ວເທຫີຕິ ‘‘ຍຖາຫໍ ວທາມິ, ເອວໍ ສມຓໍ ອານນ຺ທໍ ວເທຫີ’’ຕິ ວທນາກາໂຣ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ນິທສ຺ສີຍຕີຕິ ນິທສ຺ສນຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອວໍ ໂນຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເຕສໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອຫິຕທຸກ຺ຂາວຫຠາເວ ສນ຺ນິຏ຺ຐານຊນນຕ຺ຖໍ ອນຸມຕິຄ຺ຄຫຓວເສນ ‘‘ໂນ ວາ, ກຖໍ ໂວ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉາຍ ກຕາຍ ‘‘ເອວໍ ໂນ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕທາກາຣສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ວິຠາວິຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ໂສ ປນ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນາກາໂຣ ນິຍມິຍມາໂນ ອວຘາຣຓຕ຺ໂຖ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ເອວໍ ໂນ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີຕິອາທີສຸ ອວຘາຣເຓ’’ຕິ.

ນານານຍນິປຸຓນ຺ຕິ ເອກຕ຺ຕນານຕ຺ຕອພ຺ຍາປາຣເອວໍຘມ຺ມຕາສງ຺ຂາຕາ, ນນ຺ທິຍາວຏ຺ຏຕິປຸກ຺ຂລສີຫວິກ຺ກີຬິຕອງ຺ກຸສທິສາໂລຈນສງ຺ຂາຕາ ວາ ອາຘາຣາທິເຠທວເສນ ນານາວິຘາ ນຍາ ນານານຍາ. ນຍາ ວາ ປາຬິຄຕິໂຍ, ຕາ ຈ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິອາທິວເສນ ສໍກິເລສຠາຄິຍາທິໂລກິຍາທິຕທຸຠຍໂວມິສ຺ສກຕາທິວເສນ ກຸສລາທິວເສນ ຂນ຺ຘາທິວເສນ ສງ຺ຄຫາທິວເສນ ສມຍວິມຸຕ຺ຕາທິວເສນ ປຘານາທິວເສນ ກຸສລມູລາທິວເສນ ຕິກປຏ຺ຐານາທິວເສນ ຈ ນານປ຺ປກາຣາຕິ ນານານຍາ, ເຕຫິ ນິປຸຓໍ ສຓ຺ຫໍ ສຸຂຸມນ຺ຕິ ນານານຍນິປຸຓໍ. ອາສໂຍວ ອຊ຺ຌາສໂຍ, ເຕ ຈ ສສ຺ສຕາທິເຠເທນ ຕຕ຺ຖ ຈ ອປ຺ປຣຊກ຺ຂຕາທິເຠເທນ ຈ ອເນເກ, ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍາທໂຍ ເອວ ວາ ສມຸຏ຺ຐານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸ ເອຕສ຺ສາຕິ ອເນກຊ຺ຌາສຍສມຸຏ຺ຐານໍ. ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປຣິປຸຓ຺ຓໍ ອຸປເນຕພ຺ພາຠາວໂຕ. ສງ຺ກາສນປກາສນວິວຣຓວິຠຊນອຸຕ຺ຕານີກຣຓປຎ຺ຎຕ຺ຕິວເສນ ຉຫິ ອຕ຺ຖປເທຫິ ອກ຺ຂຣປທພ຺ຍຎ຺ຊນາກາຣນິຣຸຕ຺ຕິນິທ຺ເທສວເສນ ຉຫິ ພ຺ຍຎ຺ຊນປເທຫິ ຈ ສມນ຺ນາຄຕນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ວິວິຘປາຏິຫາຣິຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປາຏິຫາຣິຍປທສ຺ສ ວຈນຕ຺ຖໍ ‘‘ປຏິປກ຺ຂຫຣຓໂຕ ຣາຄາທິກິເລສາປນຍນໂຕ ຈ ປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ປນ ປຏິປກ຺ຂາ ຣາຄາທໂຍ ນ ສນ຺ຕິ, ເຍ ຫຣິຕພ຺ພາ. ປຸຖຸຊ຺ຊນານມ຺ປິ ວິຄຕູປກ຺ກິເລເສ ອຏ຺ຐຄຸຓສມນ຺ນາຄເຕ ຈິຕ຺ເຕ ຫຕປຏິປກ຺ເຂ ອິທ຺ຘິວິຘໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕໂວຫາເຣນ ຈ ນ ສກ຺ກາ ອິຘ ‘‘ປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຖຸໍ. ສເຈ ປນ ມຫາກາຣຸຓິກສ຺ສ ຠຄວໂຕ ເວເນຍ຺ຍຄຕາ ຈ ກິເລສາ ປຏິປກ຺ຂາ, ເຕສໍ ຫຣຓໂຕ ‘‘ປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ສຕິ ຍຸຕ຺ຕເມຕໍ. ອຖ ວາ ຠຄວໂຕ ຈ ສາສນສ຺ສ ຈ ປຏິປກ຺ຂາ ຕິຕ຺ຖິຍາ, ເຕສໍ ຫຣຓໂຕ ປາຏິຫາຣິຍໍ. ເຕ ຫິ ທິຏ຺ຐິຫຣຓວເສນ ຈ ທິຏ຺ຐິປ຺ປກາສເນ ອສມຕ຺ຖຠາເວນ ຈ ອິທ຺ຘິອາເທສນານຸສາສນີຫິ ຫຣິຕາ ອປນີຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ‘‘ປຏີ’’ຕິ ວາ ອຍໍ ສທ຺ໂທ ‘‘ປຈ຺ຉາ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ໂພເຘຕິ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ປຏິປວິຏ຺ຐມ຺ຫິ, ອຎ຺ໂຎ ອາຄຎ຺ຉິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ’’ຕິອາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໙໘໕; ຈູຬນິ. ປາຣາຍນວຄ຺ໂຄ, ວຕ຺ຖຸຄາຖາ ໔) ວິຍ, ຕສ຺ມາ ສມາຫິເຕ ຈິຕ຺ເຕ ວິຄຕູປກ຺ກິເລເສ ກຕກິຈ຺ເຈນ ປຈ຺ຉາ ຫຣິຕພ຺ພໍ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພນ຺ຕິ ປຏິຫາຣິຍໍ, ອຕ຺ຕໂນ ວາ ອຸປກ຺ກິເລເສສຸ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານມຄ຺ເຄຫິ ຫຣິເຕສຸ ປຈ຺ຉາ ຫຣຓໍ ປຏິຫາຣິຍໍ, ອິທ຺ຘິອາເທສນານຸສາສນິໂຍ ຈ ວິຄຕູປກ຺ກິເລເສນ ກຕກິຈ຺ເຈນ ຈ ສຕ຺ຕຫິຕຕ຺ຖໍ ປຸນ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພາ, ຫຣິເຕສຸ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປກ຺ກິເລເສສຸ ປຣສຕ຺ຕານໍ ອຸປກ຺ກິເລສຫຣຓານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ປຏິຫາຣິຍານິ ຠວນ຺ຕິ. ປຏິຫາຣິຍເມວ ປາຏິຫາຣິຍໍ, ປຏິຫາຣິເຍ ວາ ອິທ຺ຘິອາເທສນານຸສາສນິສມຸທາເຍ ຠວໍ ເອກເມກໍ ປາຏິຫາຣິຍນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຏິຫາຣິຍໍ ວາ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ມຄ຺ໂຄ ຈ ປຏິປກ຺ຂຫຣຓໂຕ, ຕຕ຺ຖ ຊາຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ວາ ນິມິຕ຺ຕຠູເຕ, ຕໂຕ ວາ ອາຄຕນ຺ຕິ ປາຏິຫາຣິຍໍ. ຕສ຺ສ ປນ ອິທ຺ຘິອາທິເຠເທນ ວິສຍເຠເທນ ຈ ພຫຸວິຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ເທສນາຍໍ ລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ ອາຫ – ‘‘ວິວິຘປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ.

ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂາ ສຸຕາກາຣໂຕ ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ນ ປນ ຠຄວໂຕ ເທສິຕາກາຣໂຕ. ອຈິນ຺ເຕຍ຺ຍານຸຠາວາ ຫິ ຠຄວໂຕ ເທສນາ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ ໂກ ສມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຕຸ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ວຈນໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ຠວຕິ, ຘາຣຓພລທສ຺ສນຎ຺ຈ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ ສຸຕາກາຣາວິຣຸຊ຺ຌນສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ນ ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣຕາປຣິຫາໂຣ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອຕ຺ຖານໍ ເອກວິສຍຕ຺ຕາ, ອິຕຣຖາ ເຖໂຣ ຠຄວໂຕ ເທສນາຍ ສພ຺ພຖາ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ສມຕ຺ໂຖ ອສມຕ຺ໂຖ ຈາຕິ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ.

‘‘ໂຍ ປໂຣ ນ ໂຫຕິ, ໂສ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາຍ ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕສງ຺ຂາຕາຍ ສສນ຺ຕຕິຍໍ ວຕ຺ຕນໂຕ ຕິວິໂຘປິ ເມ-ສທ຺ໂທ ກິຎ຺ຈາປິ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ເຖ ທິສ຺ສຕິ, ກຣຓສມ຺ປທານສາມິນິທ຺ເທສວເສນ ປນ ວິຊ຺ຊມານເຠທໍ ສນ຺ຘາຍາຫ – ‘‘ເມ-ສທ຺ໂທ ຕີສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ.

ກິຎ຺ຈາປິ ອຸປສຄ຺ໂຄ ກິຣິຍໍ ວິເສເສຕິ, ໂຊຕກຠາວໂຕ ປນ ສຕິປິ ຕສ຺ມິໍ ສຸຕ-ສທ຺ໂທ ເອວ ຕໍ ຕມຕ຺ຖໍ ວທຕີຕິ ອນຸປສຄ຺ຄສ຺ສ ສຸຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາເຣ ສອຸປສຄ຺ຄສ຺ສ ຄຫຓໍ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສອຸປສຄ຺ໂຄ ຈ ອນຸປສຄ຺ໂຄ ຈາ’’ຕິ ອາຫ. ອສ຺ສາຕິ ສຸຕສທ຺ທສ຺ສ. ກມ຺ມຠາວສາຘນານິ ອິຘ ສຸຕສທ຺ເທ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຸປຘາຣິຕນ຺ຕິ ວາ ອຸປຘາຣຓນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ມຍາຕິ ອຕ຺ເຖ ສຕີຕິ ຍທາ ເມ-ສທ຺ທສ຺ສ ກຕ຺ຕຸວເສນ ກຣຓນິທ຺ເທໂສ, ຕທາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມມາຕິ ອຕ຺ເຖ ສຕີຕິ ຍທາ ສມ຺ພນ຺ຘວເສນ ສາມິນິທ຺ເທໂສ, ຕທາ.

ສຸຕສທ຺ທສນ຺ນິຏ຺ຐາເນ ປຍຸຕ຺ເຕນ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ສວນກິຣິຍາໂຊຕເກນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເອວນ຺ຕິ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓາທິວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນາທີນໍ ໂສຕທ຺ວາຣິກວິຎ຺ຎາຓານໍ ຕທຠິນີຫຏານຎ຺ຈ ມໂນທ຺ວາຣິກວິຎ຺ຎາຓານໍ ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສພ຺ເພສມ຺ປິ ວາກ຺ຍານໍ ເອວກາຣຕ຺ຖສຫິຕຕ຺ຕາ ‘‘ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ສຸຕເມວາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ອສ຺ສວນຠາວປ຺ປຏິກ຺ເຂປໂຕ’’ຕິ. ເອເຕນ ອວຘາຣເຓນ ນິຍາມຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ຍຖາ ຈ ສຸຕໍ ສຸຕເມວາຕິ ນິຍາເມຕພ຺ພໍ, ຕໍ ສມ຺ມາ ສຸຕໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ອນູນາຘິກາວິປຣີຕຄ຺ຄຫຓນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ສທ຺ທນ຺ຕຣຕ຺ຖາໂປຫນວເສນ ສທ຺ໂທ ອຕ຺ຖໍ ວທຕີຕິ ສຸຕນ຺ຕິ ອສ຺ສຸຕໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອຍເມຕສ຺ສ ອຕ຺ໂຖຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອສ຺ສວນຠາວປ຺ປຏິກ຺ເຂປໂຕ’’ຕິ. ອິມິນາ ທິຏ຺ຐາທິວິນິວຕ຺ຕນໍ ກໂຣຕິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ນ ອິທໍ ມຍາ ທິຏ຺ຐໍ, ນ ສຍມ຺ຠຸຎາເຓນ ສຈ຺ຉິກຕໍ, ອຖ ໂຂ ສຸຕໍ, ຕຎ຺ຈ ສມ຺ມເທວາຕິ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ອນູນາຘິກາວິປຣີຕຄ຺ຄຫຓນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ອວຘາຣຓຕ຺ເຖ ວາ ເອວໍ-ສທ຺ເທ ອຍມຕ຺ຖໂຍຊນາ – ‘‘ກຣີຍຕີ’’ຕິ ຕທເປກ຺ຂສ຺ສ ສຸຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຍມຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ ‘‘ອສ຺ສວນຠາວປ຺ປຏິກ຺ເຂປໂຕ’’ຕິ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ອນູນາຘິກາວິປຣີຕຄ຺ຄຫຓນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ສວນ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ກມ຺ມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ ‘‘ສຸຍ຺ຍຕີ’’ຕິ.

ເອວໍ ສວນເຫຕຸສວນວິເສສວເສນ ປທຕ຺ຕຍສ຺ສ ເອເກນ ປກາເຣນ ອຕ຺ຖໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ປກາຣນ຺ຕເຣຫິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ຕຖາ ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຕສ຺ສາຕິ ຍາ ສາ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂາ ຘມ຺ມສ຺ສວນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕາ ມໂນທ຺ວາຣວິຎ຺ຎາຓວີຖິ, ຕສ຺ສາ. ສາ ຫິ ນານປ຺ປກາເຣນ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕິຕຸໍ ສມຕ຺ຖາ. ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນາ’’ຕິ. ນານປ຺ປກາເຣນາຕິ ວກ຺ຂມານານໍ ອເນກວິຫິຕານໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖຄ຺ຄຫຓານໍ ນານາກາເຣນ. ເອເຕນ ອິມິສ຺ສາ ໂຍຊນາຍ ອາກາຣຕ຺ໂຖ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ຄຫິໂຕຕິ ທີເປຕິ. ປວຕ຺ຕິຠາວປ຺ປກາສນນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕິຍາ ອຕ຺ຖິຠາວປ຺ປກາສນໍ. ສຸຕນ຺ຕິ ຘມ຺ມປ຺ປກາສນນ຺ຕິ ຍສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາ ວິຎ຺ຎາຓວີຖິ ນານປ຺ປກາເຣນ ປວຕ຺ຕາ, ຕສ຺ສ ຘມ຺ມຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ສຸຕສທ຺ທສ຺ສ ຘມ຺ມຕ຺ຖຕ຺ຕາ. ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ປາກຏີກຣຓໍ ‘‘ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາຕິ ກຣຓຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນໍ, ມຍາຕິ ກຕ຺ຕຸອຕ຺ເຖ.

ເອວນ຺ຕິ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ພປ຺ປກາສນນ຺ຕິ ນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ນິທສ຺ເສຕພ຺ພສ຺ສ ນິທສ຺ສິຕພ຺ພຕ຺ຕາຠາວາຠາວໂຕ. ເຕນ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ສກລມ຺ປິ ສຸຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈາມຏ຺ຐນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສຸຕສທ຺ທສ຺ສ ກິຣິຍາສທ຺ທຕ຺ຕາ ສວນກິຣິຍາຍ ຈ ສາຘາຣຓວິຎ຺ຎາຓປ຺ປພນ຺ຘປ຺ປຏິພທ຺ຘຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ຈ ປຸຄ຺ຄລໂວຫາໂຣຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສຸຕນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈປ຺ປກາສນ’’ນ຺ຕິ. ນ ຫິ ປຸຄ຺ຄລໂວຫາຣຣຫິເຕ ຘມ຺ມປ຺ປພນ຺ເຘ ສວນກິຣິຍາ ລພ຺ຠຕີຕິ.

ຍສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສາຕິອາທິປິ ອາກາຣຕ຺ຖເມວ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຸຣິມໂຍຊນາຍ ອຎ຺ຎຖາ ອຕ຺ຖໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອາກາຣປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ອຸປາທາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ເອວ ຘມ຺ມານໍ ປວຕ຺ຕິອາກາຣຸປາທານວເສນ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕາ. ສຸຕນ຺ຕິ ວິສຍນິທ຺ເທໂສຕິ ໂສຕພ຺ພຠູໂຕ ຘມ຺ໂມ ສວນກິຣິຍາກຕ຺ຕຸປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສວນກິຣິຍາວເສນ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ກສ຺ສຈິ ກຕ຺ຕຸອຠາເວປິ ສທ຺ທໂວຫາເຣນ ພຸທ຺ຘິປຣິກປ຺ປິຕເຠທວຈນິຈ຺ຉາຍ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານໂຕ ອຎ຺ຎໍ ວິຍ ຕໍສມງ຺ຄິໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາເນນ ຕໍສມງ຺ຄີໂນ’’ຕິ. ສວນກິຣິຍາວິສໂຍປິ ໂສຕພ຺ພຘມ຺ໂມ ສວນກິຣິຍາວເສນ ປວຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ອິຘ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ກຕ຺ຕຸຠາວໂຕ, ສວນວເສນ ຈິຕ຺ຕປວຕ຺ຕິຍາ ເອວ ວາ ສວນກິຣິຍາຠາວໂຕ ຕໍກິຣິຍາກຕ຺ຕຸ ຈ ວິສໂຍ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຕໍສມງ຺ຄີໂນ ກຕ຺ຕຸວິສເຍ’’ຕິ. ສຸຕາກາຣສ຺ສ ຈ ເຖຣສ຺ສ ສມ຺ມານິຈ຺ຉິຕຠາວໂຕ ອາຫ – ‘‘ຄຫຓສນ຺ນິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ. ເອເຕນ ວາ ອວຘາຣຓຕ຺ຖໍ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຍມຕ຺ຖໂຍຊນາ ກຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ປຸພ຺ເພ ສຸຕານໍ ນານາວິຫິຕານໍ ສຸຕ຺ຕສງ຺ຂາຕານໍ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນານໍ ອຸປຘາຣິຕຣູປສ຺ສ ອາກາຣສ຺ສ ນິທສ຺ສນສ຺ສ, ອວຘາຣຓສ຺ສ ວາ ປກາສນສຠາໂວ ເອວໍ-ສທ຺ໂທຕິ ຕທາກາຣາທິອຸປຘາຣຓສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອຸປາທານຠູຕຘມ຺ມປ຺ປພນ຺ຘພ຺ຍາປາຣຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເອວນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ສວນກິຣິຍາ ປນ ປຸຄ຺ຄລວາທິໂນປິ ວິຎ຺ຎາຓນິຣເປກ຺ຂາ ນຕ຺ຖີຕິ ວິເສສໂຕ ວິຎ຺ຎາຓພ຺ຍາປາໂຣຕິ ອາຫ – ‘‘ສຸຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ເມຕິ ສທ຺ທປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ເອກນ຺ເຕເນວ ສຕ຺ຕວິສຍຕ຺ຕາ ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈສ຺ສ ຈ ຕຕ຺ເຖວ ສໂມທຫິຕພ຺ພໂຕ ‘‘ເມຕິ ອຸຠຍກິຈ຺ຈຍຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິສຠາວາ ຍຖາກ຺ກມໍ ເອວໍສທ຺ທສຸຕສທ຺ທານໍ ອຕ຺ຖາຕິ ເຕ ຕຖາຣູປປຎ຺ຎຕ຺ຕິອຸປາທານພ຺ຍາປາຣຠາເວນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ເອວນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ, ສຸຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກຣຓກິຣິຍາກຕ຺ຕຸກມ຺ມວິເສສປ຺ປກາສນວເສນ ປຸຄ຺ຄລພ຺ຍາປາຣວິສຍປຸຄ຺ຄລພ຺ຍາປາຣນິທສ຺ສນວເສນ ຄຫຓາກາຣຄ຺ຄາຫກຕພ຺ພິສຍວິເສສນິທ຺ເທສວເສນ ກຕ຺ຕຸກຣຓພ຺ຍາປາຣກຕ຺ຕຸນິທ຺ເທສວເສນ ຈ ທຸຕິຍາທໂຍ ຈຕສ຺ໂສ ອຕ຺ຖໂຍຊນາ ທສ຺ສິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ສພ຺ພສ຺ສປິ ສທ຺ທາຘິຄມນີຍສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຸເຂເນວ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ສພ຺ພປຎ຺ຎຕ຺ຕີນຎ຺ຈ ວິຊ຺ຊມານາທິວເສນ ຉສຸ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຠເທສຸ ອນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ເຕສຸ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທີນໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕີນໍ ສຣູປໍ ນິທ຺ຘາເຣນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ເອວນ຺ຕິ ຈ ເມຕິ ຈາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ເອວນ຺ຕິ ຈ ເມຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈມານສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ອາກາຣາທິໂນ ຘມ຺ມານໍ ອສລ຺ລກ຺ຂຓຠາວໂຕ ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິຠາໂວຕິ ອາຫ – ‘‘ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຕ຺ຖວເສນ ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຕ຺ຖວເສນາຕິ ຠູຕຕ຺ຖອຸຕ຺ຕມຕ຺ຖວເສນ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ໂຍ ມາຍາມຣີຈິອາທໂຍ ວິຍ ອຠູຕຕ຺ໂຖ, ອນຸສ຺ສວາທີຫິ ຄເຫຕພ຺ໂພ ວິຍ ອນຸຕ຺ຕມຕ຺ໂຖ ຈ ນ ໂຫຕິ, ໂສ ຣູປສທ຺ທາທິສຠາໂວ, ຣຸປ຺ປນານຸຠວນາທິສຠາໂວ ວາ ອຕ຺ໂຖ ສຈ຺ຈິກຏ຺ໂຐ ປຣມຕ຺ໂຖ ຈາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ຕຖາ ‘‘ເອວໍ ເມ’’ຕິປທານໍ ອຕ຺ໂຖຕິ. ເອຕເມວຕ຺ຖໍ ປາກຏຕຣໍ ກາຕຸໍ ‘‘ກິຎ຺ເຫຕ຺ຖ ຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຕນ຺ຕິ ປນ ສທ຺ທາຍຕນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ – ‘‘ວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ. ເຕເນວ ຫິ ‘‘ຍຎ຺ຫິ ຕໍ ເອຕ຺ຖ ໂສເຕນ ອຸປລທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ອຸປລທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ປນ ວຸຕ຺ເຕ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນາທິ ສພ຺ພໍ ລພ຺ຠຕິ. ຕໍ ຕໍ ອຸປາທາຍ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕຕິ ໂສຕປຖມາຄເຕ ຘມ຺ເມ ອຸປາທາຍ ເຕສໍ ອຸປຘາຣິຕາກາຣາທິໂນ ປຈ຺ຈາມສນວເສນ ເອວນ຺ຕິ, ສສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ເນ ຂນ຺ເຘ ອຸປາທາຍ ເມຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທິຏ຺ຐາທິສຠາວຣຫິເຕ ສທ຺ທາຍຕເນ ປວຕ຺ຕມາໂນປິ ສຸຕໂວຫາໂຣ ‘‘ທຸຕິຍໍ ຕຕິຍ’’ນ຺ຕິອາທິໂກ ວິຍ ປຐມາທີນິ ທິຏ຺ຐມຸຕວິຎ຺ຎາເຕ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ປວຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ – ‘‘ທິຏ຺ຐາທີນິ ອຸປນິຘາຍ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕ’’ຕິ. ອສ຺ສຸຕໍ ນ ໂຫຕີຕິ ຫິ ສຸຕນ຺ຕິ ປກາສິໂຕ ອຍມຕ຺ໂຖຕິ.

ອຕ຺ຕນາ ປຏິວິທ຺ຘາ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ປກາຣວິເສສາ ເອວນ຺ຕິ ເຖເຣນ ປຈ຺ຈາມຏ຺ຐາຕິ ອາຫ – ‘‘ອສມ຺ໂມຫໍ ທີເປຕີ’’ຕິ. ນານປ຺ປກາຣປ຺ປຏິເວຘສມຕ຺ໂຖ ໂຫຕີຕິ ເອເຕນ ວກ຺ຂມານສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ນານປ຺ປກາຣຕໍ ທຸປ຺ປຏິວິຊ຺ຌຕຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕິ. ສຸຕສ຺ສ ອສມ຺ໂມສໍ ທີເປຕີຕິ ສຸຕາກາຣສ຺ສ ຍາຖາວໂຕ ທສ຺ສິຍມານຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສມ຺ໂມເຫນາຕິ ສມ຺ໂມຫາຠາເວນ, ປຎ຺ຎາຍ ເອວ ວາ ສວນກາລສມ຺ຠູຕາຍ ຕທຸຕ຺ຕຣິກາລປຎ຺ຎາສິທ຺ຘິ. ເອວໍ ອສມ຺ໂມເສນາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ພ຺ຍຎ຺ຊນານໍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ໂພ ອາກາໂຣ ນາຕິຄມ຺ຠີໂຣ, ຍຖາສຸຕຘາຣຓເມວ ຕຕ຺ຖ ກຣຓີຍນ຺ຕິ ສຕິຍາ ພ຺ຍາປາໂຣ ອຘິໂກ, ປຎ຺ຎາ ຕຕ຺ຖ ຄຸຓີຠູຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ປຎ຺ຎາປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍາ’’ຕິອາທິ ‘‘ປຎ຺ຎາຍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມາ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ປຸພ຺ພງ຺ຄມຕາ ເຈຕ຺ຖ ປຘານຠາໂວ ‘‘ມໂນປຸພ຺ພງ຺ຄມາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໑, ໒) ວິຍ, ປຸພ຺ພງ຺ຄມຕາຍ ວາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີສຸ ອາວຊ຺ຊນາທີນໍ ວິຍ ອປ຺ປຘານຕ຺ເຕ ປຎ຺ຎາ ປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ເອຕິສ຺ສາຕິ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ສຕິປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ຍຖາສມ຺ຠວມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນສ຺ສາຕິ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປຣິປຸຓ຺ຓສ຺ສ, ສງ຺ກາສນປ຺ປກາສນວິວຣຓວິຠຊນອຸຕ຺ຕານີກຣຓປຎ຺ຎຕ຺ຕິວເສນ ຉຫິ ອຕ຺ຖປເທຫິ ອກ຺ຂຣປທພ຺ຍຎ຺ຊນາກາຣນິຣຸຕ຺ຕິນິທ຺ເທສວເສນ ຉຫິ ພ຺ຍຎ຺ຊນປເທຫິ ຈ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສາຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ໂຍນິໂສມນສິກາຣໍ ທີເປຕິ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ວຸຈ຺ຈມານານໍ ອາກາຣນິທສ຺ສນາວຘາຣຓຕ຺ຖານໍ ອວິປຣີຕສທ຺ຘມ຺ມວິສຍຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອວິກ຺ເຂປໍ ທີເປຕີຕິ ‘‘ຈິຕ຺ຕປຣິຍາທານໍ ກຕ຺ຖ ຠາສິຕ’’ນ຺ຕິອາທິປຸຈ຺ຉາວເສ ປກຣຓປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ວກ຺ຂມານສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສວນໍ ສມາຘານມນ຺ຕເຣນ ນ ສມ຺ຠວຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສາຕິອາທິ ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ສມຕ຺ຖນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິຍາຕິ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນເທສກປ຺ປໂຍຊນາທິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ອວິປຣີຕສທ຺ຘມ຺ມວິສເຍຫິ ວິຍ ອາກາຣນິທສ຺ສນາວຘາຣຓຕ຺ເຖຫິ ໂຍນິໂສມນສິກາຣສ຺ສ, ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວເນນ ວິຍ ຈ ອວິກ຺ເຂປສ຺ສ ຍຖາ ໂຍນິໂສມນສິກາເຣນ ຜລຠູເຕນ ອຕ຺ຕສມ຺ມາປຓິຘິປຸພ຺ເພກຕປຸຎ຺ຎຕານໍ ສິທ຺ຘິ ວຸຕ຺ຕາ ຕທວິນາຠາວໂຕ. ເອວໍ ອວິກ຺ເຂເປນ ຜລຠູເຕນ ກາຣຓຠູຕານໍ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍານໍ ສິທ຺ຘິ ທສ຺ເສຕພ຺ພາ ສິຍາ ອສ຺ສຸຕວໂຕ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍຣຫິຕສ຺ສ ຈ ຕທຠາວໂຕ. ນ ຫິ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕຕິອາທິນາ ສມຕ຺ຖນວຈເນນ ປນ ອວິກ຺ເຂເປນ ກາຣຓຠູເຕນ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສເຍນ ຈ ຜລຠູຕສ຺ສ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສ຺ສ ສິທ຺ຘິ ທສ຺ສິຕາ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ ຍຸຕ຺ໂຕ ສິຍາ, ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍາ ນ ເອກນ຺ເຕນ ອວິກ຺ເຂປສ຺ສ ກາຣຓໍ ພາຫິຣງ຺ຄຕ຺ຕາ, ອວິກ຺ເຂໂປ ປນ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສໂຍ ວິຍ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສ຺ສ ເອກນ຺ຕກາຣຓນ຺ຕິ. ເອວມ຺ປິ ອວິກ຺ເຂເປນ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍສິທ຺ຘິໂຊຕນາ ນ ສມຕ຺ຖິຕາວ. ໂນ ນ ສມຕ຺ຖິຕາ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕານໍ ສປ຺ປຸຣິສປຍິຣຸປາສນາຠາວສ຺ສ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘຕ຺ຕາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຸຣິມໍ ຜເລນ ກາຣຓສ຺ສ ສິທ຺ຘິທສ຺ສນໍ ນທີປູເຣນ ວິຍ ອຸປຣິ ວຸຏ຺ຐິສພ຺ຠາວສ຺ສ, ທຸຕິຍໍ ກາຣເຓນ ຜລສ຺ສ ສິທ຺ຘິທສ຺ສນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ເອກນ຺ຕວສ຺ສິນາ ວິຍ ເມຆວຸຏ຺ຐາເນນ ວຸຏ຺ຐິປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ.

ຠຄວໂຕ ວຈນສ຺ສ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປ຺ປເຠທປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ສກລສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິໂອຄາຫນາກາໂຣ ນິຣວເສສປຣຫິຕປາຣິປູຣິຕາກາຣຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເອວໍ ຠທ຺ທໂກ ອາກາໂຣ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ນ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ປຈ຺ຉິມຈກ຺ກທ຺ວຍສມ຺ປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ອຕ຺ຕສມ຺ມາປຓິຘິປຸພ຺ເພກຕປຸຎ຺ຎຕາສງ຺ຂາຕຄຸຓທ຺ວຍໍ. ອປຣາປຣໍ ວຸຕ຺ຕິຍາ ເຈຕ຺ຖ ຈກ຺ກຠາໂວ, ຈຣນ຺ຕິ ເອເຕຫິ ສຕ຺ຕາ ສມ຺ປຕ຺ຕິຠເວສູຕິ ວາ. ເຍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈກ຺ການິ, ເຍຫິ ສມນ຺ນາຄຕານໍ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ຈຕຸຈກ຺ກໍ ວຕ຺ຕຕີ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໔.໓໑). ປຸຣິມປຈ຺ຉິມຠາໂວ ເຈຕ຺ຖ ເທສນາກ຺ກມວເສນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ປຈ຺ຉິມຈກ຺ກທ຺ວຍສິທ຺ຘິຍາຕິ ປຈ຺ຉິມຈກ຺ກທ຺ວຍສ຺ສ ອຕ຺ຖິຕາຍ. ສມ຺ມາປຓິຫິຕຕ຺ໂຕ ປຸພ຺ເພ ຈ ກຕປຸຎ຺ໂຎ ສຸທ຺ຘາສໂຍ ໂຫຕິ ຕທສິທ຺ຘິເຫຕູນໍ ກິເລສານໍ ທູຣີຠາວໂຕຕິ ອາຫ – ‘‘ອາສຍສຸທ຺ຘິ ສິທ຺ຘາ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສມ຺ມາປຓິຫິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ເສຍ຺ຍໂສ ນໍ ຕໂຕ ກເຣ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໔໓), ‘‘ກຕປຸຎ຺ໂຎສິ ຕ຺ວໍ, ອານນ຺ທ, ປຘານມນຸຍຸຎ຺ຊ, ຂິປ຺ປໍ ໂຫຫິສິ ອນາສໂວ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໐໗) ຈ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ອາສຍສຸທ຺ຘິຍາ ອຘິຄມພ຺ຍຕ຺ຕິສິທ຺ຘີ’’ຕິ. ປໂຍຄສຸທ຺ຘິຍາຕິ ໂຍນິໂສມນສິກາຣປຸພ຺ພງ຺ຄມສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສວນປ຺ປໂຍຄສ຺ສ ວິສທຠາເວນ. ຕຖາ ຈາຫ – ‘‘ອາຄມພ຺ຍຕ຺ຕິສິທ຺ຘີ’’ຕິ, ສພ຺ພສ຺ສ ວາ ກາຍວຈີປໂຍຄສ຺ສ ນິທ຺ໂທສຠາເວນ. ປຣິສຸທ຺ຘກາຍວຈີປໂຍໂຄ ຫິ ວິປ຺ປຏິສາຣາຠາວໂຕ ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ປຣິຍຕ຺ຕິຍໍ ວິສາຣໂທ ໂຫຕີຕິ.

ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘທີປເກນາຕິອາທິນາ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊເນສຸ ເຖຣສ຺ສ ເອວໍ-ສທ຺ທສຸຕ-ສທ຺ທານໍ ອສມ຺ໂມຫທີປນໂຕ ຈຕຸປ຺ປຏິສມ຺ຠິທາວເສນ ອຕ຺ຖໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ໂສຕປ຺ປເຠທປຏິເວຘທີປເກນາຕິ ເອເຕນ ອຍໍ ສຸຕ-ສທ຺ໂທ ເອວໍ-ສທ຺ທສນ຺ນິຘານໂຕ, ວກ຺ຂມານາເປກ຺ຂາຍ ວາ ສາມຎ຺ເຎເນວ ໂສຕພ຺ພຘມ຺ມວິເສສໍ ອາມສຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ມໂນທິຏ຺ຐິກຣຓານໍ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມານໍ ອນຸເປກ຺ຂນສຸປ຺ປຏິເວຘາ ວິເສສໂຕ ມນສິກາຣປ຺ປຏິພທ຺ຘາຕິ ເຕ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ໂຍນິໂສມນສິກາຣທີປເກນ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ໂຍເຊຕ຺ວາ, ສວນຘາຣຓວຈີປຣິຈຍາ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມາ ວິເສເສນ ໂສຕາວຘານປ຺ປຏິພທ຺ຘາຕິ ເຕ ອວິກ຺ເຂປທີປເກນ ສຸຕ-ສທ຺ເທນ ໂຍເຊຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຘມ຺ມສ຺ສວເນ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນຕິ. ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມາຕິ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມາ. ມນສາ ອນຸເປກ຺ຂິຕາຕິ ‘‘ອິຘ ສີລໍ ກຖິຕໍ, ອິຘ ສມາຘິ, ອິຘ ປຎ຺ຎາ, ເອຕ຺ຕກາ ເອຕ຺ຖ ອນຸສນ຺ຘໂຍ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ມນສາ ອນຸ ອນຸ ເປກ຺ຂິຕາ. ທິຏ຺ຐິຍາ ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘາຕິ ນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິ ຠູຕາຍ, ຎາຕປຣິຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕາຍ ວາ ທິຏ຺ຐິຍາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕຣູປາຣູປຘມ຺ເມ ‘‘ອິຕິ ຣູປໍ, ເອຕ຺ຕກໍ ຣູປ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສຸຏ຺ຐຸ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ປຏິວິທ຺ຘາ.

ສກເລນ ວຈເນນາຕິ ປຸພ຺ເພ ຕີຫິ ປເທຫິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ໂຍຊິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສປ຺ປຸຣິສຠູມິນ຺ຕິ ອກຕຎ຺ຎຸຕໍ, ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ ປາປຠິກ຺ຂຸ ຕຖາຄຕປ຺ປເວທິຕໍ ຘມ຺ມວິນຍໍ ປຣິຍາປຸຓິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ທຫຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑໙໕) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ອນຣິຍໂວຫາຣາວຕ຺ຖໍ. ສາ ເອວ ອນຣິຍໂວຫາຣາວຕ຺ຖາ ອສທ຺ຘມ຺ໂມ. ນນຸ ຈ ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣສ຺ສ ‘‘ມເມທໍ ວຈນ’’ນ຺ຕິ ອຘິມານສ຺ສ, ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣາທີນຎ຺ຈ ຕທາສງ຺ກາຍ ອຠາວໂຕ ອສປ຺ປຸຣິສຠູມິສມຕິກ຺ກມາທິວຈນໍ ນິຣຕ຺ຖກນ຺ຕິ? ນຍິທເມວໍ, ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ເຕນ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ວິຠາວິໂຕຕິ ທສ຺ສນໂຕ. ເກຈິ ປນ ‘‘ເທວຕານໍ ປຣິວິຕກ຺ກາເປກ຺ຂໍ ຕຖາວຈນນ຺ຕິ ເອທິສີ ໂຈທນາ ອນວກາສາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕສ຺ມິໍ ກິຣ ຂເຓ ເອກຈ຺ຈານໍ ເທວຕານໍ ເອວໍ ເຈຕໂສ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ອຸທປາທິ ‘‘ຠຄວາ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ອຍຎ຺ຈ ອາຍສ຺ມາ ເທສນາກຸສໂລ ອິທານິ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ສກ຺ຍກຸລປ຺ປສຸໂຕ ຕຖາຄຕສ຺ສ ຠາຕາ ຈູຬປິຕຸປຸຕ຺ໂຕ, ກິໍ ນຸ ໂຂ ສຍໍ ສຈ຺ຉິກຕໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ອຸທາຫຸ ຠຄວໂຕ ເອວ ວຈນໍ ຍຖາສຸຕ’’ນ຺ຕິ, ເອວໍ ຕທາສງ຺ກິຕປ຺ປກາຣໂຕ ອສປ຺ປຸຣິສຠູມິສໂມກ຺ກມາທິໂຕ ອຕິກ຺ກມາທິ ວິຠາວິຕນ຺ຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ອທຫນ຺ໂຕຕິ ‘‘ມເມທ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຕນິ ອຏ຺ຐເປນ຺ໂຕ. ອປ຺ເປຕີຕິ ນິທສ຺ເສຕິ. ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ເຖສຸ ຍຖາຣຫໍ ສຕ຺ເຕ ເນຕີຕິ ເນຕ຺ຕິ, ຘມ຺ໂມເຍວ ເນຕ຺ຕິ ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິ.

ທຬ຺ຫຕຣນິວິຏ຺ຐາ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ກງ຺ຂາ. ນາຕິສໍສປ຺ປນໍ ມຕິເຠທມຕ຺ຕໍ ວິມຕິ. ອສ຺ສທ຺ຘິຍໍ ວິນາເສຕິ ຠຄວຕາ ຠາສິຕຕ຺ຕາ ສມ຺ມຸຂາ ຈສ຺ສ ປຏິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຂລິຕທຸຣຸຕ຺ຕາທິຄ຺ຄຫຓໂທສາຠາວໂຕ ຈ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຎ຺ຈມາທໂຍ ຕິສ຺ໂສ ອຕ຺ຖໂຍຊນາ ອາກາຣາທິອຕ຺ເຖສຸ ອຄ຺ຄຫິຕວິເສສເມວ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ສິຕາ, ຕໂຕ ປຣາ ຈຕສ຺ໂສ ອາກາຣຕ຺ຖເມວ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິຠາວິຕາ, ປຈ຺ຉິມາ ປນ ຕິສ຺ໂສ ຍຖາກ຺ກມໍ ອາກາຣຕ຺ຖໍ ນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອວຘາຣຓຕ຺ຖຎ຺ຈ ເອວໍ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ໂຍຊິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເອກ-ສທ຺ໂທ ອຎ຺ຎເສຏ຺ຐອສຫາຍສງ຺ຂາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈ, ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ ໂມຆມຎ຺ຎນ຺ຕິ ອິຕ຺ເຖເກ ອຠິວທນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໒໗) ອຎ຺ຎຕ຺ເຖ ທິສ຺ສຕິ, ‘‘ເຈຕໂສ ເອໂກທິຠາວ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໒໘; ປາຣາ. ໑໑) ເສຏ຺ເຐ, ‘‘ເອໂກ ວູປກຏ຺ໂຐ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໔໐໕; ໒.໒໑໕; ມ. ນິ. ໑.໘໐; ສໍ. ນິ. ໓.໖໓; ຈູຬວ. ໔໔໕) ອສຫາເຍ ‘‘ເອໂກວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຂໂຓ ຈ ສມໂຍ ຈ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາສາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໘.໒໙) ສງ຺ຂາຍໍ. ອິຘາປິ ສງ຺ຂາຍນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ເອກນ຺ຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉທນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ກາລຎ຺ຈ ສມຍຎ຺ຈາຕິ ຍຸຕ຺ຕກາລຎ຺ຈ ປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄິຎ຺ຈ. ຂໂຓຕິ ໂອກາໂສ. ຕຖາຄຕຸປ຺ປາທາທິໂກ ຫິ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ໂອກາໂສ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍປ຺ປຏິລາຠເຫຕຸຕ຺ຕາ. ຂໂຓ ເອວ ຈ ສມໂຍ. ໂຍ ຂໂຓຕິ ຈ ສມໂຍຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ເອໂກ ເອວາຕິ ຫິ ອຕ຺ໂຖ. ມຫາສມໂຍຕິ ມຫາສມູໂຫ. ສມໂຍປິ ໂຂຕິ ສິກ຺ຂາປທປູຣຓສ຺ສ ເຫຕຸປິ. ສມຍປ຺ປວາທເກຕິ ທິຏ຺ຐິປ຺ປວາທເກ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ນິສິນ຺ນາ ຕິຕ຺ຖິຍາ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ສມຍໍ ປວທນ຺ຕີຕິ. ອຕ຺ຖາຠິສມຍາຕິ ຫິຕປ຺ປຏິລາຠາ. ອຠິສເມຕພ຺ໂພຕິ ອຠິສມໂຍ, ອຠິສມໂຍ ອຕ຺ໂຖ ອຠິສມຍຏ຺ໂຐຕິ ປີຬນາທີນິ ອຠິສເມຕພ຺ພຠາເວນ ເອກີຠາວໍ ອຸປເນຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕານິ. ອຠິສມຍສ຺ສ ວາ ປຏິເວຘສ຺ສ ວິສຍຠູໂຕ ອຕ຺ໂຖ ອຠິສມຍຏ຺ໂຐຕິ ຕາເນວ ຕຖາ ເອກຕ຺ເຕນ ວຸຕ຺ຕານິ. ຕຕ຺ຖ ປີຬນໍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈສ຺ສ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ຫິໍສນໍ ອວິປ຺ຜາຣິກຕາກຣຓໍ. ສນ຺ຕາໂປ ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂຕາທິວເສນ ສນ຺ຕປນໍ ປຣິທຫນໍ.

ຕຕ຺ຖ ສຫກາຣິກາຣເຓ ສນິຊ຺ຌໍ ສເມຕິ ສມເວຕີຕິ ສມໂຍ, ສມວາໂຍ. ສເມຕິ ສມາຄຈ຺ຉຕິ ເອຕ຺ຖ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຕທາຘາຣປຸຄ຺ຄເລຫີຕິ ສມໂຍ, ຂໂຓ. ສເມຕິ ເອຕ຺ຖ, ເອເຕນ ວາ ສໍຄຈ຺ຉຕິ ສຕ຺ໂຕ, ສຠາວຘມ຺ໂມ ວາ ສຫຊາຕາທີຫິ, ອຸປ຺ປາທາທີຫິ ວາຕິ ສມໂຍ, ກາໂລ. ຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິມຕ຺ຕຕາຍ ອຕ຺ຖໂຕ ອຠູໂຕປິ ຫິ ກາໂລ ຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອຘິກຣຓໍ ກຣຓໍ ວິຍ ຈ ກປ຺ປນາມຕ຺ຕສິທ຺ເຘນ ຣູເປນ ໂວຫຣີຍຕີຕິ. ສມໍ, ສຫ ວາ ອວຍວານໍ ອຍນໍ ປວຕ຺ຕິ ອວຏ຺ຐານນ຺ຕິ ສມໂຍ, ສມູໂຫ ຍຖາ ‘‘ສມຸທາໂຍ’’ຕິ. ອວຍວສຫາວຏ຺ຐານເມວ ຫິ ສມູໂຫຕິ. ອວເສສປຈ຺ຈຍານໍ ສມາຄເມ ເອຕິ ຜລໍ ເອຕສ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ປວຕ຺ຕຕິ ຈາຕິ ສມໂຍ, ເຫຕຸ ຍຖາ ‘‘ສມຸທໂຍ’’ຕິ. ສເມຕິ ສໍໂຍຊນຠາວໂຕ ສມ຺ພທ຺ໂຘ ເອຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວິສເຍ ປວຕ຺ຕຕິ, ທຬ຺ຫຄ຺ຄຫຓຠາວໂຕ ວາ ສໍຍຸຕ຺ຕາ ອຍນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ສຕ຺ຕາ ຍຖາຠິນິເວສໍ ເອເຕນາຕິ ສມໂຍ, ທິຏ຺ຐິ. ທິຏ຺ຐິສໍໂຍຊເນນ ຫິ ສຕ຺ຕາ ອຕິວິຍ ພຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ. ສມິຕິ ສງ຺ຄຕິ ສໂມຘານນ຺ຕິ ສມໂຍ, ປຏິລາໂຠ. ສມສ຺ສ ຍານໍ, ສມ຺ມາ ວາ ຍານໍ ອປຄໂມຕິ ສມໂຍ, ປຫານໍ. ອຠິມຸຂໍ ຎາເຓນ ສມ຺ມາ ເອຕພ຺ໂພ ອຠິສເມຕພ຺ໂພຕິ ອຠິສມໂຍ, ຘມ຺ມານໍ ອວິປຣີໂຕ ສຠາໂວ. ອຠິມຸຂຠາເວນ ສມ຺ມາ ເອຕິ ຄຈ຺ຉຕິ ພຸຊ຺ຌຕີຕິ ອຠິສມໂຍ, ຘມ຺ມານໍ ອວິປຣີຕສຠາວາວໂພໂຘ. ເອວໍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ປວຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາເຣ ອຠິສມຍສທ຺ທສ຺ສ ອຸທາຫຣຓໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອສ຺ສາຕິ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ. ກາໂລ ອຕ຺ໂຖ ສມວາຍາທີນໍ ອຕ຺ຖານໍ ອິຘ ອສມ຺ຠວໂຕ, ເທສເທສກປຣິສານໍ ວິຍ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິທານຠາເວນ ກາລສ຺ສ ອປທິສິຕພ຺ພໂຕ ຈ.

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ອນິຍມິຕວເສເນວ ກາໂລ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ນ ອຸຕຸສໍວຈ຺ຉຣາທິວເສນ ນິຍເມຕ຺ວາຕິ ອາຫ – ‘‘ຕຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປີ’’ຕິອາທິ. ອຸຕຸສໍວຈ຺ຉຣາທິວເສນ ນິຍມໍ ອກຕ຺ວາ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ວຈເນ ອຍມ຺ປິ ຄຸໂຓ ລທ຺ໂຘ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຍ ວາ ອິເມ’’ຕິອາທິມາຫ. ສາມຎ຺ຎໂຊຕນາ ຫິ ວິເສເສ ອວຕິຏ຺ຐຕີຕິ. ຕຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣສມໂຍ ເທວສິກໍ ຌານສມາປຕ຺ຕີຫິ ວີຕິນາມນກາໂລ, ວິເສສໂຕ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕາຫານິ. ສຸປ຺ປກາສາຕິ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸຍາ ປກມ຺ປນໂອຠາສປາຕຸຠາວາທີຫິ ປາກຏາ. ຍຖາວຸຕ຺ຕເຠເທສຸ ເອວ ສມເຍສຸ ເອກເທສໍ ປກາຣນ຺ຕເຣຫິ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂຍ ຈາຍ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຖາ ຫິ ຎາຓກິຈ຺ຈສມໂຍ ອຕ຺ຕຫິຕປ຺ປຏິປຕ຺ຕິສມໂຍ ຈ ອຠິສມ຺ໂພຘິສມໂຍ, ອຣິຍຕຸຓ຺ຫີຠາວສມໂຍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣສມໂຍ, ກຣຸຓາກິຈ຺ຈປຣຫິຕປ຺ປຏິປຕ຺ຕິຘມ຺ມິກຖາສມໂຍ ເທສນາສມໂຍເຍວ.

ກຣຓວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຕ຺ຖາຕິ ອຠິຘມ຺ມວິນເຍສຸ. ຕຖາຕິ ຠຸມ຺ມກຣເຓຫິ. ອຘິກຣຓຕ຺ໂຖ ອາຘາຣຕ຺ໂຖ. ຠາໂວ ນາມ ກິຣິຍາ, ກິຣິຍາຍ ກິຣິຍນ຺ຕຣລກ຺ຂຓໍ ຠາເວນຠາວລກ຺ຂຓໍ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ກາໂລ ສຠາວຘມ຺ມປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ ສຍໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອວິຊ຺ຊມາໂນປິ ອາຘາຣຠາເວນ ປຎ຺ຎາໂຕ ຕງ຺ຂຓປ຺ປວຕ຺ຕານໍ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ປຣໂຕ ຈ ອຠາວໂຕ ‘‘ປຸພ຺ພຓ຺ເຫ ຊາໂຕ, ສາຍນ຺ເຫ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ຈ ອາທີສຸ, ສມູໂຫ ຈ ອວຍວວິນິມຸຕ຺ໂຕ ອວິຊ຺ຊມາໂນປິ ກປ຺ປນາມຕ຺ຕສິທ຺ໂຘ ອວຍວານໍ ອາຘາຣຠາເວນ ປຎ຺ຎາປີຍຕິ ‘‘ຣຸກ຺ເຂ ສາຂາ, ຍວຣາສິຍໍ ສມ຺ຠູໂຕ’’ຕິອາທີສຸ, ເອວໍ ອິຘາປີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ອຘິກຣຓໍ…ເປ… ຘມ຺ມານ’’ນ຺ຕິ. ຍສ຺ມິໍ ກາເລ, ຘມ຺ມປຸຎ຺ເຊ ວາ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍ ເອວ ກາເລ, ຘມ຺ມປຸຎ຺ເຊ ຈ ຜສ຺ສາທໂຍປິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຍຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ‘‘ຄາວີສຸ ທຸຍ຺ຫມານາສຸ ຄໂຕ, ທຸທ຺ຘາສຸ ອາຄໂຕ’’ຕິ ໂທຫນກິຣິຍາຍ ຄມນກິຣິຍາ ລກ຺ຂີຍຕິ, ເອວໍ ອິຘາປິ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ, ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ສຕີ’’ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍມາໂນ ເອວ ໂຫຕິ ປທຕ຺ຖສ຺ສ ສຕ຺ຕາວິຣຫາຠາວໂຕຕິ ສມຍສ຺ສ ສຕ຺ຕາກິຣິຍາຍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກິຣິຍາ, ຜສ຺ສາທີນໍ ຠວນກິຣິຍາ ຈ ລກ຺ຂີຍຕີຕິ. ຍສ຺ມິໍ ສມເຍຕິ ຍສ຺ມິໍ ນວເມ ຂເຓ, ຍສ຺ມິໍ ໂຍນິໂສມນສິກາຣາທິເຫຕຸມ຺ຫິ, ປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ວາ ສຕິ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ຂເຓ ເຫຕຸມ຺ຫິ ປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ຈ ຜສ຺ສາທໂຍປິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຸຠຍຕ຺ຖ ສມຍສທ຺ເທ ຠຸມ຺ມນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ ລກ຺ຂຓຠູຕຠາວຍຸຕ຺ໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ຂຓ…ເປ… ລກ຺ຂີຍຕີ’’ຕິ.

ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ກຣຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕິ ‘‘ອນ຺ເນນ ວສຕິ, ອຊ຺ເຌເນນ ວສຕິ, ຜຣສຸນາ ຉິນ຺ທຕິ, ກຸທາເລນ ຂຓຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ວີຕິກ຺ກມຎ຺ຫິ ສຸຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ສນ຺ນິປາຕາເປຕ຺ວາ ໂອຕິຓ຺ເຓ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ຕໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ປຏິປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ວິຄຣຫິຕ຺ວາ ຈ ຕໍ ຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ ໂອຕິຓ຺ຓກາລໍ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ເຕເນວ ກາເລນ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎາເປນ຺ໂຕ ຠຄວາ ວິຫຣຕິ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຫຕຸຎ຺ຈ ອເປກ຺ຂມາໂນ ຕຕິຍປາຣາຊິກາທີສຸ ວິຍ.

ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ອາຣມ຺ຠໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ເທສນານິຏ຺ຐານໍ ປຣຫິຕປ຺ປຏິປຕ຺ຕິສງ຺ຂາເຕນ ກຣຸຓາວິຫາເຣນ. ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖໍ. ອຸປໂຍຄວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ ຍຖາ ‘‘ມາສໍ ອຊ຺ເຌຕີ’’ຕິ. ໂປຣາຓາຕິ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາ. ອຠິລາປມຕ຺ຕເຠໂທຕິ ວຈນມຕ຺ເຕນ ວິເສໂສ. ເຕນ ສຸຕ຺ຕວິນເຍສຸ ວິຠຕ຺ຕິພ຺ຍຕ຺ຕໂຍ ກໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ອິທານິ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ຠຄວາຕິ ຄຣູ’’ຕິອາທິ. ຠຄວາຕິ ວຈນໍ ເສຏ຺ຐນ຺ຕິ ເສຏ຺ຐວາຈກໍ ວຈນໍ, ເສຏ຺ຐຄຸຓສຫຈຣຓໍ ເສຏ຺ຐນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ວາ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ວຈນໍ, ອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ມາ ໂຍ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ວຈເນນ ວຈນີໂຍ ອຕ຺ໂຖ, ໂສ ເສຏ຺ໂຐຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠຄວາຕິ ວຈນມຸຕ຺ຕມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຄາຣວຍຸຕ຺ໂຕຕິ ຄຣຸຠາວຍຸຕ຺ໂຕ ຄຣຸຄຸຓໂຍຄໂຕ. ຄຣຸກຣຓໍ ວາ ສາຕິສຍໍ ອຣຫຕີຕິ ຄາຣວຍຸຕ຺ໂຕ, ຄາຣວາຣໂຫຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສິປ຺ປາທິສິກ຺ຂາປກາ ຄຣູ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ຈ ຄາຣວຍຸຕ຺ຕາ, ອຍໍ ປນ ຕາທິໂສ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຄຣູຕິ ວຕ຺ວາ ຄາຣວຍຸຕ຺ໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເກຈິ. ວຸຕ຺ໂຕເຍວ, ນ ອິຘ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄສ຺ສ ອິມິສ຺ສາ ອຏ຺ຐກຖາຍ ເອກເທສຠາວໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ຘມ຺ມສຣີຣໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກໂຣຕີຕິ ‘‘ໂຍ ໂວ, ອານນ຺ທ, ມຍາ ຘມ຺ໂມ ຈ ວິນໂຍ ຈ ເທສິໂຕ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕ, ໂສ ໂວ ມມຈ຺ຈເຍນ ສຕ຺ຖາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໑໖) ວຈນໂຕ ຘມ຺ມສ຺ສ ສຕ຺ຖຸຠາວປຣິຍາໂຍ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຊິຣສງ຺ຆາຕສມານກາໂຍ ປເຣຫິ ອເຠຊ຺ຊສຣີຣຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ຠຄວໂຕ ຣູປກາເຍ ເກນຈິ ສກ຺ກາ ອນ຺ຕຣາໂຍ ກາຕຸນ຺ຕິ. ເທສນາສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ ວກ຺ຂມານສ຺ສ ສກລສຸຕ຺ຕສ຺ສ ເອວນ຺ຕິ ນິທ຺ທິສນໂຕ. ສາວກສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ ປຏິສມ຺ຠິທາປຕ຺ເຕນ ປຎ຺ຈສຸ ຐາເນສຸ ຠຄວຕາ ເອຕທຄ຺ເຄ ຐປິເຕນ ມຍາ ມຫາສາວເກນ ສຸຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ມຍາ ສຸຕໍ, ນ ອນຸສ຺ສຸຕິກໍ, ນ ປຣມ຺ປຣາຠຕນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ທີປນໂຕ. ກາລສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ສນ຺ນິຘາເນ ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ກາລສ຺ສ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທປ຺ປຏິມຓ຺ຑິຕຠາວທີປນໂຕ. ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທປຣມາ ຫິ ກາລສມ຺ປທາ. ເຕເນຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ກປ຺ປກສາເຍ ກລິຍຸເຄ, ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາໂທ ອໂຫ ມຫຈ຺ຉຣິຍໍ;

ຫຸຕາວຫມຊ຺ເຌ ຊາຕໍ, ສມຸທິຕມກຣນ຺ທມຣວິນ຺ທ’’ນ຺ຕິ. (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໑; ສໍ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໑ ເທວຕາສໍຍຸຕ຺ຕ);

ຠຄວາຕິ ເທສກສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐສຕ຺ຕຸຕ຺ຕມຄຣຸຄາຣວາຘິວຈນຠາວໂຕ.

ເອວໍນາມເກ ນຄເຣຕິ ກຖໍ ປເນຕໍ ນຄຣໍ ເອວໍນາມກໍ ຊາຕນ຺ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ, ຍຖາ ກາກນ຺ທສ຺ສ ອິສິໂນ ນິວາສຏ຺ຐາເນ ມາປິຕາ ນຄຣີ ກາກນ຺ທີ, ມາກນ຺ທສ຺ສ ນິວາສຏ຺ຐາເນ ມາປິຕາ ມາກນ຺ທີ, ກຸສມ຺ພສ຺ສ ນິວາສຏ຺ຐາເນ ມາປິຕາ ໂກສມ຺ພີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ສວຕ຺ຖສ຺ສ ອິສິໂນ ນິວາສຏ຺ຐາເນ ມາປິຕາ ນຄຣີ ສາວຕ຺ຖີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວໍ ຕາວ ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາ ວທນ຺ຕິ. ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາ ປນ ຠຓນ຺ຕິ – ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ມນຸສ຺ສານໍ ອຸປໂຠຄປຣິໂຠຄໍ, ສພ຺ພເມຕ຺ຖ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ສາວຕ຺ຖິ. ສຕ຺ຖສມາໂຍເຄ ຈ ‘ກິໍ ຠຓ຺ຑມຕ຺ຖີ’ຕິ ປຸຈ຺ຉິເຕ ‘ສພ຺ພມຕ຺ຖີ’ຕິ ວຈນມຸປາທາຍ ສາວຕ຺ຖິ.

‘‘ສພ຺ພທາ ສພ຺ພູປກຣຓໍ, ສາວຕ຺ຖິຍໍ ສໂມຫິຕໍ;

ຕສ຺ມາ ສພ຺ພມຸປາທາຍ, ສາວຕ຺ຖີຕິ ປວຸຈ຺ຈຕິ. (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໔; ຂຸ. ປາ. ອຏ຺ຐ. ໕.ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ; ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໕; ປຏິ. ມ. ໒.໑.໑໘໔);

‘‘ໂກສລານໍ ປຸຣໍ ຣມ຺ມໍ, ທສ຺ສເນຍ຺ຍໍ ມໂນຣມໍ;

ທສຫິ ສທ຺ເທຫິ ອວິວິຕ຺ຕໍ, ອນ຺ນປານສມາຍຸຕໍ.

‘‘ວຸທ຺ຘິໍ ເວປຸລ຺ລຕໍ ປຕ຺ຕໍ, ອິທ຺ຘໍ ຜີຕໍ ມໂນຣມໍ;

ອາຬກມນ຺ທາວ ເທວານໍ, ສາວຕ຺ຖິປຸຣມຸຕ຺ຕມ’’ນ຺ຕິ. (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໔; ຂຸ. ປາ. ອຏ຺ຐ. ໕.ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ);

ອວິເສເສນາຕິ ນ ວິເສເສນ, ວິຫາຣຠາວສາມຎ຺ເຎນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຣິຍາປຖວິຫາໂຣ…ເປ… ວິຫາເຣສູຕິ ອິຣິຍາປຖວິຫາໂຣ ທິພ຺ພວິຫາໂຣ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາໂຣ ອຣິຍວິຫາໂຣຕິ ເອເຕສຸ ຈຕູສຸ ວິຫາເຣສຸ. ສມງ຺ຄິປຣິທີປນນ຺ຕິ ສມງ຺ຄິຠາວປຣິທີປນໍ. ເອຕນ຺ຕິ ວິຫຣຕີຕິ ເອຕໍ ປທໍ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ ຄິຫິສໍສຏ຺ໂຐ ວິຫຣຕິ ສຫນນ຺ທີ ສຫໂສກີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໔໑) ອິຣິຍາປຖວິຫາເຣ ອາຄຕໍ, ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫິ … ປຐມໍ ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໔໙໙; ວິຠ. ໖໒໔) ທິພ຺ພວິຫາເຣ, ‘‘ໂສ ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໕໕໖; ໓.໓໐໘; ມ. ນິ. ໑.໗໗, ໔໕໙, ໕໐໙; ໒.໓໐໙, ໓໑໕, ໔໕໑, ໔໗໑; ໓.໒໓໐, ວິຠ. ໖໔໒, ໖໔໓) ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາເຣ, ‘‘ໂສ ໂຂຫໍ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຕສ຺ສາເຍວ ກຖາຍ ປຣິໂຍສາເນ ຕສ຺ມິໍເຍວ ປຸຣິມສ຺ມິໍ ສມາຘິນິມິຕ຺ເຕ ອຊ຺ຌຕ຺ຕເມວ ຈິຕ຺ຕໍ ສຓ຺ຐເປມິ ສນ຺ນິສາເທມິ ເອໂກທິໍ ກໂຣມິ, ສມາທຫາມິ, ເຍນ ສຸທໍ ນິຈ຺ຈກປ຺ປໍ ວິຫຣາມີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໘໗) ອຣິຍວິຫາເຣ.

ຕຕ຺ຖ ອິຣິຍນໍ ປວຕ຺ຕນໍ ອິຣິຍາ, ກາຍປ຺ປໂຍໂຄ. ຕສ຺ສາ ປວຕ຺ຕນູປາຍຠາວໂຕ ຐານາທິ ອິຣິຍາປໂຖ. ຐານສມງ຺ຄີ ວາ ຫິ ກາເຍນ ກິຎ຺ຈິ ກເຣຍ຺ຍ ຄມນາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣສມງ຺ຄີ ວາ. ອຖ ວາ ອິຣິຍຕິ ປວຕ຺ຕຕິ ເອເຕນ ອຕ຺ຕຠາໂວ, ກາຍກິຈ຺ຈໍ ວາຕິ ອິຣິຍາ, ຕສ຺ສາ ປວຕ຺ຕິຍາ ອຸປາຍຠາວໂຕ ປໂຖຕິ ອິຣິຍາປໂຖ, ຐານາທິ ເອວ. ໂສ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ຄຕິນິວຕ຺ຕິອາທິອາກາເຣນ ປວຕ຺ໂຕ ຈຕຸສນ຺ຕຕິຣູປປ຺ປພນ຺ໂຘ ເອວ. ວິຫຣຓໍ, ວິຫຣຕິ ເອເຕນາຕິ ວາ ວິຫາໂຣ. ທິວິ ຠໂວ ທິພ຺ໂພ, ຕຕ຺ຖ ພຫຸລປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ຊາທິເທວໂລເກ ຠໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ໂຍ ທິພ຺ພານຸຠາໂວ, ຕທຕ຺ຖາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີຕິ ວາ ທິພ຺ໂພ, ອຠິຎ຺ຎາຠິນີຫາຣວເສນ ມຫາຄຕິກຕ຺ຕາ ວາ ທິພ຺ໂພ, ທິພ຺ໂພ ຈ ໂສ ວິຫາໂຣ ຈາຕິ ທິພ຺ພວິຫາໂຣ, ຈຕສ຺ໂສ ຣູປາວຈຣສມາປຕ຺ຕິໂຍ. ອຣູປສມາປຕ຺ຕິໂຍປິ ເອຕ຺ເຖວ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ພ຺ຣຫ຺ມານໍ, ພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ວາ ວິຫາຣາ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣາ, ຈຕສ຺ໂສ ອປ຺ປມຎ຺ຎາໂຍ. ອຣິໂຍ, ອຣິຍານໍ ວາ ວິຫາໂຣ ອຣິຍວິຫາໂຣ, ຈຕ຺ຕາຣິ ສາມຎ຺ຎຜລານິ. ໂສ ຫິ ເອກໍ ອິຣິຍາປຖພາຘນນ຺ຕິອາທິ ຍທິປິ ຠຄວາ ເອເກນປິ ອິຣິຍາປເຖນ ຈິຣຕຣໍ ກາລໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ປວຕ຺ເຕຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ຕຖາປິ ອຸປາທິນ຺ນກສຣີຣສ຺ສ ອຍໍ ສຠາໂວຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ວາ ຠຄວາ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ວສນ຺ໂຕ ເວເນຍ຺ຍານໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ ນານາສມາປຕ຺ຕີຫິ ຈ ກາລໍ ວີຕິນາເມນ຺ໂຕ ວສຕີຕິ ສຕ຺ຕານໍ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ວິວິຘຫິຕສຸຂໍ ຫຣຕິ ອຸປເນຕິ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ຕສ຺ມາ ວິວິຘໍ ຫຣຕີຕິ ວິຫຣຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເຊຕສ຺ສ ຣາຊກຸມາຣສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິກຊນໍ ຊິນາຕີຕິ ເຊໂຕ. ໂສຕສທ຺ໂທ ວິຍ ຫິ ກຕ຺ຕຸສາຘໂນ ເຊຕສທ຺ໂທ. ອຖ ວາ ຣຎ຺ຎາ ປເສນທິໂກສເລນ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິກຊເນ ຊິເຕ ຊາໂຕຕິ ເຊໂຕ. ຣຎ຺ໂຎ ຫິ ຊຍໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ກຸມາໂຣ ຊິຕວາຕິ ເຊໂຕຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ມງ຺ຄລກາມຕາຍ ວາ ຕສ຺ສ ເອວໍນາມເມວ ກຕນ຺ຕິ ເຊໂຕ. ມງ຺ຄລກາມຕາຍ ຫິ ເຊຍ຺ໂຍຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ເຊໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນາຕິອາທິນາ ‘‘ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸທຕ຺ໂຕ ນາມ ໂສ, ຄຫປຕິ, ມາຕາປິຕູຫິ ກຕນາມວເສນ, ສພ຺ພກາມສມິທ຺ຘຕາຍ ປນ ວິຄຕມຈ຺ເຉຣຕາຍ ກຣຸຓາທິຄຸຓສມງ຺ຄິຕາຍ ຈ ນິຈ຺ຈກາລໍ ອນາຖານໍ ປິຓ຺ຑມທາສິ. ເຕນ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກຕິ ສງ຺ຂໍ ຄໂຕ. ອາຣມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປາຓິໂນ, ວິເສເສນ ວາ ປພ຺ພຊິຕາຕິ ອາຣາໂມ, ຕສ຺ສ ປຸປ຺ຜຜລາທິໂສຠາຍ ນາຕິທູຣນຈ຺ຈາສນ຺ນຕາທິປຎ຺ຈວິຘເສນາສນງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ຕໂຕ ຕໂຕ ອາຄມ຺ມ ຣມນ຺ຕິ ອຠິຣມນ຺ຕິ, ອນຸກ຺ກຓ຺ຐິຕາ ຫຸຕ຺ວາ ນິວສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາຍ ວາ ສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຄເຕປິ ອຕ຺ຕໂນ ອພ຺ຠນ຺ຕຣໍເຍວ ອາເນຕ຺ວາ ຣເມຕີຕິ ອາຣາໂມ. ໂສ ຫິ ອນາຖປິຓ຺ຑິເກນ ຄຫປຕິນາ ເຊຕສ຺ສ ຣາຊກຸມາຣສ຺ສ ຫຕ຺ຖໂຕ ອຏ຺ຐາຣສຫິຣຎ຺ຎໂກຏີຫິ ສນ຺ຖາເຣນ ກິຓິຕ຺ວາ ອຏ຺ຐາຣສຫິຣຎ຺ຎໂກຏີຫິ ເສນາສນານິ ກາຣາເປຕ຺ວາ ອຏ຺ຐາຣສຫິຣຎ຺ຎໂກຏີຫິ ວິຫາຣມຫໍ ນິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ເອວໍ ຈຕຸປຎ຺ຎາສຫິຣຎ຺ຎໂກຏິປຣິຈ຺ຈາເຄນ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ນິຍ຺ຍາຕິໂຕ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາໂມ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ນິທສ຺ເສຕິ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ‘‘ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ ເຊຕວເນ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມ’’ຕິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ວາກ຺ຍໍ, ຕຕ຺ຖ. ສິຍາຕິ ກສ຺ສຈິ ເອວໍ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ສິຍາ, ວກ຺ຂມານາກາເຣນ ກທາຈິ ໂຈເທຍ຺ຍ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ຕຕ຺ຖ ວິຫຣຕີຕິ ຍທິ ເຊຕວເນ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມ ວິຫຣຕິ. ນ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ນານາຐານຠູຕຕ຺ຕາ ສາວຕ຺ຖິເຊຕວນານໍ, ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິທານິ ໂຈທໂກ ຕເມວ ອຕ຺ຕໂນ ອຘິປ຺ປາຍໍ ‘‘ນ ຫິ ສກ຺ກາ’’ຕິອາທິນາ ວິວຣຕິ. ອິຕໂຣ ສພ຺ພເມຕໍ ອວິປຣີຕໍ ອຕ຺ຖໍ ອຊານນ຺ເຕນ ຕຍາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນ ໂຂ ປເນຕໍ ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເອຕນ຺ຕິ ‘‘ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ ເຊຕວເນ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມ’’ຕິ ເອຕໍ ວຈນໍ. ເອວນ຺ຕິ ‘‘ຍທິ ຕາວ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນາ ຍໍ ຕໍ ຠວຕາ ໂຈທິຕໍ, ຕໍ ອຕ຺ຖໂຕ ເອວໍ ນ ໂຂ ປນ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ນ ອຸຠຍຕ຺ຖ ອປຸພ຺ພໍ ອຈຣິມໍ ວິຫາຣທສ຺ສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທານິ ອຕ຺ຕນາ ຍຖາຘິປ຺ເປຕໍ ອວິປຣີຕມຕ຺ຖໍ, ຕສ຺ສ ຈ ປຏິກຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕຠາວໍ, ເຕນ ຈ ອປ຺ປຏິວິທ຺ຘຕໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ‘‘ນນຸ ອໂວຈຸມ຺ຫ…ເປ… ເຊຕວເນ’’ຕິ ອາຫ. ເອວມ຺ປິ ‘‘ເຊຕວເນ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມ ວິຫຣຕິ’’ຈ຺ເຈວ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ນ ‘‘ສາວຕ຺ຖິຍ’’ນ຺ຕິ ໂຈທນໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ໂຄຈຣຄາມນິທສ຺ສນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິອາທິ.

ອວສ຺ສຎ຺ເຈຕ຺ຖ ໂຄຈຣຄາມກິຕ຺ຕນໍ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ຍຖາ ເຊຕວນາທິກິຕ຺ຕນໍ ປພ຺ພຊິຕານຸຄ຺ຄຫກຣຓາທິອເນກປ຺ປໂຍຊນໍ, ເອວໍ ໂຄຈຣຄາມກິຕ຺ຕນມ຺ປິ ຄຫຏ຺ຐານຸຄ຺ຄຫກຣຓາທິວິວິຘປໂຍຊນນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສາວຕ຺ຖິວຈເນນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຍຄ຺ຄຫເຓນ ອຸປສງ຺ກມປຍິຣຸປາສນານໍ ໂອກາສທາເນນ ຘມ຺ມເທສນາຍ ສຣເຓສຸ ສີເລສຸ ຈ ປຕິຏ຺ຐາປເນນ ຍຖູປນິສ຺ສຍໍ ອຸປຣິວິເສສາຘິຄມາວຫເນນ ຈ ຄຫຏ຺ຐານຸຄ຺ຄຫກຣຓໍ, ອຸຄ຺ຄຫປຣິປຸຈ຺ຉານໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານານຸໂຍຄສ຺ສ ຈ ອນຸຣູປວສນຏ຺ຐານປຣິຄ຺ຄເຫເນຕ຺ຖ ປພ຺ພຊິຕານຸຄ຺ຄຫກຣຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ກຣຸຓາຍ ອຸປຄມນໍ, ນ ລາຠາທິນິມິຕ຺ຕໍ. ປຎ຺ຎາຍ ອປຄມນໍ, ນ ວິໂຣຘາທິນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຸປຄມນາປຄມນານໍ ນິຣຸປກ຺ກິເລສຕໍ ວິຠາເວຕິ. ຘມ຺ມິກສຸຂໍ ນາມ ອນວຊ຺ຊສຸຂໍ. ເທວຕານໍ ອຸປກາຣພຫຸລຕາ ຊນວິວິຕ຺ຕຕາຍ. ປຈຸຣຊນວິວິຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຐານໍ ເທວາ ອຸປສງ຺ກມິຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎນ຺ຕິ. ຕທຕ຺ຖປຣິນິປ຺ຜາທນນ຺ຕິ ໂລກຕ຺ຖນິປ຺ຜາທນໍ, ພຸທ຺ຘກິຈ຺ຈສມ຺ປາທນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວມາທິນາຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສາວຕ຺ຖິກິຕ຺ຕເນນ ຣູປກາຍສ຺ສ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ ທສ຺ເສຕິ, ເຊຕວນາທິກິຕ຺ຕເນນ ຘມ຺ມກາຍສ຺ສ. ຕຖາ ປຸຣິເມນ ປຣາຘີນກິຣິຍາກຣຓໍ, ທຸຕິເຍນ ອຕ຺ຕາຘີນກິຣິຍາກຣຓໍ. ປຸຣິເມນ ວາ ກຣຸຓາກິຈ຺ຈໍ, ອິຕເຣນ ປຎ຺ຎາກິຈ຺ຈໍ. ປຸຣິເມນ ຈສ຺ສ ປຣມາຍ ອນຸກມ຺ປາຍ ສມນ຺ນາຄມໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ປຣມາຍ ອຸເປກ຺ຂາຍ ສມນ຺ນາຄມໍ ທີເປຕິ. ຠຄວາ ຫິ ສພ຺ພສຕ຺ເຕ ປຣມາຍ ອນຸກມ຺ປາຍ ອນຸກມ຺ປຕິ, ນ ຈ ຕຕ຺ຖ ສິເນຫໂທສານຸປຕິໂຕ ປຣມຸເປກ຺ຂກຠາວໂຕ. ອຸເປກ຺ຂໂກ ຈ ນ ປຣຫິຕສຸຂກຣເຓ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ໂກ ມຫາກາຣຸຓິກຠາວໂຕ. ຕສ຺ສ ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ໂລກນາຖຕາ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ອຕ຺ຕນາຖຕາ.

ຕຖາ ເຫສ ໂພຘິສຕ຺ຕຠູໂຕ ມຫາກຣຸຓາຍ ສຎ຺ໂຈທິຕມານໂສ ສກລໂລກຫິຕາຍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກມາປນ຺ໂນ ມຫາຠິນີຫາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຕທຕ຺ຖນິປ຺ຜາທນຕ຺ຖໍ ປຸຎ຺ຎຎາຓສມ຺ຠາເຣ ສມ຺ປາເທນ຺ໂຕ ອປຣິມິຕໍ ກາລໍ ອນປ຺ປກໍ ທຸກ຺ຂມນຸໂຠສິ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ສມ຺ມາ ປຕິເຕຫິ ທຸກ຺ເຂຫິ ນ ວິກມ຺ປິຕຕາ. ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ສໍສາຣາຠິມຸຂຕາ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ຕໂຕ ນິພ຺ພິນ຺ທນາ. ຕຖາ ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ນິພ຺ພານາຠິມຸຂຕາ, ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ຕທຘິຄໂມ. ຕຖາ ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ປເຣສໍ ອຫິໍສາປນໍ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ສຍໍ ປເຣຫິ ອຠາຍນໍ. ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ປຣໍ ຣກ຺ຂໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ຣກ຺ຂຓໍ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ອຕ຺ຕານໍ ຣກ຺ຂໂຕ ປເຣສໍ ຣກ຺ຂຓໍ. ເຕນສ຺ສ ອຕ຺ຕຫິຕາຍ ປຏິປນ຺ນາທີສຸ ຈຕຸຕ຺ຖປຸຄ຺ຄລຠາໂວ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕິ. ຕຖາ ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ສຈ຺ຈາຘິຏ຺ຐານສ຺ສ ຈ ຈາຄາຘິຏ຺ຐານສ຺ສ ຈ ປາຣິປູຣີ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ອຸປສມາຘິຏ຺ຐານສ຺ສ ຈ ປຎ຺ຎາຘິຏ຺ຐານສ຺ສ ຈ ປາຣິປູຣີ. ເອວໍ ປຸຣິສຸທ຺ຘາສຍປ຺ປໂຍຄສ຺ສ ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ໂລກຫິຕຕ຺ຖເມວ ຣຊ຺ຊສມ຺ປທາທິຠວສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸປຄມນໍ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ຕິຓາຍປິ ອມຎ຺ຎມານສ຺ສ ຕໂຕ ອປຄມນໍ. ອິຕິ ສຸວິສຸທ຺ຘອຸປຄມາປຄມສ຺ສ ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ໂລກຫິຕຕ຺ຖເມວ ທານວເສນ ສມ຺ປຕ຺ຕີນໍ ປຣິຈ຺ຈຊນາ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ຈສ຺ສ ຜລສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ອປຈ຺ຈາສີສນາ. ເອວໍ ສມຸທາຄມນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຈ຺ຉຣິຍພ຺ຠຸຕຄຸຓສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ປເຣສໍ ຫິຕສຸຂຕ຺ຖໍ ອຕິທຸກ຺ກຣກາຣິຕາ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ກາຍມ຺ປິ ອນລງ຺ກາຣິຕາ.

ຕຖາ ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ຈຣິມຕ຺ຕຠາເວ ຊິຓ຺ຓາຕຸຣມຕທສ຺ສເນນ ສຎ຺ຊາຕສໍເວໂຄ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ອຸຬາເຣສຸ ເທວໂຠຄສທິເສສຸ ໂຠເຄສຸ ນິຣເປກ຺ໂຂ ມຫາຠິນິກ຺ຂມນໍ ນິກ຺ຂມິ. ຕຖາ ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ‘‘ກິຈ຺ຉໍ ວຕາຍໍ ໂລໂກ ອາປນ຺ໂນ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໒.໕໗; ສໍ. ນິ. ໒.໔, ໑໐) ກຣຸຓາມຸເຂເນວ ວິປສ຺ສນາຣມ຺ໂຠ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ພຸທ຺ຘຠູຕສ຺ສ ສຕ຺ຕ ສຕ຺ຕາຫານິ ວິເວກສຸເຂເນວ ວີຕິນາມນໍ. ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ຘມ຺ມຄມ຺ຠີຣຕໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ຘມ຺ມເທສນາຍ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ກນໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາປິ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ອຊ຺ເຌສນາປເທເສນ ໂອກາສກຣຓໍ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິຍາທິເວເນຍ຺ຍານໍ ອນນຸຣູປສມຸທາຈາເຣປິ ອນຎ຺ຎຖາຠາໂວ. ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ກຕ຺ຖຈິ ປຏິຆາຕາຠາເວນສ຺ສ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອມິຕ຺ຕສຎ຺ຎາຠາໂວ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ກຕ຺ຖຈິປິ ອນຸໂຣຘາຠາເວນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສິເນຫສນ຺ຖວາຠາໂວ. ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ປເຣສໍ ປສາທນາ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ປສນ຺ນາກາເຣຫິ ນ ວິກມ຺ປນາ. ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ຘມ຺ມານຸຣາຄາຠາເວນ ຕຕ຺ຖ ອາຈຣິຍມຸຏ຺ຐິອຠາໂວ, ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ສາວການຸຣາຄາຠາເວນ ປຣິວາຣປຣິກມ຺ມຕາຠາໂວ. ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕຸໍ ປເຣຫິ ສໍສຄ຺ຄມຸປຄຈ຺ຉໂຕປິ ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ນ ຕຕ຺ຖ ອຠິຣຕິ. ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ຄາມາທີນໍ ອາສນ຺ນຏ຺ຐາເນ ວສໂຕປິ ອຸເປກ຺ຂກຕາຍ ອຣຎ຺ຎຏ຺ຐາເນ ເອວ ວິຫຣຓໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ປຸຣິເມນສ຺ສ ປຣມາຍ ອນຸກມ຺ປາຍ ສມນ຺ນາຄມໍ ທີເປຕີ’’ຕິ.

ຕນ຺ຕິ ຕຕ຺ຣາຕິ ປທໍ. ‘‘ເທສກາລປຣິທີປນ’’ນ຺ຕິ ເຍ ເທສກາລາ ອິຘ ວິຫຣຓກິຣິຍາວິເສສນຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາ, ເຕສໍ ປຣິທີປນນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍໍ ສມຍໍ…ເປ… ທີເປຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຕໍ-ສທ຺ໂທ ຫິ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຏິນິທ຺ເທໂສ, ຕສ຺ມາ ອິຘ ກາລສ຺ສ ເທສສ຺ສ ວາ ປຏິນິທ຺ເທໂສ ຠວິຕຸມຣຫຕິ, ນ ອຎ຺ຎສ຺ສ. ອຍໍ ຕາວ ຕຕ຺ຣ-ສທ຺ທສ຺ສ ປຏິນິທ຺ເທສຠາເວ ອຕ຺ຖວິຠາວນາ. ຍສ຺ມາ ປນ ອີທິເສສຸ ຐາເນສຸ ຕຕ຺ຣ-ສທ຺ໂທ ຘມ຺ມເທສນາວິສິຏ຺ຐໍ ເທສກາລຎ຺ຈ ວິຠາເວຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຠາສິຕພ຺ພຍຸຕ຺ເຕ ວາ ເທສກາເລ ທີເປຕີ’’ຕິ. ເຕນ ຕຕ຺ຣາຕິ ຍຕ຺ຣ ຠຄວາ ຘມ຺ມເທສນຕ຺ຖໍ ຠິກ຺ຂູ ອາລປຕິ ຠາສຕິ, ຕາທິເສ ເທເສ, ກາເລ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ຫີຕິອາທິນາ ຕເມວຕ຺ຖໍ ສມຕ຺ເຖຕິ. ນນຸ ຈ ຍຕ຺ຖ ຐິໂຕ ຠຄວາ ‘‘ອກາໂລ ໂຂ ຕາວາ’’ຕິອາທິນາ ພາຫິຍສ຺ສ ຘມ຺ມເທສນໍ ປຏິກ຺ຂິປິ, ຕຕ຺ເຖວ ອນ຺ຕຣວີຖິຍໍ ຐິໂຕ ຕສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ເທເສສີຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ອເທເສຕພ຺ພກາເລ ອເທສນາຍ ອິທໍ ອຸທາຫຣຓໍ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ອກາໂລ ໂຂ ຕາວາ’’ຕິ.

ຍໍ ປນ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອນ຺ຕຣຆຣໍ ປວິຏ຺ຐມ຺ຫາ’’ຕິ, ຕມ຺ປິ ຕສ຺ສ ອກາລຠາວສ຺ເສວ ປຣິຍາເຍນ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສ ຫິ ຕທາ ອທ຺ຘານປຣິສ຺ສເມນ ຣູປກາເຍ ອກມ຺ມຎ຺ຎຕາ ອໂຫສິ, ພລວປີຕິເວເຄນ ນາມກາເຍ. ຕທຸຠຍສ຺ສ ວູປສມໍ ອາຄເມນ຺ໂຕ ປປຎ຺ຈປຣິຫາຣຕ຺ຖໍ ຠຄວາ ‘‘ອກາໂລ ໂຂ’’ຕິ ປຣິຍາເຍນ ປຏິກ຺ຂິປິ. ອເທເສຕພ຺ພເທເສ ອເທສນາຍ ປນ ອຸທາຫຣຓໍ ‘‘ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ມຄ຺ຄາ ໂອກ຺ກມ຺ມ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ນິສີທິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໔), ວິຫາຣປຈ຺ຉາຍາຍໍ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໓໖໓) ຈ ເອວມາທິກໍ ອິຘ ອາທິສທ຺ເທນ ສງ຺ຄຫິຕໍ. ‘‘ອຖ ໂຂ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ພາໂລ ອິຘ ປຸພ຺ເພ ເນສາໂທ ອິຘ ປາປານິ ກມ຺ມານິ ກຣິຕ຺ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໒໕໑) ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ ໂຂ-ສທ຺ໂທ, ‘‘ທຸກ຺ຂໍ ໂຂ ອຄາຣໂວ ວິຫຣຕິ ອປ຺ປຕິສ຺ໂສ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໒໑) ອວຘາຣເຓ, ‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ ນຸ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ສຕ຺ຖຸ ປວິວິຕ຺ຕສ຺ສ ວິຫຣໂຕ ສາວກາ ວິເວກໍ ນານຸສິກ຺ຂນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໑) ອາທິກາລຕ຺ເຖ, ວາກ຺ຍາຣມ຺ເຠຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ປທປູຣເຓນ ວຈນາລງ຺ກາຣມຕ຺ຕໍ ກຕໍ ໂຫຕິ, ອາທິກາລຕ຺ເຖນ ວາກ຺ຍສ຺ສ ອຸປຎ຺ຎາສມຕ຺ຕໍ. ອວຘາຣຓຕ຺ເຖນ ປນ ນິຍມທສ຺ສນໍ, ຕສ຺ມາ ອາມນ຺ເຕສິ ເອວາຕິ ອາມນ຺ຕເນ ນິຍໂມ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ.

ຠຄວາຕິ ໂລກຄຣຸທີປນນ຺ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ປຸພ຺ເພປິ ຠຄວາສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕຕິ? ຍທິປິ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕໍ ປນສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ຐາເນ ວິຫຣຓກິຣິຍາຍ ກຕ຺ຕຸ ວິເສສທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ກຕໍ, ນ ອາມນ຺ຕນກິຣິຍາຍ, ອິຘ ປນ ອາມນ຺ຕນກິຣິຍາຍ, ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖໍ ປຸນ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕສ຺ສຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຠຄວາຕິ ໂລກຄຣຸທີປນ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ເຕນ ໂລກຄຣຸຠາວໂຕ ຕທນຸຣູປໍ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ປຕ຺ເຖນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕິກໍ ອຸປຄຕານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຊ຺ຌາສຍານຸຣູປໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕຸໍ ເຕ ອາມນ຺ເຕສີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ກຖາສວນຍຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລວຈນນ຺ຕິ ວກ຺ຂມານາຍ ຈິຕ຺ຕປຣິຍາທານເທສນາຍ ສວນໂຍຄ຺ຄປຸຄ຺ຄລວຈນໍ. ຈຕູສຸປິ ປຣິສາສຸ ຠິກ຺ຂູ ເອວ ເອທິສານໍ ເທສນານໍ ວິເສເສນ ຠາຊນຠູຕາຕິ ສາຕິສຍໍ ສາສນສມ຺ປຏິຄ຺ຄາຫກຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອິຘ ຠິກ຺ຂຸຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ສທ຺ທຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂໂກຕິ ຠິກ຺ຂູຕິ ຠິກ຺ຂນຘມ຺ມຕາຍ ຠິກ຺ຂູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ອຊ຺ຌຸປຄໂຕຕິ ພຸທ຺ຘາທີຫິ ອຊ຺ຌຸປຄຕໍ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ, ອຸຎ຺ຉາຈຣິຍໍ, ອຊ຺ຌຸປຄຕຕ຺ຕາ ອນຸຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂຸ. ໂຍ ຫິ ອປ຺ປໍ ວາ ມຫນ຺ຕໍ ວາ ໂຠຄກ຺ຂນ຺ຘໍ ປຫາຍ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ, ໂສ ກສິໂຄຣກ຺ຂາທິຊີວິກາກປ຺ປນໍ ຫິຕ຺ວາ ລິງ຺ຄສມ຺ປຏິຈ຺ຉເນເນວ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ອຊ຺ຌຸປຄຕຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂຸ, ປຣປ຺ປຏິພທ຺ຘຊີວິກຕ຺ຕາ ວາ ວິຫາຣມຊ຺ເຌ ກາຊຠຕ຺ຕໍ ຠຸຎ຺ຊມາໂນປິ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ອຊ຺ຌຸປຄໂຕຕິ ຠິກ຺ຂຸ, ປິຓ຺ຑິຍາໂລປໂຠຊນໍ ນິສ຺ສາຍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ອຸສ຺ສາຫຊາຕຕ຺ຕາ ວາ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ອຊ຺ຌຸປຄໂຕຕິ ຠິກ຺ຂູຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອາທິນາ ນເຍນາຕິ ‘‘ຉິນ຺ນຠິນ຺ນປຏຘໂຣຕິ ຠິກ຺ຂຸ, ຠິນ຺ທຕິ ປາປເກ ອກຸສເລ ຘມ຺ເມຕິ ຠິກ຺ຂຸ, ຠິນ຺ນຕ຺ຕາ ປາປການໍ ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ໕໑໐) ວິຠງ຺ເຄ ອາຄຕນເຍນ. ຎາປເນຕິ ອວໂພຘເນ, ປຏິເວທເນຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຠິກ຺ຂນສີລຕາຕິ ຠິກ຺ຂເນນ ຊີວນສີລຕາ, ນ ກສິວາຓິຊ຺ຊາທິນາ ຊີວນສີລຕາ. ຠິກ຺ຂນຘມ຺ມຕາຕິ ‘‘ອຸທ຺ທິສ຺ສ ອຣິຍາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕີ’’ຕິ (ຊາ. ໑.໗.໕໙) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂນສຠາວຕາ, ນ ຍາຈນໂກຫຎ຺ຎສຠາວຕາ. ຠິກ຺ຂເນ ສາຘຸກາຣິຕາຕິ ‘‘ອຸຕ຺ຕິຏ຺ເຐ ນປ຺ປມຊ຺ເຊຍ຺ຍາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໑໖໘) ວຈນໍ ອນຸສ຺ສຣິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ອປ຺ປມຊ຺ຊນາ. ອຖ ວາ ສີລໍ ນາມ ປກຕິສຠາໂວ, ອິຘ ປນ ຕທຘິຏ຺ຐານໍ. ຘມ຺ໂມຕິ ວຕໍ. ສາຘຸກາຣິຕາຕິ ສກ຺ກຈ຺ຈກາຣິຕາ ອາທຣກິຣິຍາ. ຫີນາຘິກຊນເສວິຕນ຺ຕິ ເຍ ຠິກ຺ຂຸຠາເວ ຐິຕາປິ ຊາຕິມທາທິວເສນ ອຸທ຺ຘຕາ ອຸນ຺ນຬາ, ເຍ ຈ ຄິຫິຠາເວ ປເຣສໍ ອຘິກຠາວມ຺ປິ ອນຸປຄຕຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ປຣມກາຣຸຎ຺ຎຕໍ ມຎ຺ຎນ຺ຕິ, ເຕສໍ ອຸຠເຍສມ຺ປິ ຍຖາກ຺ກມໍ ‘‘ຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ ວຈເນນ ຫີນຊເນຫິ ທລິທ຺ເທຫິ ປຣມກາຣຸຎ຺ຎຕໍ ປຕ຺ເຕຫິ ປຣກຸເລສຸ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍາຍ ຊີວິກໍ ກປ຺ເປນ຺ເຕຫິ ເສວິຕໍ ວຸຕ຺ຕິໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ອຸທ຺ຘຕຠາວນິຄ຺ຄຫໍ ກໂຣຕິ. ອຘິກຊເນຫິ ອຸຬາຣໂຠຄຂຕ຺ຕິຍກຸລາທິໂຕ ປພ຺ພຊິເຕຫິ ພຸທ຺ຘາທີຫິ ອາຊີວວິໂສຘນຕ຺ຖໍ ເສວິຕໍ ວຸຕ຺ຕິໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ທີນຠາວນິຄ຺ຄຫໍ ກໂຣຕີຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຍສ຺ມາ ‘‘ຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ ວຈນໍ ອາມນ຺ຕນຠາວໂຕ ອຠິມຸຂີກຣຓໍ, ປກຣຓໂຕ ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ຈ ສຸສ຺ສຸສາຊນນໍ ສກ຺ກຈ຺ຈສວນມນສິກາຣນິໂຍຊນຎ຺ຈ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຠິກ຺ຂໂວຕິ ອິມິນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສາຘຸກໍ ສວນມນສິກາເຣຕິ ສາຘຸກສວເນ ສາຘຸກມນສິກາເຣ ຈ. ກຖໍ ປນ ປວຕ຺ຕິຕາ ສວນາທໂຍ ສາຘຸກໍ ປວຕ຺ຕິຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ? ‘‘ອທ຺ຘາ ອິມາຍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສກລສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິ ຫຕ຺ຖຄຕາ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອາທຣຄາຣວໂຍເຄນ ກຖາທີສຸ ອປຣິຠວາທິນາ ຈ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ປຎ຺ຈຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ສຸຓນ຺ໂຕ ສທ຺ຘມ຺ມໍ ຠພ຺ໂພ ນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມິຕຸໍ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ ສມ຺ມຕ຺ຕໍ. ກຕເມຫິ ປຎ຺ຈຫິ? ກຖໍ ນ ປຣິໂຠຕິ, ກຖິຕໍ ນ ປຣິໂຠຕິ, ນ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິໂຠຕິ, ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ຘມ຺ມໍ ສຸຓາຕິ ເອກຄ຺ຄຈິຕ຺ໂຕ, ໂຍນິໂສ ຈ ມນສິກໂຣຕິ. ອິເມຫິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ສຸຓນ຺ໂຕ ສທ຺ຘມ຺ມໍ ຠພ຺ໂພ ນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມິຕຸໍ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ ສມ຺ມຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໕.໑໕໑). ເຕເນວາຫ – ‘‘ສາຘຸກໍ ສວນມນສິກາຣາຍຕ຺ຕາ ຫິ ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕີ’’ຕິ.

ປຸພ຺ເພ ສພ຺ພປຣິສາສາຘາຣຓຕ຺ເຕປິ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນາຍ ‘‘ເຊຏ຺ຐເສຏ຺ຐາ’’ຕິອາທິນາ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອວ ອາມນ຺ຕເນ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາວ ຘມ຺ມເທສນາຍ ປໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກິມຕ຺ຖໍ ປນ ຠຄວາ’’ຕິ ໂຈທນໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎໍ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕາຕິ ອຎ຺ຎວິຫິຕາ. ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາຕິ ອສມາຫິຕຈິຕ຺ຕາ. ຘມ຺ມໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕາຕິ ຫິຍ຺ໂຍ ຕໂຕ ປຣໍ ທິວເສສຸ ວາ ສຸຕຘມ຺ມໍ ປຕິ ປຕິ ມນສາ ອເວກ຺ຂນ຺ຕາ. ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາ ຘມ຺ເມ ເທສິຍມາເນ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ເທສນໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕ ອນາມນ຺ເຕຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຠິກ຺ຂໂວຕິ ເຈຕ຺ຖ ສນ຺ຘິວເສນ ອິ-ກາຣໂລໂປ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຠິກ຺ຂໂວ ອິຕີຕິ ອຍໍ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸປຣິສມາປນາທິອຕ຺ຖປທຕ຺ຖວິປຣິຍາຍປກາຣາວຘາຣຓນິທສ຺ສນາທິອເນກຕ຺ຖປ຺ປເຠໂທ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ຣຸປ຺ປຕີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕສ຺ມາ ຣູປນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໗໙) ເຫຕ຺ວຕ຺ເຖ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ຕສ຺ມາຕິຫ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມທາຍາທາ ຠວຖ, ມາ ອາມິສທາຍາທາ. ອຕ຺ຖິ ເມ ຕຸມ຺ເຫສຸ ອນຸກມ຺ປາ. ກິນ຺ຕິ ເມ ສາວກາ ຘມ຺ມທາຍາທາ ຠເວຍ຺ຍຸໍ, ໂນ ອາມິສທາຍາທາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໑໙) ປຣິສມາປເນ. ‘‘ອິຕິ ວາ ອິຕິ ເອວຣູປາ ນຈ຺ຈຄີຕວາທິຕວິສູກທສ຺ສນາ ປຏິວິຣໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໑໓) ອາທິອຕ຺ເຖ. ‘‘ມາຄຓ຺ຑິໂຍຕິ ຕສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ສງ຺ຂາ ສມຎ຺ຎາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ໂວຫາໂຣ ນາມໍ ນາມກມ຺ມໍ ນາມເຘຍ຺ຍໍ ນິຣຸຕ຺ຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນມຠິລາໂປ’’ຕິອາທີສຸ (ມຫານິ. ໗໓, ໗໕) ປທຕ຺ຖວິປຣິຍາເຍ. ‘‘ອິຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ສປ຺ປຏິຠໂຍ ພາໂລ, ອປ຺ປຏິຠໂຍ ປຓ຺ຑິໂຕ, ສອຸປທ຺ທໂວ ພາໂລ, ອນຸປທ຺ທໂວ ປຓ຺ຑິໂຕ, ສອຸປສຄ຺ໂຄ ພາໂລ, ອນຸປສຄ຺ໂຄ ປຓ຺ຑິໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໑໒໔) ປກາເຣ. ‘‘ອຕ຺ຖິ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ປຸຏ຺ເຐນ ສຕາ, ‘ອານນ຺ທ, ອຕ຺ຖີ’ຕິສ຺ສ ວຈນີຍໍ. ‘ກິໍ ປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓ’ນ຺ຕິ ອິຕິ ເຈ ວເທຍ຺ຍ. ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓໍ ອິຈ຺ຈສ຺ສ ວຈນີຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໙໖) ອວຘາຣເຓ. ‘‘ອຕ຺ຖີຕິ ໂຂ, ກຈ຺ຈານ, ອຍເມໂກ ອນ຺ໂຕ, ນຕ຺ຖີຕິ ໂຂ, ກຈ຺ຈານ, ອຍໍ ທຸຕິໂຍ ອນ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕; ສໍ. ນິ. ໓.໙໐) ນິທສ຺ສເນ. ອິຘາປິ ນິທສ຺ສເນ ເອວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຠິກ຺ຂໂວຕິ ຫິ ອາມນ຺ຕນາກາໂຣ. ຕເມສ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ນິທສ຺ເສຕິ ‘‘ຠິກ຺ຂໂວຕິ ອາມນ຺ເຕສີ’’ຕິ. ອິມິນາ ນເຍນ ‘‘ຠທ຺ທນ຺ເຕ’’ຕິອາທີສຸປິ ຍຖາຣຫໍ ອິຕິ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຸພ຺ເພ ‘‘ຠຄວາ ອາມນ຺ເຕສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສຸ’’ນ຺ຕິ ອິຘ ‘‘ຠຄວໂຕ’’ຕິ ສາມິວຈນໍ ອາມນ຺ຕນເມວ ສມ຺ພນ຺ຘິອນ຺ຕຣໍ ອເປກ຺ຂຕີຕິ ອິມິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ຠຄວໂຕ ອາມນ຺ຕນໍ ປຏິອສ຺ໂສສຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຠຄວໂຕ’’ຕິ ປນ ອິທໍ ປຏິສ຺ສວສມ຺ພນ຺ເຘນ ສມ຺ປທານວຈນໍ ຍຖາ ‘‘ເທວທຕ຺ຕາຍ ປຏິສ຺ສຸໂຓຕີ’’ຕິ. ຍໍ ນິທານໍ ຠາສິຕນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຂາວຄາຫຓຕ຺ຖນ຺ຕິ ກມລກຸວລຍຸຊ຺ຊລວິມລສາທຸຣສສລິລາຍ ໂປກ຺ຂຣຓິຍາ ສຸຂາວຕຣຓຕ຺ຖໍ ນິມ຺ມລສິລາຕລຣຈນາວິລາສໂສຠິຕຣຕນໂສປານໍ ວິປ຺ປກິຓ຺ຓມຸຕ຺ຕາຕລສທິສວາລຸກາຈຸຓ຺ຓປຓ຺ຑຣຠູມິຠາຄໍ ຕິຕ຺ຖໍ ວິຍ ສຸວິຠຕ຺ຕຠິຕ຺ຕິວິຈິຕ຺ຣເວທິກາປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ນກ຺ຂຕ຺ຕປຖໍ ຜຸສິຕຸກາມຕາຍ ວິຍ ປຏິວິຊມ຺ຠິຕສມຸສ຺ສຍສ຺ສ ປາສາທວຣສ຺ສ ສຸຂາໂຣຫນຕ຺ຖໍ ທນ຺ຕມຍສຓ຺ຫມຸທຸຜລກຎ຺ຈນລຕາວິນທ຺ຘມຓິຄຓປ຺ປຠາສມຸທຍຸຊ຺ຊລໂສຠໍ ໂສປານໍ ວິຍ ສຸວຓ຺ຓວລຍນູປຸຣາທິສງ຺ຆຏ຺ຏນສທ຺ທສມ຺ມິສ຺ສິຕສ຺ສ ກຖິຕຫສິຕມຘຸຣສ຺ສຣເຄຫຊນວິຊມ຺ຠິຕວິຈຣິຕສ຺ສ ອຸຬາຣອິສ຺ສຣິຍວິຠວໂສຠິຕສ຺ສ ມຫາຆຣສ຺ສ ສຸຂປ຺ປເວສນຕ຺ຖໍ ສຸວຓ຺ຓຣຊຕມຓິມຸຕ຺ຕາປວາຬາທິຊຸຕິວິສ຺ສຣວິຊ຺ໂຊຕິຕສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕວິສາລທ຺ວາຣພາຫໍ ມຫາທ຺ວາຣໍ ວິຍ ຈ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ພຸທ຺ຘານໍ ເທສນາຎາຓຄມ຺ຠີຣຠາວສໍສູຈກສ຺ສ ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຂາວຄາຫຕ຺ຖໍ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ‘‘ກິມຕ຺ຖໍ ປນ ຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຄເຫ ກຍິຣມາເນ ນິທານວຈນໍ, ນນຸ ຠຄວຕາ ຠາສິຕວຈນສ຺ເສວ ສງ຺ຄໂຫ ກາຕພ຺ໂພ’’ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ, ເທສນາຍ ຐິຕິອສມ຺ໂມສສທ຺ເຘຍ຺ຍຠາວສມ຺ປາທນຕ຺ຖໍ. ກາລເທສເທສກນິມິຕ຺ຕປຣິສາປເທເສຫິ ອຸປນິພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຐປິຕາ ຫິ ເທສນາ ຈິຣຏ຺ຐິຕິກາ ໂຫຕິ ອສມ຺ໂມສຘມ຺ມາ ສທ຺ເຘຍ຺ຍາ ຈ. ເທສກາລກຕ຺ຕຸເຫຕຸນິມິຕ຺ເຕຫິ ອຸປນິພທ຺ໂຘ ວິຍ ໂວຫາຣວິນິຈ຺ຉໂຍ. ເຕເນວ ຈ ອາຍສ຺ມຕາ ມຫາກສ຺ສເປນ ‘‘ຈິຕ຺ຕປຣິຍາທານສຸຕ຺ຕໍ, ອາວຸໂສ ອານນ຺ທ, ກຕ຺ຖ ຠາສິຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ເທສາທິປຸຈ຺ຉາສຸ ກຕາສຸ ຕາສໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ຘມ຺ມຠຓ຺ຑາຄາຣິເກນ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິທານໍ ຠາສິຕໍ. ອປິຈ ສຕ຺ຖຸສມ຺ປຕ຺ຕິປ຺ປກາສນຕ຺ຖໍ ນິທານວຈນໍ. ຕຖາຄຕສ຺ສ ຫິ ຠຄວໂຕ ປຸພ຺ພຈຣຓານຸມານາຄມຕກ຺ກາຠາວໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຠາວສິທ຺ຘິ. ນ ຫິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸສ຺ສ ປຸພ຺ພຈຣຓາທີຫິ ອຕ຺ໂຖ ອຕ຺ຖິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓຈາຣຕາຍ ເອກປ຺ປມາຓຕ຺ຕາ ຈ ເຎຍ຺ຍຘມ຺ເມສຸ. ຕຖາ ອາຈຣິຍມຸຏ຺ຐິຘມ຺ມມຈ຺ຉຣິຍສາສນສາວການານຸຣາຄາຠາວໂຕ ຂີຓາສວຠາວສິທ຺ຘິ. ນ ຫິ ສພ຺ພໂສ ຂີຓາສວສ຺ສ ເຕ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ສຸວິສຸທ຺ຘສ຺ສ ປຣານຸຄ຺ຄຫປ຺ປວຕ຺ຕິ. ເອວໍ ເທສກສໍກິເລສຠູຕານໍ ທິຏ຺ຐິສີລສມ຺ປທາທູສການໍ ອວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫານໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕາຠາວສໍສູຈເກຫິ ຎາຓປ຺ປຫານສມ຺ປທາຠິພ຺ຍຎ຺ຊນເກຫິ ຈ ສມ຺ພຸທ຺ຘວິສຸທ຺ຘຠາເວຫິ ປຸຣິມເວສາຣຊ຺ຊທ຺ວຍສິທ຺ຘິ, ຕໂຕ ຈ ອນ຺ຕຣາຍິກນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ເມສຸ ສມ຺ໂມຫາຠາວສິທ຺ຘິໂຕ ປຈ຺ຉິມເວສາຣຊ຺ຊທ຺ວຍສິທ຺ຘີຕິ ຠຄວໂຕ ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊສມນ຺ນາຄໂມ ອຕ຺ຕຫິຕປຣຫິຕປ຺ປຏິປຕ຺ຕິ ຈ ນິທານວຈເນນ ປກາສິຕາ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຕ຺ຕປຣິສາຍ ອຊ຺ຌາສຍານຸຣູປໍ ຐານຸປ຺ປຕ຺ຕິກປ຺ປຏິຠາເນນ ຘມ຺ມເທສນາທີປນໂຕ, ອິຘ ປນ ຣູປຄຣຸການໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ອຊ຺ຌາສຍານຸຣູປໍ ຐານຸປ຺ປຕ຺ຕິກປ຺ປຏິຠາເນນ ຘມ຺ມເທສນາທີປນໂຕຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສຕ຺ຖຸສມ຺ປຕ຺ຕິປ຺ປກາສນຕ຺ຖໍ ນິທານວຈນ’’ນ຺ຕິ.

ຕຖາ ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິປ຺ປກາສນຕ຺ຖໍ ນິທານວຈນໍ. ຎາຓກຣຸຓາປຣິຄ຺ຄຫິຕສພ຺ພກິຣິຍສ຺ສ ຫິ ຠຄວໂຕ ນຕ຺ຖິ ນິຣຕ຺ຖກາ ປຏິປຕ຺ຕິ, ອຕ຺ຕຫິຕຕ຺ຖາ ວາ. ຕສ຺ມາ ປເຣສໍ ເອວ ອຕ຺ຖາຍ ປວຕ຺ຕສພ຺ພກິຣິຍສ຺ສ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສກລມ຺ປິ ກາຍວຈີມໂນກມ຺ມໍ ຍຖາປວຕ຺ຕໍ ວຸຈ຺ຈມານໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ເຖຫິ ຍຖາຣຫໍ ສຕ຺ຕານໍ ອນຸສາສນຏ຺ເຐນ ສາສນໍ, ນ ກປ຺ປຣຈນາ. ຕຍິທໍ ສຕ຺ຖຸຈຣິຕໍ ກາລເທສເທສກປຣິສາປເທເສຫິ ສທ຺ຘິໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ນິທານວຈເນຫິ ຍຖາຣຫໍ ປກາສີຍຕິ. ‘‘ອິຘ ປນ ຣູປຄຣຸການໍ ປຸຄ຺ຄລານ’’ນ຺ຕິອາທິ ສພ຺ພໍ ປຸຣິມສທິສເມວ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິປ຺ປກາສນຕ຺ຖໍ ນິທານວຈນ’’ນ຺ຕິ. ອປິຈ ສຕ຺ຖຸໂນ ປມາຓຠາວປ຺ປກາສເນນ ວຈເນນ ສາສນສ຺ສ ປມາຓຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ນິທານວຈນໍ, ຕຎ຺ຈ ເທສກປ຺ປມາຓຠາວທສ຺ສນໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ຈ ອິມິນາ ປເທນ ວິຠາວິຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຠຄວາຕິ ຫິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ຣາຄໂທສໂມຫາທິສພ຺ພກິເລສມລທຸຈ຺ຈຣິຕໂທສປ຺ປຫານທີປເນນ ວຈເນນ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓສຸປຣິສຸທ຺ຘຎາຓກຣຸຓາທິຄຸຓວິເສສໂຍຄປຣິທີປເນນ ຕໂຕ ເອວ ສພ຺ພສຕ຺ຕຸຕ຺ຕມຠາວທີປເນນ ອຍມຕ຺ໂຖ ສພ຺ພຖາ ປກາສິໂຕ ໂຫຕີຕິ. ອິທເມຕ຺ຖ ນິທານວຈນປ຺ປໂຍຊນສ຺ສ ມຸຂມຕ຺ຕນິທສ຺ສນໍ.

ນິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ເທສິຕສ຺ສ. ເທສນາ ຫິ ເທເສຕພ຺ພສ຺ສ ສີລາທິອຕ຺ຖສ຺ສ ເວເນຍ຺ຍສນ຺ຕາເນສຸ ນິກ຺ຂິປນໂຕ ‘‘ນິກ຺ເຂໂປ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປໍ ວິຈາເຣຕ຺ວາວ ວຸຈ຺ຈມານາ ປາກຏາ ໂຫຕີຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ຠຄວໂຕ ເທສນາຍ ສມຸຏ຺ຐານສ຺ສ ວິຠາຄໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ເອຕ຺ຖາຍໍ ເທສນາ ເອວໍສມຸຏ຺ຐານາ’’ຕິ ເທສນາຍ ສມຸຏ຺ຐາເນ ທສ຺ສິເຕ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມ຺ມເທວ ນິທານປຣິຊານເນນ ວຓ຺ຓນາຍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ອເນກສຕອເນກສຫສ຺ສເຠທານິປິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕານິ ສໍກິເລສຠາຄິຍາທິປຏ຺ຐານນຍວເສນ ໂສຬສວິຘຕໍ ນາຕິວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເອວໍ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍາທິສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘຠາວນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ຫິ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍຖາ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍສ຺ສ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ປຣຊ຺ຌາສຍປຸຈ຺ຉາຫິ ສທ຺ຘິໍ ສໍສຄ຺ຄເຠໂທ ສມ຺ຠວຕິ ‘‘ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ ຈ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ ຈ, ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ ຈ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ ຈ, ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ ຈ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ ຈ, ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ ຈ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ ຈາ’’ຕິ ອຊ຺ຌາສຍປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘິສພ຺ຠາວໂຕ, ເອວໍ ຍທິປິ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສເຍນປິ ສໍສຄ຺ຄເຠໂທ ສມ຺ຠວຕິ, ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍາທີຫິ ປນ ປຸຣໂຕ ຐິເຕຫິ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສໍສຄ຺ໂຄ ນຕ຺ຖີຕິ ນ ອິຘ ນິຣວເສໂສ ວິຕ຺ຖາຣນໂຍ ສມ຺ຠວຕີຕິ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕທນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ວາ ເສສນິກ຺ເຂປານໍ ມູລນິກ຺ເຂປວເສນ ຈຕ຺ຕາໂຣວ ທສ຺ສິຕາ. ຍຖາທສ຺ສນຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຍໍ ສໍສຄ຺ຄເຠໂທ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ວຈນຕ຺ໂຖ – ນິກ຺ຂິປີຍຕີຕິ ນິກ຺ເຂໂປ, ສຸຕ຺ຕໍ ເອວ ນິກ຺ເຂໂປ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂໂປ. ອຖ ວາ ນິກ຺ຂິປນໍ ນິກ຺ເຂໂປ, ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິກ຺ເຂໂປ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂໂປ, ສຸຕ຺ຕເທສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສໂຍ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ, ໂສ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖິ ກາຣຓຠູໂຕຕິ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ. ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສໂຍ ເອຕສ຺ສາຕິ ວາ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ. ປຣຊ຺ຌາສເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປຸຈ຺ຉາຍ ວໂສ ປຸຈ຺ຉາວໂສ, ໂສ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ. ສຸຕ຺ຕເທສນາວຕ຺ຖຸຠູຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ອຕ຺ຖຸປ຺ປຕ຺ຕິເຍວ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິ ຕ຺ຖ-ກາຣສ຺ສ ຏ຺ຐ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ສາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ. ອຖ ວາ ນິກ຺ຂິປີຍຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ເອເຕນາຕິ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂໂປ, ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍາທິ ເອວ. ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປ ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສໂຍ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ. ປເຣສໍ ອຊ຺ຌາສໂຍ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ. ປຸຈ຺ຉີຍຕີຕິ ປຸຈ຺ຉາ, ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ ອຕ຺ໂຖ. ປຸຈ຺ຉາວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ຘມ຺ມປ຺ປຏິຄ຺ຄາຫການໍ ວຈນໍ ປຸຈ຺ຉາວສິກໍ, ຕເທວ ນິກ຺ເຂປສທ຺ທາເປກ຺ຂາຍ ປຸລ຺ລິງ຺ຄວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ’’ຕິ. ຕຖາ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິ ເອວ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອປິເຈຕ຺ຖ ປເຣສໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຣິປາກາທິກາຣຓນິຣເປກ຺ຂຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍສ຺ສ ວິສຸໍ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປຠາໂວ ຍຸຕ຺ໂຕ ເກວລໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສເຍເນວ ຘມ຺ມຕນ຺ຕິຏ຺ຐປນຕ຺ຖໍ ປວຕ຺ຕິຕເທສນຕ຺ຕາ. ປຣຊ຺ຌາສຍປຸຈ຺ຉາວສິການໍ ປນ ປເຣສໍ ອຊ຺ຌາສຍປຸຈ຺ຉານໍ ເທສນາປວຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ປວຕ຺ຕິຕານໍ ກຖມຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອນວໂຣໂຘ, ປຸຈ຺ຉາວສິກອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິການໍ ວາ ປຣຊ຺ຌາສຍານຸໂຣເຘນ ປວຕ຺ຕິຕານໍ ກຖໍ ປຣຊ຺ຌາສເຍ ອນວໂຣໂຘຕິ? ນ ໂຈເທຕພ຺ພເມຕໍ. ປເຣສຎ຺ຫິ ອຠິນີຫາຣປຣິປຸຈ຺ຉາທິວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ເສວ ສຸຕ຺ຕເທສນາກາຣຓຸປ຺ປາທສ຺ສ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຠາເວນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ປຣຊ຺ຌາສຍປຸຈ຺ຉາວສິການໍ ວິສຸໍ ຄຫຓໍ. ຕຖາ ຫິ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລຘມ຺ມທາຍາທສຸຕ຺ຕາທີນໍ ວຓ຺ຓາວຓ຺ຓອາມິສຸປ຺ປາທາທິເທສນານິມິຕ຺ຕໍ ‘‘ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປເຣສໍ ປຸຈ຺ຉໍ ວິນາ ອຊ຺ຌາສຍໍ ເອວ ນິມິຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ເທສິໂຕ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ, ປຸຈ຺ຉາວເສນ ເທສິໂຕ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກຕິ ປາກໂຏຍມຕ຺ໂຖຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສເຍເນວ ກເຖສີຕິ ຘມ຺ມຕນ຺ຕິຏ຺ຐປນຕ຺ຖໍ ກເຖສິ. ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນີຍາ ຘມ຺ມາ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍາທໂຍ. ອຊ຺ຌາສຍນ຺ຕິ ອຘິມຸຕ຺ຕິໍ. ຂນ຺ຕິນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິໍ. ມນນ຺ຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຈິຕ຺ຕໍ. ອຠິນີຫາຣນ຺ຕິ ປຓິຘານໍ. ພຸຊ຺ຌນຠາວນ຺ຕິ ພຸຊ຺ຌນສຠາວໍ, ປຏິວິຊ຺ຌນາກາຣໍ ວາ. ຣູປຄຣຸການນ຺ຕິ ປຎ຺ຈສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ຣູປາຣມ຺ມຓຄຣຸກາ ຣູປຄຣຸກາ. ຈິຕ຺ເຕນ ຣູປນິນ຺ນາ ຣູປໂປຓາ ຣູປປພ຺ຠາຣາ ຣູປທສ຺ສນປ຺ປສຸຕາ ຣູເປນ ອາກຑ຺ຒິຕຫທຍາ, ເຕສໍ ຣູປຄຣຸການໍ.

ປຏິເສຘຕ຺ໂຖຕິ ປຏິກ຺ເຂປຕ຺ໂຖ. ກສ຺ສ ປນ ປຏິກ຺ເຂປຕ຺ໂຖຕິ? ກິຣິຍາປຘານຎ຺ຫິ ວາກ຺ຍໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ນ ສມນຸປສ຺ສາມີ’’ຕິ ສມນຸປສ຺ສນາກິຣິຍາປຏິເສຘຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ – ‘‘ອິມສ຺ສ ປນ ປທສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ໂຍ ປໂຣ ນ ໂຫຕິ, ໂສ ອຕ຺ຕາຕິ ໂລກສມຎ຺ຎາມຕ຺ຕສິທ຺ຘໍ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານໍ ສນ຺ຘາຍ – ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ສຕ຺ຖາ ວທຕິ, ນ ພາຫິຣກປຣິກປ຺ປິຕໍ ອຫໍກາຣວິສຍໍ ອຫໍກາຣສ຺ສ ໂພຘິມູເລເຍວ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ. ໂລກສມຎ຺ຎານຕິກ຺ກມນ຺ຕາ ເອວ ຫິ ພຸທ຺ຘານໍ ໂລກິເຍ ວິສເຍ ເທສນາປວຕ຺ຕິ. ຠິກ຺ຂເວຕິ ອາລປເນ ກາຣຓໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ. ອຎ຺ຎນ຺ຕິ ອເປກ຺ຂາສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖສ຺ສ ‘‘ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພອິຕ຺ຖິຣູປໂຕ ອຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ເອກມ຺ປິ ຣູປນ຺ຕິ ເອກໍ ວຓ຺ຓາຍຕນໍ. ສມໍ ວິສມໍ ສມ຺ມາ ຍາຖາວໂຕ ອນຸ ອນຸ ປສ຺ສຕີຕິ ສມນຸປສ຺ສນາ, ຎາຓໍ. ສໍກິລິສ຺ສນວເສນ ອນຸ ອນຸ ປສ຺ສຕີຕິ ສມນຸປສ຺ສນາ, ທິຏ຺ຐິ. ໂນ ນິຈ຺ຈໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ, ເອວມາທິໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ‘‘ທຸກ຺ຂໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອວມາທີນິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ໂອໂລເກນ຺ໂຕປີຕິ ເທວມນຸສ຺ສວິມານກປ຺ປຣຸກ຺ຂມຓິກນກາທິຄຕານິ ຣູປານິ ອນວເສສໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ໂອໂລເກນ຺ໂຕປິ. ສາມຎ຺ຎວຈໂນປິ ຍໍ-ສທ຺ໂທ ‘‘ເອກຣູປມ຺ປີ’’ຕິ ຣູປສ຺ສ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ ຣູປວິສໂຍ ອິຈ຺ຉິໂຕຕິ ‘‘ຍໍ ຣູປ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ປຸຣິສສທ຺ໂທ ປຣິຍາທິຍິຕພ຺ພຈິຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລວິສໂຍຕິ ຣູປຄຣຸກສ຺ສາຕິ ວິເສສິຕໍ. ຄຫຓໍ ‘‘ເຂປນ’’ນ຺ຕິ ຈ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ປຣິຍາທານຎ຺ຈ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິນິວາຣຓນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ຈຕຸຠູມກກຸສລຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ຕຎ຺ຫິ ຣູປໍ ຕາທິສສ຺ສ ປຣິຕ຺ຕກຸສລສ຺ສປິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິວາເຣຕິ, ກິມງ຺ຄໍ ປນ ມຫຄ຺ຄຕານຸຕ຺ຕຣຈິຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣກຸສລຈິຕ຺ຕສ຺ສປິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ນິວາຣຓໍ ໂຫຕຸໍ ສມຕ຺ຖໍ, ໂລກິຍກຸສລຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ນິວາຣກຕ຺ເຕ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖີຕິ ‘‘ຈຕຸຠູມກກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທິຍິຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ກາມຄຸຓສ຺ສາທປ຺ປສຸຕສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ທານາທິວເສນ ສວິປ຺ຜາຣິກາ ກຸສລຸປ຺ປຕ຺ຕິ ສມ຺ຠວຕິ. ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ເຂເປຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ຕານໍ ອສ຺ສາເທຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມານສ຺ສ ອກຸສລຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫນ຺ຕໍ ປວຕ຺ຕິນິວາຣເຓນ ມຸຏ຺ຐິຄຕໍ ວິຍ ຄເຫຕ຺ວາ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣເຘນ ເຂເປຕ຺ວາ ວິຍ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຕາວ ມຫຕິ ໂລກສນ຺ນິວາເສ ຕສ຺ສ ປຣິຍາທິຍຏ຺ຐານໍ ອວິຈ຺ເຉທໂຕ ລພ຺ຠຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ ຍຖາ ‘‘ປພ຺ພຕາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ນຊ຺ໂຊ ສນ຺ທນ຺ຕີ’’ຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ອິຘ ອຸຠຍມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິອາທິ.

ຍຖຍິທນ຺ຕິ ສນ຺ຘິວເສນ ອາກາຣສ຺ສ ຣສ຺ສຕ຺ຕໍ ຍກາຣາຄໂມ ຈາຕິ ອາຫ – ‘‘ຍຖາ ອິທ’’ນ຺ຕິ. ອິຕ຺ຖິຍາ ຣູປນ຺ຕິ ອິຕ຺ຖິສຣີຣຄຕໍ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘຎ຺ຈ ຣູປາຍຕນໍ. ປຣມຕ຺ຖສ຺ສ ນິຣຸຬ຺ໂຫ, ປຐມໍ ສາຘາຣຓໂຕ ສທ຺ທສຕ຺ຖລກ຺ຂຓານິ ວິຠາເວຕພ຺ພານິ, ປຈ຺ຉາ ອສາຘາຣຓໂຕຕິ ຕານິ ປາຬິວເສນ ວິຠາເວຕຸໍ – ‘‘ຣຸປ຺ປຕີຕິ ໂຂ…ເປ… ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ຣຸປ຺ປຕີຕິ ສີຕາທິວິໂຣຘິປຈ຺ຈເຍຫິ ວິກາຣໍ ອາປາທີຍຕິ, ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ວິກາຣຸປ຺ປຕ຺ຕິ ຈ ວິໂຣຘິປຈ຺ຈຍສນ຺ນິປາເຕ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິ ວິຠູຕຕຣາ, ກຸໂຕ ປນາຍໍ ວິເສໂສຕິ ເຈ? ‘‘ສີເຕນາ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ເວທນາທີສຸ ອນວເສສຣູປສມຎ຺ຎາ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ສພ຺ພຣູປຘມ຺ມສາຘາຣຓໍ ຣູປ຺ປນໍ. ອິທານິ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣນເຍນ ຣູປສທ຺ທໍ ສໍວຓ຺ເຓນ຺ໂຕ ‘‘ອຍໍ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຣູປກ຺ຂນ຺ເຘ ວຕ຺ຕຕີຕິ ‘‘ໂອຬາຣິກໍ ວາ ສຸຂຸມໍ ວາ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ (ມ. ນິ. ໑.໓໖໑; ໒.໑໑໓; ໓.໘໖, ໘໙; ວິຠ. ໒). ຣູປູປປຕ຺ຕິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ຣູປຠໂວ ຣູປໍ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ. ຣູປຠວູປປຕ຺ຕິຍາຕິ ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ກສິຓນິມິຕ຺ເຕຕິ ປຖວີກສິຓາທິສຎ຺ຎິເຕ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ເຕ. ຣູປ຺ປຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຜລສ຺ສ ສຠາວໍ ກໂຣຕີຕິ ຣູປໍ, ສຠາວເຫຕູຕິ ອາຫ – ‘‘ສຣູປາ…ເປ… ເອຕ຺ຖ ປຈ຺ຈເຍ’’ຕິ. ກຣຈຣຓາທິອວຍວສງ຺ຆາຕຠາເວນ ຣູປີຍຕິ ນິຣູປີຍຕີຕິ ຣູປໍ, ຣູປກາໂຍຕິ ອາຫ – ‘‘ອາກາໂສ…ເປ… ເອຕ຺ຖ ສຣີເຣ’’ຕິ.

ຣູປຍຕິ ວຓ຺ຓວິກາຣໍ ອາປຊ຺ຊມານໍ ຫທຍງ຺ຄຕຠາວໍ ປກາເສຕີຕິ ຣູປໍ, ວຓ຺ຓາຍຕນໍ. ອາໂຣຫປຣິຓາຫາທິເຠທຣູປຄຕໍ ສຓ຺ຐານສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິສ຺ສາຍ ປສາທໍ ອາປຊ຺ຊມາໂນ ຣູປປ຺ປມາໂຓຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ – ‘‘ເອຕ຺ຖ ສຓ຺ຐາເນ’’ຕິ. ປິຍຣູປນ຺ຕິອາທີສຸ ສຠາວຕ຺ໂຖ ຣູປສທ຺ໂທ. ອາທິສທ຺ເທນ ຣູປຊ຺ຌານາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ‘‘ຣູປີ ຣູປານິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ເກສາທີສຸ ປຣິກມ຺ມສຎ຺ຎາວເສນ ປຏິລທ຺ຘຣູປຊ຺ຌານໍ ຣູປໍ, ຕໍ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຣູປີຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອິຕ຺ຖິຍາ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐາເນ ວຓ຺ເຓຕິ ອິຕ຺ຖິສຣີຣປຣິຍາປນ຺ນເມວ ຣູປໍ ຄຫິຕໍ, ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘວຕ຺ຖາລງ຺ກາຣາທິຣູປມ຺ປິ ປນ ປຸຣິສຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິຍາທາຍກໍ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄນ຺ຘວຓ຺ຓຄ຺ຄຫເຓນ ວິເລປນໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາມໍ ‘‘ອສຸກາຍ ອິຕ຺ຖິຍາ ປສາຘນ’’ນ຺ຕິ ສລ຺ລກ຺ຂິຕສ຺ສ ອກາຍປ຺ປຏິພທ຺ຘສ຺ສປິ ວຓ຺ໂຓ ປຏິພທ຺ຘຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍ, ຕໍ ປນ ນ ເອກນ຺ຕິກນ຺ຕິ ເອກນ຺ຕິກໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກາຍປ຺ປຏິພທ຺ໂຘ’’ຕິອາຫ. ອຸປກປ຺ປຕີຕິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິຍາທານາຍ ອຸປກປ຺ປຕິ. ປຸຣິມສ຺ເສວາຕິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕອຕ຺ຖສ຺ເສວ ທຬ຺ຫີກຣຓຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຖາ ‘‘ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ພນ຺ຘໍ ສຸພນ຺ຘ’’ນ຺ຕິ. ນິຄມນວເສນ ວາ ເອຕໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ໂອປມ຺ມວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ຍໍ ເອວໍ ປຸຣິສສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ ສກລເມວິທໍ ປຸຣິມວຈນໍ ອຸປມາວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖ ປນ ອຸປມາຠູຕໍ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ຍຖຍິທໍ…ເປ… ອິຕ຺ຖິຣູປ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິຍາທາເນ ອານຸຠາໂວ ສມ຺ຠໂວ ປຣິຍາທານານຸຠາໂວ, ຕສ຺ສ ທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອິທໍ ປນ ‘‘ອິຕ຺ຖິຣູປ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນໍ ປຣິຍາທານານຸຠາເວ ສາເຘຕພ຺ເພ ທີເປຕພ຺ເພ ວຕ຺ຖຸ ກາຣຓໍ. ນາໂຄ ນາມ ໂສ ຣາຊາ, ທີຆທາຐິກຕ຺ຕາ ປນ ‘‘ມຫາທາຐິກນາຄຣາຊາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອສໍວຣນິຍາເມນາຕິ ຈກ຺ຂຸທ຺ວາຣິເກນ ອສໍວຣນີຫາເຣນ. ນິມິຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ຣາຄຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕໍ ຣູປໍ ສຸຠນິມິຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ. ວິສິກາທສ຺ສນໍ ຄນ຺ຕ຺ວາຕິ ສິວຖິກທສ຺ສນໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ອາທີນວານຸປສ຺ສນາ ອິຊ຺ຌຕິ. ວຕ຺ຖຸໂລເຠນ ກຸໂຕ ຕາທິສາຍ ມຣຓນ຺ຕິ ອສທ຺ທຫນ຺ໂຕ ‘‘ມຸຂໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ຘູມວຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິ ເຕ ທຫຣສາມເຓເຣ ອຸປ຺ປຓ຺ເຑນ຺ໂຕ ວທຕິ.

ຣຕນຕ຺ຕເຍ ສຸປ຺ປສນ຺ນຕ຺ຕາ ກາກວຓ຺ຓຕິສ຺ສາທີຫິ ວິເສສນຕ຺ຖຎ຺ຈ ໂສ ຕິສ຺ສມຫາຣາຊາ ສທ຺ຘາສທ຺ເທນ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ທຫຣສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອຘິກາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິຏ຺ຐິຕຸທ຺ເທສກິຈ຺ໂຈຕິ ຄາເມ ອສປ຺ປາຍຣູປທສ຺ສນໍ ອິມສ຺ສ ອນຕ຺ຖາຍ ສິຍາຕິ ອາຈຣິເຍນ ນິວາຣິຕຄາມປ຺ປເວໂສ ປຈ຺ຉາ ນິຏ຺ຐິຕຸທ຺ເທສກິຈ຺ໂຈ ຫຸຕ຺ວາ ຐິໂຕ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຕ຺ຖກາມານໍ ວຈນໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິ. ນິວຕ຺ຖວຕ຺ຖໍ ສຎ຺ຊານິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ຕນາ ທິຏ຺ຐທິວເສ ນິວຕ຺ຖວຕ຺ຖໍ ຕສ຺ສາ ມຕທິວເສ ສິວຖິກທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຄເຕນ ລທ຺ຘໍ ສຎ຺ຊານິຕ຺ວາ. ເອວມ຺ປີຕິ ເອວໍ ມຣຓສມ຺ປາປນວເສນປິ. ອຍໍ ຕາເວຕ຺ຖ ອຏ຺ຐກຖາຍ ອນຸຕ຺ຕານຕ຺ຖທີປນາ.

ເນຕ຺ຕິນຍວຓ຺ຓນາ

ອິທານິ ປກຣຓນເຍນ ປາຬິຍາ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ ກຣິສ຺ສາມ. ສາ ປນ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາ ຍສ຺ມາ ເທສນາຍ ສມຸຏ຺ຐານປ຺ປໂຍຊນຠາຊເນສຸ ປິຓ຺ຑຕ຺ເຖສຸ ຈ ນິທ຺ຘາຣິເຕສຸ ສຸກຣາ ໂຫຕິ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ຈ, ຕສ຺ມາ ສຸຕ຺ຕເທສນາຍ ສມຸຏ຺ຐານາທີນິ ປຐມໍ ນິທ຺ຘາຣຍິສ຺ສາມ. ຕຕ຺ຖ ສມຸຏ຺ຐານໍ ນາມ ເທສນານິທານໍ, ຕໍ ສາຘາຣຓມສາຘາຣຓນ຺ຕິ ທຸວິຘໍ. ຕຕ຺ຖ ສາຘາຣຓມ຺ປິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣເຠທໂຕ ທຸວິຘໍ. ຕຕ຺ຖ ສາຘາຣຓໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກສມຸຏ຺ຐານໍ ນາມ ໂລກນາຖສ຺ສ ມຫາກຣຸຓາ. ຕາຍ ຫິ ສມຸສ຺ສາຫິຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ເວເນຍ຺ຍານໍ ຘມ຺ມເທສນາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸທປາທິ, ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສຕ຺ເຕສຸ ຈ ກາຣຸຎ຺ຎຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸນາ ໂລກໍ ໂວໂລເກສີ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໒໘໓; ມຫາວ. ໙; ສໍ. ນິ. ໑.໑໗໓). ເອຕ຺ຖ ຈ ເຫຕາວຕ຺ຖາຍປິ ມຫາກຣຸຓາຍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ຍາວເທວ ສໍສາຣມໂຫຆໂຕ ສທ຺ຘມ຺ມເທສນາຫຕ຺ຖທາເນຫິ ສຕ຺ຕສນ຺ຕາຣຓຕ຺ຖໍ ຕທຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ. ຍຖາ ຈ ມຫາກຣຸຓາ, ເອວໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ທສພລຎາຓາທໂຍ ຈ ເທສນາຍ ອພ຺ຠນ຺ຕຣສມຸຏ຺ຐານຠາເວນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ. ສພ຺ພຎ຺ຫິ ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ເຕສໍ ເທເສຕພ຺ພາກາຣໍ ສຕ຺ຕານຎ຺ຈ ອາສຍານຸສຍາທິໍ ຍາຖາວໂຕ ຊານນ຺ໂຕ ຠຄວາ ຐານາຏ຺ຐານາທີສຸ ໂກສລ຺ເລນ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍານຸຣູປໍ ວິຈິຕ຺ຕນຍເທສນໍ ປວຕ຺ເຕສີຕິ. ພາຫິຣໍ ປນ ສາຘາຣຓໍ ສມຸຏ຺ຐານໍ ທສສຫສ຺ສມຫາພ຺ຣຫ຺ມປຣິວາຣສ຺ສ ສຫມ຺ປຕິພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ອຊ຺ເຌສນໍ. ຕທຊ຺ເຌສນຸຕ຺ຕຣກາລຎ຺ຫິ ຘມ຺ມຄມ຺ຠີຣຕາປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຊນິຕໍ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ກຕໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ເຠຕ຺ວາ ຘມ຺ມສ຺ສາມີ ຘມ຺ມເທສນາຍ ອຸສ຺ສາຫຊາໂຕ ອໂຫສິ. ອສາຘາຣຓມ຺ປິ ອພ຺ຠນ຺ຕຣພາຫິຣເຠທໂຕ ທຸວິຘເມວ. ຕຕ຺ຖ ອພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ຍາຍ ມຫາກຣຸຓາຍ ເຍນ ຈ ເທສນາຎາເຓນ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ປວຕ຺ຕິຕໍ, ຕທຸຠຍໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ພາຫິຣໍ ປນ ຣູປຄຣຸການໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ອຊ຺ຌາສໂຍ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ໂຕ ເອວ.

ປໂຍຊນມ຺ປິ ສາຘາຣຓາສາຘາຣຓໂຕ ທຸວິຘໍ. ຕຕ຺ຖ ສາຘາຣຓໍ ຍາວ ອນຸປາທາປຣິນິພ຺ພານໍ ວິມຸຕ຺ຕິຣສຕ຺ຕາ ຠຄວໂຕ ເທສນາຍ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ເອຕທຕ຺ຖາ ກຖາ, ເອຕທຕ຺ຖາ ມນ຺ຕນາ’’ຕິອາທິ. ອສາຘາຣຓໍ ປນ ເຕສໍ ຣູປຄຣຸການໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ຣູເປ ຉນ຺ທຣາຄສ຺ສ ຊຫາປນໍ, ອຸຠຍມ຺ເປຕໍ ພາຫິຣເມວ. ສເຈ ປນ ເວເນຍ຺ຍສນ຺ຕານຄຕມ຺ປິ ເທສນາພລສິທ຺ຘິສງ຺ຂາຕໍ ປໂຍຊນໍ ອຘິປ຺ປາຍສມິຊ຺ຌນຠາວໂຕ ຍຖາຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖສິທ຺ຘິຍາ ມຫາກາຣຸຓິກສ຺ສ ຠຄວໂຕປິ ປໂຍຊນເມວາຕິ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ, ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນສ຺ສ ອພ຺ຠນ຺ຕຣຕາປິ ສິຍາ.

ອປິຈ ເຕສໍ ຣູປຄຣຸການໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ຣູປສ຺ມິໍ ວິຊ຺ຊມານສ຺ສ ອາທີນວສ຺ສ ຍາຖາວໂຕ ອນວໂພໂຘ ອິມິສ຺ສາ ເທສນາຍ ສມຸຏ຺ຐານໍ, ຕທວໂພໂຘ ປໂຍຊນໍ. ໂສ ຫິ ອິມາຍ ເທສນາຍ ຠຄວນ຺ຕໍ ປໂຍເຊຕິ ຕນ຺ນິປ຺ຜາທນປຣາຍໍ ເທສນາຕິ ກຕ຺ວາ. ຍຎ຺ຫິ ເທສນາຍ ສາເຘຕພ຺ພໍ ຜລໍ, ຕໍ ອາກງ຺ຂິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ເທສກໍ ເທສນາຍ ປໂຍເຊຕີຕິ ປໂຍຊນນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຖາ ເຕສໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ຕທຎ຺ເຎສຎ຺ຈ ເວເນຍ຺ຍານໍ ຣູປມຸເຂນ ປຎ຺ຈສຸ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘສຸ ອາທີນວທສ຺ສນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ປໂຍຊນໍ. ຕຖາ ສໍສາຣຈກ຺ກນິວຕ຺ຕິສທ຺ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕິສສ຺ສຕາທິມິຈ຺ຉາວາທນິຣາກຣຓໍ ສມ຺ມາວາທປຸເຣກ຺ຂາໂຣ ອກຸສລມູລສມູຫນນໍ ກຸສລມູລສມາໂຣປນໍ ອປາຍທ຺ວາຣປິທຫນໍ ສຄ຺ຄມຄ຺ຄທ຺ວາຣວິວຣຓໍ ປຣິຍຸຏ຺ຐານວູປສມນໍ ອນຸສຍສມຸຄ຺ຆາຕນໍ ‘‘ມຸຕ຺ໂຕ ໂມເຈສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຸຣິມປຏິຎ຺ຎາວິສໍວາທນໍ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂມາຣມໂນຣຖວິສໍວາທນໍ ຕິຕ຺ຖິຍຘມ຺ມນິມ຺ມຖນໍ ພຸທ຺ຘຘມ຺ມປຕິຏ຺ຐາປນນ຺ຕິ ເອວມາທີນິປິ ປໂຍຊນານິ ອິຘ ເວທິຕພ຺ພານິ.

ຍຖາ ເຕ ປຸຄ຺ຄລາ ຣູປຄຣຸກາ, ເອວໍ ຕທຎ຺ເຎ ຈ ສກ຺ກາຍຄຣຸກາ ສກ຺ກາຍສ຺ມິໍ ອລ຺ລີນາ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມານໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຈ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ອຊານນ຺ຕາ ອສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສາຘາຣຓປຣິຈຣິຍມນສິກາຣປຣາ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນຘາຣຓປຣິຈຍປ຺ປຏິເວຘວິມຸຂາ ຈ ຠວວິປ຺ປໂມກ຺ເຂສິໂນ ເວເນຍ຺ຍາ ອິມິສ຺ສາ ເທສນາຍ ຠາຊນໍ.

ປິຓ຺ຑຕ຺ຕາ ເຈຕ຺ຖ ຣູປຄ຺ຄຫເຓນ ຣູປຘາຕຸຣູປາຍຕນຣູປກ຺ຂນ຺ຘປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ ຣູປມຸເຂນ ຈຕຸຘມ຺ມານໍ ວຏ຺ຏຕ຺ຕຍວິຈ຺ເຉທນູປາໂຍ ອາສໂວຆາທິວິເວຈນໍ ອຠິນນ຺ທນນິວາຣຓສງ຺ຄຕິກ຺ກໂມ ວິວາທມູລປຣິຈ຺ຈາໂຄ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍານຸໂຍໂຄ ປຫານຕ຺ຕຍທີປນາ ສມຖວິປສ຺ສນານຸຏ຺ຐານໍ ຠາວນາສຈ຺ຉິກິຣິຍາສິທ຺ຘີຕິ ເອວມາທໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອິໂຕ ປຣໍ ປນ ໂສຬສ ຫາຣາ ທສ຺ເສຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ຣູປ’’ນ຺ຕິ ສຫຊາຕາ ຕສ຺ສ ນິສ຺ສຍຠູຕາ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘາ ຈ ສພ຺ເພ ຣູປາຣູປຘມ຺ມາ ຕຓ຺ຫາວຊ຺ຊາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ. ຕໍສມຸຏ຺ຐາປິກາ ຕທາຣມ຺ມຓາ ຈ ຕຓ຺ຫາ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ. ຕທຸຠເຍສໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິ ນິໂຣຘສຈ຺ຈໍ. ນິໂຣຘປ຺ປຊານນາ ປຏິປທາ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈໍ. ຕຕ຺ຖ ສມຸທເຍນ ອສ຺ສາໂທ, ທຸກ຺ເຂນ ອາທີນໂວ, ມຄ຺ຄນິໂຣເຘຫິ ນິສ຺ສຣຓໍ, ຣູປາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອກຸສລຈິຕ຺ຕສ຺ສ ກຸສລຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ປຣິຍາທານໍ ຜລໍ. ຍຎ຺ຫິ ເທສນາຍ ສາເຘຕພ຺ພໍ ປໂຍຊນໍ, ຕໍ ຜລນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ. ຕທຕ຺ຖໍ ຫິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ຠຄວຕາ ເທສິຕນ຺ຕິ. ຍຖາ ຕໍ ກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ນ ປຣິຍາທິຍຕິ, ເອວໍ ປຏິສງ຺ຂານຠາວນາພລປຣິຄ຺ຄຫິຕາ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ຄຸຕ຺ຕທ຺ວາຣຕາ ອຸປາໂຍ. ປຸຣິສສ຺ສ ກຸສລຈິຕ຺ຕປຣິຍາທາເນນສ຺ສ ຣູປສ຺ສ ອຎ຺ຎຣູປາສາຘາຣຓຕາທສ຺ສນາປເທເສນ ອຕ຺ຖກາເມຫິ ຕໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ສາຘຸກໍ ຣກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ອຍເມຕ຺ຖ ຠຄວໂຕ ອາຓຕ຺ຕີຕິ ອຍໍ ເທສນາຫາໂຣ. ອສ຺ສາທາທິສນ຺ທສ຺ສນວິຠາວນລກ຺ຂໂຓ ຫິ ເທສນາຫາໂຣ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣເຓ –

‘‘ອສ຺ສາທາທີນວຕາ, ນິສ຺ສຣຓມ຺ປິ ຈ ຜລໍ ອຸປາໂຍ ຈ;

ອາຓຕ຺ຕີ ຈ ຠຄວໂຕ, ໂຍຄີນໍ ເທສນາຫາໂຣ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ນິທ຺ເທສວາຣ);

ເທສີຍຕິ ສໍວຓ຺ຓີຍຕິ ເອຕາຍ ສຸຕ຺ຕຕ຺ໂຖຕິ ເທສນາ, ເທສນາຍ ສຫຈຣຓໂຕ ວາ ເທສນາ. ນນຸ ຈ ອຎ຺ເຎປິ ຫາຣາ ເທສນາສງ຺ຂາຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາໂຕ ເທສນາຍ ສຫຈາຣິໂນ ວາຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ອຍໍ ປນ ຫາໂຣ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຍຖາຣຸຕວເສເນວ ວິຎ຺ຎາຍມາໂນ ເທສນາຍ ສຫ ຈຣຕີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕິ, ນ ຕຖາປເຣ. ນ ຫິ ອສ຺ສາທາທີນວນິສ຺ສຣຓາທິສນ຺ທສ຺ສນຣຫິຕາ ສຸຕ຺ຕເທສນາ ອຕ຺ຖິ. ກິໍ ປນ ເຕສໍ ອສ຺ສາທາທີນໍ ອນວເສສານໍ ວຈນໍ ເທສນາຫາໂຣ, ອຸທາຫຸ ເອກຈ຺ຈານນ຺ຕິ? ນິຣວເສສານໍເຍວ. ຍສ຺ມິຎ຺ຫິ ສຸຕ຺ເຕ ອສ຺ສາທາທີນວນິສ຺ສຣຓານິ ສຣູປໂຕ ອາຄຕານິ, ຕຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ຍຕ຺ຖ ປນ ເອກເທເສນ ອາຄຕານິ, ນ ຈ ສຣູເປນ, ຕຕ຺ຖ ອນາຄຕໍ ອຕ຺ຖວເສນ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ຫາໂຣ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ.

ສຍໍ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸຠາວໂຕ ຕໍທສ຺ສເນນ ສຠາວໂຕ ຈ ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠິກ຺ຂນສີລຕາທິຄຸຓໂຍຄໂຕ ອຠິມຸຂີກຣຓຕ຺ຖຎ຺ຈ, ‘‘ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຕາຠາວໂຕ ອປຣຕາທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈ ‘‘ອຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກສ຺ສ ອນຸປລພ຺ຠທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອເນກຠາວປ຺ປຏິເສຘນຕ຺ຖຎ຺ຈ ‘‘ເອກຣູປມ຺ປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕາທິສສ຺ສ ຣູປສ຺ສ ອຠາວໂຕ ອທສ຺ສນໂຕ ຈ ‘‘ນ ສມນຸປສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈາມສນໂຕ ອນິຍມໂຕ ຈ ‘‘ຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມານາກາຣປຣາມສນໂຕ ຕທຎ຺ຎາກາຣນິເສຘນໂຕ ຈ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິສຠາຄິນ຺ທ຺ຣິຍວຕ຺ຖຸໂຕ ສຠາຄວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ຕທຠາວໂຕ ຈ ‘‘ປຸຣິສສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫສ຺ສ ວຕ຺ຖຸຠາວໂຕ ຕຖາ ປຣິກປ຺ປິຕຕ຺ຕາ ຈ ‘‘ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາກາຣປຣາມສນຕ຺ຖຎ຺ເຈວ ນິທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈ ‘‘ຍຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠາວໂຕ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂກຣຓຕ຺ຖຎ຺ຈ ‘‘ອິທ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຕ຺ຖິສນ຺ຕານປຣິຍາປນ຺ນໂຕ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘຠາວໂຕ ຈ ‘‘ອິຕ຺ຖິຣູປ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອວໍ ອນຸປທວິຈຍໂຕ ວິຈໂຍ ຫາໂຣ. ວິຈີຍນ຺ຕິ ເອເຕນ, ເອຕ຺ຖ ວາ ປທປຎ຺ຫາທໂຍຕິ ວິຈໂຍ, ວິຈິຕິ ເອວ ວາ ເຕສນ຺ຕິ ວິຈໂຍ. ປທປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນປຸພ຺ພາປຣານຸຄ຺ຄຫນໍ ອສ຺ສາທາທີນຎ຺ຈ ວິເສສນິທ຺ຘາຣຓວເສນ ປວິຈຍລກ຺ຂໂຓ ຫິ ວິຈໂຍ ຫາໂຣ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ –

‘‘ຍໍ ປຸຈ຺ຉິຕຎ຺ຈ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕຎ຺ຈ, ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ຍາ ຈ ອນຸຄີຕິ;

ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ໂຍ ປວິຈໂຍ, ຫາໂຣ ວິຈໂຍຕິ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ນິທ຺ເທສວາຣ);

ອນາທິມຕິ ສໍສາເຣ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎຣູປາຠິຣາມຕາຍ ‘‘ອິຕ຺ຖິຣູປໍ ປຸຣິສສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ອຍໍ ຍຸຕ຺ຕິຫາໂຣ. ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖານໍ ຍຸຕ຺ຕາຍຸຕ຺ຕວິຠາຄວິຠາວນລກ຺ຂໂຓ ຫິ ຍຸຕ຺ຕິຫາໂຣ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ –

‘‘ສພ຺ເພສໍ ຫາຣານໍ, ຍາ ຠູມີ ໂຍ ຈ ໂຄຈໂຣ ເຕສໍ;

ຍຸຕ຺ຕາຍຸຕ຺ຕິປຣິກ຺ຂາ, ຫາໂຣ ຍຸຕ຺ຕີຕິ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ນິທ຺ເທສວາຣ);

ຍຸຕ຺ຕີຕິ ຈ ອຸປປຕ຺ຕິ ສາຘນຍຸຕ຺ຕິ, ອິຘ ປນ ຍຸຕ຺ຕິວິຈາຣຓາ ຍຸຕ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ‘‘ຣູປຠໂວ ຣູປ’’ນ຺ຕິ ຍຖາ. ຍຸຕ຺ຕິສຫຈຣຓໂຕ ວາ ຍຸຕ຺ຕິ.

ອິຕ຺ຖິຣູປໍ ອໂຍນິໂສ ໂອໂລກິຍມານໍ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ອຄຸຕ຺ຕທ຺ວາຣຕາຍ ປທຏ຺ຐານໍ, ສາ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຠາວນາຍ ປທຏ຺ຐານໍ, ສາ ສພ຺ພສ຺ສປິ ສໍກິເລສປກ຺ຂສ຺ສ ປຣິວຸທ຺ຘິຍາ ປທຏ຺ຐານໍ. ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ປນ ອິຕ຺ຖິຣູປໍ ໂຍນິໂສ ໂອໂລກິຍມານໍ ສຕິປຏ຺ຐານຠາວນາຍ ປທຏ຺ຐານໍ, ສາ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄານໍ ຠາວນາປາຣິປູຣິຍາ ປທຏ຺ຐານໍ, ສາ ວິຊ຺ຊາວິມຸຕ຺ຕີນໍ ປາຣິປູຣິຍາ ປທຏ຺ຐານໍ, ກຸສລສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິຍາທານໍ ສມ຺ໂມຫາຠິນິເວສສ຺ສ ປທຏ຺ຐານໍ, ໂສ ສງ຺ຂາຣານໍ ປທຏ຺ຐານໍ, ສງ຺ຂາຣາ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສາຕິ ສພ຺ພໍ ອາວຕ຺ຕຕິ ຠວຈກ຺ກໍ. ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ປນ ກຸສລສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອປຣິຍາທານໍ ເຕສໍ ເຕສໍ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຸປ຺ປາທາຍ ປາຣິປູຣິຍາ ປທຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອຍໍ ຕາວ ອວິເສສໂຕ ນໂຍ. ວິເສສໂຕ ປນ ສີລສ຺ສ ອປຣິຍາທານໍ ອວິປ຺ປຏິສາຣສ຺ສ ປທຏ຺ຐານໍ, ອວິປ຺ປຏິສາໂຣ ປາໂມຊ຺ຊສ຺ສາຕິອາທິນາ ຍາວ ອນຸປາທາປຣິນິພ຺ພານໍ ເນຕພ຺ພໍ. ອຍໍ ປທຏ຺ຐາໂນ ຫາໂຣ. ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕຘມ຺ມານໍ ປທຏ຺ຐານຠູເຕ ຘມ຺ເມ ເຕສຎ຺ຈ ປທຏ຺ຐານຠູເຕຕິ ສມ຺ຠວໂຕ ປທຏ຺ຐານຠູຕຘມ຺ມນິທ຺ຘາຣຓລກ຺ຂໂຓ ຫິ ປທຏ຺ຐາໂນ ຫາໂຣ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ –

‘‘ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ ຊິໂນ, ຕສ຺ສ ຈ ຘມ຺ມສ຺ສ ຍໍ ປທຏ຺ຐານໍ;

ອິຕິ ຍາວ ສພ຺ພຘມ຺ມາ, ເອໂສ ຫາໂຣ ປທຏ຺ຐາໂນ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ນິທ຺ເທສວາຣ);

ປທຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອາສນ຺ນກາຣຓໍ. ອິຘ ປນ ປທຏ຺ຐານວິຈາຣຓາ ປທຏ຺ຐາໂນຕິອາທິ ຍຸຕ຺ຕິຫາເຣ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເອກຣູປນ຺ຕິ ຈ ຣູປາຍຕນຄ຺ຄຫເຓນ ຉນ຺ນມ຺ປິ ພາຫິຣານໍ ອາຍຕນານໍ ຄຫຓໍ ພາຫິຣາຍຕນຠາເວນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ. ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ມນາຍຕນຄ຺ຄຫເຓນ ຉນ຺ນມ຺ປິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການໍ ອາຍຕນານໍ ຄຫຓໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຍຕນຠາເວນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ. ເອວໍ ຂນ຺ຘຘາຕາທິວເສນປິ ເອກລກ຺ຂຓຕາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ. ອຍໍ ລກ຺ຂໂຓ ຫາໂຣ. ລກ຺ຂີຍນ຺ຕິ ເອເຕນ, ເອຕ຺ຖ ວາ ເອກລກ຺ຂຓຘມ຺ມາ ອວຸຕ຺ຕາປິ ເອກຈ຺ຈວຈເນນາຕິ ລກ຺ຂໂຓ. ສຸຕ຺ເຕ ອນາຄເຕປິ ຘມ຺ເມ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣ ອາຄເຕ ວິຍ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ຍາ ສໍວຓ຺ຓນາ, ໂສ ລກ຺ຂໂຓ ຫາໂຣ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ –

‘‘ວຸຕ຺ຕມ຺ຫິ ເອກຘມ຺ເມ, ເຍ ຘມ຺ມາ ເອກລກ຺ຂຓາ ເກຈິ;

ວຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕິ ສພ຺ເພ, ໂສ ຫາໂຣ ລກ຺ຂໂຓ ນາມາ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ນິທ຺ເທສວາຣ);

ນິທາເນ ອິມິສ຺ສາ ເທສນາຍ ຣູປຄຣຸການໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ຣູປສ຺ມິໍ ອນາທີນວທສ຺ສິຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ‘‘ກຖໍ ນຸ ໂຂ ອິເມ ອິມໍ ເທສນໍ ສຸຕ຺ວາ ຣູເປ ອາທີນວທສ຺ສນມຸເຂນ ສພ຺ພສ຺ມິມ຺ປິ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈເກ ສພ຺ພໂສ ຉນ຺ທຣາຄໍ ປຫາຍ ສກລວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໂຕ ມຸຈ຺ເຈຍ຺ຍຸໍ, ປເຣ ຈ ຕຕ຺ຖ ປຕິຏ຺ຐາເປຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ຠຄວໂຕ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປທນິພ຺ພຈນໍ ນິຣຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິນິທານປທານໍ ‘‘ນາຫ’’ນ຺ຕິອາທິປາຬິປທານຎ຺ຈ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ຕສ຺ສາ ລີນຕ຺ຖວຓ຺ຓນາຍ ຈ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ສຸກຣຕ຺ຕາ ນ ວິຕ຺ຖາຣຍິມ຺ຫ.

ປທປທຕ຺ຖເທສນາເທສນານິກ຺ເຂປສຸຕ຺ຕສນ຺ຘິວເສນ ປຎ຺ຈວິຘາ ສນ຺ຘິ. ຕຕ຺ຖ ປທສ຺ສ ປທນ຺ຕເຣນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ປທສນ຺ຘິ. ປທຕ຺ຖສ຺ສ ປທຕ຺ຖນ຺ຕເຣນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ປທຕ຺ຖສນ຺ຘິ, ໂຍ ‘‘ກິຣິຍາກາຣກສມ຺ພນ຺ໂຘ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ນານານຸສນ຺ຘິກສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ຕໍຕໍອນຸສນ຺ຘີຫິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ເອການຸສນ຺ຘິກສ຺ສ ຈ ປຸພ຺ພາປຣສມ຺ພນ຺ໂຘ ເທສນາສນ຺ຘິ, ຍາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘິ, ອຊ຺ຌາສຍານຸສນ຺ຘິ, ຍຖານຸສນ຺ຘີ’’ຕິ ຕິຘາ ວິຠຕ຺ຕາ. ອຊ຺ຌາສໂຍ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ ປຣຊ຺ຌາສໂຍຕິ ທ຺ວິຘາ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເທສນານິກ຺ເຂປສນ຺ຘິ ຈຕຸນ຺ນໍ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປານໍ ວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ. ສຸຕ຺ຕສນ຺ຘິ ອິຘ ປຐມນິກ຺ເຂປວເສເນວ ເວທິຕພ຺ພາ. ‘‘ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ອິທເມວ ຈິຕ຺ຕປຣິຍາທານສຸຕ຺ຕໍ ປຐມໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ນາຍມນຸໂຍໂຄ ກຕ຺ຖຈິ ນ ປວຕ຺ຕຕິ. ອປິຈ ອິເມ ສຕ຺ຕາ ອນາທິມຕິ ສໍສາເຣ ປຣິພ຺ຠມນ຺ຕາ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສາ ອຎ຺ຎມຎ຺ເຎສໍ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓສງ຺ຂາຕຣູປາຠິຣາມາ, ຕຕ຺ຖ ອິຕ຺ຖີ ປຸຣິສສ຺ສ ຣູເປ ສຕ຺ຕາ ຄິທ຺ຘາ ຄຘິຕາ ລຄ຺ຄາ ລຄ຺ຄິຕາ ອາສຕ຺ຕາ, ສາ ຈສ຺ສາ ຕຕ຺ຖ ອາສຕ຺ຕິ ທຸພ຺ພິເວຈນີຍາ. ຕຖາ ປຸຣິໂສ ອິຕ຺ຖິຍາ ຣູເປ, ຕຕ຺ຖ ຈ ທສ຺ສນສໍສຄ຺ໂຄ ຄຣຸຕໂຣ ອິຕເຣສຎ຺ຈ ມູລຠູໂຕ. ເຕເນວ ຫິ ຠຄວາ ‘‘ກຖໍ ນຸ ໂຂ ມາຕຸຄາເມ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໐໓) ປຸຏ຺ໂຐ ‘‘ອທສ຺ສນເມວາ’’ຕິ ອໂວຈ. ຕສ຺ມາ ຠຄວາ ປຎ຺ຈສຸ ກາມຄຸເຓສຸ ຣູເປ ຉນ຺ທຣາຄຫາປນຕ຺ຖໍ ອິທເມວ ສຸຕ຺ຕໍ ປຐມໍ ເທເສສິ. ນິພ຺ພານາຘິຄມາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອາທິ ເຣສາ ປຏິປຕ຺ຕີຕິ. ຍໍ ປນ ເອກິສ຺ສາ ເທສນາຍ ເທສນນ຺ຕເຣນ ສໍສນ຺ທນໍ, ອຍມ຺ປິ ເທສນາສນ຺ຘິ. ສາ ອິຘ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພາ. ‘‘ນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ…ເປ… ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ ອຍໍ ເທສນາ. ‘‘ເຍ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ຣູປາ ອິຏ຺ຐາ ກນ຺ຕາ ມນາປາ ປິຍຣູປາ ກາມູປສໍຫິຕາ ຣຊນີຍາ, ຕຎ຺ເຈ ຠິກ຺ຂຸ ອຠິນນ຺ທຕິ ອຠິວທຕິ ອຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕສ຺ສ ຕໍ ອຠິນນ຺ທໂຕ ອຠິວທໂຕ ອຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ອເນເກ ປາປກາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໑໑໘) ອິມາຍ ເທສນາຍ ສໍສນ຺ທຕິ. ຕຖາ ‘‘ຣູເປ ມຎ຺ຎຕິ, ຣູເປສຸ ມຎ຺ຎຕິ, ຣູປໂຕ ມຎ຺ຎຕິ, ຣູປໍ ‘ເມ’ຕິ ມຎ຺ຎຕິ. ຣູປໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນຠິຊານໍ ອປຣິຊານໍ ອວິຣາຊຍໍ ອປ຺ປຊຫໍ ອຠພ຺ໂພ ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍາຍາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໑໑໒) ເອວມາທີຫິ ເທສນາຫິ ສໍສນ຺ທຕີຕິ ອຍໍ ຈຕຸພ຺ຍູໂຫ ຫາໂຣ. ວິຍູຫີຍນ຺ຕິ ວິຠາເຄນ ປິຓ຺ຑີຍນ຺ຕິ ເອເຕນ, ເອຕ຺ຖ ວາຕິ ພ຺ຍູໂຫ, ນິພ຺ພຈນາທີນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ພ຺ຍູໂຫຕິ ຈຕຸພ຺ຍູໂຫ, ຈຕຸນ຺ນໍ ວາ ພ຺ຍູໂຫ ເອຕ຺ຖາຕິ ຈຕຸພ຺ຍູໂຫ. ນິພ຺ພຈນາຘິປ຺ປາຍາທີນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ວິຠາຄລກ຺ຂໂຓ ຫິ ຈຕຸພ຺ຍູໂຫ ຫາໂຣ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ເນຣຸຕ຺ຕມຘິປ຺ປາໂຍ, ພ຺ຍຎ຺ຊນມຖ ເທສນານິທານຎ຺ຈ;

ປຸພ຺ພາປຣານຸສນ຺ຘີ, ເອໂສ ຫາໂຣ ຈຕຸພ຺ຍູໂຫ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ນິທ຺ເທສວາຣ);

‘‘ນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຎ຺ຎໍ…ເປ… ອິຕ຺ຖິຣູປ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ທີປິໂຕ. ຍໍ ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທິຍຕິ, ເຕນ ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ. ຕຕ຺ຖ ອໂຍນິໂສມນສິກໂຣໂຕ ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊາ ປຣິວຑ຺ຒນ຺ຕິ, ຕາສຸ ຕຓ຺ຫາຄຫເຓນ ນວ ຕຓ຺ຫາມູລກາ ຘມ຺ມາ ອາວຏ຺ຏນ຺ຕິ, ອວິຊ຺ຊາຄຫເຓນ ອວິຊ຺ຊາມູລກໍ ສພ຺ພໍ ຠວຈກ຺ກໍ ອາວຏ຺ຏຕິ, ໂຍນິໂສມນສິກາຣຄ຺ຄຫເຓນ ຈ ໂຍນິໂສມນສິກາຣມູລກາ ຘມ຺ມາ ອາວຏ຺ຏນ຺ຕິ, ຈຕຸພ຺ພິຘຎ຺ຈ ສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ກນ຺ຕິ. ອຍໍ ອາວຏ຺ໂຏ ຫາໂຣ. ອາວຏ຺ຏຍນ຺ຕິ ເອເຕນ, ເອຕ຺ຖ ວາ ສຠາຄວິສຠາຄາ ຈ ຘມ຺ມາ, ເຕສໍ ວາ ອາວຏ຺ຏນນ຺ຕິ ອາວຏ຺ໂຏ. ເທສນາຍ ຄຫິຕຘມ຺ມານໍ ສຠາຄາສຠາຄຘມ຺ມວເສນ ອາວຏ຺ຏນລກ຺ຂໂຓ ຫິ ອາວຏ຺ໂຏ ຫາໂຣ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ –

‘‘ເອກມ຺ຫິ ປທຏ຺ຐາເນ, ປຣິເຍສຕິ ເສສກໍ ປທຏ຺ຐານໍ;

ອາວຏ຺ຏຕິ ປຏິປກ຺ເຂ, ອາວຏ຺ໂຏ ນາມ ໂສ ຫາໂຣ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ນິທ຺ເທສວາຣ);

ຣູປໍ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານໍ, ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານໍ, ອຸຕຸສມຸຏ຺ຐານໍ, ອາຫາຣສມຸຏ຺ຐານໍ, ຕຖາ ອິຏ຺ຐໍ ອິຏ຺ຐມຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອນິຏ຺ຐໍ ອນິຏ຺ຐມຊ຺ຌຕ຺ຕນ຺ຕິ. ອິຘ ປນ ອິຏ຺ຐໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ຈິຕ຺ຕໍ ກຸສລຈິຕ຺ຕເມຕ຺ຖ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕໍ ກາມາວຈຣໍ, ຣູປາວຈຣໍ, ອຣູປາວຈຣໍ, ໂລກຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ. ເວທນາທິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມເຠທໂຕ ອເນກວິຘນ຺ຕິ ອຍໍ ວິຠຕ຺ຕິຫາໂຣ. ວິຠຊີຍນ຺ຕິ ເອເຕນ, ເອຕ຺ຖ ວາ ສາຘາຣຓາສາຘາຣຓານໍ ສໍກິເລສໂວທານຘມ຺ມານໍ ຠູມິໂຍຕິ ວິຠຕ຺ຕິ. ວິຠຊນໍ ວາ ເອເຕສໍ ຠູມິໂຍຕິ ວິຠຕ຺ຕິ. ສໍກິເລສຘມ຺ເມ ໂວທານຘມ຺ເມ ຈ ສາຘາຣຓາສາຘາຣຓໂຕ ປທຏ຺ຐານໂຕ ຠູມິໂຕ ວິຠຊນລກ຺ຂໂຓ ຫິ ວິຠຕ຺ຕິຫາໂຣ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ –

‘‘ຘມ຺ມຎ຺ຈ ປທຏ຺ຐານໍ, ຠູມິຎ຺ຈ ວິຠຊ຺ຊເຕ ອຍໍ ຫາໂຣ;

ສາຘາຣເຓ ອສາຘາຣເຓ ຈ ເນຍ຺ໂຍ ວິຠຕ຺ຕີ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ນິທ຺ເທສວາຣ);

ອິຕ຺ຖິຣູປໍ ປຸຣິສສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ຕິຏ຺ຐຕິ ອໂຍນິໂສ ມນສິກໂຣໂຕ, ໂຍນິໂສ ມນສິກໂຣໂຕ ນ ປຣິຍາທິຍຕິ ສຸສໍວຸຕິນ຺ທ຺ຣິຍຕ຺ຕາ ສີເລສຸ ສມາຫິຕສ຺ສາຕິ ອຍໍ ປຣິວຕ຺ໂຕ ຫາໂຣ. ປຏິປກ຺ຂວເສນ ປຣິວຕ຺ຕີຍນ຺ຕິ ອິມິນາ, ເອຕ຺ຖ ວາ ສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ, ປຣິວຕ຺ຕນໍ ວາ ເຕສນ຺ຕິ ປຣິວຕ຺ໂຕ. ນິທ຺ທິຏ຺ຐານໍ ຘມ຺ມານໍ ປຏິປກ຺ຂໂຕ ປຣິວຕ຺ຕນລກ຺ຂໂຓ ຫິ ປຣິວຕ຺ໂຕ ຫາໂຣ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ກຸສລາກຸສເລ ຘມ຺ເມ, ນິທ຺ທິຏ຺ເຐ ຠາວິເຕ ປຫີເນ ຈ;

ປຣິວຕ຺ຕຕິ ປຏິປກ຺ເຂ, ຫາໂຣ ປຣິວຕ຺ຕໂນ ນາມາ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ນິທ຺ເທສວາຣ);

ຠິກ຺ຂເວ, ສມຓາ ປພ຺ພຊິຕາຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ. ອຎ຺ຎໍ ປຣໍ ກິຎ຺ຈີຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ. ຣູປໍ ວຓ຺ຓໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ. ສມນຸປສ຺ສາມິ ໂອໂລເກສ຺ສາມິ ຊານາມີຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ. ເອວໍ ອິຕ຺ຖໍ ອິມໍ ປກາຣນ຺ຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ. ປຸຣິສສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສາຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ. ຈິຕ຺ຕໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ມໂນຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ. ປຣິຍາທາຍ ຄເຫຕ຺ວາ ເຂເປຕ຺ວາຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ. ຕິຏ຺ຐຕິ ຘຣຕິ ຐາຕີຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ. ຍຖາ ເຍນ ປກາເຣນ ເຍນາກາເຣນາຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ. ອິຕ຺ຖີ ນາຣີ ມາຕຸຄາໂມຕິ ປຣິຍາຍວຈນນ຺ຕິ ອຍໍ ເວວຈໂນ ຫາໂຣ. ວິວິຘໍ ວຈນໍ ເອກສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ວາຈກເມຕ຺ຖາຕິ ວິວຈນໍ, ວິວຈນເມວ ເວວຈນໍ. ວິວິຘໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ເອເຕນ ອຕ຺ໂຖຕິ ວາ ວິວຈນໍ, ວິວຈນເມວ ເວວຈນໍ. ເອກສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອເນກປຣິຍາຍສທ຺ທປ຺ປໂຍຊນລກ຺ຂໂຓ ຫິ ເວວຈໂນ ຫາໂຣ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ເວວຈນານິ ພຫູນິ ຕຸ, ສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕານິ ເອກຘມ຺ມສ຺ສ;

ໂຍ ຊານາຕິ ສຸຕ຺ຕວິທູ, ເວວຈໂນ ນາມ ໂສ ຫາໂຣ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ນິທ຺ເທສວາຣ);

ຣູປໍ ກາຬສາມາທິວເສນ ອເນກຘາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ. ປຸຣິໂສ ຂຕ຺ຕິຍາທິວເສນ ອເນກຘາ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕ. ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຕ຺ຕມຫຄ຺ຄຕາທິວເສນ ອເນກຘາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ. ‘‘ປຣິຍາທາຍາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຣິຍາທານໍ ປຣິຍາທາຍການໍ ປາປຘມ຺ມານໍ ວເສນ ວີຕິກ຺ກມປຣິຍຸຏ຺ຐານາທິນາ ຈ ອເນກຘາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ. ອຍໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຫາໂຣ. ປກາເຣຫິ, ປເຠທໂຕ ວາ ຎາປີຍນ຺ຕິ ອິມິນາ, ເອຕ຺ຖ ວາ ອຕ຺ຖາຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ເອເກກສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອເນກາຫິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕີຫິ ປຎ຺ຎາເປຕພ຺ພາກາຣວິຠາວນລກ຺ຂໂຓ ຫິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຫາໂຣ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ເອກໍ ຠຄວາ ຘມ຺ມໍ, ປຎ຺ຎຕ຺ຕີຫິ ວິວິຘາຫິ ເທເສຕິ;

ໂສ ອາກາໂຣ ເຎຍ຺ໂຍ, ປຎ຺ຎຕ຺ຕີ ນາມ ໂສ ຫາໂຣ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ນິທ຺ເທສວາຣ);

ວິໂຣຘິປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິຣຸປ຺ປນວຓ຺ຓວິກາຣາປຕ຺ຕິຍາ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ຫທຍງ຺ຄຕຠາວປ຺ປກາສນໍ ຣູປຏ຺ໂຐຕິ ອນິຈ຺ຈຕາມຸເຂນ ໂອຕຣຓໍ, ອນິຈ຺ຈສ຺ສ ປນ ທຸກ຺ຂຕ຺ຕາ ທຸກ຺ຂຕາມຸເຂນ, ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຈ ອນຕ຺ຕກຕ຺ຕາ ສຸຎ຺ຎຕາມຸເຂນ ໂອຕຣຓໍ. ຈິຕ຺ຕໍ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ, ຕສ຺ສາ ປຣິຍາທາຍິກາ ຕຓ຺ຫາ ຕເທກຏ຺ຐາ ຈ ປາປຘມ຺ມາ ຘມ຺ມຘາຕູຕິ ຘາຕຸມຸເຂນ ໂອຕຣຓໍ. ເອວໍ ຂນ຺ຘາຍຕນາທິມຸເຂຫິປິ ໂອຕຣຓໍ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຍໍ ໂອຕຣໂຓ ຫາໂຣ. ໂອຕາຣີຍນ຺ຕິ ອນຸປ຺ປເວສີຍນ຺ຕິ ເອເຕນ, ເອຕ຺ຖ ວາ ສຸຕ຺ຕາຄຕາ ຘມ຺ມາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທາທີສູຕິ ໂອຕຣໂຓ. ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທາທິມຸເຂນ ສຸຕ຺ຕຕ຺ຖສ຺ສ ໂອຕຣຓລກ຺ຂໂຓ ຫິ ໂອຕຣໂຓ ຫາໂຣ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ໂຍ ຈ ປຏິຈ຺ຈຸປ຺ປາໂທ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍຂນ຺ຘາ ຈ ຘາຕຸອາຍຕນາ;

ເອເຕຫິ ໂອຕຣຕິ ໂຍ, ໂອຕຣໂຓ ນາມ ໂສ ຫາໂຣ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ນິທ຺ເທສວາຣ);

ນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ…ເປ… ສມນຸປສ຺ສາມີຕິ ອາຣມ຺ໂຠ. ເອວໍ ປຸຣິສສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ປທສຸທ຺ຘິ, ນ ປນ ອາຣມ຺ຠສຸທ຺ຘິ. ຍຖຍິທນ຺ຕິອາທິ ປທສຸທ຺ຘິ ເຈວ ອາຣມ຺ຠສຸທ຺ຘິ ຈາຕິ ອຍໍ ໂສຘໂນ ຫາໂຣ. ໂສຘີຍນ຺ຕິ ສມາຘີຍນ຺ຕິ ເອເຕນ, ເອຕ຺ຖ ວາ ສຸຕ຺ເຕ ປທປທຕ຺ຖປຎ຺ຫາຣມ຺ຠາຕິ ໂສຘໂນ. ສຸຕ຺ເຕ ປທປທຕ຺ຖປຎ຺ຫາຣມ຺ຠານໍ ໂສຘນລກ຺ຂໂຓ ຫິ ໂສຘໂນ ຫາໂຣ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕມ຺ຫິ ປຎ຺ເຫ, ຄາຖາຍໍ ປຸຈ຺ຉິຕາຍມາຣພ຺ຠ;

ສຸທ຺ຘາສຸທ຺ຘປຣິກ຺ຂາ, ຫາໂຣ ໂສ ໂສຘໂນ ນາມາ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ນິທ຺ເທສວາຣ);

ອຎ຺ຎນ຺ຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ອຘິຏ຺ຐານໍ ກສ຺ສຈິ ວິເສສສ຺ສ ອນາມຏ຺ຐຕ຺ຕາ. ເອກຣູປມ຺ປີຕິ ຕໍ ອວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ວິເສສວຈນໍ. ຍຖຍິທນ຺ຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ອຘິຏ຺ຐານໍ ອນິຍມວຈນຠາວໂຕ. ອິຕ຺ຖິຣູປນ຺ຕິ ຕໍ ອວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ວິເສສວຈນນ຺ຕິ ອຍໍ ອຘິຏ຺ຐາໂນ ຫາໂຣ. ອຘິຏ຺ຐີຍນ຺ຕິ ອນຸປ຺ປວຕ຺ຕີຍນ຺ຕິ ເອເຕນ, ເອຕ຺ຖ ວາ ສາມຎ຺ຎວິເສສຠູຕາ ຘມ຺ມາ ວິນາ ວິກປ຺ເປນາຕິ ອຘິຏ຺ຐາໂນ. ສຸຕ຺ຕາຄຕານໍ ຘມ຺ມານໍ ອວິກປ຺ປນວເສເນວ ສາມຎ຺ຎວິເສສນິທ຺ຘາຣຓລກ຺ຂໂຓ ຫິ ອຘິຏ຺ຐາໂນ ຫາໂຣ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ –

‘‘ເອກຕ຺ຕຕາຍ ຘມ຺ມາ, ເຍປິ ຈ ເວມຕ຺ຕຕາຍ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ;

ເຕນ ວິກປ຺ປຍິຕພ຺ພາ, ເອໂສ ຫາໂຣ ອຘິຏ຺ຐາໂນ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ນິທ຺ເທສວາຣ);

ຣູປສ຺ສ ກມ຺ມາວິຊ຺ຊາທໂຍ ກມ຺ມຈິຕ຺ຕາທໂຍ ຈ ເຫຕຸ. ສມນຸປສ຺ສນາຍ ອາວຊ຺ຊນາທໂຍ. ກຸສລສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ໂຍນິໂສ ມນສິກາຣາທໂຍ. ປຣິຍາທາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ປຣິຍາທານສ຺ສ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣາທໂຍຕິ ອຍໍ ປຣິກ຺ຂາໂຣ ຫາໂຣ. ປຣິກໂຣຕິ ອຠິສງ຺ຂໂຣຕິ ຜລນ຺ຕິ ປຣິກ຺ຂາໂຣ, ເຫຕຸ ປຈ຺ຈໂຍ ຈ. ປຣິກ຺ຂາຣໍ ອາຈິກ຺ຂຕີຕິ ປຣິກ຺ຂາໂຣ, ຫາໂຣ. ປຣິກ຺ຂາຣວິສຍຕ຺ຕາ, ປຣິກ຺ຂາຣສຫຈຣຓໂຕ ວາ ປຣິກ຺ຂາໂຣ. ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕຘມ຺ມານໍ ປຣິກ຺ຂາຣສງ຺ຂາຕເຫຕຸປຈ຺ຈເຍ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ສໍວຓ຺ຓນາລກ຺ຂໂຓ ຫິ ປຣິກ຺ຂາໂຣ ຫາໂຣ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ເຍ ຘມ຺ມາ ຍໍ ຘມ຺ມໍ, ຊນຍນ຺ຕິປ຺ປຈ຺ຈຍາ ປຣມ຺ປຣໂຕ;

ເຫຕຸມວກຑ຺ຒຍິຕ຺ວາ, ເອໂສ ຫາໂຣ ປຣິກ຺ຂາໂຣ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ນິທ຺ເທສວາຣ);

ປຸຣິສສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ປຣິຍາທາຍິກາ ວິເສສໂຕ ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊາ ເວທິຕພ຺ພາ ຕາສໍ ວເສນ ປຣິຍາທານສມ຺ຠວໂຕ. ຕາສຸ ຕຓ຺ຫາຍ ຣູປມຘິຏ຺ຐານໍ, ອວິຊ຺ຊາຍ ອຣູປໍ. ວິເສສໂຕ ຕຓ຺ຫາຍ ສມໂຖ ປຏິປກ຺ໂຂ, ອວິຊ຺ຊາຍ ວິປສ຺ສນາ. ສມຖສ຺ສ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ, ຜລວິປສ຺ສນາຍ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ຕາ ຣາຄວິຣາຄາ ອວິຊ຺ຊາວິຣາຄາຕິ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ອຍໍ ສມາໂຣປໂນ ຫາໂຣ. ສມາໂຣປີຍນ຺ຕິ ເອເຕນ, ເອຕ຺ຖ ວາ ປທຏ຺ຐານາທິມຸເຂນ ຘມ຺ມາຕິ ສມາໂຣປໂນ. ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕຘມ຺ມານໍ ປທຏ຺ຐານເວວຈນຠາວນາປຫານສມາໂຣປນວິຈາຣຓລກ຺ຂໂຓ ຫິ ສມາໂຣປໂນ ຫາໂຣ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ເຍ ຘມ຺ມາ ຍໍ ມູລາ, ເຍ ເຈກຕ຺ຖາ ປກາສິຕາ ມຸນິນາ;

ເຕ ສມາໂຣປຍິຕພ຺ພາ, ເອສ ສມາໂຣປໂນ ຫາໂຣ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ນິທ຺ເທສວາຣ);

ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ –

‘‘ເທສນາ ວິຈໂຍ ຍຸຕ຺ຕິ, ປທຏ຺ຐາໂນ ຈ ລກ຺ຂໂຓ;

ຈຕຸພ຺ຍູໂຫ ຈ ອາວຏ຺ໂຏ, ວິຠຕ຺ຕິ ປຣິວຕ຺ຕໂນ.

ເວວຈໂນ ຈ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ໂອຕຣໂຓ ຈ ໂສຘໂນ;

ອຘິຏ຺ຐາໂນ ປຣິກ຺ຂາໂຣ, ສມາໂຣປໂນ ໂສຬໂສ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໑ ອຸທ຺ເທສວາຣ) –

ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາ ໂສຬສ ຫາຣາ ທສ຺ສິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຫຣີຍນ຺ຕິ ເອເຕຫິ, ເອຕ຺ຖ ວາ ສຸຕ຺ຕເຄຍ຺ຍາທິວິສຍາ ອຎ຺ຎາຓສໍສຍວິປລ຺ລາສາຕິ ຫາຣາ. ຫຣນ຺ຕິ ວາ ສຍໍ ຕານິ, ຫຣຓມຕ຺ຕເມວ ວາຕິ ຫາຣາ ຜລູປຈາເຣນ. ອຖ ວາ ຫຣີຍນ຺ຕິ ໂວຫຣີຍນ຺ຕິ ຘມ຺ມສໍວຓ຺ຓກຘມ຺ມປ຺ປຏິຄ຺ຄາຫເກຫິ ຘມ຺ມສ຺ສ ທານຄ຺ຄຫຓວເສນາຕິ ຫາຣາ. ອຖ ວາ ຫາຣາ ວິຍາຕິ ຫາຣາ. ຍຖາ ຫິ ອເນກຣຕນາວລິສມູໂຫ ຫາຣສງ຺ຂາໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ອວຍວຠູຕຣຕນສມ຺ຜສ຺ເສຫິ ສມຸປຊນິຍມານຫິລາທສຸໂຂ ຫຸຕ຺ວາ ຕທຸປໂຠຄິຊນສຣີຣສນ຺ຕາປໍ ນິທາຆປຣິຬາຫູປຊນິຕໍ ວູປສເມຕິ, ເອວເມວ ເຕປິ ນານາວິຘປຣມຕ຺ຖຣຕນປ຺ປພນ຺ຘາ ສໍວຓ຺ຓນາວິເສສາ ອຕ຺ຕໂນ ອວຍວຠູຕປຣມຕ຺ຖຣຕນາຘິຄເມນ ສມຸປ຺ປາທິຍມານນິພ຺ພຸຕິສຸຂາ ຘມ຺ມປ຺ປຏິຄ຺ຄາຫກຊນຫທຍປຣິຕາປໍ ກາມຣາຄາທິກິເລສເຫຕຸກໍ ວູປສເມນ຺ຕີຕິ. ອຖ ວາ ຫາຣຍນ຺ຕິ ອຎ຺ຎາຓາທິນີຫາຣໍ ອປຄມໍ ກໂຣນ຺ຕິ ອາຈິກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ວາ ຫາຣາ. ອຖ ວາ ໂສຕຸຊນຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຫຣຓໂຕ ຣມຓໂຕ ຈ ຫາຣາ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ຍຖາ ‘‘ຠເວສຸ ວນ຺ຕຄມໂນ ຠຄວາ’’ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໔໔; ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ).

ອິໂຕ ປຣໍ ປນ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ຏາທິປຎ຺ຈວິຘນຍາ ເວທິຕພ຺ພາ – ຕຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊາ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ, ຕາສໍ ອຘິຏ຺ຐານາທິຠູຕາ ຣູປຘມ຺ມາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ, ເຕສໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິ ນິໂຣຘສຈ຺ຈໍ, ນິໂຣຘປ຺ປຊານນາ ປຏິປທາ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈໍ. ຕຓ຺ຫາຄຫເຓນ ເຈຕ຺ຖ ມາຍາສາເຐຍ຺ຍມານາຕິມານມທປ຺ປມາທປາປິຈ຺ຉຕາປາປມິຕ຺ຕຕາອຫິຣິກອໂນຕ຺ຕປ຺ປາທິວເສນ ອກຸສລປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພ. ອວິຊ຺ຊາຄຫເຓນ ວິປຣີຕມນສິກາຣໂກຘູປນາຫມກ຺ຂປຬາສອິສ຺ສາມຈ຺ຉຣິຍ- ສາຣມ຺ຠໂທວຈສ຺ສຕາຠວທິຏ຺ຐິວິຠວທິຏ຺ຐິອາທິວເສນ ອກຸສລປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພ. ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາຍໂຕ ກຸສລປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພ. ກຖໍ? ອມາຍາອສາເຐຍ຺ຍາທິວເສນ ອວິປຣີຕມນສິກາຣາທິວເສນ ຈ. ຕຖາ ສມຖປກ຺ຂິຍານໍ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍາທີນໍ, ວິປສ຺ສນາປກ຺ຂິຍານໍ ອນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາທີນຎ຺ຈ ວເສນ ໂວທານປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພຕິ ອຍໍ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ຏສ຺ສ ນຍສ຺ສ ຠູມິ. ໂຍ ຫິ ຕຓ຺ຫາອວິຊ຺ຊາຫິ ສໍກິເລສປກ຺ຂສ຺ສ ສຸຕ຺ຕຕ຺ຖສ຺ສ ສມຖວິປສ຺ສນາຫິ ໂວທານປກ຺ຂສ຺ສ ຈ ຈຕຸສຈ຺ຈໂຍຊນມຸເຂນ ນຍນລກ຺ຂໂຓ ສໍວຓ຺ຓນາວິເສໂສ, ອຍໍ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ຏນໂຍ ນາມ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ຕຓ຺ຫຎ຺ຈ ອວິຊ຺ຊມ຺ປິ ຈ, ສມເຖນ ວິປສ຺ສນາຍ ໂຍ ເນຕິ;

ສຈ຺ເຈຫິ ໂຍຊຍິຕ຺ວາ, ອຍໍ ນໂຍ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ໂຏ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ນິທ຺ເທສວາຣ);

ນນ຺ທິຍາວຏ຺ຏສ຺ສ ວິຍ ອາວຏ຺ໂຏ ເອຕສ຺ສາຕິ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ໂຏ. ຍຖາ ຫິ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ໂຏ ອນ຺ໂຕ ຐິເຕນ ປຘານາວຍເວນ ພຫິທ຺ຘາ ອາວຏ຺ຏຕິ, ເອວມຍມ຺ປິ ນໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ນນ຺ທິຍາ ຕຓ຺ຫາຍ ປໂມທສ຺ສ ວາ ອາວຏ຺ໂຏ ເອຕ຺ຖາຕິ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ໂຏ.

ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຄຫິເຕສຸ ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊາຕປ຺ປກ຺ຂິຍຘມ຺ເມສຸ ຕຓ຺ຫາ ໂລໂຠ, ອວິຊ຺ຊາ ໂມໂຫ, ອວິຊ຺ຊາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ໂລຫິເຕ ສຕິ ປຸພ຺ໂພ ວິຍ ຕຓ຺ຫາຍ ສຕິ ສິຊ຺ຌມາໂນ ອາຆາໂຕ ໂທໂສ ອິຕິ ຕີຫິ ອກຸສລມູເລຫິ ຄຫິເຕຫິ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ກຸສລຈິຕ຺ຕຄ຺ຄຫເຓນ ຈ ຕີຓິ ກຸສລມູລານິ ຄຫິຕານິ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ. ອິຘາປິ ໂລໂຠ ສພ຺ພານິ ວາ ສາສວກຸສລມູລານິ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ, ຕນ຺ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ເຕສໍ ອຘິຏ຺ຐານໂຄຈຣຠູຕາ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈນ຺ຕິອາທິນາ ສຈ຺ຈໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຜລໍ ປເນຕ຺ຖ ວິໂມກ຺ຂຕ຺ຕຍວເສນ ນິທ຺ຘາເຣຕພ຺ພໍ, ຕີຫິ ອກຸສລມູເລຫິ ຕິວິຘທຸຈ຺ຈຣິຕສໍກິເລສມລວິສມອກຸສລສຎ຺ຎາວິຕກ຺ກາທິວເສນ ອກຸສລປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພ, ຕຖາ ຕີຫິ ກຸສລມູເລຫິ ຕິວິຘສຸຈຣິຕສມກຸສລສຎ຺ຎາວິຕກ຺ກສທ຺ຘມ຺ມສມາຘິວິໂມກ຺ຂມຸຂາທິວເສນ ໂວທານປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພຕິ ອຍໍ ຕິປຸກ຺ຂລສ຺ສ ນຍສ຺ສ ຠູມິ. ໂຍ ຫິ ອກຸສລມູເລຫິ ສໍກິເລສປກ຺ຂສ຺ສ ກຸສລມູເລຫິ ໂວທານປກ຺ຂສ຺ສ ສຸຕ຺ຕຕ຺ຖສ຺ສ ຈ ຈຕຸສຈ຺ຈໂຍຊນາມຸເຂນ ນຍນລກ຺ຂໂຓ ສໍວຓ຺ຓນາວິເສໂສ, ອຍໍ ຕິປຸກ຺ຂລນໂຍ ນາມ. ຕີຫິ ອວຍເວຫິ ໂລຠາທີຫິ ສໍກິເລສປກ຺ເຂ, ອໂລຠາທີຫິ ຈ ໂວທານປກ຺ເຂ ປຸກ຺ຂໂລ ໂສຠໂນຕິ ຕິປຸກ຺ຂໂລ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ໂຍ ອກຸສເລ ສມູເລຫິ,

ເນຕິ ກຸສເລ ຈ ກຸສລມູເລຫິ;

ຠູຕໍ ຕຖໍ ອວິຕຖໍ,

ຕິປຸກ຺ຂລໍ ຕໍ ນຍໍ ອາຫູ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ນິທ຺ເທສວາຣ);

ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຄຫິເຕສຸ ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊາຕປ຺ປກ຺ຂິຍຘມ຺ເມສຸ ວິເສສໂຕ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐີນໍ ວເສນ ອສຸເຠ ‘‘ສຸຠ’’ນ຺ຕິ, ທຸກ຺ເຂ ‘‘ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ຈ ວິປລ຺ລາສາ, ອວິຊ຺ຊາທິຏ຺ຐີນໍ ວເສນ ອນິຈ຺ເຈ ‘‘ນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ, ອນຕ຺ຕນິ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ວິປລ຺ລາສາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕສໍ ປຏິປກ຺ຂໂຕ ກຸສລຈິຕ຺ຕຄ຺ຄຫເຓນ ສິທ຺ເຘຫິ ສຕິວີຣິຍສມາຘິປຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຕິປຏ຺ຐານານິ ສິທ຺ຘານິເຍວ ໂຫນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຈຕູຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຸຄ຺ຄລາ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ພາ. ກຖໍ? ທຸວິໂຘ ຫິ ຕຓ຺ຫາຈຣິໂຕ ມຸທິນ຺ທ຺ຣິໂຍ ຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິໂຍຕິ, ຕຖາ ທິຏ຺ຐິຈຣິໂຕ. ເຕສຸ ປຐໂມ ອສຸເຠ ‘‘ສຸຠ’’ນ຺ຕິ ວິປຣິເຍສຄ຺ຄາຫີ ສຕິພເລນ ຍຖາຠູຕໍ ກາຍສຠາວໍ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ໂຕ ຠາວນາພເລນ ຕໍ ວິປລ຺ລາສໍ ສມຸຄ຺ຆາເຕຕ຺ວາ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມຕິ. ທຸຕິໂຍ ອສຸເຂ ‘‘ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ວິປຣິເຍສຄ຺ຄາຫີ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ກາມວິຕກ຺ກໍ ນາຘິວາເສຕີ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໒໖; ອ. ນິ. ໔.໑໔; ໖.໕໘) ວຸຕ຺ເຕນ ວີຣິຍສໍວຣຠູເຕນ ວີຣິຍພເລນ ປຏິປກ຺ຂໍ ວິໂນເທນ຺ໂຕ ຠາວນາພເລນ ຕໍ ວິປລ຺ລາສໍ ວິຘເມຕ຺ວາ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມຕິ. ຕຕິໂຍ ອນິຈ຺ເຈ ‘‘ນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ວິປລ຺ລາສຄ຺ຄາຫີ ສມຖພເລນ ສມາຫິຕຈິຕ຺ໂຕ ສງ຺ຂາຣານໍ ຂຓິກຠາວໍ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ໂຕ ຠາວນາພເລນ ຕໍ ວິປລ຺ລາສໍ ສມຸຄ຺ຆາເຕຕ຺ວາ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມຕິ. ຈຕຸຕ຺ໂຖ ສນ຺ຕຕິສມູຫກິຈ຺ຈາຣມ຺ມຓຆນວຎ຺ຈິຕຕາຍ ຜສ຺ສາທິຘມ຺ມປຸຎ຺ຊມຕ຺ເຕ ອນຕ຺ຕນິ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວສີ ຈຕຸໂກຏິກສຸຎ຺ຎຕາມນສິກາເຣນ ຕໍ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວສໍ ວິທ຺ຘໍເສນ຺ໂຕ ສາມຎ຺ຎຜລໍ ສຈ຺ຉິກໂຣຕິ. ສຸຠສຎ຺ຎາທີຫິ ຈຕູຫິປິ ວາ ວິປລ຺ລາເສຫິ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ, ເຕສມຘິຏ຺ຐານາຣມ຺ມຓຠູຕາ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈນ຺ຕິອາທິນາ ສຈ຺ຈໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຜລໍ ປເນຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາຣິ ສາມຎ຺ຎຜລານິ, ຈຕູຫິ ເຈຕ຺ຖ ວິປລ຺ລາເສຫິ ຈຕຸຣາສໂວຆໂຍຄຄນ຺ຖອຄຕິຕຓ຺ຫຸປາທານສລ຺ລວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິອປຣິຎ຺ຎາທິວເສນ ອກຸສລປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພ, ຕຖາ ຈຕູຫິ ສຕິປຏ຺ຐາເນຫິ ຈຕຸພ຺ພິຘຊ຺ຌານວິຫາຣາຘິຏ຺ຐານສຸຂຠາຄິຍຘມ຺ມອປ຺ປມຎ຺ຎາສມ຺ມປ຺ປຘານອິທ຺ຘິປາທາທິວເສນ ໂວທານປກ຺ໂຂ ເນຕພ຺ໂພຕິ ອຍໍ ສີຫວິກ຺ກີຬິຕສ຺ສ ນຍສ຺ສ ຠູມິ. ໂຍ ຫິ ສຸຠສຎ຺ຎາທີຫິ ວິປລ຺ລາເສຫິ ສກລສ຺ສ ສໍກິເລສປກ຺ຂສ຺ສ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍາທີຫິ ຈ ໂວທານປກ຺ຂສ຺ສ ຈຕຸສຈ຺ຈໂຍຊນາວເສນ ນຍນລກ຺ຂໂຓ ສໍວຓ຺ຓນາວິເສໂສ, ອຍໍ ສີຫວິກ຺ກີຬິໂຕ ນາມ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ໂຍ ເນຕິ ວິປລ຺ລາເສຫິ,

ກິເລເສ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ສທ຺ຘມ຺ເມ;

ເອຕໍ ນຍໍ ນຍວິທູ,

ສີຫວິກ຺ກີຬິຕໍ ອາຫູ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ນິທ຺ເທສວາຣ);

ອສນ຺ຕາສນຊວປຣກ຺ກມາທິວິເສສໂຍເຄນ ສີໂຫ ຠຄວາ, ຕສ຺ສ ວິກ຺ກີຬິຕໍ ເທສນາ ວຈີກມ຺ມຠູໂຕ ວິຫາໂຣຕິ ກຕ຺ວາ ວິປລ຺ລາສຕປ຺ປຏິປກ຺ຂປຣິທີປນໂຕ ສີຫສ຺ສ ວິກ຺ກີຬິຕໍ ເອຕ຺ຖາຕິ ສີຫວິກ຺ກີຬິໂຕ, ນໂຍ. ພລວິເສສໂຍຄທີປນໂຕ ວາ ສີຫວິກ຺ກີຬິຕສທິສຕ຺ຕາ ນໂຍ ສີຫວິກ຺ກີຬິໂຕ. ພລວິເສໂສ ເຈຕ຺ຖ ສທ຺ຘາທິພລໍ, ທສພລານິ ເອວ ວາ.

ອິເມສໍ ປນ ຕິຓ຺ຓໍ ອຕ຺ຖນຍານໍ ສິທ຺ຘິຍາ ໂວຫາຣນຍທ຺ວຍໍ ສິທ຺ຘເມວ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຫິ ອຕ຺ຖນຍຕ຺ຕຍທິສາຠາເວນ ກຸສລາທິຘມ຺ມານໍ ອາໂລຈນໍ ທິສາໂລຈນໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ເວຍ຺ຍາກຣເຓສຸ ຫິ ເຍ,

ກຸສລາກຸສລາ ຕຫິໍ ຕຫິໍ ວຸຕ຺ຕາ;

ມນສາ ໂອໂລກຍເຕ,