໑໘. ອປຣອຈ຺ຉຣາສງ຺ຆາຕວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ

໓໘໒. ອິທມ຺ປິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປິ-ສທ຺ໂທ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕຈູຬຈ຺ຉຣາສງ຺ຆາຕສຸຕ຺ຕໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕິ. ຈູຬຈ຺ຉຣາສງ຺ຆາຕສຸຕ຺ເຕ ອປ຺ປນໍ ອປ຺ປຕ຺ຕາຍ ເມຕ຺ຕາຍ ຕາວມຫນ຺ໂຕ ວິປາໂກ ທສ຺ສິໂຕ, ກິມງ຺ຄໍ ປນ ອິມິສ຺ສາ ອປ຺ປນາປ຺ປຕ຺ຕາຍ ເມຕ຺ຕາຍາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ອປ຺ປນາປ຺ປຕ຺ຕາຍ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ວິປາກກຖາເຍວ ນຕ຺ຖີຕິ ວິປາເກ ກຖາເຍວ ນຕ຺ຖິ, ອຍເມວ ວາ ປາໂຐ. ຄຓນານຸປຸພ຺ພຕາຕິ ຄຓນານຸປຸພ຺ພຕາຍ. ປຐມໍ ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິປິ ປຐມໍ, ປຐມໍ ສມາປຊ຺ຊຕີຕິ ອິທໍ ປນ ນ ເອກນ຺ຕລກ຺ຂຓໍ. ຈິຓ຺ຓວສີຠາໂວ ຫິ ອຏ຺ຐສມາປຕ຺ຕິລາຠີ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປນ຺ໂຕປິ ສມາປຊ຺ຊິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ມຕ຺ຖກໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອາທິໍ ປາເປນ຺ໂຕປິ, ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ໂອກ຺ກນ຺ໂຕປິ ສມາປຊ຺ຊິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ ເອວ. ປຸພ຺ພຸປ຺ປຕ຺ຕິຍຏ຺ເຐນ ປນ ປຐມໍ ນາມ ໂຫຕິ. ວິຠງ຺ເຄຕິ ຌານວິຠງ຺ເຄ. ວິປສ຺ສນໍ ກຍິຣມານໍ ລກ຺ຂຓູປນິຊ຺ຌານກິຈ຺ຈໍ ມຄ຺ເຄນ ສິຊ຺ຌຕິ ຕຄ຺ຄຕສມ຺ໂມຫວິທ຺ຘໍສນໂຕ. ອປິຈ ວິປສ຺ສນາຍ ລກ຺ຂຓູປນິຊ຺ຌານໍ ມຄ຺ເຄນ ອຸປ຺ປນ຺ເນນ ສິຊ຺ຌຕິ ອິຕຣຖາ ປຣິວຕ຺ຕນໂຕ, ຕສ຺ມາ ມຄ຺ໂຄ ລກ຺ຂຓູປນິຊ຺ຌານໍ, ນ ອນິຈ຺ຈາທິລກ຺ຂຓານໍ ອາຣມ຺ມຓກຣຓໂຕ. ຍຖາ ຜລໍ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອສງ຺ຂຕລກ຺ຂຓໍ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ອຸປນິຊ຺ຌາຍຕິ, ເອວໍ ມຄ຺ໂຄປິ. ເອວມ຺ປິສ຺ສ ລກ຺ຂຓູປນິຊ຺ຌານຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ ອຣິຕ຺ຕຊ຺ຌານຕາຍ. ເສສໍ ວິເສສໍ, ອຣິຕ຺ຕຊ຺ຌານາ ເອວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໘໖-໓໘໗. ຫິຕຜຣຓນ຺ຕິ ສຕ຺ເຕສຸ ຫິຕານຸຣູປໍ ຌານສ຺ສ ຜຣິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕນໍ. ເຈໂຕປຏິປກ຺ຂໂຕ ວິມຸຈ຺ຈຕິ ເອຕາຍາຕິ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ, ອປ຺ປນາປ຺ປຕ຺ຕາ ເມຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ – ‘‘ອິຘາ’’ຕິອາທິ. ເອເສວ ນໂຍຕິ ອິມິນາ ກຣຸຓາທີນມ຺ປິ ອປ຺ປນາປ຺ປຕ຺ຕຕໍ ອຕິທິສຕິ. ວຏ຺ຏໍ ໂຫນ຺ຕິ ກມ຺ມວຏ຺ຏຠາວໂຕ. ວຏ຺ຏປາທາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວິປາກວຏ຺ຏສ຺ສ ກາຣຓໍ ໂຫນ຺ຕິ.

໓໙໐. ອຊ຺ຌຕ຺ຕປຣິກມ຺ມວເສນາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ເກສາທີສຸ ປຣິກມ຺ມກຣຓວເສນ. ອຏ຺ຐາຣສວິເຘຕິ ອຏ຺ຐາຣສປ຺ປເຠເທ. ກາເຍຕິ ຣູປກາເຍ. ຣູປກາໂຍ ຫິ ອິຘ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄານໍ ເກສາທີນຎ຺ຈ ຘມ຺ມານໍ ສມູຫຏ຺ເຐນ ຫຕ຺ຖິກາຍຣຖກາຍາທໂຍ ວິຍ ກາໂຍຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ສມູຫວິສຍຕາຍ ຈສ຺ສ ກາຍສທ຺ທສ຺ສ ສມຸທາຍູປາທນຕາຍ ຈ ອສຸຠາກາຣສ຺ສ ‘‘ກາເຍ’’ຕິ ເອກວຈນໍ. ຕຖາ ອາຣມ຺ມຓາທິວິຠາເຄນ ອເນກເຠທຠິນ຺ນມ຺ປິ ຈິຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕຠາວສາມຎ຺ເຎນ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ຈິຕ຺ເຕ’’ຕິ ເອກວຈນໍ ກຕໍ. ກາຍານຸປສ຺ສີຕິ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ຕເມວ ກາຍໍ ປຎ຺ຎາຍ ອນຸປສ຺ສນ຺ໂຕ’’ຕິ ອາຫ. ຕເມວ ກາຍນ຺ຕິ ຈ ອວຘາຣເຓນ ເວທນາທິອນຸປສ຺ສນໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ເຕນ ຈ ປຸນ ກາຍຄ຺ຄຫຓສ຺ສ ປໂຍຊນໍ ສູຈິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ກາເຍ’’ຕິ ຫິ ວຕ຺ວາປິ ປຸນ ‘‘ກາຍານຸປສ຺ສີ’’ຕິ ທຸຕິຍໍ ກາຍຄ຺ຄຫຓໍ ອສມ຺ມິສ຺ສໂຕ ວວຕ຺ຖານຆນວິນິພ຺ໂຠຄາທິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ກຕໍ. ເຕນ ເວທນາທໂຍປິ ເອຕ຺ຖ ສິຕາ, ເອຕ຺ຖ ປຏິພທ຺ຘາຕິ ກາຍເວທນາທິອນຸປສ຺ສນປ຺ປສງ຺ເຄປິ ອາປນ຺ເນ ນ ກາເຍ ເວທນານຸປສ຺ສີ ຈິຕ຺ຕານຸປສ຺ສີ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສີ ວາ. ອຖ ໂຂ ກາຍານຸປສ຺ສີເຍວາຕິ ກາຍສງ຺ຂາຕວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ກາຍານຸປສ຺ສນາກາຣສ຺ເສວ ທສ຺ສເນນ ອສມ຺ມິສ຺ສໂຕ ວວຕ຺ຖານໍ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ຕຖາ ນ ກາເຍ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄວິນິມຸຕ຺ຕເອກຘມ຺ມານຸປສ຺ສີ, ນາປິ ເກສໂລມາທິວິນິມຸຕ຺ຕອິຕ຺ຖິປຸຣິສານຸປສ຺ສີ. ໂຍປິ ເຈຕ຺ຖ ເກສໂລມາທິໂກ ຠູຕຸປາທາຍສມູຫສງ຺ຂາໂຕ ກາໂຍ, ກຕ຺ຖປິ ນ ຠູຕຸປາທາຍວິນິມຸຕ຺ຕເອກຘມ຺ມານຸປສ຺ສີ, ອຖ ໂຂ ຣຖສມ຺ຠາຣານຸປສ຺ສໂກ ວິຍ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄສມູຫານຸປສ຺ສີ, ນາຄຣາວຍວານຸປສ຺ສໂກ ວິຍ ເກສໂລມາທິສມູຫານຸປສ຺ສີ, ກທລິກ຺ຂນ຺ຘປຕ຺ຕວຏ຺ຏິວິນິພ຺ຠຸຊ຺ຊໂກ ຣິຕ຺ຕມຸຏ຺ຐິວິນິເວຐໂກ ວິຍ ຈ ຠູຕຸປາທາຍສມູຫານຸປສ຺ສີເຍວາຕິ ນານປ຺ປກາຣໂຕ ສມູຫວເສເນວ ກາຍສງ຺ຂາຕສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໂນ ທສ຺ສເນນ ຆນວິນິພ຺ໂຠໂຄ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ. ນ ເຫຕ຺ຖ ຍຖາວຸຕ຺ຕສມູຫວິນິມຸຕ຺ໂຕ ກາໂຍ ວາ ອິຕ຺ຖີ ວາ ປຸຣິໂສ ວາ ອຎ຺ໂຎ ວາ ໂກຈິ ຘມ຺ໂມ ທິສ຺ສຕິ, ຍຖາວຸຕ຺ຕຘມ຺ມສມູຫມຕ຺ເຕເຍວ ປນ ຕຖາ ຕຖາ ສຕ຺ຕາ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວສໍ ກໂຣນ຺ຕິ.

ອຏ຺ຐາຣສວິເຘນາຕິ ອຏ຺ຐາຣສວິຘາ. ສຕິປຏ຺ຐານຠາວກສ຺ສາຕິ ສຕິປຏ຺ຐານຠາວໍ ຠາເວນ຺ຕສ຺ສ. ຕີສຸ ຠເວສຸ ກິເລເສ ອາຕເປຕີຕິ ອາຕາໂປ, ວີຣິຍສ຺ເສຕໍ ນາມໍ. ຍທິປິ ຫິ ກິເລສານໍ ປຫານໍ ອາຕາປນນ຺ຕິ, ຕໍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີນມ຺ປິ ອຕ຺ເຖວ. ອາຕປສທ຺ໂທ ວິຍ ປນ ອາຕາປສທ຺ໂທປິ ວີຣິເຍວ ນິຣຸຬ຺ໂຫ. ອຖ ວາ ປຏິປກ຺ຂປ຺ປຫາເນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອພ຺ຠຸສ຺ສຫນວເສນ ປວຕ຺ຕມານສ຺ສ ວີຣິຍສ຺ສ ສາຕິສຍໍ ຕທາຕາປນນ຺ຕິ ວີຣິຍເມວ ຕຖາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ອຎ຺ຎຘມ຺ມາ, ຕສ຺ມາ ອາຕາໂປຕິ ວີຣິຍສ຺ສ ນາມໍ, ໂສ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອາຕາປີ. ອຍຎ຺ຈ ອີກາໂຣ ປສໍສາຍ ອຕິສຍສ຺ສ ວາ ທີປໂກຕິ ອາຕາປິຄ຺ຄຫເຓນ ສມ຺ມປ຺ປຘານສມງ຺ຄິຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ອາຕາປີຕິ…ເປ… ວີຣິເຍນ ວີຣິຍວາ’’ຕິ. ສມ຺ປຊາໂນຕິ ສມ຺ປຊຎ຺ຎສງ຺ຂາເຕນ ຎາເຓນ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ເຕນາຫ – ‘‘ອຏ຺ຐາຣສວິເຘນ…ເປ… ສມ຺ມາ ປຊານນ຺ໂຕ’’ຕິ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຈນຕ຺ໂຖ – ສມ຺ມາ ສມນ຺ຕໂຕ ສາມຎ຺ຈ ປຊານນ຺ໂຕ ສມ຺ປຊາໂນ, ອສມ຺ມິສ຺ສໂຕ ວວຕ຺ຖາເນ ອຎ຺ຎຘມ຺ມານຸປສ຺ສິຕາຠາເວນ ສມ຺ມາ ອວິປຣີຕໍ ສພ຺ພາກາຣປ຺ປຊາເນນ ສມນ຺ຕໂຕ ອຸປຣູປຣິວິເສສາວຫຠາເວນ ປວຕ຺ຕິຍາ ສມ຺ມາ ປຊານນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ກາໂຍ ຈ ອິຘ ລຸຊ຺ຊນປ຺ປລຸຊ຺ຊນຏ຺ເຐນ ໂລໂກຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ – ‘‘ຕສ຺ມິໍເຍວ ກາຍສງ຺ຂາເຕ ໂລເກ’’ຕິ. ປຎ຺ຈກາມຄຸຓິກຕຓ຺ຫນ຺ຕິ ຣູປາທີສຸ ປຎ຺ຈສຸ ກາມຄຸເຓສຸ ປວຕ຺ຕມານໍ ຕຓ຺ຫໍ. ຍສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ອຠິຊ຺ຌາຄຫເຓນ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ, ໂທມນສ຺ສຄ຺ຄຫເຓນ ພ຺ຍາປາໂທ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ມາ ນີວຣຓປຣິຍາປນ຺ນພລວຘມ຺ມທ຺ວຍທສ຺ສເນນ ນີວຣຓປ຺ປຫານໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວິເສເສນ ເຈຕ຺ຖ ອຠິຊ຺ຌາວິນເຍນ ກາຍສມ຺ປຕ຺ຕິມູລກສ຺ສ ອນຸໂຣຘສ຺ສ, ໂທມນສ຺ສວິນເຍນ ກາຍວິປຕ຺ຕິມູລກສ຺ສ ວິໂຣຘສ຺ສ, ອຠິຊ຺ຌາວິນເຍນ ຈ ກາເຍ ອຠິຣຕິຍາ, ໂທມນສ຺ສວິນເຍນ ກາຍຠາວນາຍ ອນຠິຣຕິຍາ, ອຠິຊ຺ຌາວິນເຍນ ກາເຍ ອຠູຕານໍ ສຸຠສຸຂຠາວາທີນໍ ປກ຺ເຂປສ຺ສ, ໂທມນສ຺ສວິນເຍນ ກາເຍ ຠູຕານໍ ອສຸຠາສຸຂຠາວາທີນໍ ອປນຍນສ຺ສ ຈ ປຫານໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ໂຍຄາວຈຣສ຺ສ ໂຍຄານຸຠາໂວ ໂຍຄສມຕ຺ຖຕາ ຈ ທີປິຕາ ໂຫຕິ. ໂຍຄານຸຠາໂວ ຫິ ເອສ, ຍທິທໍ ອນຸໂຣຘວິໂຣຘວິປ຺ປມຸຕ຺ໂຕ ອຣຕິຣຕິສໂຫ ອຠູຕປກ຺ເຂປຠູຕາປນຍນວິຣຫິໂຕ ຈ ໂຫຕິ. ອນຸໂຣຘວິໂຣຘວິປ຺ປມຸຕ຺ໂຕ ເຈສ ອຣຕິຣຕິສໂຫ ອຠູຕໍ ອປກ຺ຂິປນ຺ໂຕ ຠູຕຎ຺ຈ ອນປເນນ຺ໂຕ ໂຍຄສມຕ຺ໂຖ ໂຫຕີຕິ. ສຸທ຺ຘຣູປສມ຺ມສນເມວ ກຖິຕນ຺ຕິ ເກວລໍ ກາຍານຸປສ຺ສນາຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສຸຂາທິເຠທາສຸ ເວທນາສູຕິ ສຸຂທຸກ຺ຂອທຸກ຺ຂມສຸຂສາມິສນິຣາມິສເຠທາສຸ ເວທນາສຸ. ຕຕ຺ຖ ສຸຂຍຕີຕິ ສຸຂາ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ກາຍຎ຺ຈ ລທ຺ຘສ຺ສາເທ ກໂຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຏ຺ຐຸ ວາ ຂາທຕິ, ຂນຕິ ວາ ກາຍິກໍ ເຈຕສິກຎ຺ຈ ອາພາຘນ຺ຕິ ສຸຂາ, ສຸກຣໍ ໂອກາສທານໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ວາ ສຸຂາ. ທຸກ຺ຂຍຕີຕິ ທຸກ຺ຂາ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ກາຍຎ຺ຈ ປີເຬຕິ ວິພາຘຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸຏ຺ຐຸ ວາ ຂາທຕິ, ຂນຕິ ວາ ກາຍິກໍ ເຈຕສິກຎ຺ຈ ສາຕນ຺ຕິ ທຸກ຺ຂາ, ທຸກ຺ກຣໍ ໂອກາສທານໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ວາ ທຸກ຺ຂາ. ທຸກ຺ຂສຸຂປ຺ປຏິກ຺ເຂເປນ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາຕິ ອຸເປກ຺ຂາ ວຸຕ຺ຕາ. ເວທິຍຕິ ອາຣມ຺ມຓຣສໍ ອນຸຠວຕີຕິ ເວທນາ. ເວທິຍມາໂນຕິ ອນຸຠວມາໂນ. ສຸຂໍ ເວທນໍ ເວທິຍາມີຕິ ປຊານາຕີຕິ ກາຍິກໍ ວາ ເຈຕສິກໍ ວາ ສຸຂໍ ເວທນໍ ເວທິຍມາໂນ ‘‘ອຫໍ ສຸຂໍ ເວທນໍ ເວທິຍາມີ’’ຕິ ປຊານາຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ກາມໍ ອຸຕ຺ຕານເສຍ຺ຍກາປິ ທາຣກາ ຖຎ຺ຎປິວນາທິກາເລ ສຸຂໍ ເວທນໍ ເວທິຍມານາ ‘‘ສຸຂໍ ເວທນໍ ເວທິຍາມາ’’ຕິ ປຊານນ຺ຕິ, ນ ປເນຕໍ ເອວຣູປໍ ປຊານນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຣູປຎ຺ຫິ ຊານນໍ ສຕ຺ຕຸປລທ຺ຘິໍ ນ ຊຫຕິ, ອຕ຺ຕສຎ຺ຎໍ ນ ອຸຄ຺ຆາເຏຕິ, ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ວາ ສຕິປຏ຺ຐານຠາວນາ ວາ ນ ໂຫຕິ. ອິມສ຺ສ ປນ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຊານນໍ ສຕ຺ຕຸປລທ຺ຘິໍ ຊຫຕິ, ອຕ຺ຕສຎ຺ຎໍ ອຸຄ຺ຆາເຏຕິ, ກມ຺ມຏ຺ຐານຎ຺ເຈວ ສຕິປຏ຺ຐານຠາວນາ ຈ ໂຫຕິ. ອິທຎ຺ຫິ ‘‘ໂກ ເວທິຍຕິ, ຕສ຺ສ ເວທນາ, ກິໍ ກາຣຓາ ເວທນາ’’ຕິ ເອວໍ ສມ຺ປຊານນ຺ຕສ຺ສ ເວທິຍນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕຕ຺ຖ ໂກ ເວທິຍຕີຕິ? ນ ໂກຈິ ສຕ຺ໂຕ ວາ ປຸຄ຺ຄໂລ ວາ ເວທິຍຕິ. ກສ຺ສ ເວທນາຕິ? ນ ກສ຺ສຈິ ສຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວາ ເວທນາ. ກິໍ ກາຣຓາ ເວທນາຕິ? ວຕ຺ຖຸອາຣມ຺ມຓາ ຈ ປນສ຺ສ ເວທນາຕິ. ຕສ຺ມາ ເອສ ເອວໍ ປຊານາຕິ ‘‘ຕໍ ຕໍ ສຸຂາທີນໍ ວຕ຺ຖຸຠູຕໍ ຣູປາທິໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ເວທນາວ ເວທິຍຕິ, ຕໍ ປນ ເວທນາປວຕ຺ຕິໍ ອຸປາທາຍ ‘ອຫໍ ເວທິຍາມີ’ຕິ ໂວຫາຣມຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ເອວໍ ‘‘ສຸຂາທີນໍ ວຕ຺ຖຸຠູຕໍ ຣູປາທິໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ເວທນາວ ເວທິຍຕີ’’ຕິ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ໂຕ ເອສ ‘‘ສຸຂໍ ເວທນໍ ເວທິຍາມີ’’ຕິ ປຊານາຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຖ ວາ ສຸຂໍ ເວທນໍ ເວທິຍາມີຕິ ປຊານາຕີຕິ ສຸຂເວທນາກ຺ຂເຓ ທຸກ຺ຂາຍ ເວທນາຍ ອຠາວໂຕ ສຸຂໍ ເວທນໍ ເວທິຍມາໂນ ‘‘ສຸຂໍ ເວທນໍເຍວ ເວທິຍາມີ’’ຕິ ປຊານາຕິ. ເຕນ ຍາ ປຸພ຺ເພ ຠູຕປຸພ຺ພາ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ, ຕສ຺ສາ ອິທານິ ອຠາວໂຕ ອິມິສ຺ສາ ຈ ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ອິໂຕ ປຣໍ ປຐມໍ ອຠາວໂຕ ‘‘ເວທນາ ນາມ ອນິຈ຺ຈາ ອທ຺ຘຸວາ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມາ’’ຕິ ອິຕິຫ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຊາໂນ ໂຫຕິ. ທຸກ຺ຂໍ ເວທນໍ ເວທິຍາມີຕິ ປຊານາຕີຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ສາມິສໍ ວາ ສຸຂນ຺ຕິອາທີສຸ ຍສ຺ມາ ກິເລເສຫິ ອາມສິຕພ຺ພໂຕ ອາມິສາ ນາມ ປຎ຺ຈ ກາມຄຸຓາ. ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ສຫ ອາມິເສຫີຕິ ສາມິສາ, ຕສ຺ມາ ສາມິສາ ສຸຂາ ນາມ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓາມິສນິສ຺ສິຕາ ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຉເຄຫສ຺ສິຕາ ໂສມນສ຺ສເວທນາ. ສາມິສາ ທຸກ຺ຂາ ນາມ ຉເຄຫສ຺ສິຕາ ໂທມນສ຺ສເວທນາ. ສາ ຈ ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ‘‘ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓໍ ນານຸຠວິສ຺ສາມິ ນານຸຠວາມີ’’ຕິ ວິຕກ຺ກຍໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ກາມຄຸຓນິສ຺ສິຕາ ໂທມນສ຺ສເວທນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ນິຣາມິສາ ສຸຂາ ນາມ ຉເນກ຺ຂມ຺ມສ຺ສິຕາ ໂສມນສ຺ສເວທນາ. ສາ ຈ ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓ ອາປາຖຄເຕ ອນິຈ຺ຈາທິວເສນ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕສ຺ສ ‘‘ອຸສ຺ສກ຺ກິຕາ ເມ ວິປສ຺ສນາ’’ຕິ ໂສມນສ຺ສຊາຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ໂສມນສ຺ສເວທນາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.

ນິຣາມິສາ ທຸກ຺ຂາ ນາມ ຉເນກ຺ຂມ຺ມສ຺ສິຕາ ໂທມນສ຺ສເວທນາ. ສາ ປນ ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓ ອາປາຖຄເຕ ອນຸຕ຺ຕຣວິໂມກ຺ຂສງ຺ຂາຕອຣິຍຜລຘມ຺ເມສຸ ປິຫໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ຕທຘິຄມາຍ ອນິຈ຺ຈາທິວເສນ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕສ຺ສ ‘‘ອິມມ຺ປິ ປກ຺ຂໍ ອິມມ຺ປິ ມາສໍ ອິມມ຺ປິ ສໍວຈ຺ຉຣໍ ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ອຣິຍຠູມິໍ ປາປຸຓິຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ’’ນ຺ຕິ ອນຸໂສຈໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ໂທມນສ຺ສເວທນາ.

ສາມິສາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ນາມ ຉເຄຫສ຺ສິຕາ ອຸເປກ຺ຂາເວທນາ. ສາ ຈ ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓ ອາປາຖຄເຕ ຄຸຬປິຓ຺ຑເກ ນິລີນມກ຺ຂິກາ ວິຍ ຣູປາທີນິ ອນຸວຕ຺ຕມານາ ຕຕ຺ເຖວ ລຄ຺ຄາ ລຄ຺ຄິຕາ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ກາມຄຸຓນິສ຺ສິຕາ ອຸເປກ຺ຂາເວທນາ. ນິຣາມິສາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ນາມ ຉເນກ຺ຂມ຺ມສ຺ສິຕາ ອຸເປກ຺ຂາເວທນາ. ສາ ປນ ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ອິຏ຺ຐາທິອາຣມ຺ມເຓ ອາປາຖຄເຕ ອິຏ຺ເຐ ອຣຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ, ອນິຏ຺ເຐ ອທຸສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ, ອສມເປກ຺ຂເນນ ອມຸຍ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ວິປສ຺ສນາຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ອຸເປກ຺ຂາເວທນາ. ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ມຫາສຕິປຏ຺ຐານສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ສາວ ເວທນາ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ລຸຊ຺ຊນປ຺ປລຸຊ຺ຊນຏ຺ເຐນ ສາ ເວທນາ ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ເອວໍ ວິຕ຺ຖາຣິເຕຕິ ‘‘ສຣາຄໍ ວາ ຈິຕ຺ຕໍ ສຣາຄໍ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຊານາຕິ, ວີຕຣາຄໍ ວາ ຈິຕ຺ຕໍ…ເປ… ສໂທສໍ ວາ ຈິຕ຺ຕໍ, ວີຕໂທສໍ ວາ ຈິຕ຺ຕໍ, ສໂມຫໍ ວາ ຈິຕ຺ຕໍ, ວີຕໂມຫໍ ວາ ຈິຕ຺ຕໍ, ສໍຂິຕ຺ຕໍ ວາ ຈິຕ຺ຕໍ, ວິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ວາ ຈິຕ຺ຕໍ, ມຫຄ຺ຄຕໍ ວາ ຈິຕ຺ຕໍ, ອມຫຄ຺ຄຕໍ ວາ ຈິຕ຺ຕໍ, ສອຸຕ຺ຕຣໍ ວາ ຈິຕ຺ຕໍ, ອນຸຕ຺ຕຣໍ ວາ ຈິຕ຺ຕໍ, ສມາຫິຕໍ ວາ ຈິຕ຺ຕໍ, ອສມາຫິຕໍ ວາ ຈິຕ຺ຕໍ, ວິມຸຕ຺ຕໍ ວາ ຈິຕ຺ຕໍ, ອວິມຸຕ຺ຕໍ ວາ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຊານາຕີ’’ຕິ ເອວໍ ສຕິປຏ຺ຐານສຸຕ຺ເຕ (ທີ. ນິ. ໒.໓໘໑; ມ. ນິ. ໑.໑໑໔) ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ສິເຕ ໂສຬສວິເຘ ຈິຕ຺ເຕ.

ຕຕ຺ຖ ສຣາຄນ຺ຕິ ອຏ຺ຐວິຘໍ ໂລຠສຫຄຕໍ. ວີຕຣາຄນ຺ຕິ ໂລກິຍກຸສລາພ຺ຍາກຕໍ. ອິທໍ ປນ ຍສ຺ມາ ສມ຺ມສນໍ ນ ຘມ຺ມສໂມຘານໍ, ຕສ຺ມາ ອິຘ ເອກປເທປິ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ນ ລພ຺ຠຕິ. ເສສານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ອກຸສລຈິຕ຺ຕານິ ເນວ ປຸຣິມປທໍ, ນ ປຈ຺ຉິມປທໍ ຠຊນ຺ຕິ. ສໂທສນ຺ຕິ ທຸວິຘໍ ໂທມນສ຺ສສຫຄຕໍ. ວີຕໂທສນ຺ຕິ ໂລກິຍກຸສລາພ຺ຍາກຕໍ. ເສສານິ ທສ ອກຸສລຈິຕ຺ຕານິ ເນວ ປຸຣິມປທໍ, ນ ປຈ຺ຉິມປທໍ ຠຊນ຺ຕິ. ສໂມຫນ຺ຕິ ວິຈິກິຈ຺ຉາສຫຄຕຎ຺ເຈວ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕຎ຺ຈາຕິ ທຸວິຘໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ໂມໂຫ ສພ຺ພາກຸສເລສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ເສສານິປິ ອິຘ ວຕ຺ຕນ຺ຕິເຍວ. ອິມສ຺ມິຎ຺ເຎວ ຫິ ທຸເກ ທ຺ວາທສາກຸສລຈິຕ຺ຕານິ ປຣິຍາທິນ຺ນານີຕິ. ວີຕໂມຫນ຺ຕິ ໂລກິຍກຸສລາພ຺ຍາກຕໍ.

ສໍຂິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຖິນມິທ຺ຘານຸປຕິຕໍ. ເອຕຎ຺ຫິ ສງ຺ກຸຈິຕຈິຕ຺ຕໍ ນາມ ອາຣມ຺ມເຓ ສງ຺ໂກຈວເສນ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ວິກ຺ຂິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕໍ. ເອຕຎ຺ຫິ ປສຏຈິຕ຺ຕໍ ນາມ ອາຣມ຺ມເຓ ສວິເສສໍ ວິກ຺ເຂປວເສນ ວິສຏຠາເວນ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ມຫຄ຺ຄຕນ຺ຕິ ຣູປາວຈຣໍ ອຣູປາວຈຣຎ຺ຈ. ອມຫຄ຺ຄຕນ຺ຕິ ກາມາວຈຣໍ. ສອຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ກາມາວຈຣໍ. ອນຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ຣູປາວຈຣໍ ອຣູປາວຈຣຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຣາປິ ສອຸຕ຺ຕຣໍ ຣູປາວຈຣໍ, ອນຸຕ຺ຕຣໍ ອຣູປາວຈຣເມວ. ສມາຫິຕນ຺ຕິ ຍສ຺ສ ອປ຺ປນາສມາຘິ ວາ ອຸປຈາຣສມາຘິ ວາ ອຕ຺ຖິ. ອສມາຫິຕນ຺ຕິ ອຸຠຍສມາຘິວິຣຫິຕໍ. ວິມຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕທງ຺ຄວິກ຺ຂມ຺ຠນວິມຸຕ຺ຕີຫິ ວິມຸຕ຺ຕໍ. ອວິມຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຸຠຍວິມຸຕ຺ຕິຣຫິຕໍ. ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິນິສ຺ສຣຓວິມຸຕ຺ຕີນໍ ປນ ອິຘ ໂອກາໂສວ ນຕ຺ຖິ, ໂອກາສາຠາໂວ ຈ ສມ຺ມສນຈາຣສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຸປາທານສ຺ສ ຂນ຺ຘາ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ, ອຸປາທານສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠູຕາ ຘມ຺ມປຸຎ຺ຊາ ຘມ຺ມຣາສໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປາທາເນຫິ ອາຣມ຺ມຓກຣຓາທິວເສນ ອຸປາທາຕພ຺ພາ ວາ ຂນ຺ຘາ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ. ຉ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣາຍຕນານີຕິ ຈກ຺ຂຸ ໂສຕໍ ຆານໍ ຊິວ຺ຫາ ກາໂຍ ມໂນຕິ ອິມານິ ຉ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຍຕນານິ ເຈວ, ຣູປໍ ສທ຺ໂທ ຄນ຺ໂຘ ຣໂສ ໂຜຏ຺ຐພ຺ໂພ ຘມ຺ມາຕິ ອິມານິ ຉ ພາຫິຣາຍຕນານິ ຈ. ເອຕ຺ຖ ປນ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມາ ນ ຄເຫຕພ຺ພາ ສມ຺ມສນຈາຣສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ສຕ຺ຕ ສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາຕິ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາທໂຍ ສຕ຺ຕ ສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ. ສຕິອາທໂຍ ຫິ ສມ຺ໂພຘິສ຺ສ, ສມ຺ໂພຘິຍາ ວາ ອງ຺ຄາຕິ ສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ. ຕຖາ ຫິ ສມ຺ພຸຊ຺ຌຕິ ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສກໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ໂຍຄາວຈໂຣຕິ ສມ຺ໂພຘິ, ຍາຍ ວາ ໂສ ສຕິອາທິກາຍ ສຕ຺ຕຘມ຺ມສາມຄ຺ຄິຍາ ສມ຺ພຸຊ຺ຌຕິ, ກິເລສນິທ຺ທາໂຕ ອຸຏ຺ຐາຕິ, ສຈ຺ຈານິ ວາ ປຏິວິຊ຺ຌຕິ, ສາ ຘມ຺ມສາມຄ຺ຄີ ສມ຺ໂພຘິ, ຕສ຺ສ ສມ຺ໂພຘິສ຺ສ, ຕສ຺ສາ ວາ ສມ຺ໂພຘິຍາ ອງ຺ຄາຕິ ສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ.

ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣິຍສຈ຺ຈານີຕິ ‘‘ທຸກ຺ຂໍ ທຸກ຺ຂສມຸທໂຍ ທຸກ຺ຂນິໂຣໂຘ ທຸກ຺ຂນິໂຣຘຄາມິນິປຏິປທາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໗໑-໑໐໗໒) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣິຍສຈ຺ຈານິ. ຕຕ຺ຖ ປຸຣິມານິ ທ຺ເວ ສຈ຺ຈານິ ວຏ຺ຏໍ ປວຕ຺ຕິເຫຕຸຠາວໂຕ. ປຈ຺ຉິມານິ ວິວຏ຺ຏໍ ນິວຏ຺ຏຕທຘິຄມູປາຍຠາວໂຕ. ເຕສຸ ຠິກ຺ຂຸໂນ ວຏ຺ເຏ ກມ຺ມຏ຺ຐານາຠິນິເວໂສ ໂຫຕິ ສຣູປໂຕ ປຣິຄ຺ຄຫສມ຺ຠວໂຕ. ວິວຏ຺ເຏ ນຕ຺ຖິ ອຠິນິເວໂສ ອວິສຍຕ຺ຕາ ອວິສຍຕ຺ເຕ ຈ ປໂຍຊນາຠາວໂຕ. ປຎ຺ຈຘາ ວຸຕ຺ເຕສູຕິ ສຕິປຏ຺ຐານສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ເຕສຸ. ສຸທ຺ຘອຣູປສມ຺ມສນເມວາຕິ ຣູເປນ ອມິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ເກວລໍ ອຣູປສມ຺ມສນເມວ. ຂນ຺ຘາຍຕນສຈ຺ຈໂກຏ຺ຐາສານໍ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘສງ຺ຄຫໂຕ ‘‘ຣູປາຣູປສມ຺ມສນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸພ຺ພຠາຄິຍານມ຺ປິ ສຕິປຏ຺ຐານານໍ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ‘‘ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣມິສ຺ສກາເນວ ກຖິຕານີ’’ຕິ ອາຫ.

໓໙໔. ອນິພ຺ພຕ຺ຕານນ຺ຕິ ອຊາຕານໍ. ປໂຍຄໍ ປຣກ຺ກມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຠຸສໍ ໂຍໂຄ ປໂຍໂຄ, ປໂຍໂຄວ ປຣກ຺ກໂມ, ປໂຍຄສງ຺ຂາຕໍ ປຣກ຺ກມນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈິຕ຺ຕໍ ອຸກ຺ຂິປຕີຕິ ໂກສຊ຺ຊປກ຺ເຂ ປຕິຕຸໍ ອປທານວເສນ ອຸກ຺ຂິປຕິ. ປຘານວີຣິຍນ຺ຕິ ສມ຺ມປ຺ປຘານລກ຺ຂຓປ຺ປຕ຺ຕວີຣິຍໍ. ໂລກິຍາຕິ ໂລກິຍສມ຺ມປ຺ປຘານກຖາ. ສພ຺ພປຸພ຺ພຠາເຄຕິ ສພ຺ພມຄ຺ຄານໍ ປຸພ຺ພຠາເຄ. ກສ຺ສປສໍຍຸຕ຺ຕປຣິຍາເຍນາຕິ ກສ຺ສປສໍຍຸຕ຺ເຕ ອາຄຕສຸຕ຺ເຕນ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນາ ເມ ປາປກາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອປ຺ປຫີຍມານາ ອນຕ຺ຖາຍ ສໍວຕ຺ເຕຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໔໕) ອາຄຕຕ຺ຕາ. ສາ ໂລກິຍາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ສມຖວິປສ຺ສນາວາຕິ ອວຘາຣເຓນ ມຄ຺ຄໍ ນິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ນິວຕ຺ຕເນ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ມຄ຺ໂຄ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ສກິໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ອິທໍ ຠູຕກຖນມຕ຺ຕໍ. ນິຣຸທ຺ຘສ຺ສ ປຸນ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ‘‘ນ ໂກຈິ ຄຸໂຓ’’ຕິ ອາສງ຺ເກຍ຺ຍາຕິ ອາຫ – ‘‘ໂສ ຫີ’’ຕິອາທິ. ອນນ຺ຕຣເມວ ຍຖາ ຜລໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕຖາ ປວຕ຺ຕິເຍວສ຺ສ ປຈ຺ຈຍທານໍ. ປຸຣິມສ຺ມິມ຺ປີຕິ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ເມ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ອນຕ຺ຖາຍ ສໍວຕ຺ເຕຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖປິ. ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂປຣາຓຏ຺ຐກຖາຍໍ. ຕໍ ປນ ຕຖາວຸຕ຺ຕວຈນໍ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ ທຸຕິຍສ຺ມິໍ ວິຍ ປຸຣິມສ຺ມິໍ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອຄ຺ຄຫເຓ ກາຣຓາຠາວໂຕ. ປຸຣິມສ຺ມິໍ ອຄ຺ຄຫິເຕ ມຄ຺ເຄ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ມຄ຺ໂຄ ອນຕ຺ຖາຍ ສໍວຕ຺ເຕຍ຺ຍາຕິ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ນ ເຈຕໍ ຍຸຕ຺ຕໍ ອາປຊ຺ຊມາເນ ຕສ຺ມິໍ ປຘານຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ. ຈຕຸກິຈ຺ຈສາຘນວເສນາຕິ ອນຸປ຺ປນ຺ນາກຸສລານຸປ຺ປາທນາທິຈຕຸກິຈ຺ຈສາຘນວເສນ.

ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ‘‘ອສມຸທາຈາຣວເສນ ວາ ອນນຸຠູຕາຣມ຺ມຓວເສນ ວາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ວິຊ຺ຊມານາຕິ ຘຣມານສຠາວາ. ຂຓຕ຺ຕຍປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ອຸປ຺ປາທາທິສມງ຺ຄິໂນ ວຕ຺ຕມານຠາເວນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ວຕ຺ຕມານຸປ຺ປນ຺ນໍ. ຕຎ຺ຫິ ອຸປ຺ປາທໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ຠງ຺ຄາ ອຸທ຺ຘໍ ປນ຺ນໍ ປຕ຺ຕນ຺ຕິ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອນຸຠວິຕ຺ວາ ຠວິຕ຺ວາ ຈ ວິຄຕໍ ຠຸຕ຺ວາວິຄຕໍ. ອນຸຠວນຠວນານິ ຫິ ຠວນສາມຎ຺ເຎນ ຠຸຕ຺ວາ-ສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ຕານິ. ສາມຎ຺ຎເມວ ຫິ ອຸປສຄ຺ເຄນ ວິເສສີຍຕິ. ອິຘ ວິປາການຸຠວນວເສນ ຕທາຣມ຺ມຓໍ ອວິປກ຺ກວິປາກສ຺ສ ສພ຺ພຖາ ອວິຄຕຕ຺ຕາ ຠວິຕ຺ວາວິຄຕມຕ຺ຕວເສນ ກມ຺ມຎ຺ຈ ‘‘ຠຸຕ຺ວາວິຄຕຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ອຏ຺ຐສາລິນິຍໍ ວິຍ ຣຊ຺ຊນາທິວເສນ ອນຸຠູຕາປຄຕໍ ຊວນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ຘຕາວເສນ ຠູຕາປຄຕຎ຺ຈ ສງ຺ຂຕໍ ຠູຕາປຄຕຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ອິຘ ໂອກາສກຕຸປ຺ປນ຺ນໍ ວິປາກເມວ ວທຕິ, ນ ຕຕ຺ຖ ວິຍ ກມ຺ມມ຺ປິ. ອຏ຺ຐສາລິນິຍຎ຺ຫິ ຠູຕາວິຄຕຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂອກາສກຕຸປ຺ປນ຺ນຎ຺ຈ ອຎ຺ຎຖາ ທສ຺ສິຕໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໑ ກາມາວຈຣກຸສລປທຠາຊນີຍ) –

‘‘ອາຣມ຺ມຓຣສໍ ອນຸຠວິຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ຘໍ ອນຸຠູຕາປຄຕສງ຺ຂາຕໍ ກຸສລາກຸສລໍ, ອຸປາທາທິຕ຺ຕຍໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ຘໍ ຠູຕາປຄຕສງ຺ຂາຕໍ ເສສສງ຺ຂຕຎ຺ຈ ຠູຕາປຄຕຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມ. ‘ຍານິສ຺ສ ຕານິ ປຸພ຺ເພ ກຕານິ ກມ຺ມານີ’ຕິ ເອວມາທິນາ ນເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ ກມ຺ມໍ ອຕີຕມ຺ປິ ສມານໍ ອຎ຺ຎໍ ວິປາກໍ ປຏິພາຫິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວິປາກສ຺ໂສກາສໍ ກຕ຺ວາ ຐິຕຕ຺ຕາ, ຕຖາກໂຕກາສຎ຺ຈ ວິປາກໍ ອນຸປ຺ປນ຺ນມ຺ປິ ສມານໍ ເອວໍ ກເຕ ໂອກາເສ ເອກນ຺ເຕນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ໂອກາສກຕຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມາ’’ຕິ.

ອິຘ ປນ ສມ຺ໂມຫວິໂນທນິຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຠຸຕ຺ວາວິຄຕຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂອກາສກຕຸປ຺ປນ຺ນຎ຺ຈ ທສ຺ສິຕໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ, ສມ຺ໂມຫວິໂນທນິຍໍ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໔໐໖) –

‘‘ກມ຺ເມ ປນ ຊຫິເຕ ອາຣມ຺ມຓຣສໍ ອນຸຠວິຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ໂຘ ວິປາໂກ ຠຸຕ຺ວາວິຄຕໍ ນາມ. ກມ຺ມໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ຘໍ ຠຸຕ຺ວາວິຄຕໍ ນາມ. ຕທຸຠຍມ຺ປິ ຠຸຕ຺ວາວິຄຕຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ກຸສລາກຸສລໍ ກມ຺ມໍ ອຎ຺ຎກມ຺ມສ຺ສ ວິປາກໍ ປຏິພາຫິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວິປາກສ຺ສ ໂອກາສໍ ກໂຣຕິ. ເອວໍ ກເຕ ໂອກາເສ ວິປາໂກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ໂອກາສກຣຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຸປ຺ປນ຺ໂນຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິທໍ ໂອກາສກຕຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມາ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ອຏ຺ຐສາລິນິຍາ ອຍມຘິປ຺ປາໂຍ – ‘‘ສຕິປິ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທານໍ ສໍເວທຍິຕສຠາວາ ອາຣມ຺ມຓານຸຠວເນ ສວິປລ຺ລາເສ ປນ ສນ຺ຕາເນ ຈິຕ຺ຕາຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ປວຕ຺ຕິໂຕ ອພ຺ຍາກເຕຫິ ວິສິຏ຺ໂຐ ກຸສລາກຸສລານໍ ສາຕິສໂຍ ວິສຍານຸຠວນາກາໂຣ. ຍຖາ ວິກປ຺ປຄ຺ຄາຫວເສນ ຣາຄາທີຫິ ຕພ຺ພິປກ຺ເຂຫິ ຈ ອກຸສລໍ ກຸສລຎ຺ຈ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ອາຣມ຺ມຓຣສໍ ອນຸຠວຕິ, ນ ຕຖາ ວິປາໂກ ກມ຺ມເວຄກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ນາປິ ກິຣິຍາ ອເຫຕຸການໍ ອຕິທຸພ຺ພລຕາຍ, ສເຫຕຸການຎ຺ຈ ຂີຓກິເລສສ຺ສ ຉຬງ຺ຄຸເປກ຺ຂາວໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານໍ ອຕິສນ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ຣຊ຺ຊນາທິວເສນ ອາຣມ຺ມຓຣສານຸຠວນໍ ສາຕິສຍນ຺ຕິ ອກຸສລໍ ກຸສລຎ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ຘຕາສາມຎ຺ເຎນ ເສສສງ຺ຂຕຎ຺ຈ ຠູຕາປຄຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມ຺ໂມຫວິໂນທນິຍາ ປນ ວິປາການຸຠວນວເສນ ຕທາຣມ຺ມຓໍ ອວິປກ຺ກປາກສ຺ສ ສພ຺ພຖາ ອວິຄຕຕ຺ຕາ ຠວິຕ຺ວາວິຄຕມຕ຺ຕວເສນ ກມ຺ມຎ຺ຈ ຠຸຕ຺ວາປຄຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕເນວ ຕຕ຺ຖ ໂອກາສກຕຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ວິປາກເມວາຫ, ນ ກມ຺ມມ຺ປິ, ຕສ຺ມາ ອິຘາປິ ສມ຺ໂມຫວິໂນທນິຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຠຸຕ຺ວາປຄຕຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂອກາສກຕຸປ຺ປນ຺ນຎ຺ຈ ວິຠຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ປນ ວິປສ຺ສນາຍ ຠູມິ ນາມາຕິ ສມ຺ມສນສ຺ສ ຐານຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕສູຕິ ອຕີຕາທິເຠເທສຸ. ອນຸສຍິຕກິເລສາຕິ ອປ຺ປຫີນາ ມຄ຺ເຄນ ປຫາຕພ຺ພາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ເຕນາຫ – ‘‘ອຕີຕາ ວາ…ເປ… ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ. ໂຫນ຺ຕຸ ຕາວ ‘‘ອຕີຕາ’’ຕິ ວາ ‘‘ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ’’ຕິ ວາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ, ‘‘ອນາຄຕາ’’ຕິ ປນ ກສ຺ມາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ, ນນຸ ກາຣຓລາເຠ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫາ ອປ຺ປຫີນຏ຺ເຐນ ຖາມຄຕາ ກິເລສາ ອນຸສຍາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ອນາຄຕຠາໂວປິ ເນສໍ ນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ ອິຕຣານາຄຕກ຺ຂນ຺ຘານໍ ວິຍາຕິ ‘‘ອນາຄຕາ ວາຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍທິ ຫິ ເນສໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ ອນາຄຕຠາໂວ ສິຍາ, ຕໂຕ ‘‘ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ, ອຕີຕາ’’ຕິ ຈ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ສິຍຸໍ, ປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ປນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫຕໍ ອຸປາທາຍ ອນາຄຕໂວຫາໂຣ ຕຕ຺ຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອິທໍ ຠູມິລທ຺ຘຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມາຕິ ອິທໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ກິເລສຊາຕໍ ອປ຺ປຫີນຏ຺ເຐນ ຠູມິລທ຺ຘຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມ ກາຣຓລາເຠ ສຕິ ວິຊ຺ຊມານກິຈ຺ຈກຣຓໂຕ. ຕາສຸ ຕາສຸ ຠູມິສູຕິ ມນຸສ຺ສເທວາທິອຕ຺ຕຠາວສງ຺ຂາເຕສຸ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘສຸ. ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ຫິ ຠວນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກິເລສາຕິ ຠູມິໂຍ, ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ. ອສມຸຄ຺ຆາຕຄຕາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສນ຺ຕາເນ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕໍ ອນາປາທິຕຕາຍ ສມຸຄ຺ຆາຕໍ ສມຸຈ຺ເຉທໍ ນ ຄຕາຕິ ອສມຸຄ຺ຆາຕຄຕາ. ຠູມິລທ຺ຘຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມາຕິ ເອຕ຺ຖ ລທ຺ຘຠູມິກໍ ຠູມິລທ຺ຘນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຄ຺ຄິອາຫິໂຕ ວິຍ. ໂອກາສກຕຸປ຺ປນ຺ນສທ຺ເທປິ ຈ ອຏ຺ຐສາລິນິຍໍ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໑ ກາມາວຈຣກຸສລປທຠາຊນີຍ) ອາຄຕນເຍນ ໂອກາໂສ ກໂຕ ເອເຕນ ກຸສລາກຸສລກມ຺ເມນ, ໂອກາໂສ ກໂຕ ເອຕສ຺ສ ວິປາກສ຺ສາຕິ ຈ ທຸວິຘຕ຺ເຖປິ ເອວເມວ ກຕສທ຺ທສ຺ສ ປຣນິປາໂຕ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິຘ ປນ ໂອກາສກຕຸປ຺ປນ຺ນສທ຺ເທນ ວິປາກສ຺ເສວ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ‘‘ໂອກາໂສ ກໂຕ ເອຕສ຺ສ ວິປາກສ຺ສາ’’ຕິ ເອວໍ ວິຄ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ຂຓຕ຺ຕຍສມງ຺ຄິຕາຍ ສມຸທາຈາຣປ຺ປຕ຺ຕໍ ສມຸທາຈາຣຸປ຺ປນ຺ນໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ສມ຺ປຕິ ວຕ຺ຕມານໍເຍວາ’’ຕິ. ອາຣມ຺ມຓໍ ອຘິຄ຺ຄຍ຺ຫ ທຬ຺ຫໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓາຘິຄ຺ຄຫິຕຸປ຺ປນ຺ນໍ. ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານວເສນ ອປ຺ປຫີນາ ອວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາ. ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານວເສນ ອປ຺ປຫີນາ ອສມຸຄ຺ຆາຕິຕາ. ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫວເສນ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອຘິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອນຸສ຺ສຣິຕານຸສ຺ສຣິຕກ຺ຂເຓ ກິເລສຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາເວນ ອຸປຕິຏ຺ຐນໂຕ ອຘິຄ຺ຄຫິຕເມວ ນາມໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອຘິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອາຫຏຂີຣຣຸກ຺ໂຂ ວິຍ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫວເສນ ອຘິຄ຺ຄຫິຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ, ອນາຫຏຂີຣຣຸກ຺ໂຂ ວິຍ ອວິກ຺ຂມ຺ຠິຕຕາຍ ອນ຺ໂຕຄຕກິເລສອາຣມ຺ມຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫິກາ ອວິກ຺ຂມ຺ຠິຕກິເລສາ ວາ ປຸຄ຺ຄລາ ວາ ອາຫຏານາຫຏຂີຣຣຸກ຺ຂສທິສາ. ປຸຣິມນເຍເນວາຕິ ອວິກ຺ຂມ຺ຠິຕຸປ຺ປນ຺ເນ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ. ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພນ຺ຕິ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ນາມ ຐາເນ ນຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ. ກສ຺ມາ? ອສມຸຄ຺ຆາຕິຕຕ຺ຕາ. ຍຖາ ກິໍ? ຍຖາ ສເຈ ຂີຣຣຸກ຺ຂໍ ກຸຐາຣິຍາ ອາຫເນຍ຺ຍຸໍ, ອິມສ຺ມິໍ ນາມ ຐາເນ ຂີຣໍ ນ ນິກ຺ຂເມຍ຺ຍາຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ເອວໍ. ອິທໍ ອສມຸຄ຺ຆາຕິຕຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມາຕິ ເອວໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພໍ.

ອິເມສຸ ອຸປ຺ປນ຺ເນສູຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ອຏ຺ຐສຸ ອຸປ຺ປນ຺ເນສຸ. ອິທໍ ນ ມຄ຺ຄວຊ຺ຌໍ ອປ຺ປຫາຕພ຺ພວຕ຺ຖຸຕ຺ຕາ. ມຄ຺ຄວຊ຺ຌໍ ມຄ຺ເຄນ ປເຫຍ຺ຍວຕ຺ຖຸຕ຺ຕາ. ຣຕ຺ໂຕຕິ ຣາເຄນ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ເອສ ນໂຍ ທຸຏ຺ໂຐ ມູຬ຺ໂຫຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ວິນິພທ຺ໂຘຕິ ມານສໍໂຍຊເນນ ວິຣູປໍ ນິພນ຺ຘິໂຕ. ປຣາມຏ຺ໂຐຕິ ທິຏ຺ຐິປຣາມາເສນ ຘມ຺ມສຠາວໍ ອຕິກ຺ກມ຺ມ ປຣໂຕ ອາມຏ຺ໂຐ. ອນິຏ຺ຐງ຺ຄໂຕຕິ ນິຏ຺ຐໍ ອຄໂຕ, ສໍສຍາປນ຺ໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຖາມຄໂຕຕິ ອນຸສຍວເສນ ທຬ຺ຫຕໍ ອຸປຄໂຕ. ຍຸຄນທ຺ຘາຕິ ປຫາຕພ຺ພປ຺ປຫາຍກຍຸເຄ ນທ຺ຘາ ວິຍ ວຕ຺ຕນກາ ເອກກາລິກຕ຺ຕາ. ສໍກິເລສິກາຕິ ສໍກິເລສຘມ຺ມສຫິຕາ.

ປາຬິຍນ຺ຕິ ປຏິສມ຺ຠິທາປາຬິຍໍ (ປຏິ. ມ. ໓.໒໑). ຕິກາລິເກສຸປິ ກິເລເສສຸ ວາຍາມາຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອຊາຕຜລຕຣຸຓຣຸກ຺ໂຂ ປາຬິຍໍ ນິທສ຺ສິໂຕ, ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ຊາໂຕ ສຕ຺ໂຕ ອສມຸທາຫຏກິເລໂສ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ‘‘ຊາຕຜລຣຸກ຺ເຂນ ທີເປຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ວາ ມຄ຺ເຄນ ປຫີນກິເລສານເມວ ອຕີຕາທິເຠເທນ ຕິຘາ ນວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ປາກຏໍ ກາຕຸໍ ອຊາຕຜລຣຸກ຺ໂຂ ອຸປມາວເສນ ປາຬິຍໍ ອາຠໂຕ, ອຕີຕາທີນໍ ອປ຺ປຫີນຕາທສ຺ສນຕ຺ຖມ຺ປິ ‘‘ຊາຕຜລຣຸກ຺ເຂນ ທີເປຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ອຈ຺ຉິນ຺ເນ ຣຸກ຺ເຂ ນິພ຺ພຕ຺ຕນາຣຫານິ ຜລານິ ຉິນ຺ເນ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊມານານິ ກທາຈິ ສສຠາວານິ ອເຫສຸໍ, ໂຫນ຺ຕິ, ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ ວາຕິ ອຕີຕາທິຠາເວນ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພານິ, ເອວໍ ມຄ຺ເຄນ ປຫີນກິເລສາ ຈ ທຏ຺ຐພ຺ພາ ມຄ຺ເຄ ອນຸປ຺ປນ຺ເນ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຣຫານໍ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ອຠາວໂຕ. ຍຖາ ຈ ເຉເທ ອສຕິ ຜລານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ເຉທນສ຺ສ ສາຕ຺ຖກຕາ, ເອວໍ ມຄ຺ຄຠາວນາຍ ຈ ສາຕ຺ຖກຕາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ນາປິ ນ ປຊຫຕີຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫານໍ ປຊຫນໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ລກ຺ຂເຓ ຕ຺ວາ-ສທ຺ໂທ. ມຄ຺ຄສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກິຣິຍາຍ ຫິ ສມຸທຍປ຺ປຫານນິພ຺ພານສຉິກຣຓກິຣິຍາ ວິຍ ຂນ຺ຘານໍ ປຣິຊານນກິຣິຍາ ລກ຺ຂີຍຕິ.

ເຕປິ ປຊຫຕິເຍວາຕິ ເຍ ເຕຫິ ກິເລເສຫິ ຊເນຕພ຺ພາ ອຸປາທິນ຺ນກ຺ຂນ຺ຘາ, ເຕປິ ປຊຫຕິເຍວ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອຠິສງ຺ຂາຣວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ນິໂຣຘນໂຕ. ເຕນາຫ – ‘‘ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອຠິສງ຺ຂາຣວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ນິໂຣເຘນາຕິ ກມ຺ມວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕາປາທເນນ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄຎາເຓ ເຫຕຸຠູເຕ. ເອເຕຕິ ນາມຣູປສຎ຺ຎິຕາ ສງ຺ຂາຣາ. ສພ຺ພຠເວຫິ ວຸຏ຺ຐາຕິເຍວາຕິປິ ວທນ຺ຕີຕິ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄ ສພ຺ພຠເວຫິ ວຸຏ຺ຐາຕິເຍວາຕິ ວທນ຺ຕິ ຕທຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ຠວູປປຕ຺ຕິຍາ ກິເລສສ຺ສປິ ອຠາວໂຕ.

ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິກຕ຺ຕາ ມຄ຺ຄສ຺ສາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ກຖໍ ອນຸປ຺ປນ຺ນານໍ…ເປ… ຐິຕິຍາ ຠາວນາ ໂຫຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ມຄ຺ຄປ຺ປວຕ຺ຕິຍາເຍວ ອຸຠຍກິຈ຺ຈສິທ຺ຘິໂຕ ອາຫ – ‘‘ມຄ຺ຄປ຺ປວຕ຺ຕິຍາເຍວາ’’ຕິ. ມຄ຺ໂຄ ຫີຕິອາທິນາ ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣຕິ. ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ນາມ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ຠາວນາ ອນຸປ຺ປນ຺ນານໍ ອຸປ຺ປາທາຍ ຠາວນາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ຍາວຕາ ມຄ຺ຄສ຺ສ ປວຕ຺ຕິເຍວ ຐິຕິ, ຕຕ຺ຕກາເນວ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໂລກຸຕ຺ຕຣານິ.

໓໙໘-໔໐໑. ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາຉນ຺ທໍ ອຘິປຕິໍ ກຣິຕ຺ວາ ປຏິລທ຺ຘສມາຘິ ຉນ຺ທສມາຘີຕິ ອາຫ – ‘‘ຉນ຺ທໍ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ໂຕ ສມາຘິ ຉນ຺ທສມາຘີ’’ຕິ ປຘານສງ຺ຂາຣາຕິ ຈຕຸກິຈ຺ຈສາຘກສ຺ສ ສມ຺ມປ຺ປຘານວີຣິຍສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ປຘານຠູຕາ ສງ຺ຂາຣາ ປຘານສງ຺ຂາຣາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຘານຠູຕາຕິ ວີຣິຍຠູຕາ. ສງ຺ຂຕສງ຺ຂາຣາທິນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ປຘານຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ຕໍ ຕໍ ວິເສສໍ ສງ຺ຂໂຣຕີຕິ ສງ຺ຂາໂຣ, ສພ຺ພໍ ວີຣິຍໍ. ຕຕ຺ຖ ຈຕຸກິຈ຺ຈສາຘກໂຕ ເສສນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ປຘານຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ, ປຘານຠູຕາ ເສຏ຺ຐຠູຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສ ປນ ວີຣິຍສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ. ເຕຫິ ຘມ຺ເມຫີຕິ ຉນ຺ທສມາຘິນາ ປຘານສງ຺ຂາເຣຫິ ຈ. ອິທ຺ຘິປາທນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຊ຺ຌຕີຕິ ອິທ຺ຘິ, ສມິຊ຺ຌຕິ ນິປ຺ຜຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຊ຺ຌນ຺ຕິ ວາ ເອຕາຍ ສຕ຺ຕາ ອິທ຺ຘາ ວຸທ຺ຘາ ອຸກ຺ກໍສຄຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິປິ ອິທ຺ຘິ. ປຐເມນຕ຺ເຖນ ອິທ຺ຘິ ເອວ ປາໂທ ອິທ຺ຘິປາໂທ, ອິທ຺ຘິໂກຏ຺ຐາໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸຕິເຍນຕ຺ເຖນ ອິທ຺ຘິຍາ ປາໂທຕິ ອິທ຺ຘິປາໂທ, ປາໂທຕິ ປຕິຏ຺ຐາ, ອຘິຄມູປາໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ຫິ ຍສ຺ມາ ອຸປຣູປຣິວິເສສສງ຺ຂາຕໍ ອິທ຺ຘິໍ ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ປາປຸຓນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ປາໂທຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ອິທ຺ຘິຍາ ປາທໍ, ອິທ຺ຘິຠູຕໍ ວາ ປາທໍ ອິທ຺ຘິປາທ’’ນ຺ຕິ.

ອຖ ວາ ອິທ຺ຘິປາທນ຺ຕິ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິປຣິຍາເຍນ ອິຊ຺ຌນຏ຺ເຐນ, ອິຊ຺ຌນ຺ຕິ ເອຕາຍ ສຕ຺ຕາ ອິທ຺ຘາ ວຸທ຺ຘາ ອຸກ຺ກໍສຄຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອິມິນາ ວາ ປຣິຍາເຍນ ອິທ຺ຘີຕິ ສງ຺ຂໍ ຄຕານໍ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານາທິກຸສລຈິຕ຺ຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ຉນ຺ທສມາຘິປຘານສງ຺ຂາຣານໍ ອຘິຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ ປາທຠູຕໍ ເສສຈິຕ຺ຕເຈຕສິກຣາສິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເນວ ອິທ຺ຘິປາທວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໔໓໔-໔໓໗) ‘‘ອິທ຺ຘິປາໂທຕິ ຕຖາຠູຕສ຺ສ ເວທນາກ຺ຂນ຺ໂຘ…ເປ… ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສາ ເອວ ຈ ຕຖາວຸຕ຺ຕາ ອິທ຺ຘິ ຍສ຺ມາ ເຫຏ຺ຐິມາ ເຫຏ຺ຐິມາ ອຸປຣິມາຍ ອຸປຣິມາຍ ຕໂຍ ຉນ຺ທສມາຘິປ຺ປຘານສງ຺ຂາຣາ ປາທຠູຕາ ອຘິຏ຺ຐານຠູຕາ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິທ຺ຘິຠູຕໍ ວາ ປາທ’’ນ຺ຕິ. ຕຖາ ເຫຏ຺ຐາ ຘມ຺ມາ ອິທ຺ຘິປິ ໂຫນ຺ຕິ ອິທ຺ຘິປາທາປິ, ເສສາ ປນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕກາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ຘາ ອິທ຺ຘິປາທາເຍວ. ວີຣິຍຈິຕ຺ຕວີມໍສາສມາຘິປ຺ປຘານສງ຺ຂາຣສງ຺ຂາຕາປິ ຕໂຍ ຕໂຍ ຘມ຺ມາ ອິທ຺ຘິປິ ໂຫນ຺ຕິ ອິທ຺ຘິປາທາປິ, ເສສາ ປນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕກາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ຘາ ອິທ຺ຘິປາທາເຍວ.

ອປິຈ ປຸພ຺ພຠາໂຄ ປຸພ຺ພຠາໂຄ ອິທ຺ຘິປາໂທ ນາມ, ປຏິລາໂຠ ປຏິລາໂຠ ອິທ຺ຘິ ນາມາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຍມຕ຺ໂຖ ອຸປຈາເຣນ ວາ ວິປສ຺ສນາຍ ວາ ທີເປຕພ຺ໂພ. ປຐມຊ຺ຌານປຣິກມ຺ມຎ຺ຫິ ອິທ຺ຘິປາໂທ ນາມ, ປຐມຊ຺ຌານໍ ອິທ຺ຘິ ນາມ. ທຸຕິຍຌານ… ຕຕິຍຌານ… ຈຕຸຕ຺ຖຌານ… ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນ… ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາຍຕນ… ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນ… ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນປຣິກມ຺ມໍ ອິທ຺ຘິປາໂທ ນາມ, ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນໍ ອິທ຺ຘິ ນາມ. ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄສ຺ສ ວິປສ຺ສນາ ອິທ຺ຘິປາໂທ ນາມ, ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ໂຄ ອິທ຺ຘິ ນາມ. ສກທາຄາມິ-ອນາຄາມິ-ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄສ຺ສ ວິປສ຺ສນາ ອິທ຺ຘິປາໂທ ນາມ, ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄ ອິທ຺ຘິ ນາມ. ປຏິລາເຠນປິ ທີເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ປຐມຊ຺ຌານຎ຺ຫິ ອິທ຺ຘິປາໂທ ນາມ, ທຸຕິຍຊ຺ຌານໍ ອິທ຺ຘິ ນາມ. ທຸຕິຍຊ຺ຌານໍ ອິທ຺ຘິປາໂທ ນາມ, ຕຕິຍຊ຺ຌານໍ ອິທ຺ຘິ ນາມ…ເປ… ອນາຄາມິມຄ຺ໂຄ ອິທ຺ຘິປາໂທ ນາມ, ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄ ອິທ຺ຘິ ນາມ.

ເສເສສຸປີຕິ ວີຣິຍສມາຘິອາທີສຸປິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ວີຣິຍໍ, ຈິຕ຺ຕໍ, ວີມໍສໍ ອຘິປຕິໍ ກຣິຕ຺ວາ ປຏິລທ຺ຘສມາຘິ ວີຣິຍສມາຘິ, ຈິຕ຺ຕສມາຘິ, ວີມໍສາສມາຘີຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຉນ຺ທາທີສຸ ເອກນ຺ຕິ ຉນ຺ທາທີສຸ ຈຕູສຸ ອາທິໂຕ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອາທິຠູຕໍ ເອກໍ ປຘານໍ ຉນ຺ທນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ຕທາສ຺ສ ປຐມິທ຺ຘິປາໂທ’’ຕິ. ເອວໍ ເສສາປີຕິ ເອເຕນ ວີຣິຍໍ ຈິຕ຺ຕໍ ວີມໍສໍ ນິສ຺ສາຍ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓນ຺ຕານໍ ວເສນ ທຸຕິຍວີຣິຍິທ຺ຘິປາທາທໂຍ ໂຍເຊຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອິມິນາ ຫິ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕນ ຈຕຸນ຺ນໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ມຕ຺ຖກປ຺ປຕ຺ຕໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ທສ຺ສິຕໍ. ເອໂກ ຫິ ຠິກ຺ຂຸ ຉນ຺ທໍ ອວສ຺ສຍຕິ, ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາກຸສລຘມ຺ມຈ຺ຉນ຺ເທນ ອຕ຺ຖນິປ຺ຜຕ຺ຕິຍໍ ສຕິ ‘‘ອຫໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕສ຺ສາມິ, ນຕ຺ຖິ ມຍ຺ຫໍ ເອຕສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕເນ ຠາໂຣ’’ຕິ ຉນ຺ທໍ ເຊຏ຺ຐກໍ ຉນ຺ທໍ ຘຸຣໍ ຉນ຺ທໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ກຕ຺ວາ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ. ເອໂກ ວີຣິຍໍ ອວສ຺ສຍຕິ, ເອໂກ ຈິຕ຺ຕໍ, ເອໂກ ປຎ຺ຎໍ ອວສ຺ສຍຕິ, ປຎ຺ຎາຍ ອຕ຺ຖນິປ຺ຜຕ຺ຕິຍໍ ສຕິ ‘‘ອຫໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕສ຺ສາມິ, ນຕ຺ຖິ ມຍ຺ຫໍ ເອຕສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕເນ ຠາໂຣ’’ຕິ ປຎ຺ຎໍ ເຊຏ຺ຐກໍ ປຎ຺ຎໍ ຘຸຣໍ ປຎ຺ຎໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ກຕ຺ວາ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ.

ກຖໍ? ຍຖາ ຫິ ຈຕູສຸ ອມຈ຺ຈປຸຕ຺ເຕສຸ ຐານນ຺ຕຣໍ ປຕ຺ເຖຕ຺ວາ ວິຈຣນ຺ເຕສຸ ເອໂກ ອຸປຏ຺ຐານໍ ອວສ຺ສຍຕິ, ເອໂກ ສູຣຠາວໍ, ເອໂກ ຊາຕິໍ, ເອໂກ ມນ຺ຕໍ. ກຖໍ? ເຕສຸ ຫິ ປຐໂມ ອຸປຏ຺ຐາເນ ອປ຺ປມາທກາຣິຕາຍ ອຕ຺ຖນິປ຺ຜຕ຺ຕິຍາ ສຕິ ລພ຺ຠມານໍ ‘‘ລຈ຺ຉາເມຕໍ ຐານນ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ ອຸປຏ຺ຐານໍ ອວສ຺ສຍຕິ. ທຸຕິໂຍ ອຸປຏ຺ຐາເນ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕປິ ‘‘ເອກຈ຺ໂຈ ສງ຺ຄາເມ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິເຕ ສຓ຺ຐາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ອວສ຺ສໍ ປນ ຣຎ຺ໂຎ ປຈ຺ຈນ຺ໂຕ ກຸປ຺ປິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ມິໍ ກຸປ຺ປິເຕ ຣຖສ຺ສ ປຸຣໂຕ ກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ອາຣາເຘຕ຺ວາ ອາຫຣາເປສ຺ສາເມຕໍ ຐານນ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ ສູຣຠາວໍ ອວສ຺ສຍຕິ. ຕຕິໂຍ ‘‘ສູຣຠາເວປິ ສຕິ ເອກຈ຺ໂຈ ຫີນຊາຕິໂກ ໂຫຕິ, ຊາຕິໍ ໂສເຘຕ຺ວາ ຐານນ຺ຕຣໍ ເທນ຺ໂຕ ມຍ຺ຫໍ ທສ຺ສຕີ’’ຕິ ຊາຕິໍ ອວສ຺ສຍຕິ. ຈຕຸຕ຺ໂຖ ‘‘ຊາຕິມາປິ ເອໂກ ອມນ຺ຕນີໂຍ ໂຫຕິ, ມນ຺ເຕນ ກຕ຺ຕພ຺ພກິຈ຺ເຈ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ອາຫຣາເປສ຺ສາເມຕໍ ຐານນ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ ມນ຺ຕໍ ອວສ຺ສຍຕິ. ເຕ ສພ຺ເພປິ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ອວສ຺ສຍພເລນ ຐານນ຺ຕຣານິ ປາປຸຓິໍສຸ.

ຕຕ຺ຖ ອຸປຏ຺ຐາເນ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ຐານນ຺ຕຣໍ ປຕ຺ໂຕ ວິຍ ຉນ຺ທໍ ອວສ຺ສາຍ ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາກຸສລຘມ຺ມຈ຺ຉນ຺ເທນ ‘‘ອຕ຺ຖນິປ຺ຜຕ຺ຕິຍໍ ສຕິ ອຫໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕສ຺ສາມິ, ນຕ຺ຖິ ມຍ຺ຫໍ ເອຕສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕເນ ສາໂຣ’’ຕິ ຉນ຺ທໍ ເຊຏ຺ຐກໍ ຉນ຺ທໍ ຘຸຣໍ ຉນ຺ທໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ກຕ຺ວາ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມນິພ຺ພຕ຺ຕໂກ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ຣຏ຺ຐປາລຕ຺ເຖໂຣ (ມ. ນິ. ໒.໒໙໓ ອາທໂຍ) ວິຍ. ໂສ ຫິ ອາຍສ຺ມາ ‘‘ຉນ຺ເທ ສຕິ ກຖໍ ນານຸຊານິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ສຕ຺ຕາຫມ຺ປິ ຠຕ຺ຕານິ ອຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ມາຕາປິຕໂຣ ອນຸຊານາເປຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ຉນ຺ທເມວ ອວສ຺ສາຍ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕສິ. ສູຣຠາເວນ ຣາຊານໍ ອາຣາເຘຕ຺ວາ ຐານນ຺ຕຣໍ ປຕ຺ໂຕ ວິຍ ວີຣິຍໍ ເຊຏ຺ຐກໍ ວີຣິຍໍ ຘຸຣໍ ວີຣິຍໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ກຕ຺ວາ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມນິພ຺ພຕ຺ຕໂກ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ໂສຓຕ຺ເຖໂຣ (ມຫາວ. ໒໔໓ ອາທໂຍ) ວິຍ. ໂສ ຫິ ອາຍສ຺ມາ ວີຣິຍໍ ຘຸຣໍ ກຕ຺ວາ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕສິ.

ຊາຕິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຐານນ຺ຕຣໍ ປຕ຺ໂຕວິຍ ຈິຕ຺ຕໍ ເຊຏ຺ຐກໍ ຈິຕ຺ຕໍ ຘຸຣໍ ຈິຕ຺ຕໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ກຕ຺ວາ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມນິພ຺ພຕ຺ຕໂກ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ສມ຺ຠູຕຕ຺ເຖໂຣ (ເຖຣຄາ. ອຏ຺ຐ. ໒ ສມ຺ຠູຕຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ) ວິຍ. ໂສ ຫິ ອາຍສ຺ມາ ຈິຕ຺ຕໍ ເຊຏ຺ຐກໍ ຈິຕ຺ຕໍ ຘຸຣໍ ຈິຕ຺ຕໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ກຕ຺ວາ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕສິ. ມນ຺ຕໍ ອວສ຺ສາຍ ຐານນ຺ຕຣໍ ປຕ຺ໂຕ ວິຍ ວີມໍສໍ ເຊຏ຺ຐກໍ ວີມໍສໍ ຘຸຣໍ ວີມໍສໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ກຕ຺ວາ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມນິພ຺ພຕ຺ຕໂກ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ເຖໂຣ ໂມຆຣາຊາ (ສຸ. ນິ. ໑໑໒໒ ອາທໂຍ; ຈູຬນິ. ໂມຆຣາຊມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທໂສ ໘໕) ວິຍ. ໂສ ຫິ ອາຍສ຺ມາ ວີມໍສໍ ເຊຏ຺ຐກໍ ວີມໍສໍ ຘຸຣໍ ວີມໍສໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ກຕ຺ວາ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕສິ. ຕສ຺ສ ຫິ ຠຄວາ ‘‘ສຸຎ຺ຎໂຕ ໂລກໍ ອເວກ຺ຂສ຺ສູ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໑໑໒໕; ຈູຬນິ. ໂມຆຣາຊມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທໂສ ໘໘) ສຸຎ຺ຎຕາກຖໍ ກເຖສິ. ປຎ຺ຎານິສ຺ສິຕມານນິຄ຺ຄຫຕ຺ຖຎ຺ຈ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປຸຈ຺ຉິໂຕ ປຎ຺ຫໍ ນ ກເຖສິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຉນ຺ທຸປ຺ປາທນໍ ໂຕສນໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ຉນ຺ທສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐານສທິສຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ຖາມຠາວໂຕ ວີຣິຍສ຺ສ ສູຣຕ຺ຕສທິສຕາ, ‘‘ຉທ຺ວາຣາຘິປຕິ ຣາຊາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໒.ເອຣກປຕ຺ຕນາຄຣາຊວຕ຺ຖຸ) ວຈນໂຕ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຕາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວິສິຏ຺ຐຊາຕິສທິສຕາ.

໔໐໒-໔໐໖. ອຕ຺ຕໂນ ສທ຺ຘາຘຸເຣຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສທ຺ຘາກິຈ຺ເຈ ສທ຺ທຫນກິຣິຍາຍ. ອິນ຺ທຏ຺ຐໍ ກາເຣຕີຕິ ອນຸວຕ຺ຕນວເສນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ອິນ຺ທຏ຺ຐໍ ກາເຣຕິ, ຕສ຺ມາ ອາຘິປເຕຍ຺ຍຏ຺ເຐນ ສທ຺ຘາ ເອວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ. ຕຖາ ວີຣິຍາທີນໍ ສກສກກິຈ຺ເຈສູຕິ ອາຫ – ‘‘ວີຣິຍິນ຺ທ຺ຣິຍາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ. ວິໂສເຘນ຺ໂຕຕິ ວິປກ຺ຂວິວຊ຺ຊນສປກ຺ຂນິເສວນສຣິກ຺ຂູປນິສ຺ສຍສງ຺ຄຓ຺ຫນລກ຺ຂເຓຫິ ຕີຫິ ກາຣເຓຫິ ວິໂສຘນວເສນ ໂສເຘນ຺ໂຕ.

ອສ຺ສທ຺ເຘ ປຸຄ຺ຄເລ ປຣິວຊ຺ຊຍໂຕຕິ ພຸທ຺ຘາທີສຸ ປສາທສິເນຫາຠາເວນ ສທ຺ຘາຣຫິເຕ ລູຂປຸຄ຺ຄເລ ສພ຺ພໂສ ວຊ຺ຊຍໂຕ. ສທ຺ເຘ ປຸຄ຺ຄເລ ເສວໂຕຕິ ພຸທ຺ຘາທີສຸ ສທ຺ຘາຘິມຸຕ຺ເຕ ວກ຺ກລິຕ຺ເຖຣສທິເສ ເສວໂຕ. ປສາທນີເຍຕິ ປສາທາວເຫ ສມ຺ປສາທນີຍສຸຕ຺ຕາທິເກ (ທີ. ນິ. ໓.໑໔໑ ອາທໂຍ). ປຈ຺ຈເວກ຺ຂໂຕຕິ ປາຬິໂຕ ອຕ຺ຖໂຕ ຈ ປຕິ ປຕິ ອເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ. ວິສຸຊ຺ຌຕີຕິ ປຏິປກ຺ຂມລວິຄມໂຕ ປຈ຺ຈຍວເສນ ສຠາວສໍສຸທ຺ຘິໂຕ ວິສຸທ຺ຘຜລນິພ຺ພຕ຺ຕິໂຕ ຈ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ວິສຸຊ຺ຌຕິ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ສມ຺ມປ຺ປຘາເນຕິ ສມ຺ມປ຺ປຘານປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ເຕ (ສໍ. ນິ. ໕.໖໕໑-໖໖໒ ອາທໂຍ) ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ຌານວິໂມກ຺ເຂຕິ ປຐມຊ຺ຌານາທິຊ຺ຌານານິ ເຈວ ປຐມວິໂມກ຺ຂາທິວິໂມກ຺ເຂ ຈ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຌານານິເຍວ ວິໂມກ຺ຂາ, ປວຕ຺ຕິອາກາຣວເສນ ປນ ວິສຸໍ ຄຫຓໍ.

ຄມ຺ຠີຣຎາຓຈຣິຍນ຺ຕິ ຄມ຺ຠີຣານໍ ຎາຓານໍ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ສຓ຺ຫສຸຂຸມ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຂນ຺ຘນ຺ຕຣນ຺ຕິ ສຠາວຊາຕິຠູມິອາທິວເສນ ຂນ຺ຘານໍ ນານຕ຺ຕໍ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ອກຕາຠິນິເວໂສຕິ ປຸພ຺ເພ ອກຕຠາວນາຠິນິເວໂສ. ສທ຺ຘາຘຸຣາທີສູຕິ ສທ຺ຘາຘຸເຣ ປຎ຺ຎາຘຸເຣ ຈ. ອວສາເນຕິ ຠາວນາປຣິໂຍສາເນ. ວິວຏ຺ເຏຕ຺ວາຕິ ສງ຺ຂາຣາຣມ຺ມຓໂຕ ວິວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ນິພ຺ພານໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ. ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ມຄ຺ຄປຣມ຺ປຣາຍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ອກມ຺ປິຍຏ຺ເຐນາຕິ ປຏິປກ຺ເຂຫິ ອກມ຺ປິຍຠາເວນ. ເອເຕເນວສ຺ສ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ຖິຣຠາໂວປິ ວິຠາວິໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ນ ຫິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ຖິຣຠາເວນ ວິນາ ປຏິປກ຺ເຂຫິ ອກມ຺ປິຍຕາ ສມ຺ຠວຕິ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ຖິຣຠາເວເນວ ຫິ ອກຸສລານໍ ອພ຺ຍາກຕານຎ຺ຈ ເນສໍ ພລວຠາວູປປຕ຺ຕິ. ອສ຺ສທ຺ຘິເຍຕິ ອສ຺ສທ຺ຘິຍເຫຕຸ. ນິມິຕ຺ຕຕ຺ເຖ ເຫຕໍ ຠຸມ຺ມວຈນໍ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ.

໔໑໘. ອາທິປທານນ຺ຕິ ສຕິອາທິປທານໍ. ສຣຓຏ຺ເຐນາຕິ ຈິຣກຕຈິຣຠາສິຕານໍ ອນຸສ຺ສຣຓຏ຺ເຐນ. ອຸປຏ຺ຐານລກ຺ຂຓາຕິ ກາຍາທີສຸ ອສຸຠາກາຣາທິສລ຺ລກ຺ຂຓມຸເຂນ ຕຕ຺ຖ ອຸປຕິຏ຺ຐນສຠາວາ. ອຸປຕິຏ຺ຐນຎ຺ຈ ອາຣມ຺ມຓໍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ຐານໍ, ອວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ວາ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ. ອປິລາປນລກ຺ຂຓາຕິ ອສມ຺ມຸສ຺ສນສຠາວາ, ອຸທເກ ອລາພຸ ວິຍ ອາຣມ຺ມເຓ ປ຺ລວິຕ຺ວາ ຄນ຺ຕຸໍ ອປ຺ປທານໍ, ປາສາຓສ຺ສ ວິຍ ນິຈ຺ຈລສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ຐປນໍ ສາຣຓໍ ອສມ຺ມຸຏ຺ຐກຣຓໍ ອປິລາປນໍ. ສາປເຕຍ຺ຍນ຺ຕິ ສນ຺ຕກໍ. ອປິລາປນໍ ອສມ຺ມຸຏ຺ຐໍ ກໂຣຕິ ອປິລາເປຕິ, ສາຍໍ ປາຕຎ຺ຈ ຣາຊານໍ ອິສ຺ສຣິຍສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ສລ຺ລກ຺ຂາເປຕິ ສາເຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຓ຺ຫສຸກ຺ກສປ຺ປຏິຠາເຄ ຘມ຺ເມຕິ ກຓ຺ຫສຸກ຺ກສງ຺ຂາເຕ ສປ຺ປຏິຠາເຄ ຘມ຺ເມ. ກຓ຺ໂຫ ຫິ ຘມ຺ໂມ ສຸກ຺ເກນ, ສຸກ຺ໂກ ຈ ກຓ຺ເຫນ ສປ຺ປຏິຠາໂຄ. ວິຕ຺ຖາຣ-ສທ຺ໂທ ອາທິສທ຺ທຕ຺ໂຖ. ເຕນ ‘‘ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຘມ຺ມາ ສມ຺ມປ຺ປຘານາ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອິທ຺ຘິປາທາ, ອິມານິ ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍານິ, ອິມານິ ປຎ຺ຈ ພລານິ, ອິເມ ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ, ອຍໍ ອຣິໂຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄ, ອຍໍ ສມໂຖ, ອຍໍ ວິປສ຺ສນາ, ອຍໍ ວິຊ຺ຊາ, ອຍໍ ວິມຸຕ຺ຕິ, ອິເມ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມາຕິ ເອວໍ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ອປິລາປນລກ຺ຂຓາ ສຕີ’’ຕິ (ມິ. ປ. ໒.໑.໑໓) ອິມໍ ປາຬິເສສໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເຖເຣນາຕິ ນາຄເສນຕ຺ເຖເຣນ. ໂສ ຫິ ຘມ຺ມານໍ ກິຈ຺ຈໍ ລກ຺ຂຓໍ ກຕ຺ວາ ອສ຺ເສຕິ ‘‘ອປິລາປນລກ຺ຂຓາ ສຕິ, ອາໂກຏນລກ຺ຂໂຓ ວິຕກ຺ໂກ’’ຕິອາທິນາ. ເອວຎ຺ຫິ ຘມ຺ມາ ສຸໂພຘາ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ສມ຺ໂມສປຈ຺ຈນີກໍ ກິຈ຺ຈໍ ອສມ຺ໂມໂສ, ນ ສມ຺ໂມສາຠາວມຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ອສມ຺ໂມສຣສາ ວາ’’ຕິ. ຍສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ພເລນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ ອາຣມ຺ມຓາຠິມຸຂາ ຠວນ຺ຕິ, ສາ ສຕິ. ຕສ຺ມາ ສາ ເຕສໍ ອາຣມ຺ມຓາຠິມຸຂຠາວໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາເປສິ, ສຍໍ ວາ ອາຣມ຺ມຓາຠິມຸຂຠາເວນ ປຈ຺ຈຸປຕິຏ຺ຐຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ໂຄຈຣາຠິມຸຂີຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ’’ຕິ. ສມ຺ມາ ປສຕ຺ໂຖ ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄຕິ ສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ. ໂພຘິຍາ ວກ຺ຂມານາຍ ຘມ຺ມສາມຄ຺ຄິຍາ, ໂພຘິສ຺ສ ວາ ອຣິຍສາວກສ຺ສ ອງ຺ໂຄຕິ ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ. ຍາ ຫີຕິອາທິນາ ຕເມວ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣຕິ. ‘‘ຍາ ຫິ ອຍໍ ຘມ຺ມສາມຄ຺ຄີ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ‘‘ໂພຘີຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຘມ຺ມສາມຄ຺ຄິຍາຕິ ຘມ຺ມສມູເຫນ, ຍາຍ ຘມ຺ມສາມຄ຺ຄິຍາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ປຕິຏ຺ຐານາຍູຫນາ ໂອຆຕຣຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ (ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑) ‘‘ກິເລສວເສນ ປຕິຏ຺ຐານໍ, ອຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ອາຍູຫນາ. ຕຓ຺ຫາ ທິຏ຺ຐິວເສນ ປຕິຏ຺ຐານໍ, ອວເສສກິເລສາຠິສງ຺ຂາເຣຫິ ອາຍູຫນາ. ຕຓ຺ຫາວເສນ ປຕິຏ຺ຐານໍ, ທິຏ຺ຐິວເສນ ອາຍູຫນາ. ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິຍາ ປຕິຏ຺ຐານໍ, ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິຍາ ອາຍູຫນາ. ລີນວເສນ ປຕິຏ຺ຐານໍ, ອຸທ຺ຘຈ຺ຈວເສນ ອາຍູຫນາ. ກາມສຸຂລ຺ລິການຸໂຍຄວເສນ ປຕິຏ຺ຐານໍ, ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄວເສນ ອາຍູຫນາ. ສພ຺ພາກຸສລາຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ປຕິຏ຺ຐານໍ, ສພ຺ພໂລກິຍກຸສລາຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ອາຍູຫນາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕສຸ ສຕ຺ຕສຸ ປກາເຣສຸ ອິຘ ອວຸຕ຺ຕານໍ ວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ. ປຏິປກ຺ຂຠູຕາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ລີນປ຺ປຕິຏ຺ຐານກາມສຸຂລ຺ລິການຸໂຍຄອຸຈ຺ເຉທາຠິນິເວສານໍ ຘມ຺ມວິຈຍວີຣິຍປີຕິປ຺ປຘານາ ຘມ຺ມສາມຄ຺ຄີ ປຏິປກ຺ໂຂ, ອຸທ຺ຘຈ຺ຈາຍູຫນອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄສສ຺ສຕາຠິນິເວສານໍ ປສ຺ສທ຺ຘິສມາຘິອຸເປກ຺ຂາປຘານາ ຘມ຺ມສາມຄ຺ຄີ ປຏິປກ຺ໂຂ. ສຕິ ປນ ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ. ຕຖາ ຫິ ສາ ‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖິກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ.

ກິເລສສນ຺ຕານນິທ຺ທາຍ ອຸຏ຺ຐຫຕີຕິ ເອເຕນ ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕວິປສ຺ສນາຍ ສຫຄຕານມ຺ປິ ສຕິອາທີນໍ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິວິປສ຺ສນາ ຫິ ກິເລເສ ນິໂຣເຘນ຺ຕີ ເອວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ. ຈຕ຺ຕາຣິ ວາຕິອາທິນາ ປນ ມຄ຺ຄຜລສຫຄຕານໍ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ສຕ຺ຕຫິ ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄຫິ ຠາວິເຕຫິ ສຈ຺ຈປ຺ປຏິເວໂຘ ໂຫຕີຕິ ກຖມິທໍ ຊານິຕພ຺ພນ຺ຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ – ‘‘ຍຖາຫາ’’ຕິອາທິ. ຌານງ຺ຄມຄ຺ຄງ຺ຄາທໂຍ ວິຍາຕິ ເອເຕນ ໂພຘິໂພຊ຺ຌງ຺ຄສທ຺ທານໍ ສມຸທາຍາວຍວວິສຍຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ເສນງ຺ຄຣຖງ຺ຄາທໂຍ ວິຍາຕິ ເອເຕນ ປຸຄ຺ຄລປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ.

ໂພຘາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາຕິ ກາຣຓຕ຺ໂຖ ອງ຺ຄສທ຺ໂທຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ພຸຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ໂພຘິໂຍ, ໂພຘິໂຍ ເອວ ອງ຺ຄານິ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ພຸຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ’’ຕິ. ວິປສ຺ສນາທີນໍ ກາຣຓາທີນໍ ພຸຊ຺ຌິຕພ຺ພານຎ຺ຈ ສຈ຺ຈານໍ ອນຸຣູປໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠາເວນ ປຏິມຸຂໍ ອວິປຣີຕຕາຍ ສມ຺ມາ ຈ ພຸຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ເອວໍ ອຕ຺ຖວິເສສທີປເກຫິ ອຸປສຄ຺ເຄຫິ ‘‘ອນຸພຸຊ຺ຌນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂພຘິສທ຺ໂທ ຫິ ສພ຺ພວິເສສຍຸຕ຺ຕພຸຊ຺ຌນໍ ສາມຎ຺ເຎນ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ສໍ-ສທ຺ໂທ ປສໍສາຍໍ ສຸນ຺ທຣຠາເວ ຈ ທິສ຺ສຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ປສຕ຺ໂຖ ສຸນ຺ທໂຣ ຈ ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ ສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ’’ຕິ.

ຘມ຺ເມ ວິຈິນຕີຕິ ຘມ຺ມວິຈໂຍ. ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ເມຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ເມ ຕພ຺ພິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຠາວຘມ຺ມສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ຕໂຕ ເອວ ໂສ ປວິຈຍລກ຺ຂໂຓ. ໂອຠາສນຣໂສຕິ ວິສໂຍຠາສນຣໂສ. ອສມ຺ມຸຍ຺ຫນາກາເຣນ ປຈ຺ຈຸປຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອສມ຺ໂມຫປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ.

ວີຣສ຺ສ ຠາໂວ, ກມ຺ມໍ ວາຕິ ວີຣິຍໍ. ອີຣຍິຕພ຺ພໂຕຕິ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພໂຕ. ປຄ຺ຄຫລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ໂກສຊ຺ຊປກ຺ເຂ ປຕິຕຸໍ ອທຕ຺ວາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ປຄ຺ຄຫລກ຺ຂຓໍ. ຕໂຕ ເອວ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນຣສໍ. ອໂນສີທນໍ ອສໍສີທນໍ.

ປີຓຍຕີຕິ ຕປ຺ເປຕິ. ປີຓນກິຈ຺ເຈນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ວິຍ ຕໍສມຸຏ຺ຐານປຓີຕຣູເປຫິ ກາຍສ຺ສາພ຺ຍປນໍ. ຜຣຓປີຕິວເສນ ເຫຕໍ ລກ຺ຂຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ຣໂສຕິ. ອຸທຄ຺ຄຠາໂວ ໂອທຄ຺ຍໍ, ຕໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕີຕິ ໂອທຄ຺ຍປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ. ອຸພ຺ເພຄປີຕິວເສນ ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ກາຍຈິຕ຺ຕທຣຖປ຺ປສ຺ສມ຺ຠນໂຕຕິ ກາຍທຣຖສ຺ສ ຈິຕ຺ຕທຣຖສ຺ສ ຈ ປສ຺ສມ຺ຠນໂຕ ວູປສມນໂຕ. ເຕນາຫ – ‘‘ອຸປສມລກ຺ຂຓາ’’ຕິ, ກາຍຈິຕ຺ຕທຣຖານໍ ວູປສມນລກ຺ຂຓາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກາໂຍຕິ ເຈຕ຺ຖ ເວທນາທໂຍ ຕໂຍ ຂນ຺ຘາ. ທຣໂຖ ສາຣມ຺ໂຠ, ທຸກ຺ຂໂທມນສ຺ສປຈ຺ຈຍານໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈາທິການໍ ກິເລສານໍ, ຕຖາປວຕ຺ຕານໍ ວາ ຈຕຸນ຺ນໍ ຂນ຺ຘານເມຕໍ ອຘິວຈນໍ. ທຣຖນິມ຺ມທ຺ທເນນ ປຣິຬາຫປຣິປ຺ຜນ຺ທນວິຣຫິໂຕ ສີຕິຠາໂວ ອປຣິປ຺ຜນ຺ທນສີຕິຠາໂວ.

ສມ຺ມາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຐປນໍ ສມາຘານໍ. ອວິກ຺ເຂໂປ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕຕາ. ເຍນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ໂສ ຘມ຺ໂມ ອວິກ຺ເຂໂປ. ອວິສາໂຣ ອຕ຺ຕໂນ ເອວ ອວິສຣຓຠາໂວ. ອຖ ວາ ວິກ຺ເຂປປ຺ປຏິປກ຺ຂຕາຍ ອວິກ຺ເຂປລກ຺ຂໂຓ. ນ຺ຫານີຍຈຸຓ຺ຓສ຺ສ ອຸທກໍ ວິຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ສມ຺ປິຓ຺ຑນກິຈ຺ຈຕາຍ ອວິສາຣຠາເວນ ລກ຺ຂິຕພ຺ໂພ ອວິສາຣລກ຺ຂໂຓ. ນິວາເຕ ທີປຈ຺ຈິຏ຺ຐິຕິ ວິຍ ເຈຕໂສ ຐິຕິຠາເວນ ປຈ຺ຈຸປຕິຏ຺ຐຕີຕິ ຈິຕ຺ຕຏ຺ຐິຕິປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ.

ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນໂຕຕິ ສມປ຺ປວຕ຺ເຕສຸ ອສ຺ເສສຸ ສາຣຖິ ວິຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນໂຕ. ປຏິສງ຺ຂານລກ຺ຂຓາຕິ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຠາເວ ຐຕ຺ວາ ວີມໍສນສງ຺ຂາຕປ຺ປຏິສງ຺ຂານລກ຺ຂຓາ. ສມວາຫິຕລກ຺ຂຓາຕິ ສມໍ ອວິສມໍ ຍຖາສກກິຈ຺ເຈສຸ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ປວຕ຺ຕນລກ຺ຂຓາ. ອຸທາສີນຠາເວນ ປວຕ຺ຕມານາປິ ເສສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ຍຖາສກກິຈ຺ເຈສຸ ປວຕ຺ເຕຕິ, ຍຖາ ຣາຊາ ຕຸຓ຺ຫີ ນິສິນ຺ໂນປິ ອຕ຺ຖກຣເຓ ຘມ຺ມຏ຺ເຐ ຍຖາສກໍ ກິຈ຺ເຈສຸ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ປວຕ຺ເຕຕິ. ອລີນານຸທ຺ຘຕປ຺ປວຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ອູນາຘິກນິວາຣຓຣສາ. ປກ຺ຂປາຕຸປຈ຺ເຉທນຣສາຕິ ‘‘ອິທໍ ນິຫີນກິຈ຺ຈໍ ໂຫຕຸ, ອິທໍ ອຕິເຣກຕຣກິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ປກ຺ຂປາຕນວເສນ ວິຍ ປວຕ຺ຕິ ປກ຺ຂປາໂຕ, ຕໍ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕີ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ປກ຺ຂປາຕຸປຈ຺ເຉທນຣສາ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ສກສກກິຈ຺ເຈ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຠາເວນ ປຈ຺ຈຸປຕິຏ຺ຐຕີຕິ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ. ໂພຊ຺ຌງ຺ຄານໍ ອຸປຣູປຣິ ອຸປ຺ປາທນເມວ ພ຺ຣູຫນໍ ວຑ຺ຒນຎ຺ຈາຕິ ອາຫ – ‘‘ອຸປ຺ປາເທຕີ’’ຕິ.

ສຕິ ຈ ສມ຺ປຊຎ຺ຎຎ຺ຈ ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ, ສຕິປຘານໍ ວາ ສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ. ຕໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສໂຕກາຣິຠາວາວຫຕ຺ຕາ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາຍ ໂຫຕິ. ຍຖາ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ມປ຺ປຫານໍ ອນຸຣູປຘມ຺ມເສວນາ ຈ ອນຸປ຺ປນ຺ນານໍ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຸປ຺ປາທາຍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ສຕິຣຫິຕປຸຄ຺ຄລວິວຊ຺ຊນາ, ສໂຕກາຣິປຸຄ຺ຄລເສວນາ, ຕຕ຺ຖ ຈ ຍຸຕ຺ຕຕາ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາຍ ໂຫຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ, ‘‘ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິອາທິນາ. ສຕ຺ຕສຸ ຐາເນສູຕິ ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ເຕ ປຏິກ຺ກນ຺ເຕ ສມ຺ປຊານກາຣີ ໂຫຕິ, ອາໂລກິເຕ ວິໂລກິເຕ ສມ຺ປຊານກາຣີ ໂຫຕິ, ສມິຎ຺ຊິເຕ ປສາຣິເຕ ສມ຺ປຊານກາຣີ ໂຫຕິ, ສງ຺ຆາຏິປຕ຺ຕຈີວຣຘາຣເຓ ສມ຺ປຊານກາຣີ ໂຫຕິ, ອສິເຕ ປີເຕ ຂາຍິເຕ ສາຍິເຕ ສມ຺ປຊານກາຣີ ໂຫຕິ, ອຸຈ຺ຈາຣປສ຺ສາວກມ຺ເມ ສມ຺ປຊານກາຣີ ໂຫຕິ, ຄເຕ ຐິເຕ ນິສິນ຺ເນ ສຸຕ຺ເຕ ຊາຄຣິເຕ ຠາສິເຕ ຕຸຓ຺ຫີຠາເວ ສມ຺ປຊານກາຣີ ໂຫຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໖; ມ. ນິ. ໑.໑໐໙) ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕສຸ ອຠິກ຺ກນ຺ຕາທີສຸ ສຕ຺ຕສຸ ຐາເນສຸ. ຕິສ຺ສທຕ຺ຕຕ຺ເຖໂຣ ນາມ ໂຍ ໂພຘິມຓ຺ເຑ ສຸວຓ຺ຓສລາກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອຏ຺ຐາຣສສຸ ຠາສາສຸ ກຕຣຠາສາຍ ຘມ຺ມໍ ກເຖມີ’’ຕິ ປຣິສໍ ປຘາເຣສິ. ອຠຍຕ຺ເຖໂຣຕິ ທຕ຺ຕາຠຍຕ຺ເຖຣມາຫ. ອຠິນິເວສນ຺ຕິ ວິປສ຺ສນາຠິນິເວສໍ.

ປຣິປຸຈ຺ຉກຕາຕິ ປຣິໂຍຄາເຫຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉກຠາໂວ. ອາຈຣິເຍ ປຍິຣຸປາສິຕ຺ວາ ປຎ຺ຈປິ ນິກາເຍ ສຫ ອຏ຺ຐກຖາຍ ປຣິໂຍຄາເຫຕ຺ວາ ຍໍ ຍໍ ຕຕ຺ຖ ຄຓ຺ຐິຏ຺ຐານຠູຕໍ, ຕໍ ຕໍ ‘‘ອິທໍ, ຠນ຺ເຕ, ກຖໍ, ອິມສ຺ສ ໂກ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ຂນ຺ຘາຍຕນາທິອຕ຺ຖໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ຫິ ຘມ຺ມວິຈຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ຂນ຺ຘຘາຕຸ…ເປ… ພຫຸລຕາ’’ຕິ.

ວຕ຺ຖຸວິສທກິຣິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການໍ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຠາວໂຕ ສຣີຣໍ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘານິ ຈີວຣາທີນິ ຈ ວຕ຺ຖູນີຕິ ອຘິປ຺ເປຕານິ. ຕານິ ຍຖາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຂາວຫານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕຖາ ກຣຓໍ ເຕສໍ ວິສທກິຣິຍາ. ເຕນາຫ – ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອຸສ຺ສນ຺ນໂທສນ຺ຕິ ວາຕປິຕ຺ຕາທິວເສນ ອຸປຈິຕໂທສໍ. ເສທມລມກ຺ຂິຕນ຺ຕິ ເສເທນ ເຈວ ຊລ຺ລິກາສງ຺ຂາເຕນ ສຣີຣມເລນ ຈ ມກ຺ຂິຕໍ. ຈ-ສທ຺ເທນ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ສຣີຣສ຺ສ ປີຬາວຫໍ ອຈ຺ຈາສນາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເສນາສນໍ ວາຕິ ວາ-ສທ຺ເທນ ມລຄ຺ຄຫິຕປຕ຺ຕາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ປຣິຠຓ຺ຑກຣຓາທີຫີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປຕ຺ຕປຈນາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອວິສເທຕິ ວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ອວິສເທ ສຕິ, ວິສຍຠູເຕ ວາ. ກຖໍ ຠາວນມນຸຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ຕານິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣວຕ຺ຖູນິ ວິສໂຍ? ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ປວຕ຺ຕນກຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທວເສເນວ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕ ຫິ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທາ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາຍ ອປຣິສຸທ຺ຘຠາວາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຈິຕ຺ຕເຈຕສິເກສູຕິ ນິສ຺ສຍາທິປຈ຺ຈຍຠູເຕສຸ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິເກສຸ. ຎາຓມ຺ປີຕິ ອປິ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ. ເຕນ ‘‘ນ ເກວລໍ ວຕ຺ຖຸເຍວ, ອຖ ໂຂ ຕສ຺ມິໍ ອປຣິສຸທ຺ເຘ ຎາຓມ຺ປິ ອປຣິສຸທ຺ຘໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ນິສ຺ສຍາປຣິສຸທ຺ຘິຍາ ຕໍນິສ຺ສິຕາປຣິສຸທ຺ຘິ ວິຍ ວິສຍສ຺ສ ອປຣິສຸທ຺ຘຕາຍ ວິສຍິໂນ ອປຣິສຸທ຺ຘິໍ ທສ຺ເສຕິ.

ສມຠາວກຣຓນ຺ຕິ ກິຈ຺ຈໂຕ ອນູນາຘິກຠາວກຣຓໍ. ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ພລວໍ ໂຫຕິ, ສທ຺ເຘຍ຺ຍວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ປຈ຺ຈຍວເສນ ອຘິໂມກ຺ຂກິຈ຺ຈສ຺ສ ປຏຸຕຣຠາເວນ ປຎ຺ຎາຍ ອວິສທຕາຍ ວີຣິຍາທີນຎ຺ຈ ສິຖິລຕາທິນາ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ພລວໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ອິຕຣານິ ມນ຺ທານີ’’ຕິ. ຕໂຕຕິ ຕສ຺ມາ, ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ພລວຠາວໂຕ ອິຕເຣສຎ຺ຈ ມນ຺ທຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂກສຊ຺ຊປກ຺ເຂ ປຕິຕຸໍ ອທຕ຺ວາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ ອນຸພລປ຺ປທານໍ ປຄ຺ຄໂຫ. ປຄ຺ຄໂຫວ ກິຈ຺ຈໍ ປຄ຺ຄຫກິຈ຺ຈໍ. ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕີຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ອາຣມ຺ມຓໍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ຐານໍ, ອນິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ວາ ອຸປຏ຺ຐານໍ. ວິກ຺ເຂປປ຺ປຏິປກ຺ໂຂ, ເຍນ ວາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ໂສ ອວິກ຺ເຂໂປ. ຣູປຄຕໍ ວິຍ ຈກ຺ຂຸນາ ເຍນ ຍາຖາວໂຕ ວິສຍສຠາວໍ ປສ຺ສຕິ, ຕໍ ທສ຺ສນກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ພລວຕາ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິເຍນ ອຘິຠູຕຕ຺ຕາ. ສຫຊາຕຘມ຺ເມສຸ ຫິ ອິນ຺ທຏ຺ຐໍ ກາເຣນ຺ຕານໍ ສຫປວຕ຺ຕມານານໍ ຘມ຺ມານໍ ເອກເທສຕາວເສເນວ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິ, ນ ອຎ຺ຎຖາ. ຕສ຺ມາຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ກາຣຓຠາເວນ ປຈ຺ຈາມສຕິ. ຕນ຺ຕິ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ. ຘມ຺ມສຠາວປຈ຺ຈເວກ຺ຂເຓນາຕິ ຍສ຺ສ ສທ຺ເຘຍ຺ຍສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໂນ ອຸຬາຣຕາທິຄຸເຓ ອຘິມຸຈ຺ຈນສ຺ສ ສາຕິສຍປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ພລວໍ ຊາຕໍ, ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຕາທິວິຠາຄໂຕ ຍາຖາວໂຕ ວີມໍສເນນ. ເອວຎ຺ຫິ ເອວໍຘມ຺ມຕານເຍນ ຍາຖາວສຣສໂຕ ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫມາເນ ສວິປ຺ຜາໂຣ ອຘິໂມກ຺ໂຂ ນ ໂຫຕິ ‘‘ອຍໍ ອິເມສໍ ຘມ຺ມານໍ ສຠາໂວ’’ຕິ ປຣິຊານນວເສນ ປຎ຺ຎາພ຺ຍາປາຣສ຺ສ ສາຕິສຍຕ຺ຕາ. ຘຸຣິຍຘມ຺ເມສຸ ຫິ ຍຖາ ສທ຺ຘາຍ ພລວຠາເວ ປຎ຺ຎາຍ ມນ຺ທຠາໂວ ໂຫຕິ, ເອວໍ ປຎ຺ຎາຍ ພລວຠາເວ ສທ຺ຘາຍ ມນ຺ທຠາໂວ ໂຫຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຕໍ ຘມ຺ມສຠາວປຈ຺ຈເວກ຺ຂເຓນ ຫາເປຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ຕຖາ ອມນສິກາເຣນາຕິ ເຍນາກາເຣນ ຠາວນມນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ພລວໍ ຊາຕໍ, ເຕນາກາເຣນ ຠາວນາຍ ອນນຸຍຸຎ຺ຊນໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອິຘ ທຸວິເຘນ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ພລວຠາໂວ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ປຈ຺ຈຍວິເສເສນ ກິຈ຺ຈຸຕ຺ຕຣິຍໂຕ ວີຣິຍາທີນໍ ວາ ມນ຺ທກິຈ຺ຈຕາຍ. ຕຕ຺ຖ ປຐມວິກປ຺ເປ ຫາປນວິຘິ ທສ຺ສິໂຕ, ທຸຕິຍວິກປ຺ເປ ປນ ຍຖາ ມນສິກໂຣໂຕ ວີຣິຍາທີນໍ ມນ຺ທກິຈ຺ຈຕາຍ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ພລວໍ ຊາຕໍ, ຕຖາ ອມນສິກາເຣນ ວີຣິຍາທີນໍ ປຏຸກິຈ຺ຈຠາວາວເຫນ ມນສິກາເຣນ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ເຕຫິ ສມຣສໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ຫາເປຕພ຺ພໍ. ອິມິນາ ນເຍນ ເສສິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸປິ ຫາປນວິຘິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ວກ຺ກລິຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖູຕິ ໂສ ຫິ ອາຍສ຺ມາ ສທ຺ຘາຘິມຸຕ຺ຕຕາຍ ກຕາຘິກາໂຣ ສຕ຺ຖຸ ຣູປທສ຺ສນປ຺ປສຸໂຕ ເອວ ຫຸຕ຺ວາ ວິຫຣນ຺ໂຕ ສຕ຺ຖາຣາ ‘‘ກິໍ ເຕ, ວກ຺ກລິ, ອິມິນາ ປູຕິກາເຍນ ທິຏ຺ເຐນ, ໂຍ ໂຂ, ວກ຺ກລິ, ຘມ຺ມໍ ປສ຺ສຕິ, ໂສ ມໍ ປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໓.໘໗) ນເຍນ ໂອວທິຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ນິໂຍຊິໂຕປິ ຕໍ ອນນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປຓາມິໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ວິນິປາເຕຕຸໍ ປປາຕຏ຺ຐານໍ ອຠິຣຸຫິ. ອຖ ນໍ ສຕ຺ຖາ ຍຖານິສິນ຺ໂນວ ໂອຠາສວິສ຺ສຊ຺ຊເນນ ອຕ຺ຕານໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ –

‘‘ປາໂມຊ຺ຊພຫຸໂລ ຠິກ຺ຂຸ, ປສນ຺ໂນ ພຸທ຺ຘສາສເນ;

ອຘິຄຈ຺ເຉ ປທໍ ສນ຺ຕໍ, ສງ຺ຂາຣູປສມໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ. (ຘ. ປ. ໓໘໑) –

ຄາຖໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ເອຫິ, ວກ຺ກລີ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ເຕເນວ ອມເຕນ ອຠິສິຕ຺ໂຕ ຫຏ຺ຐຕຸຏ຺ໂຐ ຫຸຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປສິ, ສທ຺ຘາຍ ປນ ພລວຠາເວນ ວິປສ຺ສນາວີຖິໍ ນ ໂອຕຣິ. ຕໍ ຎຕ຺ວາ ຠຄວາ ຕສ຺ສ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສມຕ຺ຕປ຺ປຏິປາທນາຍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ໂສເຘຕ຺ວາ ອທາສິ. ໂສ ສຕ຺ຖາຣາ ທິນ຺ນນເຍ ຐຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ມຄ຺ຄປ຺ປຏິປາຏິຍາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ວກ຺ກລິຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ ເຈຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖາຕິ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອຘິມຕ຺ຕຠາເວ ເສສິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ສກິຈ຺ຈາກຣເຓ. ອິຕຣກິຈ຺ຈເຠທນ຺ຕິ ອຸປຏ຺ຐານາທິກິຈ຺ຈວິເສສໍ. ປສ຺ສທ຺ຘາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສມາຘິອຸເປກ຺ຂາສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄານໍ ສງ຺ຄໂຫ. ຫາເປຕພ຺ພນ຺ຕິ ຍຖາ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ພລວຠາໂວ ຘມ຺ມສຠາວປຈ຺ຈເວກ຺ຂເຓນ ຫາຍຕິ, ເອວໍ ວີຣິຍິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອຘິມຕ຺ຕຕາ ປສ຺ສທ຺ຘິອາທິຠາວນາຍ ຫາຍຕິ ສມາຘິປກ຺ຂິຍຕ຺ຕາ ຕສ຺ສາ. ຕຖາ ຫິ ສມາຘິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອຘິມຕ຺ຕຕໍ ໂກສຊ຺ຊປາຕໂຕ ຣກ຺ຂນ຺ຕີ ວີຣິຍາທິຠາວນາ ວິຍ ວີຣິຍິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອຘິມຕ຺ຕຕໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈປາຕໂຕ ຣກ຺ຂນ຺ຕີ ປສ຺ສທ຺ຘາທິຠາວນາ ເອກໍສໂຕ ຫາເປຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ປສ຺ສທ຺ຘາທິຠາວນາຍ ຫາເປຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ໂສຓຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວຕ຺ຖູຕິ ສຸຂຸມາລໂສຓຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ. ໂສ ຫິ ອາຍສ຺ມາ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສີຕວເນ ວິຫຣນ຺ໂຕ ‘‘ມມ ສຣີຣໍ ສຸຂຸມາລໍ, ນ ຈ ສກ຺ກາ ສຸເຂເນວ ສຸຂໍ ອຘິຄນ຺ຕຸໍ, ກິລເມຕ຺ວາປິ ສມຓຘມ຺ໂມ ກາຕພ຺ໂພ’’ຕິ ຐານຈງ຺ກມເມວ ອຘິຏ຺ຐາຍ ປຘານມນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປາທຕເລສຸ ໂຜເຏສຸ ອຸຏ຺ຐິເຕສຸປິ ເວທນໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ທຬ຺ຫວີຣິຍໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຈ຺ຈາຣທ຺ຘວີຣິຍຕາຍ ວິເສສໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ. ສຕ຺ຖາ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວີຓູປໂມວາເທນ ໂອວທິຕ຺ວາ ວີຣິຍສມຕາໂຍຊນວິຘິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ວິໂສເຘຕ຺ວາ ຄິຊ຺ຌກູຏໍ ຄໂຕ. ເຖໂຣປິ ສຕ຺ຖາຣາ ທິນ຺ນນເຍນ ວີຣິຍສມຕໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ຠາເວນ຺ໂຕ ວິປສ຺ສນມ຺ປິ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐາສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ໂສຓຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ທສ຺ເສຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ເສເສສຸປີຕິ ສຕິສມາຘິປຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸປິ.

ສມຕນ຺ຕິ ສທ຺ຘາປຎ຺ຎານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອນູນາຘິກຠາວໍ, ຕຖາ ສມາຘິວີຣິຍານໍ. ຍຖາ ຫິ ສທ຺ຘາປຎ຺ຎານໍ ວິສຸໍ ຘຸຣິຍຘມ຺ມຠູຕານໍ ກິຈ຺ຈໂຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎານຕິວຕ຺ຕນໍ ວິເສສໂຕ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ຍໂຕ ເນສໍ ສມຘຸຣຕາຍ ອປ຺ປນາ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ສມາຘິວີຣິຍານໍ ໂກສຊ຺ຊຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິການໍ ສມຣສຕາຍ ສຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎູປຕ຺ຖມ຺ຠນໂຕ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອນ຺ຕທ຺ວຍປາຕາຠາເວນ ສມ຺ມເທວ ອປ຺ປນາ ອິຊ຺ຌຕິ. ພລວສທ຺ໂຘຕິອາທິ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ສມຕ຺ຖນໍ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ໂຍ ພລວຕິຍາ ສທ຺ຘາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອວິສທຎາໂຓ, ໂສ ມຸຘປ຺ປສນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ນ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສນ຺ໂນ. ຕຖາ ຫິ ອວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ປສີທຕິ ເສຍ຺ຍຖາປິ ຕິຕ຺ຖິຍສາວກາ. ເກຣາຏິກປກ຺ຂນ຺ຕິ ສາເຐຍ຺ຍປກ຺ຂໍ ຠຊຕິ. ສທ຺ຘາຫີນາຍ ປຎ຺ຎາຍ ອຕິຘາວນ຺ໂຕ ‘‘ເທຍ຺ຍວຕ຺ຖຸປຣິຈ຺ຈາເຄນ ວິນາ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທມຕ຺ເຕນປິ ທານມຍໍ ປຸຎ຺ຎໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທີນິ ປຣິກປ຺ເປຕິ ເຫຕຸປ຺ປຏິຣູປເກຫິ ວຎ຺ຈິໂຕ, ເອວໍຠູໂຕ ສຸກ຺ຂຕກ຺ກວິລຸຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ປຓ຺ຑິຕານໍ ວຈນໍ ນາທິຍຕິ, ສຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ເຠສຊ຺ຊສມຸຏ຺ຐິໂຕ ວິຍ ໂຣໂຄ ອເຕກິຈ຺ໂຉ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ ສທ຺ຘາປຎ຺ຎານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສມຠາໂວ ອຕ຺ຖາວໂຫ, ອນຕ຺ຖາວໂຫ ວິສມຠາໂວ, ເອວໍ ສມາຘິວີຣິຍານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອວິກ຺ເຂປາວໂຫ ສມຠາໂວ, ອິຕໂຣ ວິກ຺ເຂປາວໂຫ ຈາຕິ ໂກສຊ຺ຊໍ ອຠິຠວຕິ, ເຕນ ອປ຺ປນໍ ນ ປາປຸຓາຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຸທ຺ຘຈ຺ຈໍ ອຠິຠວຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕໍ ອຸຠຍນ຺ຕິ ສທ຺ຘາປຎ຺ຎາທ຺ວຍໍ ສມາຘິວີຣິຍທ຺ວຍຎ຺ຈ. ສມໍ ກຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ສມຣສໍ ກາຕພ຺ພໍ.

ສມາຘິກມ຺ມິກສ຺ສາຕິ ສມຖກມ຺ມຏ຺ຐານິກສ຺ສ. ເອວນ຺ຕິ ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ສທ຺ຘາຍ ໂຖກໍ ພລວຠາເວ ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສທ຺ທຫນ຺ໂຕຕິ ‘‘ປຖວີ ປຖວີຕິ ມນສິກຣຓມຕ຺ເຕນ ກຖໍ ຌານຸປ຺ປຕ຺ຕີ’’ຕິ ອຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ອທ຺ຘາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ວຸຕ຺ຕວິຘິ ອິຊ຺ຌິສ຺ສຕີ’’ຕິ ສທ຺ທຫນ຺ໂຕ ສທ຺ຘໍ ຊເນນ຺ໂຕ. ໂອກປ຺ເປນ຺ໂຕຕິ ອາຣມ຺ມຓໍ ອນຸປ຺ປວິສິຕ຺ວາ ວິຍ ອຘິມຸຈ຺ຈນວເສນ ອວກປ຺ເປນ຺ໂຕ ປກ຺ຂນ຺ທນ຺ໂຕ. ເອກຄ຺ຄຕາ ພລວຕີ ວຏ຺ຏຕິ ສມາຘິປ຺ປຘານຕ຺ຕາ ຌານສ຺ສ. ອຸຠິນ຺ນນ຺ຕິ ສມາຘິປຎ຺ຎານໍ. ສມາຘິກມ຺ມິກສ຺ສ ສມາຘິໂນ ອຘິມຕ຺ຕຕາ ວິຍ ປຎ຺ຎາຍ ອຘິມຕ຺ຕຕາປິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາຕິ ອາຫ – ‘‘ສມຕາຍປີ’’ຕິ, ສມຠາເວນປີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອປ຺ປນາຕິ ໂລກິຍອປ຺ປນາ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ໂຫຕິເຍວາ’’ຕິ ສາສງ຺ກໍ ວທຕິ. ໂລກຸຕ຺ຕຣປ຺ປນາ ປນ ເຕສໍ ສມຠາເວເນວ ອິຈ຺ຉິຕາ. ຍຖາຫ – ‘‘ສມຖວິປສ຺ສນໍ ຍຸຄນທ຺ຘໍ ຠາເວຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໑໗໐; ປຏິ. ມ. ໒.໕).

ຍທິ ວິເສສໂຕ ສທ຺ຘາປຎ຺ຎານໍ ສມາຘິວີຣິຍານຎ຺ຈ ສມຕາວ ອິຈ຺ຉິຕາ, ກຖໍ ສຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ສຕິ ປນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ພລວຕີ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ລີນຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິເກສຸ ປຎ຺ຈສຸ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ. ອຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິເກ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ‘‘ສທ຺ຘາວີຣິຍປຎ຺ຎານ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ອຎ຺ຎຖາປີຕິ ຈ ຄເຫຕພ຺ພາ ສິຍາ. ຕຖາ ຫິ ໂກສຊ຺ຊປກ຺ຂິເກນ ຈ ສມາຘິນາອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ‘‘ປສ຺ສທ຺ຘິສມາຘິອຸເປກ຺ຂາຫີ’’ຕິ. ສາຕິ ສຕິ. ສພ຺ເພສຸ ຣາຊກມ຺ເມສຸ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ສພ຺ພກມ຺ມິໂກ. ເຕນາຕິ ເຕນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ເຖນ ກາຣເຓນ. ອາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ນິຍຸຕ຺ຕາ ສພ຺ພຕ຺ຖິກາ ສພ຺ພຕ຺ຖ ລີເນ ອຸທ຺ຘເຕ ຈ ຈິຕ຺ເຕ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ, ສພ຺ເພນ ວາ ລີນຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິເຍນ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຄເຓນ ອຕ຺ເຖຕພ຺ພາຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖາ, ສາວ ສພ຺ພຕ຺ຖິກາ. ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ກຸສລຈິຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສ ຫິ ສຕິປຏິສຣຓໍ ປຣາຍຓໍ ອປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ປຕ຺ຕິຍາ ອນຘິຄຕສ຺ສ ອຘິຄມາຍ. ເຕນາຫ – ‘‘ອາຣກ຺ຂປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ’’ຕິອາທິ.

ຂນ຺ຘາທິເຠເທສຸ ອໂນຄາຬ຺ຫປຎ຺ຎານນ຺ຕິ ປຣິຍຕ຺ຕິພາຫຸສຈ຺ຈວເສນປິ ຂນ຺ຘາຍຕນາທີສຸ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕພຸທ຺ຘີນໍ. ພຫຸສ຺ສຸຕເສວນາ ຫິ ສຸຕມຍຎາຓາວຫາ. ຕຣຸຓວິປສ຺ສນາສມງ຺ຄີປິ ຠາວນາມຍຎາເຓ ຐິຕຕ຺ຕາ ເອກໍສໂຕ ປຎ຺ຎວາ ເອວ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ສມປຎ຺ຎາສ…ເປ… ປຸຄ຺ຄລເສວນາ’’ຕິ. ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣຠາວວເສນ ຕປ຺ປຣິຈ຺ເຉທກຎາຓສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣຠາວຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ຄມ຺ຠີເຣສຸ ຂນ຺ຘາທີສຸ ປວຕ຺ຕາຍ ຄມ຺ຠີຣປຎ຺ຎາຍາ’’ຕິ. ຕຎ຺ຫິ ເຎຍ຺ຍໍ ຕາທິສາຍ ປຎ຺ຎາຍ ຈຣິຕພ຺ພໂຕ ຄມ຺ຠີຣຎາຓຈຣິຍໍ. ຕສ຺ສາ ວາ ປຎ຺ຎາຍ ຕຕ຺ຖ ປເຠທໂຕ ປວຕ຺ຕິ ຄມ຺ຠີຣຎາຓຈຣິຍາ, ຕສ຺ສາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຕິ ອາຫ – ‘‘ຄມ຺ຠີຣປຎ຺ຎາຍ ປເຠທປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ’’ຕິ.

ປຎ຺ຈວິຘພນ຺ຘນກມ຺ມກາຣຓໍ ນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕສຕ຺ຕສ຺ສ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ສພ຺ພປຐມໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ເທວທູຕສຸຕ຺ຕາທີສຸ ອາທິໂຕ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ອາຫ – ‘‘ປຎ຺ຈວິຘພນ຺ຘນກມ຺ມກາຣຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍາ’’ຕິ. ສກຏວຫນາທິກາເລຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຕທຎ຺ຎໍ ມນຸສ຺ເສຫິ ຕິຣຈ຺ຉາເນຫິ ຈ ວິພາຘິຕພ຺ພກາລໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເອກໍ ພຸທ຺ຘນ຺ຕຣນ຺ຕິ ອິທໍ ອປຣາປເຣສຸ ເປເຕສຸເຍວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສຕ຺ຕວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອກຈ຺ຈານໍ ວາ ເປຕານໍ ເອກຈ຺ຈຕິຣຈ຺ຉານານໍ ວິຍ ທີຆາຍຸກຕາ ສິຍາຕິ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ກາໂຬ ນາຄຣາຊາ ຈຕຸນ຺ນໍ ພຸທ຺ຘານໍ ສມ຺ມຸຂີຠາວໍ ລຠິຕ຺ວາ ຐິໂຕປິ ເມຕ຺ເຕຍ຺ຍສ຺ສປິ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂີຠາວໍ ລຠິສ຺ສຕີຕິ ວທນ຺ຕິ, ຍຕສ຺ສ ກປ຺ປາຍຸກຕາ ວຸຕ຺ຕາ.

ເອວໍ ອານິສໍສທສ຺ສາວິໂນຕິ ວີຣິຍາຍຕ຺ໂຕ ເອວ ສພ຺ໂພ ໂລກິໂຍ ໂລກຸຕ຺ຕໂຣ ຈ ວິເສສາຘິຄໂມຕິ ເອວໍ ວີຣິເຍ ອານິສໍສທສ຺ສນສີລສ຺ສ. ຄມນວີຖິນ຺ຕິ ສປຸພ຺ພຠາຄໍ ນິພ຺ພານຄາມິນິປຏິປທໍ, ສຫ ວິປສ຺ສນາຍ ອຣິຍມຄ຺ຄປ຺ປຏິປາຏິ, ສຕ຺ຕວິສຸທ຺ຘິປຣມ຺ປຣາ ວາ. ສາ ຫິ ‘‘ຠິກ຺ຂຸໂນ ວຏ຺ຏນິຍ຺ຍານາຍ ຄນ຺ຕພ຺ພາ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພາ ປຏິປທາ’’ຕິ ກຕ຺ວາ ຄມນວີຖິ ນາມ.

ກາຍທຬ຺ຫີພຫຸໂລຕິ ຍຖາ ຕຖາ ກາຍສ຺ສ ທຬ຺ຫີກມ຺ມປ຺ປສຸໂຕ. ປິຓ຺ຑປາຕນ຺ຕິ ຣຏ຺ຐປິຓ຺ຑໍ. ປຈ຺ຈຍທາຍການໍ ອຕ຺ຕນິ ກາຣສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ມຫປ຺ຜລຠາວສ຺ສ ກຣເຓນ ປິຓ຺ຑສ຺ສ ຠິກ຺ຂາຍ ປຏິປູຊນາ ປິຓ຺ຑປາຕາປຈາຍນໍ.

ນີຫຣນ຺ໂຕຕິ ປຕ຺ຕຕ຺ຖວິກໂຕ ນີຫຣນ຺ໂຕ. ຕໍ ສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາຕິ ຕໍ ອຸປາສິກາຍ ວຈນໍ ປຓ຺ຓສາລາທ຺ວາເຣ ຐິໂຕວ ປຎ຺ຈາຠິຎ຺ຎຕາຍ ທິພ຺ພໂສເຕນ ສຸຕ຺ວາ. ມນຸສ຺ສສມ຺ປຕ຺ຕິ, ທິພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິ, ນິພ຺ພານສມ຺ປຕ຺ຕີຕິ ອິມາ ຕິສ຺ໂສ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ. ທາຕຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສສີຕິ ຕຍິ ກເຕນ ທານມເຍນ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈມເຍນ ຈ ປຸຎ຺ຎກມ຺ເມນ ເຂຕ຺ຕວິເສສຠາວູປຄມເນນ ອປຣາປຣໍ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ອນ຺ເຕ ນິພ຺ພານສມ຺ປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ທາຕຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສສີຕິ ເຖໂຣ ອຕ຺ຕານໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ສິຕໍ ກໂຣນ຺ໂຕຕິ ‘‘ອກິຈ຺ເຉເນວ ມຍາ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໍ ສມຕິກ຺ກນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາວສາເນ ສຎ຺ຊາຕປາໂມຊ຺ຊວເສນ ສິຕໍ ກໂຣນ຺ໂຕ.

ນິປ຺ປຣິສ຺ສຍກາໂລຕິ ນິຣຸປທ຺ທວກາໂລ, ຕທາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ສຸລຠາ ປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ປຈ຺ຈຍເຫຕຸກາ ຈິຕ຺ຕປີຬາ ນຕ຺ຖີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປສ຺ສນ຺ຕານໍເຍວາຕິ ອນາທເຣ ສາມິວຈນໍ. ຂີຣເຘນຸນ຺ຕິ ຂີຣທາຍິກໍ ເຘນຸໍ. ກິຎ຺ຈິເທວ ກຕ຺ວາຕິ ກິຎ຺ຈິເທວ ຠຕິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ. ອຸຈ຺ຉຸຍນ຺ຕກມ຺ມນ຺ຕິ ອຸຈ຺ຉຸຍນ຺ຕສາລາຍ ກາຕພ຺ພໍ ກິຈ຺ຈໍ. ຕເມວ ມຄ຺ຄນ຺ຕິ ອຸປາສເກນ ປຏິປນ຺ນມຄ຺ຄໍ. ອຸປກຏ຺ຐາຍາຕິ ອາສນ຺ນາຍ. ວິປ຺ປຏິປນ຺ນນ຺ຕິ ຊາຕິຘມ຺ມກຸລຘມ຺ມາທິລງ຺ຆເນນ ອສມ຺ມາປຏິປນ຺ນໍ. ເອວນ຺ຕິ ຍຖາ ອສມ຺ມາປຏິປນ຺ໂນ ປຸຕ຺ໂຕ ຕາຍ ເອວ ອສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ກຸລສນ຺ຕານໂຕ ພາຫິໂຣ ຫຸຕ຺ວາ ປິຕຸ ສນ຺ຕິກາ ທາຍຊ຺ຊສ຺ສ ນ ຠາຄີ, ເອວໍ ກຸສີໂຕປິ ເຕເນວ ກຸສີຕຠາເວນ ນ ສມ຺ມາປຏິປນ຺ໂນ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກາ ລທ຺ຘພ຺ພອຣິຍຘນທາຍຊ຺ຊສ຺ສ ນ ຠາຄີ. ອາຣທ຺ຘວີຣິໂຍວ ລຠຕິ ສມ຺ມາປຏິປຊ຺ຊນໂຕ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ວີຣິຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄຕິ ໂຍຊນາ, ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ.

ມຫາຕິ ສີລາທິຄຸເຓຫິ ມຫນ຺ໂຕ ວິປຸໂລ ອນຎ຺ຎສາຘາຣໂຓ. ຕໍ ປນສ຺ສ ຄຸຓມຫຕ຺ຕໍ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸກມ຺ປເນນ ໂລເກ ປາກຏນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສຕ຺ຖຸໂນ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຍສ຺ມາ ສຕ຺ຖຸສາສເນ ປພ຺ພຊິຕສ຺ສ ປພ຺ພຊ຺ຊູປຄມເນນ ສກ຺ຍປຸຕ຺ຕິຍຠາໂວ ສຎ຺ຊາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ພຸທ຺ຘປຸຕ຺ຕຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອສມ຺ຠິນ຺ນາຍາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ອລສານໍ ຠາວນາຍ ນາມມຕ຺ຕມ຺ປິ ອຊານນ຺ຕານໍ ກາຍທຬ຺ຫີພຫຸລານໍ ຍາວທຕ຺ຖໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ເສຍ຺ຍສຸຂາທິອນຸຍຸຎ຺ຊນການໍ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕິການໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ທູຣໂຕ ວຊ຺ຊນາ ກຸສີຕປຸຄ຺ຄລປຣິວຊ຺ຊນາຕິ ອາຫ – ‘‘ກຸຈ຺ຉິໍ ປູເຣຕ຺ວາ ຐິຕອຊຄຣສທິເສ’’ຕິອາທິ. ‘‘ທິວສໍ ຈງ຺ກເມນ ນິສຊ຺ຊາຍ ອາວຣຓີເຍຫິ ຘມ຺ເມຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິໂສເຘສ຺ສາມາ’’ຕິອາທິນາ ຠາວນາຣມ຺ຠວເສນ ອາຣທ຺ຘວີຣິຍານໍ ທຬ຺ຫປຣກ຺ກມານໍ ກາເລນ ກາລໍ ອຸປສງ຺ກມນາ ອາຣທ຺ຘວີຣິຍປຸຄ຺ຄລເສວນາຕິ ອາຫ – ‘‘ອາຣທ຺ຘວີຣິເຍ’’ຕິອາທິ. ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໖໔-໖໕) ປນ ຊາຕິມຫຕ຺ຕປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣິມຫຕ຺ຕປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຕິ ອິທໍ ທ຺ວຍໍ ນ ຄຫິຕໍ, ຖິນມິທ຺ຘວິໂນທນຕາ ສມ຺ມປ຺ປຘານປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຕາຕິ ອິທໍ ທ຺ວຍໍ ຄຫິຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອານິສໍສທສ຺ສາວິຕາຍ ເອວ ສມ຺ມປ຺ປຘານປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ຄຫິຕາ ໂຫຕິ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣວິເສສາຘິຄມສ຺ສ ວີຣິຍາຍຕ຺ຕຕາທສ຺ສນຠາວໂຕ, ຖິນມິທ຺ຘວິໂນທນໍ ປນ ຕທຘິມຸຕ຺ຕຕາຍ ເອວ ຄຫິຕໍ ໂຫຕິ. ວີຣິຍຸປ຺ປາທເນ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ຖິນມິທ຺ຘວິໂນທນໍ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘເມວາຕິ. ຕຕ຺ຖ ຖິນມິທ຺ຘວິໂນທນກຸສີຕປຸຄ຺ຄລປຣິວຊ຺ຊນອາຣທ຺ຘວີຣິຍປຸຄ຺ຄລເສວນຕທຘິ- ມຸຕ຺ຕຕາປຏິປກ຺ຂວິຘມນປຈ຺ຈຍູປສໍຫາຣວເສນ ອປາຍຠຍປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາທໂຍ ສມຸຕ຺ເຕຊນວເສນ ວີຣິຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.

ພຸທ຺ຘານຸສ຺ສຕິຍາ ອຸປຈາຣສມາຘິນິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຍາວ ອຸປຈາຣາ’’ຕິ. ສກລສຣີຣໍ ຜຣມາໂນຕິ ປີຕິສມຸຏ຺ຐາເນຫິ ປຓີຕຣູເປຫິ ສກລສຣີຣໍ ຜຣມາໂນ, ຘມ຺ມສງ຺ຆຄຸເຓ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕສ຺ສປິ ຍາວ ອຸປຈາຣາ ສກລສຣີຣໍ ຜຣມາໂນ ປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ເອວໍ ເສສອນຸສ຺ສຕີສຸ, ປສາທນີຍສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຍ ຈ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ ຕສ຺ສາປິ ວິມຸຕ຺ຕາຍຕນຠາເວນ ຕຄ຺ຄຕິກຕ຺ຕາ. ເອວຣູເປ ກາເລຕິ ‘‘ທຸພ຺ຠິກ຺ຂຠຍາທີສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕກາເລ. ສມາປຕ຺ຕິ…ເປ… ນ ສມຸທາຈຣນ຺ຕີຕິ ອິທໍ ອຸປສມານຸສ຺ສຕິຍາ ວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ສງ຺ຂາຣານຎ຺ຫິ ວເສນ ສປ຺ປເທສວູປສເມປິ ນິປ຺ປເທສວູປສເມ ວິຍ ຕຖາ ສຎ຺ຎາຍ ປວຕ຺ຕິໂຕ ຠາວນາມນສິກາໂຣ ກິເລສວິກ຺ຂມ຺ຠນສມຕ຺ໂຖ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຈາຣສມາຘິໍ ອາວຫນ຺ໂຕ ຕຖາຣູປປີຕິໂສມນສ຺ສສມນ຺ນາຄໂຕ ປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ອຸປາທາຍ ໂຫຕີຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາ ກິເລສາ’’ຕິ ປາໂຐ. ນ ສມຸທາຈຣນ຺ຕີຕິ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ກາຣຓຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ມາ ນ ສມຸທາຈຣນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ເນສໍ ອສມຸທາຈາຣໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສາຕິ ໂຍຊນາ. ນ ຫິ ກິເລເສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຸປ຺ປຕ຺ຕິ ຍຸຕ຺ຕາ, ປສາທນີເຍສຸ ຐາເນສຸ ປສາທສິເນຫາຠາເວນ ລູຂຫທຍຕາຍ ລູຂຕາ. ສາ ຕຕ຺ຖ ອາທຣຄາຣວາກຣເຓນ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ອສກ຺ກຈ຺ຈກິຣິຍາຍ ສໍສູຈິຕລູຂຠາເວ’’ຕິ.

ປຓີຕໂຠຊນເສວນຕາຕິ ປຓີຕສປ຺ປາຍໂຠຊນເສວນຕາ. ອຸຕຸອິຣິຍາປຖສຸຂຄ຺ຄຫເຓນ ສປ຺ປາຍອຸຕຸອິຣິຍາປຖຄ຺ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຎ຺ຫິ ຕິວິຘມ຺ປິ ສປ຺ປາຍໍ ເສວິຍມານໍ ກາຍສ຺ສ ກລ຺ຍຕາປາທນວເສນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ກລ຺ຍຕໍ ອາວຫນ຺ຕໍ ທຸວິຘາຍປິ ປສ຺ສທ຺ຘິຍາ ກາຣຓໍ ໂຫຕິ. ອເຫຕຸກສຕ຺ເຕສຸ ລພ຺ຠມານໍ ສຸຂທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ອຍເມໂກ ອນ຺ໂຕ, ອິສ຺ສຣາທິວິສມເຫຕຸກນ຺ຕິ ປນ ອຍໍ ທຸຕິໂຍ. ເອເຕ ອຸໂຠ ອນ຺ເຕ ອນຸປຄມ຺ມ ຍຖາສກໍ ກມ຺ມຸນາ ໂຫຕີຕິ ອຍໍ ມຊ຺ຌິມາ ປຏິປຕ຺ຕິ. ມຊ຺ຌຕ຺ໂຕ ປໂຍໂຄ ຍສ຺ສ ໂສ ມຊ຺ຌຕ຺ຕປໂຍໂຄ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ມຊ຺ຌຕ຺ຕປໂຍຄຕາ. ອຍຎ຺ຫິ ສຠາວາສາຣທ຺ຘຕາຍ ຕໍປສ຺ສທ຺ຘກາຍຕາຍ ກາຣຓໍ ໂຫຕິ, ປສ຺ສທ຺ຘິທ຺ວຍໍ ອາວຫຕິ. ເອເຕເນວ ສາຣທ຺ຘກາຍປຸຄ຺ຄລປຣິວຊ຺ຊນປສ຺ສທ຺ຘກາຍປຸຄ຺ຄລເສວນານໍ ຕທາວຫນຕາ ສໍວຓ຺ຓິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ວຕ຺ຖຸວິສທກິຣິຍາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສມຕ຺ຕປ຺ປຏິປາທນາ ຈ ປຎ຺ຎາວຫາ ວຸຕ຺ຕາ, ສມາຘານາວຫາປິ ຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ສມາຘານາວຫຠາເວເນວ ປຎ຺ຎາວຫຠາວໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ວຕ຺ຖຸວິສທກິຣິຍາ…ເປ… ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ.

ກາຣຓໂກສລ຺ລຠາວນາໂກສລ຺ລານໍ ນານນ຺ຕຣິຍຠາວໂຕ ຣກ຺ຂນາໂກສລ຺ລສ຺ສ ຈ ຕໍມູລກຕ຺ຕາ ‘‘ນິມິຕ຺ຕກຸສລຕາ ນາມ ກສິຓນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຫກຸສລຕາ’’ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ. ກສິຓນິມິຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ຈ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອສຸຠນິມິຕ຺ຕາທິກສ຺ສປິ ຫິ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ຌານຸປ຺ປຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຫໂກສລ຺ລໍ ນິມິຕ຺ຕກຸສລຕາ ເອວາຕິ. ອຕິສິຖິລວີຣິຍຕາທີຫີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປຎ຺ຎາປໂຍຄມນ຺ທຕໍ ປໂຍຄເວກລ຺ລຎ຺ຈ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕສ຺ສ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ລີນສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຘມ຺ມວິຈຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາທິສມຸຏ຺ຐາປເນນ ລຍາປຕ຺ຕິໂຕ ສມຸທ຺ຘຣຓໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ຍສ຺ມິຎ຺ຈ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມເຍ ລີນໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ກາໂລ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຘມ຺ມວິຈຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ຠາວນາຍ, ກາໂລ ວີຣິຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ຠາວນາຍ, ກາໂລ ປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ຠາວນາຍ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ລີນໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈິຕ຺ຕໍ, ຕໍ ເອເຕຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສຸສມຸຏ຺ຐາປຍໍ ໂຫຕິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຣິໂສ ປຣິຕ຺ຕໍ ອຄ຺ຄິໍ ອຸຊ຺ຊາເລຕຸກາໂມ ອສ຺ສ. ໂສ ຕຕ຺ຖ ສຸກ຺ຂານິ ເຈວ ຕິຓານິ ປກ຺ຂິເປຍ຺ຍ, ສຸກ຺ຂານິ ຈ ໂຄມຍານິ ປກ຺ຂິເປຍ຺ຍ, ສຸກ຺ຂານິ ຈ ກຏ຺ຐານິ ປກ຺ຂິເປຍ຺ຍ, ມຸຂວາຕຎ຺ຈ ທເທຍ຺ຍ, ນ ຈ ປໍສຸເກນ ໂອກິເຣຍ຺ຍ, ຠພ຺ໂພ ນຸ ໂຂ ໂສ ປຸຣິໂສ ປຣິຕ຺ຕໍ ອຄ຺ຄິໍ ອຸຊ຺ຊາເລຕຸນ຺ຕິ? ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໒໓໔).

ເອຕ຺ຖ ຈ ຍຖາສກໍ ອາຫາຣວເສນ ຘມ຺ມວິຈຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາທີນໍ ຠາວນາ ສມຸຏ຺ຐາປນາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ, ສາ ອນນ຺ຕຣໍ ວິຠາວິຕາ ເອວ.

ອຈ຺ຈາຣທ຺ຘວີຣິຍຕາທີຫີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປຎ຺ຎາປໂຍຄພລວຕໍ ປໂມທຸປ຺ປິລາປນຎ຺ຈ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕສ຺ສ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫນນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ອຸທ຺ຘຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສມາຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາທິສມຸຏ຺ຐາປເນນ ອຸທ຺ຘຕາປຕ຺ຕິໂຕ ນິເສຘນໍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ຍສ຺ມິຎ຺ຈ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມເຍ ອຸທ຺ຘຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ກາໂລ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ປສ຺ສທ຺ຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ຠາວນາຍ, ກາໂລ ສມາຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ຠາວນາຍ, ກາໂລ ອຸເປກ຺ຂາສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ຠາວນາຍ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ອຸທ຺ຘຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈິຕ຺ຕໍ, ຕໍ ເອເຕຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສຸວູປສມໍ ໂຫຕິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຣິໂສ ມຫນ຺ຕໍ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ຘໍ ນິພ຺ພາເປຕຸກາໂມ ອສ຺ສ, ໂສ ຕຕ຺ຖ ອລ຺ລານິ ເຈວ ຕິຓານິ ປກ຺ຂິເປຍ຺ຍ, ອລ຺ລານິ ຈ ໂຄມຍານິ ນິກ຺ຂິເປຍ຺ຍ, ອລ຺ລານິ ຈ ກຏ຺ຐານິ ປກ຺ຂິເປຍ຺ຍ, ມຸຂວາຕຎ຺ຈ ນ ທເທຍ຺ຍ, ປໍສຸເກນ ຈ ໂອກິເຣຍ຺ຍ, ຠພ຺ໂພ ນຸ ໂຂ ໂສ ປຸຣິໂສ ມຫນ຺ຕໍ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ຘໍ ນິພ຺ພາເປຕຸນ຺ຕິ? ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໒໓໔).

ເອຕ຺ຖາປິ ຍຖາສກໍ ອາຫາຣວເສນ ປສ຺ສທ຺ຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາທີນໍ ຠາວນາ ສມຸຏ຺ຐາປນາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ຖ ປສ຺ສທ຺ຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ຠາວນາ ວຸຕ຺ຕາ ເອວ, ສມາຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ວຸຈ຺ຈມານາ, ອິຕຣສ຺ສ ອນນ຺ຕຣໍ ວກ຺ຂຕິ.

ປຎ຺ຎາປໂຍຄມນ຺ທຕາຍາຕິ ປຎ຺ຎາພ຺ຍາປາຣສ຺ສ ອປ຺ປກຠາເວນ. ຍຖາ ຫິ ທານໍ ອໂລຠປ຺ປຘານໍ, ສີລໍ ອໂທສປ຺ປຘານໍ, ເອວໍ ຠາວນາ ອໂມຫປ຺ປຘານາ. ຕຕ຺ຖ ຍທາ ປຎ຺ຎາ ນ ພລວຕີ ໂຫຕິ, ຕທາ ຠາວນາ ປຸພ຺ເພນາປຣໍ ວິເສສາວຫາ ນ ໂຫຕິ. ອນຠິສງ຺ຄໂຕ ວິຍ ອາຫາໂຣ ປຸຣິສສ຺ສ, ໂຍຄິໂນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຠິຣຸຈິໍ ນ ຊເນຕິ, ເຕນ ຕໍ ນິຣສ຺ສາທໍ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຠາວນາຍ ສມ຺ມເທວ ອວີຖິປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອຸປສມສຸຂໍ ນ ວິນ຺ທຕິ, ເຕນປິ ຈິຕ຺ຕໍ ນິຣສ຺ສາທໍ ໂຫຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ປຎ຺ຎາປໂຍຄມນ຺ທຕາຍາ…ເປ… ນິຣສ຺ສາທໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຕສ຺ສ ສໍເວຄຸປ຺ປາທນໍ ປສາທຸປ຺ປາທນຎ຺ຈ ຕິກິຈ຺ຉນນ຺ຕິ ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ອຏ຺ຐ ສໍເວຄວຕ຺ຖູນີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຊາຕິຊຣາພ຺ຍາຘິມຣຓານິ ຍຖາຣຫໍ ສຸຄຕິຍໍ ທຸຄ຺ຄຕິຍຎ຺ຈ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຕທຎ຺ຎເມວ ປຎ຺ຈວິຘພນ຺ຘນາທິຂຸປ຺ປິປາສາທິອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິເຫຐນາທິເຫຕຸກໍ ອປາຍທຸກ຺ຂໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຍິທໍ ສພ຺ພໍ ເຕສໍ ເຕສໍ ສຕ຺ຕານໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນຠວນິສ຺ສິຕໍ ຄຫິຕນ຺ຕິ ອຕີເຕ ອນາຄເຕ ຈ ກາເລ ວຏ຺ຏມູລກທຸກ຺ຂານິ ວິສຸໍ ຄຫິຕານິ. ເຍ ປນ ສຕ຺ຕາ ອາຫາຣູປຊີວິໂນ, ຕຕ຺ຖ ຈ ອຸຏ຺ຐານຜລູປຊີວິໂນ, ເຕສໍ ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓຊີວິຕທຸກ຺ຂໍ ອຏ຺ຐມໍ ສໍເວຄວຕ຺ຖຸ ຄຫິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ສມເຍ ສມ຺ປຫໍສນຕາຕິ ອຍໍ ຠາວນາຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສມ຺ປຫໍສິຕພ຺ພສມເຍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ສໍເວຄຊນນວເສນ ເຈວ ປສາທຸປ຺ປາທນວເສນ ຈ ສມ຺ມເທວ ປຫໍສນາ, ສໍເວຄຊນນປຸພ຺ພກປສາທຸປ຺ປາທເນນ ໂຕສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິໍ ອາຄມ຺ມາຕິ ລີນຸທ຺ຘຈ຺ຈວິຣເຫນ ສມຖວີຖິປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຈ ສມ຺ມາ ອວິສມໍ ສມ຺ມເທວ ຠາວນາປຏິປຕ຺ຕິໍ ອາຄມ຺ມ. ອລີນນ຺ຕິອາທີສຸ ໂກສຊ຺ຊປກ຺ຂິຍານໍ ຘມ຺ມານໍ ອນຘິມຕ຺ຕຕາຍ ອລີນໍ, ອຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິການໍ ອນຘິມຕ຺ຕຕາຍ ອນຸທ຺ຘຕໍ, ປຎ຺ຎາປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸປສມສຸຂາຘິຄເມນ ຈ ອນິຣສ຺ສາທໍ, ຕໂຕ ເອວ ອາຣມ຺ມເຓ ສມປ຺ປວຕ຺ຕໍ ສມຖວີຖິປຏິປນ຺ນໍ. ອລີນານຸທ຺ຘຕາຫິ ວາ ອາຣມ຺ມເຓ ສມປ຺ປວຕ຺ຕໍ, ອນິຣສ຺ສາທຕາຍ ສມຖວີຖິປຏິປນ຺ນໍ. ສມປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ວາ ອລີນໍ ອນຸທ຺ຘຕໍ, ສມຖວີຖິປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອນິຣສ຺ສາທນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ອລີນຕາຍ ປຄ຺ຄເຫ, ອນຸທ຺ຘຕຕາຍ ນິຄ຺ຄເຫ, ອນິຣສ຺ສາທຕາຍ ສມ຺ປຫໍສເນ ນ ພ຺ຍາປາຣໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ສມເຍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນຕາຕິ ອຍໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິຕພ຺ພສມເຍ ຠາວນາຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຄ຺ຄຫນິຄ຺ຄຫສມ຺ປຫໍສເນສຸ ພ຺ຍາວຏຕາສງ຺ຂາຕໍ ປຏິປກ຺ຂໍ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຏິປກ຺ຂວິກ຺ຂມ຺ຠນໂຕ ວິປສ຺ສນາຍ ອຘິຏ຺ຐານຠາວູປຄມນໂຕ ຈ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານມ຺ປິ ສມາຘານກິຈ຺ຈນິປ຺ຜຕ຺ຕິຍາ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສມາຫິຕຠາວສາຘນເມວາຕິ ຕຕ຺ຖ ສມຘຸຣຠາເວນາຫ – ‘‘ອຸປຈາຣໍ ວາ ອປ຺ປນໍ ວາ’’ຕິ. ເອສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ເອສ ສມາຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ.

ອນຸໂຣຘວິໂຣຘປ຺ປຫານວເສນ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຠາໂວ ອຸເປກ຺ຂາສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ກາຣຓໍ ຕສ຺ມິໍ ສຕິ ສິຊ຺ຌນໂຕ, ອສຕິ ຈ ອສິຊ຺ຌນໂຕ, ໂສ ຈ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຠາໂວ ວິສຍວເສນ ທຸວິໂຘຕິ ອາຫ – ‘‘ສຕ຺ຕມຊ຺ຌຕ຺ຕຕາ ສງ຺ຂາຣມຊ຺ຌຕ຺ຕຕາ’’ຕິ. ຕທຸຠເຍນ ຈ ວິຣຸຊ຺ຌນໍ ປສ຺ສທ຺ຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຠາວນາຍ ເອວ ທູຣີກຕນ຺ຕິ ອນຸຣຸຊ຺ຌນສ຺ເສວ ປຫານວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ສຕ຺ຕມຊ຺ຌຕ຺ຕຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ສຕ຺ຕສງ຺ຂາຣເກລາຍນປຸຄ຺ຄລປຣິວຊ຺ຊນຕາ’’ຕິ. ອຸເປກ຺ຂາຍ ຫິ ວິເສສໂຕ ຣາໂຄ ປຏິປກ຺ໂຂ. ຕຖາ ຈາຫ – ‘‘ອຸເປກ຺ຂາ ຣາຄພຫຸລສ຺ສ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ໂຄ’’ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໖໙). ທ຺ວີຫາກາເຣຫີຕິ ກມ຺ມສ຺ສກຕາປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓໍ, ອຕ຺ຕສຸຎ຺ຎຕາປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓນ຺ຕິ, ອິເມຫິ ທ຺ວີຫິ ກາຣເຓຫິ. ທ຺ວີເຫວາຕິ ອວຘາຣຓໍ ສງ຺ຂ຺ຍາສມານຕາທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ສງ຺ຂ຺ຍາ ເອວ ເຫຕ຺ຖ ສມານາ, ນ ສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍໍ ສພ຺ພຖາ ສມານນ຺ຕິ. ອສ຺ສາມິກຠາໂວ ອນຕ຺ຕນິຍຕາ. ສຕິ ຫິ ອຕ຺ຕນິ ຕສ຺ສ ກິຎ຺ຈນຠາເວນ ຈີວຣໍ ອຎ຺ຎໍ ວາ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຕນິຍໍ ນາມ ສິຍາ, ໂສ ປນ ໂກຈິ ນຕ຺ເຖວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອນທ຺ຘນິຍນ຺ຕິ ນ ອທ຺ຘານກ຺ຂມໍ, ນ ຈິຣຏ຺ຐາຍີ ອິຕ຺ຕຣໍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕາວກາລິກນ຺ຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ.

ມມາຍຕີຕິ ມມຕ຺ຕໍ ກໂຣຕິ, ມມາຕິ ຕຓ຺ຫາຍ ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຘນາຍນ຺ຕາຕິ ຘນໍ ທພ຺ພໍ ກໂຣນ຺ຕາ.

໔໑໙. ສມ຺ມາທສ຺ສນລກ຺ຂຓາຕິ ສມ຺ມາ ອວິປຣີຕໍ ອນິຈ຺ຈາທິວເສນ ທສ຺ສນສຠາວາ. ສມ຺ມາອຠິນິໂຣປນລກ຺ຂໂຓຕິ ສມ຺ມເທວ ອາຣມ຺ມເຓ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຠິນິໂຣປນສຠາໂວ. ຈຕຸຣງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕາ ວາຈາ ຊນໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ຕພ຺ພິປກ຺ຂວິຣຕິສຠາວາ ສມ຺ມາວາຈາ ເຠທກຣມິຈ຺ຉາວາຈາປຫາເນນ ຊເນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕ ຈ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນກິຈ຺ຈວຕີ ໂຫຕີຕິ ‘‘ປຣິຄ຺ຄຫລກ຺ຂຓາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ວິສໍວາທນາທິກິຈ຺ຈຕາຍ ຫິ ລູຂານໍ ອປຣິຄ຺ຄາຫການໍ ມຸສາວາທາທີນໍ ປຏິປກ຺ຂຠູຕາ ສິນິທ຺ຘຠາເວນ ປຣິຄ຺ຄຫຓສຠາວາ ສມ຺ມາຊປ຺ປນກິຈ຺ຈາ ສມ຺ມາວາຈາ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍສຸຠາສິຕສມ຺ປຏິຄ຺ຄາຫເກ ຊເນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ຈ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕີ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ປຣິຄ຺ຄຫລກ຺ຂຓາ. ຍຖາ ຈີວຣກມ຺ມາທິປ຺ປໂຍຄສງ຺ຂາໂຕ ກມ຺ມນ຺ໂຕ ກາຕພ຺ພໍ ຈີວຣຣຊນາທິກໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ ນິປ຺ຜາເທຕິ, ຕໍຕໍກິຣິຍານິປ຺ຜາທໂກ ວາ ເຈຕນາສງ຺ຂາໂຕ ກມ຺ມນ຺ໂຕ ຫຕ຺ຖຈລນາທິກໍ ກິຣິຍໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ, ເອວໍ ສາວຊ຺ຊກຕ຺ຕພ຺ພກິຣິຍາສມຸຏ຺ຐາປກມິຈ຺ຉາກມ຺ມນ຺ຕປ຺ປຫາເນນ ສມ຺ມາກມ຺ມນ຺ໂຕ ນິຣວຊ຺ຊສ຺ສ ກຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ນິຣວຊ຺ຊາກາເຣນ ສມຸຏ຺ຐາປນກິຈ຺ຈວາ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ສມ຺ມາສມຸຏ຺ຐາປນລກ຺ຂໂຓ’’ຕິ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ວາ ອຸກ຺ຂິປນໍ ສມຸຏ຺ຐາປນໍ ກາຍິກກິຣິຍາຍ ຠາຣຸກ຺ຂິປນໍ ວິຍ. ສມ຺ມາໂວທາປນລກ຺ຂໂຓຕິ ຊີວມານສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ວາ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍວຸຕ຺ຕິຍາ, ອາຊີວສ຺ເສວ ວາ ສມ຺ມເທວ ໂສຘນໍ ໂວທາປນໍ ລກ຺ຂຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ສມ຺ມາໂວທາປນລກ຺ຂໂຓ. ອຖ ວາ ກາຍວາຈານໍ ຂນ຺ຘສນ຺ຕານສ຺ສ ຈ ສໍກິເລສຠູຕມິຈ຺ຉາອາຊີວປ຺ປຫາເນນ ສມ຺ມາອາຊີໂວ ‘‘ໂວທາປນລກ຺ຂໂຓ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ສມ຺ມາວາຍາມສຕິສມາຘີສຸ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ.

ປຎ຺ຎາຍ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຠາວໂຕ ສພ຺ເພປິ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ຕສ຺ສາ ປຏິປກ຺ຂາວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຎ຺ເຎຫິປິ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈນີກກິເລເສຫິ ສທ຺ຘິ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈນີກກິເລສາ ທິຏ຺ເຐກຏ຺ຐາ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ປຎ຺ຎາຍ ອຸຊຸປຈ຺ຈນີກຠາວໂຕ. ປສ຺ສຕີຕິ ປສ຺ສນ຺ຕີ ວິຍ ໂຫຕິ ວິພນ຺ຘາຠາວໂຕ. ເຕນາຫ – ‘‘ຕປ຺ປຏິຈ຺ຉາທກ…ເປ… ອສມ຺ໂມຫໂຕ’’ຕິ. ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປາທີນໍ ມິຈ຺ຉາສງ຺ກປ຺ປາທໂຍ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກາຕິ ອາຫ – ‘‘ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປາທໂຍ…ເປ… ປຊຫນ຺ຕີ’’ຕິ. ຕເຖວາຕິ ອິມິນາ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈນີກກິເລເສຫິ ສທ຺ຘິນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ອນຸກຑ຺ຒຕິ. ວິເສສໂຕຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ວຸຕ຺ຕກິຈ຺ຈໂຕ ວິເສເສນ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອເຕສຸ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປາທີສຸ.

ເອສາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ນາມາຕິ ໂລກິຍໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣຎ຺ຈ ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາ ວທຕິ ມິສ຺ສກຕາຠາວໂຕ. ເຕນາຫ – ‘‘ປຸພ຺ພຠາເຄ’’ຕິອາທິ. ເອກາຣມ຺ມຓາ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓຕ຺ຕາ. ກິຈ຺ຈໂຕຕິ ປຸພ຺ພຠາເຄ ທຸກ຺ຂາທີຫິ ຎາເຓຫິ ກາຕພ຺ພກິຈ຺ຈສ຺ສ ອິຘ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິໂຕ, ອິມສ຺ເສວ ວາ ຎາຓສ຺ສ ທຸກ຺ຂາທິປ຺ປກາສນກິຈ຺ຈໂຕ. ຈຕ຺ຕາຣິ ນາມານິ ລຠຕິ ທຸກ຺ຂປຣິຎ຺ຎາທິຈຕຸກິຈ຺ຈສາຘນໂຕ. ຕີຓິ ນາມານິ ລຠຕິ ກາມສງ຺ກປ຺ປາທິປ຺ປຫານກິຈ຺ຈນິປ຺ຜຕ຺ຕິໂຕ. ສິກ຺ຂາປທວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໗໐໓ ອາທໂຍ) ‘‘ວິຣຕິເຈຕນາ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຈ ຘມ຺ມາ ສິກ຺ຂາປທານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕານິ, ຕຕ຺ຖ ປຘານານໍ ວິຣຕິເຈຕນານໍ ວເສນ ‘‘ວິຣຕິໂຍປິ ໂຫນ຺ຕິ ເຈຕນາທໂຍປີ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ສມ຺ມາ ວທຕິ ເອຕາຍາ’’ຕິອາທິນາ ອຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ ສມ຺ມາວາຈາທໂຍ ຕໂຍ ວິຣຕິໂຍປິ ໂຫນ຺ຕິ ເຈຕນາທໂຍປິ. ມຸສາວາທາທີຫິ ວິຣມຓກາເລ ວິຣຕິໂຍ, ສຸຠາສິຕາທິວາຈາຠາສນາທິກາເລ ເຈຕນາທໂຍ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ປນ ວິຣຕິໂຍວ ມຄ຺ຄລກ຺ຂຓປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ. ນ ຫິ ເຈຕນາ ນິຍ຺ຍານສຠາວາ. ອຖ ວາ ເອກສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ທຸກ຺ຂາທິຎາຓຕາ ວິຍ ເອກາຍ ວິຣຕິຍາ ມຸສາວາທາທິວິຣຕິຠາໂວ ວິຍ ຈ ເອກາຍ ເຈຕນາຍ ສມ຺ມາວາຈາທິກິຈ຺ຈຕ຺ຕຍສາຘນສຠາວາ ສມ຺ມາວາຈາທິຠາວາສິທ຺ຘິໂຕ ‘‘ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ວິຣຕິໂຍວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຈຕ຺ຕາຣິ ນາມານິ ລຠຕີຕິ ຈຕຸສມ຺ມປ຺ປຘານຈຕຸສຕິປຏ຺ຐານວເສນ ລຠຕິ. ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ປຸພ຺ພຠາເຄປິ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓປິ ສມ຺ມາສມາຘິ ເອວາຕິ ຍທິປິ ສມາຘິອຸປກາຣການໍ ອຠິນິໂຣປນານຸມຊ຺ຊນສມ຺ປິຍາຍນພ຺ຣູຫນສນ຺ຕສຸຂານໍ ວິຕກ຺ກາທີນໍ ວເສນ ຈຕູຫິ ຌາເນຫິ ສມ຺ມາສມາຘິ ວິຠຕ຺ໂຕ, ຕຖາປິ ວາຍາໂມ ວິຍ ອນຸປ຺ປນ຺ນາກຸສລານຸປ຺ປາທນາທິຈຕຸວາຍາມກິຈ຺ຈໍ, ສຕິ ວິຍ ຈ ອສຸຠາສຸຂານິຈ຺ຈານຕ຺ເຕສຸ ກາຍາທີສຸ ສຸຠາທິສຎ຺ຎາປຫານລກ຺ຂຓໍ ຈຕຸສຕິກິຈ຺ຈໍ, ເອໂກ ສມາຘິ ຈຕຸຊ຺ຌານສມາຘິກິຈ຺ຈໍ ນ ສາເຘຕີຕິ ປຸພ຺ພຠາເຄປິ ປຐມຊ຺ຌານສມາຘິ, ປຐມຊ຺ຌານສມາຘິ ເອວ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓປິ, ຕຖາ ປຸພ຺ພຠາເຄປິ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສມາຘິ, ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສມາຘິ ເອວ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓປີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ກິໍ ປນາຍໍ ມຄ຺ຄຘມ຺ມານໍ ເທສນານຸກ຺ກໂມ, ເກວລໍ ວາຈາຍ ກມວຕ຺ຕິນິຠາວໂຕ, ອຸທາຫຸ ກຎ຺ຈິ ວິເສສໍ ອຸປາທາຍາ’’ຕິ ວິຈາຣຓາຍໍ ກຎ຺ຈິ ວິເສສໍ ອຸປາທາຍາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ອິເມສູ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຠາວນານຸຠາວາ ຫິຕຜລາຍ ສາຕິສຍໍ ຕິກ຺ຂວິສທຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຈ຺ຉຣິຍພ຺ຠຸຕສມຕ຺ຖຕາໂຍເຄນ ສພ຺ພໂສ ປຏິປກ຺ຂວິຘມເນນ ຍາຖາວໂຕ ຘມ຺ມສຠາວໂພຘເນນ ຈ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ພຫຸກາຣຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕນາຫ – ‘‘ອຍໍ ຫີ’’ຕິອາທິ.

ຕສ຺ສາຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ. ພຫຸກາໂຣຕິ ຘມ຺ມສມ຺ປຏິເວເຘ ພຫູປກາໂຣ. ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ອຸປມາຫິ ວິຠາເວຕຸໍ, ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ວຈີເຠທສ຺ສ ກາຣໂກ ວິຕກ຺ໂກ ສາວຊ຺ຊານວຊ຺ຊວຈີເຠທນິວຕ຺ຕນປ຺ປວຕ຺ຕນາກາຣາຍ ສມ຺ມາວາຈາຍປິ ອຸປກາຣໂກ ເອວາຕິ ອາຫ – ‘‘ສ຺ວາຍໍ…ເປ… ສມ຺ມາວາຈາຍປິ ອຸປກາຣໂກ’’ຕິ. ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ ຫິ ສຈ຺ຈວາຈາຍ ວິຣຕິວາຈາຍປິ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ ມິຈ຺ຉາສງ຺ກປ຺ປຕເທກຏ຺ຐກິເລສປ຺ປຫານໂຕ.

ສໍວິທຫິຕ຺ວາຕິອາທີສຸ ສມ຺ມາ ວິທຫນໍ ກມ຺ມນ຺ຕປ຺ປໂຍຊນຎ຺ຈ ເອກນ຺ຕານວຊ຺ຊວຈີກາຍກມ຺ມວເສນ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວິຣຕິວາຈາວເສນ ສໍວິທຫນໍ ວິຣຕິກມ຺ມນ຺ຕສ຺ເສວ ປໂຍຊນຎ຺ຈ ນິທສ຺ສິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວໍ ຫິສ຺ສ ສມ຺ມາວາຈາຍ ສມ຺ມາກມ຺ມນ຺ຕສ຺ສາປິ ພຫຸກາຣຕາ ໂຊຕິຕາ ສິຍາ. ວຈີເຠທນິຍາມິກາ ຫິ ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕວິຣຕິ ກາຍິກກິຣິຍນິຍາມິກາຍ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕວິຣຕິຍາ ອຸປກາຣິກາ. ຕຖາ ຫິ ວິສໍວາທນາທິມິຈ຺ຉາວາຈໂຕ ອວິຣໂຕ ມິຈ຺ຉາກມ຺ມນ຺ຕໂຕປິ ນ ວິຣມເຕວ. ຍຖາຫ – ‘‘ເອກໍ ຘມ຺ມໍ ອຕີຕສ຺ສ…ເປ… ນຕ຺ຖິ ປາປໍ ອກາຣິຍ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ອວິສໍວາທນາທິສມ຺ມາວາຈາຍ ຐິໂຕ ສມ຺ມາກມ຺ມນ຺ຕມ຺ປິ ປູເຣຕິເຍວາຕິ ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕວິຣຕິ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕວິຣຕິຍາ ອຸປກາຣິກາ.

ຍສ຺ມາ ອາຊີວປາຣິສຸທ຺ຘິ ນາມ ທຸສ຺ສີລ຺ຍປ຺ປຫານປຸພ຺ພິກາ, ຕສ຺ມາ ສມ຺ມາວາຈາກມ຺ມນ຺ຕານນ຺ຕຣໍ ສມ຺ມາອາຊີໂວ ເທສິໂຕຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ປຣິສຸທ຺ຘສີລາຊີວິກາມຕ຺ເຕນ. ອິທໍ ວີຣິຍນ຺ຕິ ຈຕຸສມ຺ມປ຺ປຘານວີຣິຍໍ.

ວີຣິຍາຣມ຺ໂຠປິ ສມ຺ມາສຕິປຣິຄ຺ຄຫິໂຕ ເອວ ນິພ຺ພານາວໂຫ, ນ ເກວໂລຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ຕໂຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສູປຏ຺ຐິຕາຕິ ພຫິທ຺ຘາວິກ຺ເຂປໍ ປຫາຍ ສຸຏ຺ຐຸ ອຸປຏ຺ຐິຕາ ກາຕພ຺ພາ. ສມາຘິສ຺ສ ອຸປກາຣຘມ຺ມາ ນາມ ຍຖາວຸຕ຺ຕວຕ຺ຖຸວິສທກິຣິຍາທໂຍ. ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ອນຸປກາຣຘມ຺ມາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຄຕິໂຍຕິ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິໂຍ. ສມນ຺ເວສິຕ຺ວາຕິ ສມ຺ມາ ປຣິເຍສິຕ຺ວາ.

໔໒໗. ຍຖາ ອິຕ຺ຖີສຸ ກຖາ ປວຕ຺ຕາ ອຘິຕ຺ຖີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ອຕ຺ຕານໍ ອຘິກິຈ຺ຈ ປວຕ຺ຕາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ. ‘‘ເອວໍ ປວຕ຺ຕມານາ ມຍໍ ‘ອຕ຺ຕາ’ຕິ ຄຫຓໍ ຄມິສ຺ສາມາ’’ຕິ ອິມິນາ ວິຍ ອຘິປ຺ປາເຍນ ອຕ຺ຕານໍ ອຘິກິຈ຺ຈ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປວຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ນາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມິໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຣູເປ, ອຕ຺ຕໂນ ເກສາທິວຕ຺ຖຸເກ ກສິຓຣູເປຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິກມ຺ມວເສນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍຣູປສຎ຺ຎີຕິ ປຣິກມ຺ມກຣຓວເສນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ຣູປສຎ຺ຎີ, ນ ອປ຺ປນາວເສນ. ນ ຫິ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓາ ອປ຺ປນາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕວິສຍາ ສມ຺ຠວຕິ. ຕໍ ປນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ປຣິກມ຺ມວເສນ ລທ຺ຘໍ ກສິຓນິມິຕ຺ຕໍ ອວິສຸທ຺ຘເມວ ໂຫຕິ, ນ ພຫິທ຺ຘາ ປຣິກມ຺ມວເສນ ລທ຺ຘໍ ວິຍ ວິສຸທ຺ຘໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ຕໍ ປນາ’’ຕິອາທິ.

ຍສ຺ເສວໍ ປຣິກມ຺ມໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ຍສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ປຣິກມ຺ມໍ ຊາຕໍ. ນິມິຕ຺ຕໍ ປນ ພຫິທ຺ຘາຕິ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕໍ ສສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ນໍ ນ ໂຫຕີຕິ ພຫິທ຺ຘາ. ປຣິຕ຺ຕານີຕິ ຍຖາລທ຺ຘານິ ສຸປ຺ປສຣາວມຕ຺ຕານິ. ເຕນາຫ – ‘‘ອວຑ຺ຒິຕານີ’’ຕິ. ປຣິຕ຺ຕວເສເນວາຕິ ວຓ຺ຓວເສນ ອາໂຠເຄ ວິຊ຺ຊມາເນປິ ປຣິຕ຺ຕວເສເນວ ອິທໍ ອຠິຠາຍຕນໍ ວຸຕ຺ຕໍ ປຣິຕ຺ຕຕາ ເຫຕ຺ຖ ອຠິຠວນສ຺ສ ກາຣຓໍ. ວຓ຺ຓາໂຠເຄ ສຕິປິ ອສຕິປິ ອຠິຠວຕີຕິ ອຠິຠຸ, ປຣິກມ຺ມໍ, ຎາຓໍ ວາ. ອຠິຠຸ ອາຍຕນໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ອຠິຠາຍຕນໍ, ຌານໍ. ອຠິຠວິຕພ຺ພໍ ວາ ອາຣມ຺ມຓສງ຺ຂາຕໍ ອາຍຕນໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ອຠິຠາຍຕນໍ. ອຖ ວາ ອາຣມ຺ມຓາຠິຠວນໂຕ ອຠິຠຸ ຈ ຕໍ ອາຍຕນຎ຺ຈ ໂຍຄິໂນ ສຸຂວິເສສານໍ ອຘິຏ຺ຐານຠາວໂຕ ມນາຍຕນຘມ຺ມາຍຕນຠາວໂຕ ຈາຕິ ສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຊ຺ຌານໍ ອຠິຠາຍຕນໍ. ອຠິຠາຍຕນຠາວນາ ນາມ ຕິກ຺ຂປຎ຺ຎສ຺ເສວ ສມ຺ຠວຕິ, ນ ອິຕຣສ຺ສາຕິ ອາຫ – ‘‘ຎາຓຸຕ຺ຕຣິໂກ ປຸຄ຺ຄໂລ’’ຕິ. ອຠິຠວິຕ຺ວາ ສມາປຊ຺ຊຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິຠວນໍ ສມາປຊ຺ຊນຎ຺ຈ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານາຘິຄມນສມນນ຺ຕຣເມວ ອປ຺ປນາຌານຸປ຺ປາທນນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ສຫ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທເນເວຕ຺ຖ ອປ຺ປນໍ ປາເປຕີ’’ຕິ. ສຫ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທນາຕິ ຈ ອປ຺ປນາປຣິວາສາຠາວສ຺ສ ລກ຺ຂຓວຈນເມຕໍ. ໂຍ ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ໂຎຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໂຕປິ ຎາຓຸຕ຺ຕຣສ຺ເສວ ອຠິຠາຍຕນຠາວນາ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ນິມິຕ຺ເຕ. ອປ຺ປນໍ ປາເປຕີຕິ ຠາວນາອປ຺ປນໍ ເນຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ເກຈິ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ເນ ອຸປຈາຣຊ຺ຌາເນ ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ເຍ ເຫຏ຺ຐິມນ຺ເຕນ ທ຺ເວ ຕໂຍ ຊວນວາຣາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເຕ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານປກ຺ຂິກາ ເອວ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ຠວງ຺ຄປຣິວາເສນ ອຸປຈາຣເສວນາຍ ຈ ວິນາ ອປ຺ປນາ ໂຫຕິ, ສຫ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທເນວ ອປ຺ປນໍ ປາເປຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ເຕສໍ ມຕິມຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ປາຣິວາສິກປຣິກມ຺ເມນ ອປ຺ປນາວາໂຣ ອິຈ຺ຉິໂຕ, ນາປິ ມຫຄ຺ຄຕປ຺ປມາຓຊ຺ຌາເນສຸ ວິຍ ອຸປຈາຣຊ຺ຌາເນ ເອກນ຺ຕໂຕ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ. ຕສ຺ມາ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານາຘິຄມໂຕ ປຣໍ ກຕິປຍຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕາວສາເນ ອປ຺ປນໍ ປາປຸຓນ຺ໂຕ ‘‘ສຫ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທເນເວຕ຺ຖ ອປ຺ປນໍ ປາເປຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ສຫ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທນາຕິ ຈ ອຘິປ຺ປາຍິກມິທໍ ວຈນໍ, ນ ນີຕຕ຺ຖໍ, ຕຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນ ອນ຺ໂຕສມາປຕ຺ຕິຍໍ ຕທາ ຕຖາຣູປສ຺ສ ອາໂຠຄສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ. ສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ອາໂຠໂຄ ປຸພ຺ພຠາຄຠາວນາວເສນ ຌານກ຺ຂເຓ ປວຕ຺ຕໍ ອຠິຠວນາກາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຠິຘມ຺ມຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ອິມິນາສ຺ສ ປຸພ຺ພາໂຠໂຄ ກຖິໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນ຺ໂຕສມາປຕ຺ຕິຍໍ ຕທາ ຕຖາ ອາໂຠຄາຠາເວ ກສ຺ມາ ຌານສຎ຺ຎາຍປີຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ອຠິຠວສຎ຺ຎາ ຫິສ຺ສ ອນ຺ໂຕສມາປຕ຺ຕິຍມ຺ປິ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ.

ວຑ຺ຒິຕປ຺ປມາຓານີຕິ ວິປຸລປ຺ປມາຓານີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ນ ເອກງ຺ຄຸລທ຺ວງ຺ຄຸລາທິວຑ຺ຒິໍ ປາປິຕານິ ຕຖາ ວຑ຺ຒນສ຺ເສເວຕ຺ຖ ອສມ຺ຠວໂຕ. ເຕນາຫ – ‘‘ມຫນ຺ຕານີ’’ຕິ. ຠຕ຺ຕວຑ຺ຒິຕກນ຺ຕິ ຠຸຎ຺ຊນຠາຊເນ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ທິນ຺ນໍ ຠຕ຺ຕໍ, ເອກາສເນ ປຸຣິເສນ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພຠຕ຺ຕໂຕ ອຸປຑ຺ຒຠຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຣູເປ ສຎ຺ຎາ ຣູປສຎ຺ຎາ, ສາ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຣູປສຎ຺ຎີ, ນ ຣູປສຎ຺ຎີ ອຣູປສຎ຺ຎີ. ສຎ຺ຎາສີເສນ ຌານໍ ວທຕິ. ຣູປສຎ຺ຎາຍ ອນຸປ຺ປາທນເມເວຕ຺ຖ ອລາຠິຕາ. ພຫິທ຺ຘາວ ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ພຫິທ຺ຘາວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍເຍວ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ –

‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ຣູປສຎ຺ຎີ ພຫິທ຺ຘາ ຣູປານິ ປສ຺ສຕິ ປຣິຕ຺ຕານິ ສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓານິ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ຣູປສຎ຺ຎີ ພຫິທ຺ຘາ ຣູປານິ ປສ຺ສຕິ ອປ຺ປມາຓານິ ສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓານິ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຣູປສຎ຺ຎີ ພຫິທ຺ຘາ ຣູປານິ ປສ຺ສຕິ ປຣິຕ຺ຕານິ ສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓານິ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຣູປສຎ຺ຎີ ພຫິທ຺ຘາ ຣູປານິ ປສ຺ສຕິ ອປ຺ປມາຓານິ ສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓານີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໓໘, ໓໕໘; ອ. ນິ. ໘.໖໕; ໑໐.໒໙) –

ເອວມິຘ ຈຕ຺ຕາຣິ ອຠິຠາຍຕນານິ ອາຄຕານິ. ອຠິຘມ຺ເມ (ຘ. ສ. ໒໔໔-໒໔໕) ປນ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຣູປສຎ຺ຎີ ພຫິທ຺ຘາ ຣູປານິ ປສ຺ສຕິ ປຣິຕ຺ຕານິ ສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓານິ, ອປ຺ປມາຓານິ ສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓານີ’’ຕິ ເອວມາຄຕານິ. ຕຕ຺ຖ ຈ ກາຣຓໍ ອຠິຘມ຺ມຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕເມວ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐສາລິນິຍໍ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໒໐໔) –

‘‘ກສ຺ມາ ປນ ຍຖາ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ຣູປສຎ຺ຎີ ເອໂກ ພຫິທ຺ຘາ ຣູປານິ ປສ຺ສຕິ ປຣິຕ຺ຕານີ’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ອວຕ຺ວາ ອິຘ ຈຕູສຸປິ ອຠິຠາຍຕເນສຸ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຣູປສຎ຺ຎິຕາວ ວຸຕ຺ຕາຕິ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕຣູປານໍ ອນຠິຠວນີຍໂຕ. ຕຕ຺ຖ ວາ ຫິ ອິຘ ວາ ພຫິທ຺ຘາ ຣູປາເນວ ອຠິຠວິຕພ຺ພານິ, ຕສ຺ມາ ຕານິ ນິຍມໂຕ ວຕ຺ຕພ຺ພານີ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຣາປິ ອິຘປິ ວຸຕ຺ຕານິ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ຣູປສຎ຺ຎີ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຣູປສຎ຺ຎີຕິ ອິທໍ ປນ ສຕ຺ຖຸ ເທສນາວິລາສມຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ອິຘ ວຓ຺ຓາໂຠຄຣຫິຕານິ ສຫິຕານິ ຈ ສພ຺ພານິ ປຣິຕ຺ຕານິ ສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓານິ ອຠິຠຸຍ຺ຍາຕິ. ປຣິຍາຍກຖາ ຫິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາຕິ. ອຠິຘມ຺ເມ ປນ ນິປ຺ປຣິຍາຍເທສນຕ຺ຕາ ວຓ຺ຓາໂຠຄຣຫິຕານິ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕານິ, ຕຖາ ສຫິຕານິ. ອຕ຺ຖິ ຫິ ອຸຠຍຕ຺ຖ ອຠິຠວນວິເສໂສຕິ. ຕຖາ ອິຘ ປຣິຍາຍເທສນຕ຺ຕາ ວິໂມກ຺ຂານມ຺ປິ ອຠິຠວນປຣິຍາໂຍ ອຕ຺ຖີຕິ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ຣູປສຎ຺ຎີ’’ຕິອາທິນາ ປຐມທຸຕິຍອຠິຠາຍຕເນສຸ ປຐມວິໂມກ຺ໂຂ, ຕຕິຍຈຕຸຕ຺ຖອຠິຠາຍຕເນສຸ ທຸຕິຍວິໂມກ຺ໂຂ, ວຓ຺ຓາຠິຠາຍຕເນສຸ ຕຕິຍວິໂມກ຺ໂຂ ຈ ອຠິຠວນປຕ຺ຕິໂຕ ສງ຺ຄຫິໂຕ. ອຠິຘມ຺ເມ ປນ ນິປ຺ປຣິຍາຍເທສນຕ຺ຕາ ວິໂມກ຺ຂາຠິຠາຍຕນານິ ອສງ຺ກຣໂຕ ເທເສຕຸໍ ວິໂມກ຺ເຂ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອຠິຠາຍຕນານິ ກຖິຕານິ. ສພ຺ພານິ ຈ ວິໂມກ຺ຂກິຈ຺ຈານິ ຌານານິ ວິໂມກ຺ຂເທສນາຍໍ ວຸຕ຺ຕານິ. ຕເທຕໍ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ຣູປສຎ຺ຎີ’’ຕິ ອາຄຕສ຺ສ ອຠິຠາຍຕນທ຺ວຍສ຺ສ ອຠິຘມ຺ເມ ອຠິຠາຍຕເນສຸ ອວຈນໂຕ ‘‘ຣູປີ ຣູປານິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທີນຎ຺ຈ ສພ຺ພວິໂມກ຺ຂກິຈ຺ຈສາຘາຣຓວຈນຠາວໂຕ ວວຕ຺ຖານໍ ກຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ.

ອຊ຺ຌຕ຺ຕຣູປານໍ ອນຠິຠວນີຍໂຕຕິ ອິທໍ ອຠິຘມ຺ເມ ກຕ຺ຖຈິປິ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕຣູປານິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ພຫິທ຺ຘາ ຣູປານິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ, ຕສ຺ສ ກາຣຓວຈນໍ. ເຕນ ຍໍ ອຎ຺ຎເຫຕຸກໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ‘‘ພຫິທ຺ຘາ ຣູປານິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຈນໍ, ຕໍ ເຕນ ເຫຕຸນາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍໍ ປນ ເທສນາວິລາສເຫຕຸກໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຣູປສຎ຺ຎິຕາຍ ເອວ ອຠິຘມ຺ເມ ວຈນໍ, ນ ຕສ຺ສ ອຎ຺ຎໍ ກາຣຓໍ ມຄ຺ຄິຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕຣູປານໍ ອນຠິຠວນີຍຕາ ຈ ເຕສໍ ພຫິທ຺ຘາຣູປານໍ ວິຍ ອວິຠູຕຕ຺ຕາ. ເທສນາວິລາໂສ ຈ ຍຖາວຸຕ຺ຕວວຕ຺ຖານວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍວເສນ ວິຊ຺ຊມານປຣິຍາຍກຖນຠາວໂຕ. ເທສນາວິລາໂສ ຫິ ນາມ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍານຸຣູປໍ ວິຊ຺ຊມານສ຺ສ ຈ ປຣິຍາຍສ຺ສ ວິຠາວນໍ, ນ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອິຘ ປຣິຍາຍເທສນຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ວວຕ຺ຖານໍ ເທສນາວິລາສນິພນ຺ຘນນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓານີຕິ ເອເຕເນວ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ນ ນີລາທິອຠິຠາຍຕນານິ ວຕ຺ຕພ຺ພານີຕິ ເຈ? ນ ນີລາທີສຸ ກຕາຘິກາຣານໍ ນີລາທິຠາວສ຺ເສວ ອຠິຠວນກາຣຓຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ເຕສໍ ປຣິສຸທ຺ຘາປຣິສຸທ຺ຘວຓ຺ຓານໍ ປຣິຕ຺ຕຕາ ອປ຺ປມາຓຕາ ວາ ອຠິຠວນກາຣຓໍ, ອຖ ໂຂ ນີລາທິຠາໂວ ເອວາຕິ. ເອເຕສຸ ຈ ປຣິຕ຺ຕາທິກສິຓຣູເປສຸ ຍໍຍໍຈຣິຕສ຺ສ ອິມານິ ອຠິຠາຍຕນານິ ອິຊ຺ຌນ຺ຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ອິເມສຸ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສພ຺ພສງ຺ຄາຫິກວເສນາຕິ ນີລວຓ຺ຓນີລນິທສ຺ສນນີລນິຠາສານໍ ສາຘາຣຓວເສນ. ວຓ຺ຓວເສນາຕິ ສຠາວວຓ຺ຓວເສນ. ນິທສ຺ສນວເສນາຕິ ປສ຺ສິຕພ຺ພຕາວເສນ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາ ຄເຫຕພ຺ພຕາວເສນ. ໂອຠາສວເສນາຕິ ສປ຺ປຠາສຕາຍ ອວຠາສນວເສນ. ວຓ຺ຓຘາຕຸຍາ ວາຕິ ອຎ຺ຊນຣຊຕວຕ຺ຖາທິວຓ຺ຓຘາຕຸຍາ. ໂລກິຍາເນວ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານຠາວໂຕ.

໔໓໕. ຣູປີຕິ ເອຕ຺ຖ ເຍນາຍໍ ສສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ເນນ ຣູເປນ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ຕໍ ຍສ຺ສ ຌານສ຺ສ ເຫຕຸຠາເວນ ວິສິຏ຺ຐຣູປໍ ໂຫຕິ. ເຍນ ວິສິຏ຺ເຐນ ຣູປີຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ຕເທວ ສສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ນຣູປນິມິຕ຺ຕໍ ຌານໍ. ອິຘ ປນ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ຣູປິຠາວສາຘກນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ເກສາທີສູ’’ຕິອາທິ. ຣູປຊ຺ຌານໍ ຣູປນ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຣູປູປປຕ຺ຕິຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑໖໐-໑໖໑, ໑໘໕-໑໙໐ ອາທໂຍ, ໒໔໔-໒໔໕ ອາທໂຍ; ວິຠ. ໖໒໕) ວິຍ.

ສຸຠນ຺ຕ຺ເວວ ອຘິມຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕີຕິ ອຍໍ ຕຕິຍວິໂມກ຺ໂຂ. ອິຘ ສຸປຣິສຸທ຺ຘນີລາທິວຓ຺ຓກສິຓຊ຺ຌານວເສນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ປຏິສມ຺ຠິທາປາຬິຍໍ ຕສ຺ສ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຊ຺ຌານວເສນ ອາຄຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ ປນາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ອິຘ ປນ ອຸປຣິປາຬິຍໍເຍວ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣານໍ ອາຄຕຕ຺ຕາ ຕໍ ນຍໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປຣິສຸທ຺ຘນີລາທິວຓ຺ຓກສິຓວເສເນວ ສຸຠວິໂມກ຺ໂຂ ອນຸຎ຺ຎາໂຕ.

໔໔໓. ປຣິກມ຺ມປຖວິຍາປີຕິ ອກຕາຍ ວາ ກຕາຍ ວາ ທຬ຺ຫມຓ຺ຑລາທິສງ຺ຂາຕປຣິກມ຺ມປຖວິຍາປິ. ອຸຄ຺ຄຫນິມິຕ຺ຕາທີນໍ ປຖວີກສິຓນ຺ຕິ ນາມໍ ນິສ຺ສິເຕ ນິສ຺ສຍໂວຫາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ຍຖາ ‘‘ມຎ຺ຈາ ອຸກ຺ກຸຏ຺ຐິໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ.

ສີລານີຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣາທີນິ ຈຕ຺ຕາຣິ ສີລານິ. ໂສເຘຕ຺ວາຕິ ອນາປຊ຺ຊເນນ ອາປນ຺ນວຸຏ຺ຐາປເນນ ກິເລເສຫິ ອປ຺ປຏິປີຬເນນ ຈ ວິໂສເຘຕ຺ວາ. ຕິວິຘຎ຺ຫິ ສີລສ຺ສ ວິໂສຘນໍ ນາມ – ອນາປຊ຺ຊນໍ ອາປນ຺ນວຸຏ຺ຐາປນໍ ກິເລເສຫິ ຈ ອປ຺ປຏິປີຬນນ຺ຕິ. ກມ຺ມຏ຺ຐານຠາວນໍ ປຣິພຸນ຺ເຘຕິ ອຸປໂຣເຘຕິ ປວຕ຺ຕິຕຸໍ ນ ເທຕີຕິ ປລິໂພໂຘ ຣກາຣສ຺ສ ລກາຣໍ ກຕ຺ວາ, ປຣິພນ຺ໂຘຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ສມາປນ຺ເນນ ສງ຺ຄາຫເຓນ ວາ ອຸປຣຸນ຺ຘິຕ຺ວາ, ອປລິໂພຘໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາຕິ –

‘‘ປິໂຍ ຄຣຸ ຠາວນີໂຍ, ວຕ຺ຕາ ຈ ວຈນກ຺ຂໂມ;

ຄມ຺ຠີຣຎ຺ຈ ກຖໍ ກຕ຺ຕາ, ໂນ ຈຏ຺ຐາເນ ນິໂຍຊໂກ’’ຕິ. (ອ. ນິ. ໗.໓໗) –

ເອວມາທິຄຸຓສມນ຺ນາຄຕໍ ເອກນ຺ຕຫິເຕສິໍ ວຸທ຺ຘິປກ຺ເຂ ຐິຕໍ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ.

ອນນຸຣູປໍ ວິຫາຣນ຺ຕິ ອຏ຺ຐາຣສນ຺ນໍ ໂທສານໍ ອຎ຺ຎຕເຣນ ສມນ຺ນາຄຕໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ອຏ຺ຐກຖາສຸ –

‘‘ມຫາວາສໍ ນວາວາສໍ, ຊຣາວາສຎ຺ຈ ປນ຺ຖນິໍ;

ໂສຓ຺ຑິໍ ປຓ຺ຓຎ຺ຈ ປຸປ຺ຜຎ຺ຈ, ຜລໍ ປຕ຺ຖິຕເມວ ຈ.

‘‘ນຄຣໍ ທາຣຸນາ ເຂຕ຺ຕໍ, ວິສຠາເຄນ ປຏ຺ຏນໍ;

ປຈ຺ຈນ຺ຕສີມາ ສປ຺ປາຍໍ, ຍຕ຺ຖ ມິຕ຺ໂຕ ນ ລພ຺ຠຕິ.

‘‘ອຏ຺ຐາຣເສຕານິ ຐານານິ, ອິຕິ ວິຎ຺ຎາຍ ປຓ຺ຑິໂຕ;

ອາຣກາ ປຣິວຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ມຄ຺ຄໍ ສປ຺ປຏິຠຍໍ ຍຖາ’’ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໕໒);

ອນຸຣູເປຕິ ໂຄຈຣຄາມໂຕ ນາຕິທູຣນຈ຺ຈາສນ຺ນຕາທີຫິ ປຎ຺ຈຫິ ອງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄເຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ກຖຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ເສນາສນໍ ປຎ຺ຈງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕໍ ໂຫຕິ? ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ເສນາສນໍ ນາຕິທູຣໍ ໂຫຕິ ນຈ຺ຈາສນ຺ນໍ ຄມນາຄມນສມ຺ປນ຺ນໍ ທິວາ ອປ຺ປາກິຓ຺ຓໍ ຣຕ຺ຕິໍ ອປ຺ປສທ຺ທໍ ອປ຺ປນິຄ຺ໂຆສໍ ອປ຺ປຑໍສມກສວາຕາຕປສຣີສປສມ຺ຜສ຺ສໍ. ຕສ຺ມິໍ ໂຂ ປນ ເສນາສເນ ວິຫຣນ຺ຕສ຺ສ ອປ຺ປກສິເຣນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ຈີວຣປິຓ຺ຑປາຕເສນາສນຄິລານປຈ຺ຈຍເຠສຊ຺ຊປຣິກ຺ຂາຣາ. ຕສ຺ມິໍ ໂຂ ປນ ເສນາສເນ ເຖຣາ ຠິກ຺ຂູ ວິຫຣນ຺ຕິ ພຫຸສ຺ສຸຕາ ອາຄຕາຄມາ ຘມ຺ມຘຣາ ວິນຍຘຣາ ມາຕິກາຘຣາ. ເຕ ກາເລນ ກາລໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຣິປຸຈ຺ຉຕິ ປຣິປຎ຺ຫຕິ ‘ອິທໍ, ຠນ຺ເຕ, ກຖໍ ອິມສ຺ສ ໂກ ອຕ຺ໂຖ’ຕິ. ຕສ຺ສ ເຕ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ອວິວຏຎ຺ເຈວ ວິວຣນ຺ຕິ, ອນຸຕ຺ຕານີກຕຎ຺ຈ ອຸຕ຺ຕານິໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ອເນກວິຫິເຕສຸ ຈ ກງ຺ຂາຐານິເຍສຸ ຘມ຺ເມສຸ ກງ຺ຂໍ ປຏິວິໂນເທນ຺ຕິ. ເອວໍ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ເສນາສນໍ ປຎ຺ຈງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑໐.໑໑).

ເອຕ຺ຖ ຈ ນາຕິທູຣໍ ນຈ຺ຈາສນ຺ນໍ ຄມນາຄມນສມ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ເອກໍ ອງ຺ຄໍ, ທິວາ ອປ຺ປາກິຓ຺ຓໍ ຣຕ຺ຕິໍ ອປ຺ປສທ຺ທໍ ອປ຺ປນິຄ຺ໂຆສນ຺ຕິ ເອກໍ, ອປ຺ປຑໍສມກສວາຕາຕປສຣີສປສມ຺ຜສ຺ສນ຺ຕິ ເອກໍ, ຕສ຺ມິໍ ໂຂ ປນ ເສນາສເນ ວິຫຣນ຺ຕສ຺ສ…ເປ… ປຣິກ຺ຂາຣາຕິ ເອກໍ, ຕສ຺ມິໍ ໂຂ ປນ ເສນາສເນ ເຖຣາ…ເປ… ກງ຺ຂໍ ປຏິວິໂນເທນ຺ຕີຕິ ເອກນ຺ຕິ ເອວໍ ປຎ຺ຈງ຺ຄານິ ເວທິຕພ຺ພານິ.

ຂຸທ຺ທກປລິໂພຘໍ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ທີຆເກສນຂໂລມານໍ ເຉທເນນ ຈີວຣກມ຺ມຈີວຣຣຊນປຕ຺ຕປຈນມຎ຺ຈປີຐາທິໂສຘນວເສນ ຂຸທ຺ທກປລິໂພຘໍ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ.

໔໕໓. ອຸທ຺ຘຸມາຕກາທີສູຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ວິນີລກວິປຸພ຺ພກວິຈ຺ຉິທ຺ທກວິກ຺ຂາຍິຕກຫຕວິກ຺ຂິຕ຺ຕກໂລຫິຕກປຸຬວກອຏ຺ຐິການໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ຠສ຺ຕາ ວິຍ ວາຍຸນາ ອຸທ຺ຘໍ ຊີວິຕປຣິຍາທານາ ຍຖານຸກ຺ກມໍ ສມຸຄ຺ຄເຕນ ສູນຠາເວນ ຘຸມາຕຕ຺ຕາ ອຸທ຺ຘຸມາຕໍ, ອຸທ຺ຘຸມາຕເມວ ອຸທ຺ຘຸມາຕກໍ, ປຏິກູລຕ຺ຕາ ວາ ກຸຈ຺ຉິຕໍ ອຸທ຺ຘຸມາຕນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘຸມາຕກໍ, ຕຖາຣູປສ຺ສ ຉວສຣີຣສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ວິນີລໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ວິປຣິຠິນ຺ນນີລວຓ຺ຓໍ, ວິນີລເມວ ວິນີລກໍ, ປຏິກູລຕ຺ຕາ ວາ ກຸຈ຺ຉິຕໍ ວິນີລນ຺ຕິ ວິນີລກໍ, ມໍສຸສ຺ສທຏ຺ຐາເນສຸ ຣຕ຺ຕວຓ຺ຓສ຺ສ, ປຸພ຺ພສນ຺ນິຈຍຏ຺ຐາເນສຸ ເສຕວຓ຺ຓສ຺ສ, ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຈ ນີລວຓ຺ຓສ຺ສ ນິລຏ຺ຐາເນ ນີລສາຏກປາຣຸຕສ຺ເສວ ຉວສຣີຣສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ປຣິຠິນ຺ນຏ຺ຐາເນສຸ ວິສ຺ສນ຺ທມານປຸພ຺ພໍ ວິປຸພ຺ພໍ, ວິປຸພ຺ພເມວ ວິປຸພ຺ພກໍ, ປຏິກູລຕ຺ຕາ ວາ ກຸຈ຺ຉິຕໍ ວິປຸພ຺ພນ຺ຕິ ວິປຸພ຺ພກໍ, ຕຖາຣູປສ຺ສ ຉວສຣີຣສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ວິຈ຺ຉິທ຺ທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ທ຺ວິຘາ ຉິນ຺ທເນນ ອປຘາຣິຕໍ, ວິຈ຺ຉິທ຺ທເມວ ວິຈ຺ຉິທ຺ທກໍ, ປຏິກູລຕ຺ຕາ ວາ ກຸຈ຺ຉິຕໍ ວິຈ຺ຉິທ຺ທນ຺ຕິ ວິຈ຺ຉິທ຺ທກໍ, ເວມຊ຺ເຌ ຉິນ຺ນສ຺ສ ຉວສຣີຣສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອິໂຕ ຈ ເອຕ຺ໂຕ ຈ ວິວິຘາກາເຣນ ໂສຓສິງ຺ຄາລາທີຫິ ຂາຍິຕໍ ວິກ຺ຂາຍິຕໍ, ວິກ຺ຂາຍິຕເມວ ວິກ຺ຂາຍິຕກໍ, ປຏິກູລຕ຺ຕາ ວາ ກຸຈ຺ຉິຕໍ ວິກ຺ຂາຍິຕນ຺ຕິ ວິກ຺ຂາຍິຕກໍ, ຕຖາຣູປສ຺ສ ຉວສຣີຣສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ.

ວິວິຘາ ຂິຕ຺ຕໍ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ວິກ຺ຂິຕ຺ຕເມວ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕກໍ, ປຏິກູລຕ຺ຕາ ວາ ກຸຈ຺ຉິຕໍ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕກໍ, ອຎ຺ເຎນ ຫຕ຺ຖໍ, ອຎ຺ເຎນ ປາທໍ, ອຎ຺ເຎນ ສີສນ຺ຕິ ເອວໍ ຕໂຕ ຕໂຕ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຉວສຣີຣສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ຫຕຎ຺ຈ ຕໍ ປຸຣິມນເຍເນວ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕກຎ຺ຈາຕິ ຫຕວິກ຺ຂິຕ຺ຕກໍ, ກາກປທາກາເຣນ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ເຄສຸ ສຕ຺ເຖນ ຫນິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຉວສຣີຣສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ໂລຫິຕໍ ກິຣຕິ ວິກ຺ຂິປຕິ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ປຄ຺ຆຣຕີຕິ ໂລຫິຕກໍ, ປຄ຺ຆຣິຕໂລຫິຕມກ຺ຂິຕສ຺ສ ຉວສຣີຣສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ປຸຬວາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ກິມໂຍ, ປຸຬເວ ກິຣຕີຕິ ປຸຬວກໍ, ກິມິປຣິປຸຓ຺ຓສ຺ສ ຉວສຣີຣສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອຏ຺ຐິເຍວ ອຏ຺ຐິກໍ, ປຏິກູລຕ຺ຕາ ວາ ກຸຈ຺ຉິຕໍ ອຏ຺ຐີຕິ ອຏ຺ຐິກໍ, ອຏ຺ຐິສງ຺ຂລິກາຍປິ ເອກຏ຺ຐິກສ຺ສປິ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອິເມສຸ ທສສຸ ອສຸເຠສຸ ປຐມຊ຺ຌານເມວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນ ທຸຕິຍາທີນິ. ເຕນາຫ – ອິຘ ‘‘ປຐມຊ຺ຌານສຫຄຕາ ສຎ຺ຎາ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ອປຣິສຓ຺ຐິຕຊລາຍ ສີຆໂສຕາຍ ນທິຍາ ອຣິຕ຺ຕພເລເນວ ນາວາ ຕິຏ຺ຐຕິ, ວິນາ ອຣິຕ຺ເຕນ ນ ສກ຺ກາ ຐເປຕຸໍ. ເອວເມວໍ ທຸພ຺ພລຕ຺ຕາ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ວິຕກ຺ກພເລເນວ ຈິຕ຺ຕໍ ເອກຄ຺ຄໍ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ, ວິນາ ວິຕກ຺ເກນ ນ ສກ຺ກາ ຐເປຕຸໍ. ຕສ຺ມາ ປຐມຊ຺ຌານເມເວຕ຺ຖ ໂຫຕິ, ນ ທຸຕິຍາທີນິ. ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ທຸພ຺ພລຕາ ເຈຕ຺ຖ ປຏິກູລຠາເວນ ຈິຕ຺ຕໍ ຐເປຕຸໍ ອສມຕ຺ຖຕາ.

‘‘ຣຸກ຺ໂຂ ມໂຕ, ໂລຫໍ ມຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ຍໍ ຂນ຺ຘປ຺ປພນ຺ຘໍ ອຸປາທາຍ ຣຸກ຺ຂາທິສມຎ຺ຎາ, ຕສ຺ມິໍ ອນຸປຈ຺ຉິນ຺ເນປິ ອລ຺ລຕາທິວິຄມນໍ ນິສ຺ສາຍ ມຕໂວຫາໂຣ ສມ຺ມຸຕິມຣຓໍ. ສງ຺ຂາຣານໍ ຂຓຠງ຺ຄສງ຺ຂາຕໍ ຂຓິກມຣຓໍ. ສມຸຈ຺ເຉທມຣຓນ຺ຕິ ອຣຫໂຕ ສນ຺ຕານສ຺ສ ສພ຺ພໂສ ອຸຈ຺ເຉທຠູຕໍ ມຣຓໍ. ວິປສ຺ສນາຠາວນາວເສນ ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຣຓານຸສ຺ສຕິຠາວນາຍໍ ປນ ຕິວິຘມ຺ເປຕໍ ນາຘິປ຺ເປຕໍ ອສໍເວຄວຕ຺ຖຸໂຕ ອນຸປຏ຺ຐຫນໂຕ ອພາຫຸລ຺ລໂຕ ຈ. ມຣຓານຸສ຺ສຕິຍຎ຺ຫິ ເອເກນ ຠເວນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນສ຺ສ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍປ຺ປພນ຺ຘສ຺ສ ວິຈ຺ເຉໂທ ມຣຓນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ ສໍເວຄວຕ຺ຖຸໂຕ ອຸປຏ຺ຐຫນໂຕ ພາຫຸລ຺ລໂຕ ຈ. ອິທານິ ອິມເມວ ມຣຓໍ ສນ຺ຘາຍ ວິກປ຺ປນ຺ຕຣໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓາ ວາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ອສິຕປີຕາທິເຠເທຕິ ອສິຕປີຕຂາຍິຕສາຍິຕປ຺ປເຠເທ, ອສິຕພ຺ພຂາທິຕພ຺ພສາຍິຕພ຺ພວິຠາເຄຕິ ອຕ຺ໂຖ ກາລເຠທວຈນິຈ຺ຉາຍ ອຠາວໂຕ ຍຖາ ‘‘ທຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ. ກພຬໍ ກຣີຍຕີຕິ ກພຬີກາໂຣ, ອາຫຣີຍຕີຕິ ອາຫາໂຣ, ກພຬີກາໂຣ ຈ ໂສ ອາຫາໂຣ ຈາຕິ ກພຬີກາຣາຫາໂຣ. ວຕ຺ຖຸວເສນ ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສວຕ຺ຖຸໂກ ເອວ ຫິ ອາຫາໂຣ ອິຘ ກມ຺ມຏ຺ຐານຠາເວນ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ໂອຊາລກ຺ຂໂຓ ປນ ອາຫາໂຣ ໂອຊຏ຺ຐມກໍ ຣູປໍ ອາຫຣຕີຕິ ອາຫາໂຣຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂສ ອິຘ ນາຘິປ຺ເປໂຕ ປຏິກູລາກາຣຄ຺ຄຫຓສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ. ນວ ປຏິກູລານີຕິ ຄມນປຣິເຍສນປຣິໂຠຄາສຍນິທານອປຣິປກ຺ກປຣິປກ຺ກຜລນິສ຺ສນ຺ທປ຺ປຏິກູລວເສນ ນວ ປຏິກູລານິ. ສມກ຺ຂນປ຺ປຏິກູລໍ ປນ ປຣິໂຠຄາທີສຸ ລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ ອິຘ ວິສຸໍ ນ ຄຫິຕໍ, ອຎ຺ຎຖາ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ‘‘ທສ ປຏິກູລານີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໓໐໓-໓໐໔) ປນ ສມກ຺ຂນໍ ປຣິໂຠຄາທີສຸ ລພ຺ຠມານມ຺ປິ ນິສ຺ສນ຺ທວເສນ ວິເສສໂຕ ປຏິກູລນ຺ຕິ ວິສຸໍ ຄເຫຕ຺ວາ ທສຫາກາເຣຫິ ປຏິກູລຕາ ວຸຕ຺ຕາ.

ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສຎ຺ຎນ຺ຕິ ປຏິກູລາກາຣຄ຺ຄຫຓວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສຎ຺ຎໍ. ສຎ຺ຎາສທ຺ໂທ ຈາຍໍ ‘‘ຣູປສຎ຺ຎາ ສທ຺ທສຎ຺ຎາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໕໗) ສຎ຺ຊານນລກ຺ຂເຓ ຘມ຺ເມ ອາຄໂຕ, ‘‘ອນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາ ທຸກ຺ຂສຎ຺ຎາ’’ຕິອາທີສຸ ວິປສ຺ສນາຍ ອາຄໂຕ, ‘‘ອຸທ຺ຘຸມາຕກສຎ຺ຎາຕິ ວາ ໂສປາກຣູປສຎ຺ຎາຕິ ວາ ອິເມ ຘມ຺ມາ ເອກຏ຺ຐາ, ອຸທາຫຸ ນານຏ຺ຐາ’’ຕິອາທີສຸ ສມເຖ ອາຄໂຕ. ອິຘ ປນ ສມຖສ຺ສ ປຣິກມ຺ເມ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອາຫາເຣຫິ ປຏິກູລາກາຣຄ຺ຄຫຓໍ, ຕປ຺ປຠາວິຕໍ ວາ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານໍ ອິຘ ‘‘ອາຫາເຣ ປຏິກູລສຎ຺ຎາ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ.

ອຸກ຺ກຓ຺ຐິຕສຎ຺ຎນ຺ຕິ ນິພ຺ພິນ຺ທນາກາເຣນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສຎ຺ຎໍ. ອນິຈ຺ຈສຎ຺ຎນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອນິຈ຺ຈໍ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ ອຸປ຺ປາທວຍຎ຺ຎຖຕ຺ຕຠາວໂຕ, ຫຸຕ຺ວາ ອຠາວໂຕ ວາ, ຕສ຺ມິໍ ອນິຈ຺ເຈ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈເກ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓປຣິຄ຺ຄາຫິກາ ສຎ຺ຎາ ອນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາ. ເຕນາຫ – ‘‘ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອຸທໂຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິລກ຺ຂຓໍ, ວໂຍ ວິປຣິຓາມລກ຺ຂຓໍ, ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ຊຣາ. ອຸທຍພ຺ພຍຎ຺ຎຖຕ຺ຕຄ຺ຄຫເຓນ ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓໍ ທສ຺ເສຕິ. ອຸປ຺ປາທວຍຎ຺ຎຖຕ຺ຕຠາວໂຕ ຫິ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍສ຺ສ ຈ ສຠາເວນ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓໍ. ເຕນ ຫິ ຕໍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ລກ຺ຂີຍຕິ, ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓຎ຺ຈ ອຸທຍພ຺ພຍານໍ ອມນສິກາຣາ ສນ຺ຕຕິຍາ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນຕ຺ຕາ ນ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ອຸທຍພ຺ພຍໍ ປນ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສນ຺ຕຕິຍາ ວິໂກປິຕາຍ ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓໍ ຍາຖາວສຣສໂຕ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ນ ຫິ ສມ຺ມເທວ ອຸທຍພ຺ພຍໍ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ຕສ຺ສ ປຸພ຺ພາປຣິເຍນ ປວຕ຺ຕມານານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຎ຺ໂຎຎ຺ຎຠາວໍ ສລ຺ລກ຺ຂເຓນ ສນ຺ຕຕິຍາ ອຸຄ຺ຆາຏິຕາຍ ຘມ຺ມາ ສມ຺ພນ຺ຘຠາເວນ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ, ອຖ ໂຂ ອໂຍສລາກາ ວິຍ ອສມ຺ພນ຺ຘຠາເວນາຕິ ສຸຏ຺ຐຸຕຣໍ ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓໍ ປາກຏໍ ໂຫຕິ.

‘‘ຍທນິຈ຺ຈໍ, ຕໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໑໕, ໔໕, ໔໖, ໗໖, ໗໗, ໘໕; ໒.໔.໑, ໔) ວຈນໂຕ ຕເທວ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ ອຠິຓ຺ຫປ຺ປຏິປີຬນໂຕ ທຸກ຺ຂໍ, ອຠິຓ຺ຫປ຺ປຏິປີຬນາກາໂຣ ປນ ທຸກ຺ຂລກ຺ຂຓໍ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ອນິຈ຺ເຈ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈເກ…ເປ… ສຎ຺ຎໍ ຠາເວຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຏິປີຬນໍ ນາມ ຍຖາປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ ອຸທຍວຍວເສນ ສງ຺ຂາຣານໍ ນິຣນ຺ຕຣໍ ປຏິປີຬິຍມານຕາ ວິພາຘິຍມານຕາ. ທຸກ຺ຂລກ຺ຂຓຎ຺ຈ ອຠິຓ຺ຫສມ຺ປຏິປີຬນສ຺ສ ອມນສິກາຣາ ອິຣິຍາປເຖຫິ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນຕ຺ຕາ ນ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ອຠິຓ຺ຫສມ຺ປຏິປີຬນໍ ປນ ມນສິ ກຣິຕ຺ວາ ອິຣິຍາປເຖ ລພ຺ຠມານທຸກ຺ຂປ຺ປຏິຈ຺ຉາທກຠາເວ ອຸຄ຺ຆາຏິເຕ ທຸກ຺ຂລກ຺ຂຓໍ ຍາຖາວສຣສໂຕ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ຕຖາ ຫິ ອິຣິຍາປເຖຫິ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນຕ຺ຕາ ທຸກ຺ຂລກ຺ຂຓໍ ນ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ເຕ ຈ ອິຣິຍາປຖາ ອຠິຓ຺ຫສມ຺ປຏິປີຬນາມນສິກາເຣນ ປຏິຈ຺ຉາທກາ ຊາຕາ. ເອກສ຺ມິຎ຺ຫິ ອິຣິຍາປເຖ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ວິໂນທກໍ ອິຣິຍາປຖນ຺ຕຣໍ ຕສ຺ສ ປຏິຈ຺ຉາທກໍ ວິຍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ເສສາປິ. ອິຣິຍາປຖານໍ ປນ ຕໍຕໍທຸກ຺ຂປຕິຕາກາຣຠາເວ ຍາຖາວໂຕ ຎາເຕ ເຕສໍ ທຸກ຺ຂປ຺ປຏິຈ຺ຉາທກຠາໂວ ອຸຄ຺ຆາຏິໂຕ ນາມ ໂຫຕິ ສງ຺ຂາຣານໍ ນິຣນ຺ຕຣໍ ທຸກ຺ຂາຠິຕຸນ຺ນຕາຍ ປາກຏຠາວໂຕ. ຕສ຺ມາ ອຠິຓ຺ຫສມ຺ປຏິປີຬນໍ ມນສິ ກຣິຕ຺ວາ ອິຣິຍາປເຖ ລພ຺ຠມານທຸກ຺ຂປ຺ປຏິຈ຺ຉາທກຠາເວ ອຸຄ຺ຆາຏິເຕ ທຸກ຺ຂລກ຺ຂຓໍ ຍາຖາວສຣສໂຕ ອຸປຏ຺ຐາຕິ.

‘‘ຍໍ ທຸກ຺ຂໍ, ຕທນຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຕເທວ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ ອວສວຕ຺ຕນໂຕ ອນຕ຺ຕາ, ອວສວຕ຺ຕນາກາໂຣ ປນ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ປຏິປີຬນຏ຺ເຐນາ’’ຕິອາທິ. ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓຎ຺ຈ ນານາຘາຕຸວິນິພ຺ໂຠຄສ຺ສ ອມນສິກາຣາ ຆເນນ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນຕ຺ຕາ ນ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ນານາຘາຕຸໂຍ ປນ ວິນິພ຺ຠຸຊ຺ຊິຕ຺ວາ ‘‘ອຎ຺ຎາ ປຖວີຘາຕຸ, ອຎ຺ຎາ ອາໂປຘາຕູ’’ຕິອາທິນາ, ‘‘ອຎ຺ໂຎ ຜສ຺ໂສ, ອຎ຺ຎາ ເວທນາ’’ຕິອາທິນາ ຈ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ກຕ຺ວາ ຆນວິນິພ຺ໂຠເຄ ກເຕ ສມູຫຆເນ ກິຈ຺ຈາຣມ຺ມຓຆເນ ຈ ເຠທິເຕ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ ຍາຖາວສຣສໂຕ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ຍາ ເຫສາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎູປຕ຺ຖມ຺ເຠສຸ ສມຸທິເຕສຸ ຣູປາຣູປຘມ຺ເມສຸ ເອກຕ຺ຕາຠິນິເວສວເສນ ອປຣິມທ຺ທິຕສງ຺ຂາເຣຫິ ມມາຍມານາ ສມູຫຆນຕາ, ຕຖາ ເຕສໍ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ກິຈ຺ຈເຠທສ຺ສ ສຕິປິ ປຏິນິຍຕຠາເວ ເອກໂຕ ຄຍ຺ຫມານາ ກິຈ຺ຈຆນຕາ, ຕຖາ ສາຣມ຺ມຓຘມ຺ມານໍ ສຕິປິ ອາຣມ຺ມຓກຣຓເຠເທ ເອກໂຕ ຄຍ຺ຫມານາ ອາຣມ຺ມຓຆນຕາ. ສາ ຈຕູສຸ ຘາຕູສຸ ຎາເຓນ ວິນິພ຺ຠຸຊິຕ຺ວາ ທິສ຺ສມານາສຸ ຫຕ຺ເຖນ ປຣິມທ຺ທິຍມາໂນ ເຜຓປິຓ຺ໂຑ ວິຍ ວິລີນໍ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ປວຕ຺ຕມານາ ສຸຎ຺ຎາ ເອເຕ ຘມ຺ມມຕ຺ຕາຕິ ອວສວຕ຺ຕນາກາຣສງ຺ຂາຕໍ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ ປາກຏຕຣໍ ໂຫຕິ.

ອປຣອຈ຺ຉຣາສງ຺ຆາຕວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.