໑໓. ເອກປຸຄ຺ຄລວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ

໑໗໐. ເອກປຸຄ຺ຄລສ຺ສາຕິ ເອກປຸຄ຺ຄລວຄ຺ຄສ຺ສ. ເຕນາຫ – ‘‘ປຐເມ’’ຕິ. ເອໂກຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉໂທ, ຕໂຕ ເອວ ທຸຕິຍາທິປຏິກ຺ເຂປຕ຺ໂຖ. ປຘານາສຫາຍຕ຺ໂຖປິ ເອກສທ຺ໂທ ໂຫຕີຕິ ຕນ຺ນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ‘‘ຄຓນປຣິຈ຺ເຉໂທ’’ຕິ ອາຫ. ສມ຺ມຸຕິຍາ ເທສນາ ສມ຺ມຸຕິເທສນາ. ປຣມຕ຺ຖສ຺ສ ເທສນາ ປຣມຕ຺ຖເທສນາ. ຕຕ຺ຖາຕິ ສມ຺ມຸຕິປຣມຕ຺ຖເທສນາສຸ, ນ ສມ຺ມຸຕິປຣມຕ຺ເຖສຸ. ເຕນາຫ – ‘‘ເອວຣູປາ ສມ຺ມຸຕິເທສນາ, ເອວຣູປາ ປຣມຕ຺ຖເທສນາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຣິທໍ ສມ຺ມຸຕິປຣມຕ຺ຖານໍ ລກ຺ຂຓໍ – ຍສ຺ມິໍ ຠິນ຺ເນ, ພຸທ຺ຘິຍາ ວາ ອວຍວວິນິພ຺ໂຠເຄ ກເຕ ນ ຕໍສມຎ຺ຎາ, ສາ ຆຏປຏາທິປ຺ປເຠທາ ສມ຺ມຸຕິ, ຕພ຺ພິປຣິຍາເຍນ ປຣມຕ຺ຖາ. ນ ຫິ ກກ຺ຂຬຜຸສນາທິສຠາເວ ໂສ ນໂຍ ລພ຺ຠຕິ. ຕຕ຺ຖ ຣູປາທິຘມ຺ມສມູຫໍ ສນ຺ຕານວເສນ ປວຕ຺ຕມານໍ ອຸປາທາຍ ປຸຄ຺ຄລໂວຫາໂຣຕິ ປຸຄ຺ຄໂລຕິ ສມ຺ມຸຕິເທສນາ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຸປ຺ປາທວຍວນ຺ໂຕ ສຠາວຘມ຺ມາ ນ ນິຈ຺ຈາຕິ ອນິຈ຺ຈາຕິ ອາຫ – ‘‘ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ປຣມຕ຺ຖເທສນາ’’ຕິ. ເອສ ນໂຍ ເສສປເທສຸປິ. ນນຸ ຂນ຺ຘເທສນາປິ ສມ຺ມຸຕິເທສນາວ. ຣາສຏ຺ໂຐ ວາ ຫິ ຂນ຺ຘຏ຺ໂຐ ໂກຏ຺ຐາສຏ຺ໂຐ ວາຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ອຍໍ ປນ ຂນ຺ຘສມຎ຺ຎາ ຜສ຺ສາທີສຸ ປວຕ຺ຕຕຊ຺ຊາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ວິຍ ປຣມຕ຺ຖສນ຺ນິສ຺ສຍາ ຕສ຺ສ ອາສນ຺ນຕຣາ, ປຸຄ຺ຄລສມຎ຺ຎາທໂຍ ວິຍ ນ ທູເຣຕິ ປຣມຕ຺ຖສງ຺ຄຫາ ວຸຕ຺ຕາ. ຂນ຺ຘສີເສນ ວາ ຕທຸປາທານສຠາວຘມ຺ມາ ເອວ ຄຫິຕາ. ນນຸ ຈ ສຠາວຘມ຺ມາ ສພ຺ເພປິ ສມ຺ມຸຕິມຸເຂເນວ ເທສນໍ ອາໂຣຫນ຺ຕິ, ນ ສມຸເຂນາຕິ ສພ຺ພາປິ ເທສນາ ສມ຺ມຸຕິເທສນາວ ສິຍາຕິ? ນຍິທເມວໍ, ເທເສຕພ຺ພຘມ຺ມວິຠາເຄນ ເທສນາວິຠາຄສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ສທ຺ໂທ ເກນຈິ ປວຕ຺ຕິນິມິຕ຺ເຕນ ວິນາ ອຕ຺ຖໍ ປກາເສຕີຕິ.

ສມ຺ມຸຕິວເສນ ເທສນໍ ສຸຕ຺ວາຕິ ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຕ຺ຕນ຺ຕໂປ ໂຫຕິ ອຕ຺ຕປຣິຕາປານຸໂຍຄມນຸຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິນາ (ປຸ. ປ. ໑໗໔) ສມ຺ມຸຕິມຸເຂນ ປວຕ຺ຕິຕເທສນໍ ສຸຕມຍຎາຓຸປ຺ປາທວເສນ ສຸຕ຺ວາ. ອຕ຺ຖໍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາຕິ ຕທນຸສາເຣນ ຈຕຸສຈ຺ຈສງ຺ຂາຕໍ ອຕ຺ຖໍ ສຫ ວິປສ຺ສນາຍ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ. ໂມຫໍ ປຫາຍາຕິ ຕເທກຏ຺ຐກິເລເສຫິ ສທ຺ຘິໍ ອນວເສສໍ ໂມຫໍ ປຊຫິຕ຺ວາ. ວິເສສນ຺ຕິ ອຄ຺ຄຜລນິພ຺ພານສງ຺ຂາຕໍ ວິເສສໍ. ເຕສນ຺ຕິ ຕາທິສານໍ ເວເນຍ຺ຍານໍ. ປຣມຕ຺ຖວເສນາຕິ ‘‘ປຎ຺ຈິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍານີ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໕.໔໗໑-໔໗໖ ອາທໂຍ) ປຣມຕ຺ຖຘມ຺ມວເສນ. ເສສໍ ອນນ຺ຕຣນເຍ ວຸຕ຺ຕສທິສເມວ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ສໍ ສມ຺ມຸຕິວເສນ ປຣມຕ຺ຖວເສນ ຈ ເທສນາຍໍ. ເທສຠາສາກຸສໂລຕິ ນານາເທສຠາສາສຸ ກຸສໂລ. ຕິຓ຺ຓໍ ເວທານນ຺ຕິ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ, ຕິຓ຺ຓໍ ເວທານໍ ສິປ຺ປຸຄ຺ຄຫຓຏ຺ຐານານມ຺ປີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕເນວ ສິປ຺ປຸຄ຺ຄຫຓໍ ປຣໂຕ ວກ຺ຂຕິ. ສິປ຺ປານິ ວາ ວິຊ຺ຊາຏ຺ຐານຠາເວນ ເວທນ຺ໂຕຄຘານິ ກຕ຺ວາ ‘‘ຕິຓ຺ຓໍ ເວທານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກເຖຕພ຺ພຠາເວນ ຐິຕານິ, ນ ກຕ຺ຖຈິ ສນ຺ນິຈິຕຠາເວນາຕິ ເວທານມ຺ປິ ກເຖຕພ຺ພຠາເວເນວ ຐານໍ ທີເປນ຺ໂຕ ‘‘ຄຸຫາ ຕີຓິ ນິຫິຕາ ນ ຄຍ຺ຫນ຺ຕີ’’ຕິອາທິມິຈ຺ຉາວາທໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ນານາວິຘາ ເທສຠາສາ ເອເຕສນ຺ຕິ ນານາເທສຠາສາ.

ປຣໂມ ອຸຕ຺ຕໂມ ອຕ຺ໂຖ ປຣມຕ຺ໂຖ, ຘມ຺ມານໍ ຍຖາຠູຕສຠາໂວ. ໂລກສງ຺ເກຕມຕ຺ຕສິທ຺ຘາ ສມ຺ມຸຕິ. ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ສມ຺ມຸຕິກຖາຍ ສຈ຺ຈຕາຕິ ອາຫ – ‘‘ໂລກສມ຺ມຸຕິກາຣຓາ’’ຕິ, ໂລກສມຎ຺ຎໍ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ຕນໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂລກສມຎ຺ຎາ ຫິ ອຠິນິເວເສນ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ, ນາຎ຺ຎາປນາ ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ສຸຕສ຺ສ ສາວນາ ວິຍ ນ ມຸສາ ອນຕິຘາວິຕພ຺ພໂຕ ຕສ຺ສາ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ຊນປທນິຣຸຕ຺ຕິໍ ນາຠິນິເວເສຍ຺ຍ, ສມຎ຺ຎໍ ນາຕິຘາວເຍ’’ຕິ. ຘມ຺ມານນ຺ຕິ ສຠາວຘມ຺ມານໍ. ຠູຕກາຣຓາຕິ ຍຖາຠູຕກາຣຓາ ຍຖາຠູຕໍ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ສມ຺ມຸຕິໍ ໂວຫຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ‘‘ປຸຄ຺ຄໂລ, ສຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິນາ ໂລກສມຎ຺ຎໍ ກເຖນ຺ຕສ຺ສ.

ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປທີປນຕ຺ຖນ຺ຕິ ໂລກປາລນກິຈ຺ເຈ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປຘມ຺ເມ ກິຈ຺ຈໂຕ ປກາເສຕຸໍ. ເຕສຎ຺ຫິ ກິຈ຺ຈໍ ສຕ຺ຕສນ຺ຕາເນ ເອວ ປາກຏໍ ໂຫຕີຕິ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາຍ ກຖາຍ ຕໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ຍສ຺ມິຎ຺ຫິ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທ ກມ຺ມໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ຕໍສນ຺ຕາເນ ເອວ ຕສ຺ສ ຜລສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ກມ຺ມສ຺ສກຕາ. ເອວຎ຺ຫິ ກຕວິຎ຺ຎາຓນາໂສ ອກຕາຄໂມ ຈ ນຕ຺ຖີຕິ ສາ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາຍ ເອວ ເທສນາຍ ທີເປຕພ຺ພາ. ເຕຫິ ສຕ຺ເຕຫິ ກາຕພ຺ພປຸຎ຺ຎກິຣິຍາ ປຈ຺ຈຕ຺ຕປຸຣິສກາໂຣ. ໂສປິ ສນ຺ຕານວເສນ ນິຏ຺ຐເປຕພ຺ພໂຕ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາຍ ເອວ ກຖາຍ ທີເປຕພ຺ໂພ. ອານນ຺ຕຣິຍທີປນຕ຺ຖນ຺ຕິ ຈຸຕິອນນ຺ຕຣໍ ຜລໍ ອນນ຺ຕຣໍ ນາມ, ຕສ຺ມິໍ ອນນ຺ຕເຣ ນິຍຸຕ຺ຕານິ ຕໍນິພ຺ພຕ຺ຕເນນ ອນນ຺ຕຣກຣຓສີລານິ, ອນນ຺ຕຣກຣຓປໂຍຊນານິ ວາຕິ ອານນ຺ຕຣິຍານິ, ມາຕຸຆາຕາທີນິ, ເຕສໍ ທີປນຕ຺ຖໍ. ຕານິປິ ຫິ ສນ຺ຕານວເສນ ນິຏ຺ຐເປຕພ຺ພໂຕ ‘‘ມາຕຣໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຕີ’’ຕິອາທິນາ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໒໓) ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາຍ ເອວ ກຖາຍ ທີເປຕພ຺ພານິ, ຕຖາ ‘‘ໂສ ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໕໕໖; ໓.໓໐໘; ມ. ນິ. ໑.໗໗; ໒.໓໐໙; ໓.໒໓໐; ວິຠ. ໖໔໒-໖໔໓) ‘‘ໂສ ອເນກວິຫິຕໍ ປຸພ຺ເພນິວາສໍ ອນຸສ຺ສຣຕິ ເອກມ຺ປິ ຊາຕິ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໒໔໔-໒໔໕; ມ. ນິ. ໑.໑໔໘, ໓໘໔, ໔໓໑; ປາຣາ. ໑໒), ‘‘ອຕ຺ຖິ ທກ຺ຂິຓາ ທາຍກໂຕ ວິສຸຊ຺ຌຕິ, ໂນ ປຏິຄ຺ຄາຫກໂຕ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໓.໓໘໑) ຈ ປວຕ຺ຕາ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣປຸພ຺ເພນິວາສທກ຺ຂິຓາວິສຸທ຺ຘິກຖາ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາ ເອວ ກຕ຺ວາ ທີເປຕພ຺ພາ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານວິສຍຕ຺ຕາ. ‘‘ອຏ຺ຐ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄລາ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໙) ນ ສມຍວິມຸຕ຺ໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ’’ຕິອາທິນາ (ປຸ. ປ. ໒) ຈ ປຣມຕ຺ຖກຖໍ ກເຖນ຺ໂຕປິ ໂລກສມ຺ມຸຕິຍາ ອປ຺ປຫານຕ຺ຖໍ ປຸຄ຺ຄລກຖໍ ກເຖຕິ. ເອເຕນ ວຸຕ຺ຕາວເສສາຍ ກຖາຍ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານຠາເວ ປໂຍຊນໍ ສາມຎ຺ຎວເສນ ສງ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກາມຎ຺ເຈຕໍ ສພ຺ພໍ ອປຣິຎ຺ຎາຕວຕ຺ຖຸການໍ ວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຣິຎ຺ຎາຕວຕ຺ຖຸການມ຺ປິ ປນ ເອວໍ ເທສນາ ສຸຂາວຫາ ໂຫຕິ.

ເອກປຸຄ຺ຄໂລຕິ ວິສິຏ຺ຐສມາຈາຣາປສ຺ສຍວິຣຫິໂຕ ເອກປຸຄ຺ຄໂລ. ພຸທ຺ຘານຎ຺ຫິ ສີລາທິຄຸເຓນ ສເທວເກ ໂລເກ ວິສິຏ຺ໂຐ ນາມ ໂກຈິ ນຕ຺ຖິ, ຕຖາ ສທິໂສປິ ສມານກາເລ. ເຕນາຫ – ‘‘ນ ອິມສ຺ມິໍ ໂລເກ ປຣສ຺ມິໍ ວາ ປນ ພຸທ຺ເຘນ ເສຏ຺ໂຐ ສທິໂສ ຈ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ວິ. ວ. ໑໐໔໗; ກຖາ. ໗໙໙), ຕສ຺ມາ ສທິໂສປິ ໂກຈິ ນຕ຺ຖິ. ຫີໂນປິ ອປສ຺ສຍຠູໂຕ ນຕ຺ເຖວ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ວິສິຏ຺ຐສມາຈາຣາປສ຺ສຍວິຣຫິໂຕ ເອກປຸຄ຺ຄໂລ’’ຕິ. ເຍ ຈ ສີລາທິຄຸເຓຫິ ນຕ຺ຖິ ເອເຕສໍ ສມາຕິ ອສມາ, ປຸຣິມກາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ. ເຕຫິ ສໂມ ມຊ຺ເຌ ຠິນ຺ນສຸວຓ຺ຓເນກ຺ຂໍ ວິຍ ນິພ຺ພິສິຏ຺ໂຐຕິ ອສມສມຏ຺ເຐນປິ ເອກປຸຄ຺ຄໂລ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຕາທິສສ຺ສ ອຠາວາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອສທິສຏ຺ເຐນາ’’ຕິອາທິ.

ສຕ຺ຕໂລໂກ ອຘິປ຺ເປໂຕ ສຕ຺ຕນິກາເຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ມນຸສ຺ສໂລເກ ເອວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເທວພ຺ຣຫ຺ມໂລການໍ ພຸທ຺ຘານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອໂນກາສຠາວໂຕ. ກາມເທວໂລເກ ຕາວ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາສສ຺ສ ອຏ຺ຐານຠາວໂຕ ຕຖາ ອນຈ຺ຉຣິຍຠາວໂຕ. ອຈ຺ຉຣິຍຘມ຺ມາ ຫິ ພຸທ຺ຘາ ຠຄວນ຺ໂຕ. ເຕສໍ ສາ ອຈ຺ຉຣິຍຘມ຺ມຕາ ເທວຕ຺ຕຠາເວ ຐິຕານໍ ໂລເກ ນ ປາກຏາ ໂຫຕິ ຍຖາ ມນຸສ຺ສຠູຕານໍ. ເທວຠູເຕ ຫິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘ ທິສ຺ສມານໍ ພຸທ຺ຘານຸຠາວໍ ເທວານຸຠາວໂຕວ ໂລເກ ທຫຕິ, ນ ພຸທ຺ຘານຸຠາວໂຕ. ຕຖາ ສຕິ ‘‘ອຍໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ນາຘິມຸຈ຺ຈຕິ ນ ສມ຺ປສີທຕິ, ອິສ຺ສຣກຸຕ຺ຕຄ຺ຄາຫໍ ນ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕິ, ເທວຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ຈ ຈິຣກາລາວຏ຺ຐານໂຕ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕວາທໂຕ ນ ປຣິມຸຈ຺ຈຕິ. ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສຕ຺ຕານໍ ຕາທິສຄ຺ຄາຫວິນິໂມຈນຕ຺ຖຎ຺ຫິ ພຸທ຺ຘາ ຠຄວນ຺ໂຕ ມນຸສ຺ສສຸຄຕິຍໍເຍວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ນ ເທວສຸຄຕິຍໍ. ຍສ຺ມາ ອິມໍ ຈກ຺ກວາຬໍ ມຊ຺ເຌ ກຕ຺ວາ ອິມິນາ ສທ຺ຘິໍ ຈກ຺ກວາຬານໍ ທສສຫສ຺ສສ຺ເສວ ຊາຕິກ຺ເຂຕ຺ຕຠາໂວ ທີປິໂຕ ອິໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ພຸທ຺ຘານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານສ຺ສ ເຕປິຏເກ ພຸທ຺ຘວຈເນ ອາຄຕຏ຺ຐານສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອິມສ຺ມິໍເຍວ ຈກ຺ກວາເຬ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ.

ອິຘ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ໂຕປິ ກສ຺ມາ ຊມ຺ພຸທີເປ ເອວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນ ເສສທີເປສູຕິ? ເກຈິ ຕາວ ອາຫຸ – ‘‘ຍສ຺ມາ ປຖວິຍາ ນາຠິຠູຕາ ພຸທ຺ຘຠາວສຫາ ອຈລຏ຺ຐານຠູຕາ ໂພຘິມຓ຺ຑຠູມິ ຊມ຺ພຸທີເປ ເອວ, ຕສ຺ມາ ຊມ຺ພຸທີເປ ເອວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ເອເຕເນວ ‘‘ຕຕ຺ຖ ມຊ຺ຌິມເທເສ ເອວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ເອຕມ຺ປິ ສໍວຓ຺ຓິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ຕຖາ ອິຕເຣສມ຺ປິ ອວິຊຫິຕຏ຺ຐານານໍ ຕຕ຺ເຖວ ລພ຺ຠນໂຕ. ຍສ຺ມາ ປຸຣິມພຸທ຺ຘານໍ ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານຎ຺ຈ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຍາ ສາວກໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ສາວກໂພຘິຍາ ອຠິນີຫາໂຣ ສາວກປາຣມິຍາ ສມ຺ຠຣຓປຣິປາຈນຎ຺ຈ ພຸທ຺ຘກ຺ເຂຕ຺ຕຠູເຕ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ຈກ຺ກວາເຬ ຊມ຺ພຸທີເປ ເອວ ອິຊ຺ຌຕິ, ນ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ. ເວເນຍ຺ຍຊນວິນຍນຕ຺ໂຖ ຈ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາໂທ, ຕສ຺ມາ ອຄ຺ຄສາວກມຫາສາວກາທິເວເນຍ຺ຍວິເສສາເປກ຺ຂາຍ ອິມສ຺ມິໍ ຊມ຺ພຸທີເປ ເອວ ພຸທ຺ຘາ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ, ນ ເສສທີເປສຸ. ອຍຎ຺ຈ ນໂຍ ສພ຺ພພຸທ຺ຘານໍ ອາຈິຓ຺ຓສມາຈິຓ຺ໂຓຕິ ເຕສໍ ອຸຕ຺ຕມປຸຣິສານໍ ຕຕ຺ເຖວ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ການໍ ວິຍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎູປນິສ຺ສຍຕາຍ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຕີສຸ ທີເປສຸ ພຸທ຺ຘາ ນ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຊມ຺ພຸທີເປ ເອວ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ທີປໍ ປສ຺ສີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໗; ພຸ. ວໍ. ອຏ຺ຐ. ໒໗ ອວິທູເຣນິທານກຖາ).

ອຸຠຍມ຺ປິທໍ ວິປ຺ປກຕວຈນເມວ ອຸປ຺ປາທກິຣິຍາຍ ວຕ຺ຕມານກາລິກຕ຺ຕາ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນຕິ ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ. ສຕ຺ຕິອຕ຺ໂຖ ຈາຍໍ ມານ-ສທ຺ໂທ. ຍາວຕາ ຫິ ສາມຕ຺ຖິເຍນ ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ຈຣິມຠເວ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ, ຕຕ຺ຖເກນ ໂພຘິສມ຺ຠາຣສມ຺ຠູເຕນ ປຣິປຸຓ຺ເຓນ ສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຠໂທຕິ ວິເສໂສ. ຕເມວ ຫິ ຕິວິຘໍ ວິເສສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ເອສ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຏ຺ຐງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ມຫາຠິນີຫາຣສ຺ສ ສິທ຺ຘກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ມຫາໂພຘິສຕ຺ໂຕ ພຸທ຺ຘຠາວາຍ ນິຍຕຠາວປ຺ປຕ຺ຕຕາຍ ໂພຘິສມ຺ຠາຣປຏິປທໍ ປຏິປຊ຺ຊມາໂນ ຍຖາວຸຕ຺ຕສາມຕ຺ຖິຍໂຍເຄນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ນາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ ອຸປ຺ປາທສ຺ສ ເອກນ຺ຕິກຕ຺ຕາ. ປຣິເຍສນ຺ໂຕຕິ ວິຈິນນ຺ໂຕ. ປຣິປກ຺ກຄເຕ ຎາເຓຕິ ອິມິນາ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ຎາຓສ຺ສ ອປຣິປກ຺ກຕາຍ ເອວ ລທ຺ຘາວສຣາຍ ກມ຺ມປິໂລຕິຍາ ວເສນ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ຕຖາ ມຫາປຘານໍ ປທຫີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຣຫຕ຺ຕຜລກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ນາມ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ອາຄໂຕວ ນາມ ເຫຕຸສມ຺ປທາຍ ສມ຺ມເທວ ນິປ຺ຜນ຺ນຕ຺ຕາ.

ຫິຕຕ຺ຖາຍາຕິ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ຫິຕສ຺ສ ສິທ຺ຘິຍາ. ສຸຂຕ຺ຖາຍາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕສ຺ສາຕິ ຕສ຺ສ ສຕ຺ຕໂລກສ຺ສ. ໂສ ປນາຍໍ ສຕ຺ຕໂລໂກ ເຍນ ອນຸກ຺ກເມນ ຘມ຺ມາຠິສມຍໍ ປາປຸຓິ, ຕໍ ເຕເນວ ອນຸກ຺ກເມນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ມຫາໂພຘິມຓ຺ເຑ’’ຕິອາທິມາຫ. ຍາວຊ຺ຊທິວສາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຊ຺ຊ-ສທ຺ເທນ ສາສນສ຺ສ ອວຏ຺ຐານກາລໍ ວທຕິ. ເທວມນຸສ຺ສານນ຺ຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທໂສຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ນ ເກວລ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອເຕສມ຺ປີຕິ ນາຄສຸປຓ຺ຓາທີນມ຺ປິ.

ອຍໍ ປຸຈ຺ຉາຕິ ອິມິນາ ‘‘ກຕໂມ’’ຕິ ປທສ຺ສ ສາມຎ຺ຎໂຕ ປຸຈ຺ຉາຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ, ນ ວິເສສໂຕຕິ ຕສ຺ສ ປຸຈ຺ຉາວິເສສຠາວຎາປນຕ຺ຖໍ ມຫານິທ຺ເທເສ (ມຫານິ. ໑໕໐) ອາຄຕາ ສພ຺ພາປິ ປຸຈ຺ຉາ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣນເຍນ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ປຸຈ຺ຉາ ຈ ນາເມສາ’’ຕິອາທິນາ. ອທິຏ຺ຐໍ ໂຊຕີຍຕິ ເອຕາຍາຕິ ອທິຏ຺ຐໂຊຕນາ. ທິຏ຺ຐໍ ສໍສນ຺ທີຍຕິ ເອຕາຍາຕິ ທິຏ຺ຐສໍສນ຺ທນາ. ສໍສນ຺ທນຎ຺ຈ ສາກຈ຺ຉາວເສນ ວິນິຈ຺ຉຍກຣຓໍ. ວິມຕິໍ ຉິນ຺ທຕິ ເອຕາຍາຕິ ວິມຕິຈ຺ເຉທນາ. ອນຸມຕິຍາ ປຸຈ຺ຉາ ອນຸມຕິປຸຈ຺ຉາ. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິ ປຸຈ຺ຉາຍ ‘‘ກາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ອນຸມຕີ’’ຕິ ອນຸມຕິ ປຸຈ຺ຉິຕາ ໂຫຕິ. ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາຕິ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາຍ ປຸຈ຺ຉາ. ລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິໂຕ ໂຍ ໂກຈິ ສຠາໂວ. ອຎ຺ຎາຕນ຺ຕິ ເຍນ ເກນຈິ ຎາເຓນ ອຎ຺ຎາຕຠາວມາຫ. ອທິຏ຺ຐນ຺ຕິ ທສ຺ສນຠູເຕນ ຎາເຓນ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ວິຍ ອທິຏ຺ຐຕໍ. ອຕຸລິຕນ຺ຕິ ‘‘ເອຕ຺ຕກໍ ເອຕ’’ນ຺ຕິ ຕຸລາຠູເຕນ ອຕຸລິຕຕໍ. ອຕີຣິຕນ຺ຕິ ຕີຣຓຠູເຕນ ອກຕຎາຓກິຣິຍາສມາປນຕໍ. ອວິຠູຕນ຺ຕິ ຎາຓສ຺ສ ອປາກຏຠາວໍ. ອວິຠາວິຕນ຺ຕິ ຎາເຓນ ອປາກຏກຕຠາວໍ.

ເຍຫິ ຄຸຓວິເສເສຫິ ນິມິຕ຺ຕຠູເຕຫິ ຠຄວຕິ ‘‘ຕຖາຄໂຕ’’ຕິ ອຍໍ ສມຎ຺ຎາ ປວຕ຺ຕາ, ຕໍທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອຏ຺ຐຫິ ກາຣເຓຫິ ຠຄວາ ຕຖາຄໂຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄຸຓວິເສສເນມິຕ຺ຕິກາເນວ ຫິ ຠຄວໂຕ ສພ຺ພານິ ນາມານິ. ຍຖາຫ –

‘‘ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ນາມານິ, ສຄຸເຓນ ມເຫສິໂນ;

ຄຸເຓນ ນາມມຸທ຺ເຘຍ຺ຍໍ, ອປິ ນາມສຫສ຺ສໂຕ’’ຕິ. (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໑໓໑໓; ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໕໓; ປຏິ. ມ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໗໖);

ຕຖາ ອາຄໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອາກາຣນິຍມນວເສນ ໂອປມ຺ມສມ຺ປຏິປາທນຕ຺ໂຖ ຕຖາ-ສທ຺ໂທ. ສາມຎ຺ຎໂຊຕນາປິ ຫິ ວິເສເສ ອວຕິຏ຺ຐຕີຕິ. ປຏິປທາຄມນຕ຺ໂຖ ອາຄຕ-ສທ຺ໂທ, ນ ຎາຓຄມນຕ຺ໂຖ ‘‘ຕຖລກ຺ຂຓໍ ອາຄໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໒; ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓.໗໘; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑໗໐; ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໑໘) ວິຍ, ນາປິ ກາຍຄມນຕ຺ໂຖ ‘‘ອາຄໂຕ ໂຂ ມຫາສມໂຓ, ມຄຘານໍ ຄິຣິພ຺ພຊ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມຫາວ. ໖໓) ວິຍ. ຕຕ຺ຖ ຍທາກາຣນິຍມນວເສນ ໂອປມ຺ມສມ຺ປຏິປາທນຕ຺ໂຖ ຕຖາ-ສທ຺ໂທ, ຕໍກຣຸຓາປຘານຕ຺ຕາ ມຫາກຣຸຓາມຸເຂນ ປຸຣິມພຸທ຺ຘານໍ ອາຄມນປ຺ປຏິປທໍ ອຸທາຫຣຓວເສນ ສາມຎ຺ຎໂຕ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຍໍ-ຕໍ-ສທ຺ທານໍ ເອກນ຺ຕສມ຺ພນ຺ຘຠາວໂຕ ‘‘ຍຖາ ສພ຺ພໂລກ…ເປ… ອາຄຕາ’’ຕິ ສາຘາຣຓໂຕ ວຕ຺ວາ ປຸນ ຕໍ ປຏິປທໍ ມຫາປຘານສຸຕ຺ຕາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໑ ອາທໂຍ) ສມ຺ພຫຸລນິທ຺ເທເສນ ສຸປາກຏານໍ ອາສນ຺ນານຎ຺ຈ ວິປສ຺ສິອາທີນໍ ຉນ຺ນໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘານໍ ວເສນ ນິທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍຖາ ວິປສ຺ສີ ຠຄວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເຍນ ອຠິນີຫາເຣນາຕິ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕລິງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸສຕ຺ຖຸທສ຺ສນປພ຺ພຊ຺ຊາອຠິຎ຺ຎາທິຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕິອຘິກາຣຈ຺ຉນ຺ທານໍ ວເສນ ອຏ຺ຐງ຺ຄສມນ຺ນາຄເຕນ ມຫາປຓິຘາເນນ. ສພ຺ເພສຎ຺ຫິ ພຸທ຺ຘານໍ ກາຍປ຺ປຓິຘານໍ ອິມິນາວ ອຠິນີຫາເຣນ ສມິຊ຺ຌຕີຕິ. ເອວໍ ມຫາຠິນີຫາຣວິເສເສນ ‘‘ຕຖາຄໂຕ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ປາຣມິປູຣຓວເສນ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ຍຖາ ວິປສ຺ສີ ຠຄວາ…ເປ… ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ທານປາຣມິໍ ປູເຣຕ຺ວາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິການໍ ມຫາໂພຘິປ຺ປຏິປທາຍ ໂກສລ຺ລຊນນຕ຺ຖໍ ກາ ປເນຕາ ປາຣມິໂຍ, ເກນຏ຺ເຐນ ປາຣມິໂຍ, ກຕິວິຘາ ເຈຕາ, ໂກ ຕາສໍ ກໂມ, ການິ ລກ຺ຂຓຣສປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານປທຏ຺ຐານານິ, ໂກ ປຈ຺ຈໂຍ, ໂກ ສໍກິເລໂສ, ກິໍ ໂວທານໍ, ໂກ ປຏິປກ຺ໂຂ, ກາ ປຏິປຕ຺ຕິ, ໂກ ວິຠາໂຄ, ໂກ ສງ຺ຄໂຫ, ໂກ ສມ຺ປາທນູປາໂຍ, ກິຕ຺ຕເກນ ກາເລນ ສມ຺ປາທນໍ, ໂກ ອານິສໍໂສ, ກິຎ຺ເຈຕາສໍ ຜລນ຺ຕິ ປາຣມີສຸ ອຍໍ ວິຕ຺ຖາຣກຖາ ເວທິຕພ຺ພາ. ສາ ປເນສາ ອິຈ຺ຉນ຺ເຕນ ທີຆາຄມຏີກາຍໍ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໗) ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພາ, ນ ອິຘ ທສ຺ສິຕາ. ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍ ປຏິປທາຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິຠາຄານໍ ປາຣມີນໍ ປູຣິຕຠາວໍ ສນ຺ຘາຍາຫ – ‘‘ສມຕິໍສ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ’’ຕິ.

ສຕິປິ ມຫາປຣິຈ຺ຈາຄານໍ ທານປາຣມິຠາເວ ປຣິຈ຺ຈາຄວິເສສຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ເຈວ ສຸທຸກ຺ກຣຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈ ມຫາປຣິຈ຺ຈາເຄຫິ ວິສຸໍ ຄຫຓໍ. ຕໂຕເຍວ ຈ ອງ຺ຄປຣິຈ຺ຈາຄໂຕ ວິສຸໍ ນຍນປຣິຈ຺ຈາຄຄ຺ຄຫຓໍ, ປຣິຈ຺ຈາຄຠາວສາມຎ຺ເຎປິ ຘນຣຊ຺ຊປຣິຈ຺ຈາຄໂຕ ປຸຕ຺ຕທາຣປຣິຈ຺ຈາຄຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ ກຕໍ. ຄຕປຈ຺ຈາຄຕິກວຕ຺ຕສງ຺ຂາຕາຍ ປຸພ຺ພຠາຄປ຺ປຏິປທາຍ ສທ຺ຘິໍ ອຠິຎ຺ຎາສມາປຕ຺ຕິນິປ຺ຜາທນໍ ປຸພ຺ພໂຍໂຄ. ທານາທີສຸເຍວ ສາຕິສຍປ຺ປຏິປຕ຺ຕິນິປ຺ຜາທນໍ ປຸພ຺ພຈຣິຍາ, ຍາ ວາ ຈຣິຍາປິຏກສງ຺ຄຫິຕາ. ‘‘ອຠິນີຫາໂຣ ປຸພ຺ພໂຍໂຄ, ທານາທິປ຺ປຏິປຕ຺ຕິ ວາ ກາຍວິເວກວເສນ ເອກຈຣິຍາ ວາ ປຸພ຺ພຈຣິຍາ’’ຕິ ເກຈິ. ທານາທີນຎ຺ເຈວ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທີນຎ຺ຈ ສໍສາຣນິພ຺ພາເນສຸ ອາທີນວານິສໍສານຎ຺ຈ ວິຠາວນວເສນ ສຕ຺ຕານໍ ໂພຘິຕ຺ຕເຍ ປຕິຏ຺ຐາປນປຣິປາຈນວເສນ ຈ ປວຕ຺ຕາ ກຖາ ຘມ຺ມກ຺ຂານໍ. ຎາຕີນໍ ອຕ຺ຖຈຣິຍາ ຎາຕຕ຺ຖຈຣິຍາ. ສາປິ ກຣຸຓາຍນວເສເນວ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ໂລກຕ຺ຖຈຣິຍາທໂຍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ກມ຺ມສ຺ສກຕຎາຓວເສນ ອນວຊ຺ຊກມ຺ມາຍຕນສິປ຺ປາຍຕນວິຊ຺ຊາຏ຺ຐານປຣິຈຍວເສນ ຂນ຺ຘາຍຕນາທິປຣິຈຍວເສນ ລກ຺ຂຓຕ຺ຕຍຕີຣຓວເສນ ຈ ຎາຓຈາໂຣ ພຸທ຺ຘິຈຣິຍາ. ສາ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ປຎ຺ຎາປາຣມີເຍວ, ຎາຓສມ຺ຠາຣທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວິສຸໍ ຄຫຓໍ. ໂກຏີຕິ ປຣິຍນ຺ໂຕ, ອຸກ຺ກໍໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐາເນ ຠາເວຕ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຕ຺ຖ ຠາເວຕ຺ວາຕິ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ. ພ຺ຣູເຫຕ຺ວາຕິ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ. ສຕິປຏ຺ຐານາທິຄ຺ຄຫເຓນ ອາຄມນປ຺ປຏິປທໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ. ວິປສ຺ສນາສຫຄຕາ ເອວ ວາ ສຕິປຏ຺ຐານາທໂຍ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ເຍນ ອຠິນີຫາເຣນາ’’ຕິອາທິນາ ອາຄມນປ຺ປຏິປທາຍ ອາທິໍ ທສ຺ເສຕິ, ‘‘ທານປາຣມິ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ມຊ຺ຌໍ, ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐາເນ’’ຕິອາທິນາ ປຣິໂຍສານນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ສມ຺ປຕິຊາໂຕຕິ ມຸຫຸຕ຺ຕຊາໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕມຕ຺ໂຕ. ນິກ຺ຂນ຺ຕມຕ຺ຕຎ຺ຫິ ມຫາສຕ຺ຕໍ ປຐມໍ ພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ສຸວຓ຺ຓຊາເລນ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫິໍສຸ, ເຕສໍ ຫຕ຺ຖໂຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຫາຣາຊາໂນ ອຊິນປ຺ປເວຓິຍາ, ເຕສໍ ຫຕ຺ຖໂຕ ມນຸສ຺ສາ ທຸກູລຈຸມ຺ພຏເກນ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫິໍສຸ, ມນຸສ຺ສານໍ ຫຕ຺ຖໂຕ ມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ ປຖວິຍໍ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ. ຍຖາຫາຕິອາທິນາ ມຫາປທານເທສນາຍ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ນິທສ຺ເສຕິ. ເສຕມ຺ຫິ ຉຕ຺ເຕຕິ ທິພ຺ພເສຕຈ຺ຉຕ຺ເຕ. ອນຸຘາຣິຍມາເນຕິ ຘາຣິຍມາເນ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຉຕ຺ຕຄ຺ຄຫເຓເນວ ຂຄ຺ຄາທີນິ ປຎ຺ຈ ກກຸຘຠຓ຺ຑານິ ວຸຕ຺ຕາເນວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຂຄ຺ຄຕາລວຓ຺ຏໂມຣຫຕ຺ຖກວາລພີຊນິອຸຓ຺ຫີສປຏ຺ຏາປິ ຫິ ຉຕ຺ເຕນ ສຫ ຕທາ ອຸປຏ຺ຐິຕາ ອເຫສຸໍ. ຉຕ຺ຕາທີນິເຍວ ຈ ຕທາ ປຎ຺ຎາຍິໍສຸ, ນ ຉຕ຺ຕາທິຄ຺ຄາຫກາ. ສພ຺ພາ ຈ ທິສາຕິ ທສ ທິສາ, ນຍິທໍ ສພ຺ພທິສາວິໂລກນໍ ສຕ຺ຕປທວີຕິຫາຣຸຕ຺ຕຣກາລໍ. ມຫາສຕ຺ໂຕ ຫິ ມນຸສ຺ສານໍ ຫຕ຺ຖໂຕ ມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ ປຸຣຕ຺ຖິມໍ ທິສໍ ໂອໂລເກສິ, ຕຕ຺ຖ ເທວມນຸສ຺ສາ ຄນ຺ຘມາລາທີຫິ ປູຊຍມານາ, ‘‘ມຫາປຸຣິສ, ອິຘ ຕຸມ຺ເຫຫິ ສທິໂສປິ ນຕ຺ຖິ, ກຸໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິຕໂຣ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ເອວໍ ຈຕສ຺ໂສ ທິສາ ຈຕສ຺ໂສ ອນຸທິສາ ເຫຏ຺ຐາ ອຸປຣີຕິ ສພ຺ພາ ທິສາ ອນຸວິໂລເກຕ຺ວາ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຕ຺ຕນາ ສທິສໍ ອທິສ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ອຸຕ຺ຕຣາ ທິສາ’’ຕິ ສຕ຺ຕປທວີຕິຫາເຣນ ອຄມາສິ. ອາສຠິນ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕມໍ. ອຄ຺ໂຄຕິ ສພ຺ພປຐໂມ. ເຊຏ຺ໂຐຕິ ເສຏ຺ໂຐຕິ ຈ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ອຍມນ຺ຕິມາ ຊາຕິ, ນຕ຺ຖິ ທານິ ປຸນພ຺ຠໂວຕິ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ປຕ຺ຕພ຺ພໍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ພ຺ຍາກາສິ. ‘‘ອເນເກສໍ ວິເສສາຘິຄມານໍ ປຸພ຺ພນິມິຕ຺ຕຠາເວນາ’’ຕິ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ‘‘ຍຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິນາ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ເອຕ຺ຖາຕິ –

‘‘ອເນກສາຂຎ຺ຈ ສຫສ຺ສມຓ຺ຑລໍ,

ຉຕ຺ຕໍ ມຣູ ຘາຣຍຸມນ຺ຕລິກ຺ເຂ;

ສຸວຓ຺ຓທຓ຺ຑາ ວີຕິປຕນ຺ຕິ ຈາມຣາ,

ນ ທິສ຺ສເຣ ຈາມຣຉຕ຺ຕຄາຫກາ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໖໙໓) –

ອິມິສ຺ສາ ຄາຖາຍ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓເມວ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິຫຕຈາຣຕາຍ ອນາວຣຓຎາຓນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕານາວຣຓຎາຓປຏິລາຠສ຺ສາ’’ຕິ. ຕຖາ ອຍໍ ຠຄວາປິ ຄໂຕ…ເປ… ປຸພ຺ພນິມິຕ຺ຕຠາເວນາຕິ ເອເຕນ ອຠິຊາຕິຍໍ ຘມ຺ມຕາວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກວິເສສາ ສພ຺ພໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ສາຘາຣຓາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປາຣມິຕານິສ຺ສນ຺ທາ ຫິ ເຕຕິ.

ວິກ຺ກມີຕິ ອຄມາສິ. ມຣູຕິ ເທວາ. ສມາຕິ ວິໂລກນສມຕາຍ ສມາ ສທິສິໂຍ. ມຫາປຸຣິໂສ ຫິ ຍຖາ ເອກໍ ທິສໍ ວິໂລເກສິ, ເອວໍ ເສສທິສາປິ, ນ ກຕ຺ຖຈິ ວິໂລກເນ ວິພນ຺ໂຘ ຕສ຺ສ ອໂຫສີຕິ. ສມາຕິ ວາ ວິໂລເກຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ຫິ ຕທາ ໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສ ວິຣູປພີຠຈ຺ຉວິສມຣູປານິ ວິໂລເກຕຸໍ ອຍຸຕ຺ຕານິ ທິສາສຸ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕີຕິ.

‘‘ເອວໍ ຕຖາ ຄໂຕ’’ຕິ ກາຍຄມນຏ຺ເຐນ ຄຕສທ຺ເທນ ຕຖາຄຕສທ຺ທໍ ນິທ຺ທິສິຕ຺ວາ ອິທານິ ຎາຓຄມນຏ຺ເຐນ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເນກ຺ຂມ຺ເມນາຕິ ອໂລຠປ຺ປຘາເນນ ກຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທນ. ກຸສລາ ຫິ ຘມ຺ມາ ອິຘ ເນກ຺ຂມ຺ມໍ, ນ ປພ຺ພຊ຺ຊາທໂຍ. ‘‘ປຐມຊ຺ຌາເນນາ’’ຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ. ປຫາຍາຕິ ປຊຫິຕ຺ວາ. ຄໂຕ ອຘິຄໂຕ, ປຏິປນ຺ໂນ ອຸຕ຺ຕຣິວິເສສນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຫາຍາຕິ ວາ ປຫານເຫຕຸ, ປຫານລກ຺ຂຓໍ ວາ. ເຫຕຸລກ຺ຂຓຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ປຫາຍສທ຺ໂທ. ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທິປ຺ປຫານເຫຕຸກຎ຺ຫິ ‘‘ຄໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ ຄມນໍ ອວໂພໂຘ, ປຏິປຕ຺ຕິ ເອວ ວາ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທິປ຺ປຫາເນນ ຈ ລກ຺ຂີຍຕິ. ເອສ ນໂຍ ປທາເລຕ຺ວາຕິອາທີສຸປິ. ອພ຺ຍາປາເທນາຕິ ເມຕ຺ຕາຍ. ອາໂລກສຎ຺ຎາຍາຕິ ວິຠູຕໍ ກຕ຺ວາ ມນສິກຣເຓນ ອຸປຏ຺ຐິຕອາໂລກສຎ຺ຊານເນນ. ອວິກ຺ເຂເປນາຕິ ສມາຘິນາ. ຘມ຺ມວວຕ຺ຖາເນນາຕິ ກຸສລາທິຘມ຺ມານໍ ຍາຖາວນິຈ຺ຉເຍນ. ‘‘ສປ຺ປຈ຺ຈຍນາມຣູປວວຕ຺ຖາເນນາ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ເອວໍ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທິນີວຣຓປ຺ປຫາເນນ ‘‘ອຠິຊ຺ຌໍ ໂລເກ ປຫາຍາ’’ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ໕໐໘) ວຸຕ຺ຕາຍ ປຐມຊ຺ຌານສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາຄປ຺ປຏິປທາຍ ຠຄວໂຕ ຕຖາຄຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ສຫ ອຸປາເຍນ ອຏ຺ຐຫິ ສມາປຕ຺ຕີຫິ ອຏ຺ຐາຣສຫິ ຈ ມຫາວິປສ຺ສນາຫິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ຎາເຓນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ນາມຣູປປຣິຄ຺ຄຫກງ຺ຂາວິຕຣຓານຎ຺ຫິ ວິພນ຺ຘຠູຕສ຺ສ ໂມຫສ຺ສ ທູຣີກຣເຓນ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາຍໍ ຐິຕສ຺ສ ອນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາທໂຍ ສິຊ຺ຌນ຺ຕິ, ຕຖາ ຌານສມາປຕ຺ຕີສຸ ອຠິຣຕິນິມິຕ຺ເຕນ ປາໂມຊ຺ເຊນ ຕຕ຺ຖ ອນຠິຣຕິຍາ ວິໂນທິຕາຍ ຌານາທີນໍ ສມຘິຄໂມຕິ ສມາປຕ຺ຕິວິປສ຺ສນານໍ ອຣຕິວິໂນທນອວິຊ຺ຊາປທາລນາທິອຸປາໂຍ, ອຸປ຺ປຏິປາຏິນິທ຺ເທໂສ ປນ ນີວຣຓສຠາວາຍ ອວິຊ຺ຊາຍ ເຫຏ຺ຐາ ນີວຣເຓສຸປິ ສງ຺ຄຫທສ຺ສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສມາປຕ຺ຕິວິຫາຣປ຺ປເວສວິພນ຺ຘເນນ ນີວຣຓານິ ກວາຏສທິສານີຕິ ອາຫ – ‘‘ນີວຣຓກວາຏໍ ອຸຄ຺ຆາເຏຕ຺ວາ’’ຕິ.

‘‘ຣຕ຺ຕິໍ ວິຕກ຺ເກຕ຺ວາ ວິຈາເຣຕ຺ວາ ທິວາ ກມ຺ມນ຺ເຕ ປໂຍເຊຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໕໑) ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ວິຕກ຺ກວິຈາຣາ ຘູມາຍນາ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ອາຫ – ‘‘ວິຕກ຺ກວິຈາຣຘູມ’’ນ຺ຕິ. ກິຎ຺ຈາປິ ປຐມຊ຺ຌານູປຈາເຣເຍວ ທຸກ຺ຂໍ, ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌາໂນປຈາເຣເຍວ ຈ ສຸຂໍ ປຫີຍຕິ, ອຕິສຍປ຺ປຫານໍ ປນ ສນ຺ຘາຍາຫ – ‘‘ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌາເນນ ສຸຂທຸກ຺ຂໍ ປຫາຍາ’’ຕິ. ຣູປສຎ຺ຎາຕິ ສຎ຺ຎາສີເສນ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານານິ ເຈວ ຕທາຣມ຺ມຓານິ ຈ ວຸຕ຺ຕານິ. ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານມ຺ປິ ຫິ ‘‘ຣູປ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ‘‘ຣູປີ ຣູປານິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໒໔໘; ໓.໓໑໒; ຘ. ສ. ໒໔໘; ປຏິ. ມ. ໑.໒໐໙). ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ກສິຓຣູປໍ ‘‘ຣູປ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຸຣິມປທໂລເປນ ‘‘ພຫິທ຺ຘາ ຣູປານິ ປສ຺ສຕິ ສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓານີ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໑໗໓-໑໗໔; ມ. ນິ. ໒.໒໔໙; ຘ. ສ. ໒໔໔-໒໔໕). ຕສ຺ມາ ອິຘ ຣູເປ ຣູປຊ຺ຌາເນ ຕໍສຫຄຕສຎ຺ຎາ ຣູປສຎ຺ຎາຕິ ເອວໍ ສຎ຺ຎາສີເສນ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານານິ ວຸຕ຺ຕານິ. ຣູປໍ ສຎ຺ຎາ ອສ຺ສາຕິ ຣູປສຎ຺ຎໍ, ຣູປສ຺ສ ນາມນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອວໍ ປຖວີກສິຓາທິເຠທສ຺ສ ຕທາຣມ຺ມຓສ຺ສ ເຈຕໍ ອຘິວຈນນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປຏິຆສຎ຺ຎາຕິ ຈກ຺ຂາທີນໍ ວຕ຺ຖູນໍ ຣູປາທີນໍ ອາຣມ຺ມຓານຎ຺ຈ ປຏິຆາເຕນ ປຏິຫນເນນ ວິສຍິວິສຍສໂມຘາເນ ສມຸປ຺ປນ຺ນາ ທ຺ວິປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓສຫຄຕາ ສຎ຺ຎາ ປຏິຆສຎ຺ຎາ. ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎາໂຍຕິ ນານຕ຺ເຕ ໂຄຈເຣ ປວຕ຺ຕາ ສຎ຺ຎາ, ນານຕ຺ຕາ ວາ ສຎ຺ຎາ ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎາ, ອຏ຺ຐ ກາມາວຈຣກຸສລສຎ຺ຎາ, ທ຺ວາທສ ອກຸສລສຎ຺ຎາ, ເອກາທສ ກາມາວຈຣກຸສລວິປາກສຎ຺ຎາ, ທ຺ເວ ອກຸສລວິປາກສຎ຺ຎາ, ເອກາທສ ກາມາວຈຣກິຣິຍສຎ຺ຎາຕິ ເອຕາສໍ ຈຕຸຈຕ຺ຕາລີສສຎ຺ຎານເມຕໍ ອຘິວຈນໍ. ເອຕາ ຫິ ຍສ຺ມາ ຣູປສຎ຺ຎາທິເຠເທ ນານຕ຺ເຕ ນານາສຠາເວ ໂຄຈເຣ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຍສ຺ມາ ຈ ນານຕ຺ຕາ ນານາສຠາວາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອສທິສາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ.

ອນິຈ຺ຈສ຺ສ, ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ວາ ອນຸປສ຺ສນາ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາ, ເຕຠູມກຘມ຺ມານໍ ອນິຈ຺ຈຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕາຍ ອນຸປສ຺ສນາເຍຕໍ ນາມໍ. ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎນ຺ຕິ ສງ຺ຂຕຘມ຺ເມ ‘‘ນິຈ຺ຈາ ສສ຺ສຕາ’’ຕິ ປວຕ຺ຕໍ ມິຈ຺ຉາສຎ຺ຎໍ. ສຎ຺ຎາສີເສນ ທິຏ຺ຐິຈິຕ຺ຕານມ຺ປິ ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອສ ນໂຍ ອິໂຕ ປເຣສຸປິ. ນິພ຺ພິທານຸປສ຺ສນາຍາຕິ ສງ຺ຂາເຣສຸ ນິພ຺ພິຊ຺ຊນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕາຍ ອນຸປສ຺ສນາຍ. ນນ຺ທິນ຺ຕິ ສປ຺ປີຕິກຕຓ຺ຫໍ. ວິຣາຄານຸປສ຺ສນາຍາຕິ ສງ຺ຂາເຣສຸ ວິຣຊ຺ຊນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕາຍ ອນຸປສ຺ສນາຍ. ນິໂຣຘານຸປສ຺ສນາຍາຕິ ສງ຺ຂາຣານໍ ນິໂຣຘສ຺ສ ອນຸປສ຺ສນາຍ. ‘‘ເຕ ສງ຺ຂາຣາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິເຍວ, ອາຍຕິໍ ສມຸທຍວເສນ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ ເອວໍ ວາ ອນຸປສ຺ສນາ ນິໂຣຘານຸປສ຺ສນາ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ນິໂຣຘານຸປສ຺ສນາຍ ນິໂຣເຘຕິ, ໂນ ສມຸເທຕີ’’ຕິ. ມຸຈ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາ ຫິ ອຍໍ ພລປ຺ປຕ຺ຕາຕິ. ປຏິນິສ຺ສຊ຺ຊນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕາ ອນຸປສ຺ສນາ ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄານຸປສ຺ສນາ. ປຏິສງ຺ຂາ ສນ຺ຕິຏ຺ຐນາ ຫິ ອຍໍ. ອາທານນ຺ຕິ ນິຈ຺ຈາທິວເສນ ຄຫຓໍ. ສນ຺ຕຕິສມູຫກິຈ຺ຈາຣມ຺ມຓານໍ ວເສນ ເອກຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ຆນສຎ຺ຎາ. ອາຍູຫນໍ ອຠິສງ຺ຂຣຓໍ. ອວຕ຺ຖາວິເສສາປຕ຺ຕິ ວິປຣິຓາໂມ. ຘຸວສຎ຺ຎນ຺ຕິ ຖິຣຠາວຄ຺ຄຫຓໍ. ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ສມູຫາທິຆນວເສນ ສກິຈ຺ຈປຣິຈ຺ເຉທຕາຍ ຈ ສງ຺ຂາຣານໍ ສວິຄ຺ຄຫຄ຺ຄຫຓໍ. ປຓິຘິນ຺ຕິ ຣາຄາທິປຓິຘິໍ. ສາ ປນຕ຺ຖໂຕ ຕຓ຺ຫາວເສນ ສງ຺ຂາເຣສຸ ນນ຺ທິຕາ. ອຠິນິເວສນ຺ຕິ ອຕ຺ຕານຸທິຏ຺ຐິໍ.

ອນິຈ຺ຈທຸກ຺ຂາທິວເສນ ສພ຺ພຘມ຺ມຕີຣຓໍ ອຘິປຎ຺ຎາຘມ຺ມວິປສ຺ສນາ. ສາຣາທານາຠິນິເວສນ຺ຕິ ອສາເຣ ສາຣຄ຺ຄຫຓວິປລ຺ລາສໍ. ອິສ຺ສຣກຸຕ຺ຕາທິວເສນ ໂລໂກ ສມຸປ຺ປນ຺ໂນຕິ ອຠິນິເວໂສ ສມ຺ໂມຫາຠິນິເວໂສ. ເກຈິ ປນ ‘‘ອໂຫສິໍ ນຸ ໂຂ ອຫມຕີຕມທ຺ຘານນ຺ຕິອາທິນາ ປວຕ຺ຕສໍສຍາປຕ຺ຕິ ສມ຺ໂມຫາຠິນິເວໂສ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ສງ຺ຂາເຣສຸ ເລຓຕາຓຠາວຄ຺ຄຫຓໍ ອາລຍາຠິນິເວໂສ. ‘‘ອາລຍຣຕາ ອາລຍສມ຺ມຸທິຕາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໖໔; ມ. ນິ. ໑.໒໘໑; ໒.໓໓໗; ສໍ. ນິ. ໑.໑໗໒; ມຫາວ. ໗) ວຈນໂຕ ອາລໂຍ ຕຓ຺ຫາ, ສາເຍວ ຈກ຺ຂາທີສຸ ຣູປາທີສຸ ຈ ອຠິນິເວສວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ອາລຍາຠິນິເວໂສຕິ ເກຈິ. ‘‘ເອວໍວິຘາ ສງ຺ຂາຣາ ປຏິນິສ຺ສຊ຺ຊີຍນ຺ຕີ’’ຕິ ປວຕ຺ຕໍ ຎາຓໍ ປຏິສງ຺ຂານຸປສ຺ສນາ. ວຏ຺ຏໂຕ ວິຄຕຕ຺ຕາ ວິວຏ຺ຏໍ, ນິພ຺ພານໍ. ຕຕ຺ຖ ອາຣມ຺ມຓກຣຓສງ຺ຂາເຕນ ອນຸປສ຺ສເນນ ປວຕ຺ຕິຍາ ວິວຏ຺ຏານຸປສ຺ສນາ, ໂຄຕ຺ຣຠູ. ສໍໂຍຄາຠິນິເວສນ຺ຕິ ສໍຍຸຊ຺ຊນວເສນ ສງ຺ຂາເຣສຸ ອຠິນິວິສນໍ. ທິຏ຺ເຐກຏ຺ເຐຕິ ທິຏ຺ຐິຍາ ສຫຊາເຕກຏ຺ເຐ ປຫາເນກຏ຺ເຐ ຈ. ໂອຬາຣິເກຕິ ອຸປຣິມຄ຺ຄວຊ຺ເຌ ກິເລເສ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຎ຺ຎຖາ ທສ຺ສນປຫາຕພ຺ພາປິ ທຸຕິຍມຄ຺ຄວຊ຺ເຌຫິ ໂອຬາຣິກາຕິ. ອຓຸສຫຄເຕຕິ ອຓຸຠູເຕ. ອິທໍ ເຫຏ຺ຐິມມຄ຺ຄວຊ຺ເຌ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພກິເລເສຕິ ອວສິຏ຺ຐສພ຺ພກິເລເສ. ນ ຫິ ປຐມາທິມຄ຺ເຄຫິປິ ປຫີນາ ກິເລສາ ປຸນ ປຫີຍນ຺ຕີຕິ.

ກກ຺ຂຬຕ຺ຕໍ ກຖິນຠາໂວ. ປຄ຺ຆຣຓໍ ທ຺ຣວຠາໂວ. ໂລກິຍວາຍຸນາ ຠສ຺ຕາຍ ວິຍ ເຍນ ຕໍຕໍກລາປສ຺ສ ອຸທ຺ຘຸມາຍນໍ, ຖທ຺ຘຠາໂວ ວາ, ຕໍ ວິຕ຺ຖມ຺ຠນໍ. ວິຊ຺ຊມາເນປິ ກລາປນ຺ຕຣຠູຕານໍ ກລາປນ຺ຕຣຠູເຕຫິ ຜຸຏ຺ຐຠາເວ ຕໍຕໍຠູຕວິວິຕ຺ຕຕາ ຣູປປຣິຍນ຺ໂຕ ອາກາໂສຕິ ເຍສໍ ໂຍ ປຣິຈ຺ເຉໂທ, ເຕຫິ ໂສ ອສມ຺ຜຸຏ຺ໂຐວ, ອຎ຺ຎຖາ ຠູຕານໍ ປຣິຈ຺ເຉທຠາໂວ ນ ສິຍາ ພ຺ຍາປິຕຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ. ຍສ຺ມິໍ ກລາເປ ຠູຕານໍ ປຣິຈ຺ເຉໂທ, ເຕຫິ ອສມ຺ຜຸຏ຺ຐຠາໂວ ອສມ຺ຜຸຏ຺ຐລກ຺ຂຓໍ. ເຕນາຫ – ຠຄວາ ອາກາສຘາຕຸນິທ຺ເທເສ (ຘ. ສ. ໖໓໗) ‘‘ອສມ຺ຜຸຏ຺ໂຐ ຈຕູຫິ ມຫາຠູເຕຫີ’’ຕິ.

ວິໂຣຘິປຈ຺ຈຍສນ຺ນິປາເຕ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິ ຣຸປ຺ປນໍ. ເຈຕນາປຘານຕ຺ຕາ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘຘມ຺ມານໍ ເຈຕນາວເສເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສງ຺ຂາຣານໍ ອຠິສງ຺ຂຣຓລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີເຍ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໙໒) ‘‘ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສຊາ ເຈຕນາ’’ຕິອາທິນາ ເຈຕນາວ ວິຠຕ຺ຕາ. ອຠິສງ຺ຂຣລກ຺ຂຓາ ຈ ເຈຕນາ. ຍຖາຫ – ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕໂມ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາໂຣ, ກຸສລາ ເຈຕນາ ກາມາວຈຣາ’’ຕິອາທິ. ຜຣຓໍ ສວິປ຺ຜາຣິກຕາ. ອສ຺ສທ຺ຘິເຍຕິ ອສ຺ສທ຺ຘິຍເຫຕຸ. ນິມິຕ຺ຕຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມໍ. ເອສ ນໂຍ ໂກສຊ຺ເຊຕິອາທີສຸ. ວູປສມລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ກາຍຈິຕ຺ຕປຣິຬາຫູປສມລກ຺ຂຓໍ. ລີນຸທ຺ຘຈ຺ຈຣຫິເຕ ອຘິຈິຕ຺ເຕ ປວຕ຺ຕມາເນ ປຄ຺ຄຫນິຄ຺ຄຫສມ຺ປຫໍສເນສຸ ອພ຺ຍາວຏຕາຍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນໍ ປຏິສງ຺ຂານໍ ປກ຺ຂປາຕຸປຈ຺ເຉທໂຕ.

ມຸສາວາທາທີນໍ ວິສໍວາທນາທິກິຈ຺ຈຕາຍ ລູຂານໍ ອປຣິຄ຺ຄາຫການໍ ປຏິປກ຺ຂຠາວໂຕ ປຣິຄ຺ຄາຫກສຠາວາ ສມ຺ມາວາຈາ, ສິນິທ຺ຘຠາວໂຕ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ສມ຺ມາວາຈາປຈ຺ຈຍສຸຠາສິຕານໍ ໂສຕາຣຎ຺ຈ ປຸຄ຺ຄລໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ສາ ປຣິຄ຺ຄຫລກ຺ຂຓາ. ກາຍິກກິຣິຍາ ກິຎ຺ຈິ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ, ສຍຎ຺ຈ ສມຸຏ຺ຐຫນໍ ຆຏນໍ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ມາກມ຺ມນ຺ຕສງ຺ຂາຕາ ວິຣຕີປິ ສມຸຏ຺ຐານລກ຺ຂຓາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ວາ ອຸກ຺ຂິປນໍ ສມຸຏ຺ຐາປນໍ ກາຍິກກິຣິຍາຍ ຠາຣຸກ຺ຂິປນໍ ວິຍ. ຊີວມານສ຺ສ ສຕ຺ຕສ຺ສ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ວາ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍປວຕ຺ຕິຍາ, ອາຊີວສ຺ເສວ ວາ ສຸທ຺ຘິ ໂວທານໍ. ‘‘ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິ ອິຘ ເຈຕນາ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສງ຺ຂາຣານໍ ເຈຕນາລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ. ນມນໍ ອາຣມ຺ມຓາຠິມຸຂຠາໂວ. ອາຍຕນໍ ປວຕ຺ຕນໍ. ອາຍຕນວເສນ ຫິ ອາຍສງ຺ຂາຕານໍ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການໍ ປວຕ຺ຕິ. ຕຓ຺ຫາຍ ເຫຕຸລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ວຏ຺ຏສ຺ສ ຊນກເຫຕຸຠາໂວ, ມຄ຺ຄສ຺ສ ປນ ນິພ຺ພານສມ຺ປາປກຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສ.

ຕຖລກ຺ຂຓໍ ອວິປຣີຕສຠາໂວ. ເອກຣໂສ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎນາຕິວຕ຺ຕນໍ ອນູນາຘິກຠາໂວ. ຍຸຄນທ຺ຘາ ສມຖວິປສ຺ສນາວ. ‘‘ສທ຺ຘາປຎ຺ຎາ ປຄ຺ຄຫາວິກ຺ເຂປາ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ຂໂຍຕິ ກິເລສກ຺ຂໂຍ ມຄ຺ໂຄ. ອນຸປ຺ປາທປຣິໂຍສານຕາຍ ອນຸປ຺ປາໂທ ຜລໍ. ປສ຺ສທ຺ຘິ ກິເລສວູປສໂມ. ຉນ຺ທສ຺ສາຕິ ກຕ຺ຕຸກາມຕາຉນ຺ທສ຺ສ. ມູລລກ຺ຂຓໍ ປຕິຏ຺ຐາຠາໂວ. ສມຸຏ຺ຐານລກ຺ຂຓໍ ອາຣມ຺ມຓປ຺ປຏິປາທກຕາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຕາ. ສໂມຘານໍ ວິສຍາທິສນ຺ນິປາເຕນ ຄເຫຕພ຺ພາກາໂຣ, ຍາ ສງ຺ຄຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສມໍ, ສຫ ໂອທຫນ຺ຕິ ອເນນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາຕິ ວາ ສໂມຘານໍ, ຜສ຺ໂສ. ສໂມສຣນ຺ຕິ ສນ຺ນິປຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ສໂມສຣຓໍ. ເວທນາຍ ວິນາ ອປ຺ປວຕ຺ຕມານາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ ເວທນານຸຠວນນິມິຕ຺ຕໍ ສໂມສຏາ ວິຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂຄປານສີນໍ ກູຏໍ ວິຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ປາໂມກ຺ຂຠາໂວ ປມຸຂລກ຺ຂຓໍ. ຕໂຕ, ເຕສໍ ວາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອຸຕ຺ຕຣິ ປຘານນ຺ຕິ ຕຕຸຕ຺ຕຣິ. ປຎ຺ຎຸຕ຺ຕຣາ ຫິ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ. ວິມຸຕ຺ຕິຍາຕິ ຜລສ຺ສ. ຕຎ຺ຫິ ສີລາທິຄຸຓສາຣສ຺ສ ປຣມຸກ຺ກໍສຠາເວນ ສາຣໍ. ອຍຎ຺ຈ ລກ຺ຂຓວິຠາໂຄ ຉຘາຕຸປຎ຺ຈຌານງ຺ຄາທິວເສນ ຕໍຕໍສຸຕ຺ຕປທານຸສາເຣນ ໂປຣາຓຏ຺ຐກຖາຍໍ ອາຄຕນເຍນ ຈ ກໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຖາ ຫິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ໂຕປິ ໂກຈິ ຘມ຺ໂມ ປຣິຍາຍນ຺ຕຣປ຺ປກາສນຕ຺ຖໍ ປຸນ ທສ຺ສິໂຕ, ຕໂຕ ເອວ ຈ ‘‘ຉນ຺ທມູລກາ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ມນສິກາຣສມຸຏ຺ຐານາ ຜສ຺ສສໂມຘານາ ເວທນາສໂມສຣຓາ’’ຕິ, ‘‘ປຎ຺ຎຸຕ຺ຕຣາ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ, ‘‘ວິມຸຕ຺ຕິສາຣມິທໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍ’’ນ຺ຕິ, ‘‘ນິພ຺ພາໂນຄຘຎ຺ຫິ, ອາວຸໂສ, ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ນິພ຺ພານປຣິໂຍສານ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໕໑໒) ຈ ສຸຕ຺ຕປທານໍ ວເສນ ‘‘ຉນ຺ທສ຺ສ ມູລລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕຖຘມ຺ມາ ນາມ ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣິຍສຈ຺ຈານິ ອວິປຣີຕສຠາວຕ຺ຕາ. ຕຖານິ ຕໍສຠາວຕ຺ຕາ, ອວິຕຖານິ ອມຸສາສຠາວຕ຺ຕາ, ອນຎ຺ຎຖານິ ອຎ຺ຎາກາຣຣຫິຕຕ຺ຕາ. ຊາຕິປຈ຺ຈຍສມ຺ຠູຕສມຸທາຄຕຏ຺ໂຐຕິ ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ສມ຺ຠູຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ສຫິຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຍານຸຣູປສ຺ສ ອຸທ຺ຘໍ ອຸທ຺ຘໍ ອາຄຕຠາໂວ, ອນຸປວຕ຺ຕຕ຺ໂຖຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ສມ຺ຠູຕຏ຺ໂຐ ຈ ສມຸທາຄຕຏ຺ໂຐ ຈ ສມ຺ຠູຕສມຸທາຄຕຏ຺ໂຐ, ນ ຊາຕິໂຕ ຊຣາມຣຓໍ ນ ໂຫຕິ, ນ ຈ ຊາຕິໍ ວິນາ ອຎ຺ຎໂຕ ໂຫຕີຕິ ຊາຕິປຈ຺ຈຍສມ຺ຠູຕຏ຺ໂຐ, ອິຕ຺ຖຎ຺ຈ ຊາຕິໂຕ ສມຸທາຄຈ຺ຉຕີຕິ ຊາຕິປຈ຺ຈຍສມຸທາຄຕຏ຺ໂຐ. ຍາ ຍາ ຊາຕິ ຍຖາ ຍຖາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ຕທນຸຣູປໍ ປາຕຸຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອວິຊ຺ຊາຍ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຈ຺ຈຍຏ຺ໂຐຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ນ ອວິຊ຺ຊາ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຈ຺ຈໂຍ ນ ໂຫຕິ, ນ ຈ ອວິຊ຺ຊໍ ວິນາ ສງ຺ຂາຣາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຍາ ຍາ ອວິຊ຺ຊາ ເຍສໍ ເຍສໍ ສງ຺ຂາຣານໍ ຍຖາ ຍຖາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ອຍໍ ອວິຊ຺ຊາຍ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຈ຺ຈຍຏ຺ໂຐ, ປຈ຺ຈຍຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຠຄວາ ຕໍ ຊານາຕິ ປສ຺ສຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເຕນາຕິ ຠຄວຕາ. ຕໍ ວິຠຊ຺ຊມານນ຺ຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຕນ຺ຕິ ຣູປາຍຕນໍ. ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ມຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ຕຖາ ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນປຣິຕ຺ຕອຊ຺ຌຕ຺ຕພຫິທ຺ຘາຕທຸຠຍາທິເຠທໍ. ລພ຺ຠມານກປທວເສນາຕິ ‘‘ຣູປາຍຕນໍ ທິຏ຺ຐໍ, ສທ຺ທາຍຕນໍ ສຸຕໍ, ຄນ຺ຘາຍຕນໍ ຣສາຍຕນໍ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພາຍຕນໍ ມຸຕໍ, ສພ຺ພໍ ຣູປໍ ມນສາ ວິຎ຺ຎາຕ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໙໖໖) ວຈນໂຕ ທິຏ຺ຐປທຎ຺ຈ ວິຎ຺ຎາຕປທຎ຺ຈ ຣູປາຣມ຺ມເຓ ລພ຺ຠຕິ. ອເນເກຫິ ນາເມຫີຕິ ‘‘ຣູປາຣມ຺ມຓໍ ອິຏ຺ຐໍ ອນິຏ຺ຐໍ ມຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ປຣິຕ຺ຕໍ ອຕີຕໍ ອນາຄຕໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ພຫິທ຺ຘາ ທິຏ຺ຐໍ ວິຎ຺ຎາຕໍ ຣູປໍ ຣູປາຍຕນໍ ຣູປຘາຕຸ ວຓ຺ຓນິຠາ ສນິທສ຺ສນໍ ສປ຺ປຏິຆໍ ນີລໍ ປີຕກ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີຫິ ອເນເກຫິ ນາເມຫິ. ເຕຣສຫິ ວາເຣຫີຕິ ຣູປກຓ຺ເຑ ອາຄເຕ ເຕຣສ ນິທ຺ເທສວາເຣ ສນ຺ຘາຍາຫ. ທ຺ເວປຎ຺ຎາສາຍ ນເຍຫີຕິ ເອເກກສ຺ມິໍ ວາເຣ ຈຕຸນ຺ນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ວວຕ຺ຖາປນນຍານໍ ວເສນ ທ຺ວິປຎ຺ຎາສາຍ ນເຍຫິ. ຕຖເມວາຕິ ອວິປຣີຕທສ຺ສິຕາຍ ອປ຺ປຏິວຕ຺ຕິຍເທສນຕາຍ ຈ ຕຖເມວ ໂຫຕິ. ຊານາມິ ອພ຺ຠຎ຺ຎາສິນ຺ຕິ ວຕ຺ຕມານາຕີຕກາເລສຸ ຎາຓປ຺ປວຕ຺ຕິທສ຺ສເນນ ອນາຄເຕປິ ຎາຓປ຺ປວຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາເຍວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ວິທິຕ-ສທ຺ໂທ ອນາມຏ຺ຐກາລວິເສໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ ‘‘ທິຏ຺ຐໍ ສຸຕໍ ມຸຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໑໘໘; ມ. ນິ. ໑.໗-໘; ສໍ. ນິ. ໓.໒໐໘; ອ. ນິ. ໔.໒໓) ວິຍ. ນ ອຸປຏ຺ຐາສີຕິ ອຕ຺ຕຕ຺ຕນິຍວເສນ ນ ອຸປຄຎ຺ຉິ. ຍຖາ ຣູປາຣມ຺ມຓາທໂຍ ຘມ຺ມາ ຍໍສຠາວາ ຍໍປກາຣາ ຈ, ຕຖາ ເນ ປສ຺ສຕິ ຊານາຕິ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ຕຖາຄໂຕຕິ ເອວໍ ປທສມ຺ຠໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເກຈິ ປນ ‘‘ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ປິໂສທຣາທິປກ຺ເຂເປນ ວາ ທສ຺ສີສທ຺ທສ຺ສ ໂລປໍ, ອາຄຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ຈາຄມໍ ກຕ຺ວາ ຕຖາຄໂຕ’’ຕິ ວຓ຺ເຓນ຺ຕິ.

ຍໍ ຣຕ຺ຕິນ຺ຕິ ຍສ຺ສໍ ຣຕ຺ຕິຍໍ. ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍເຄ ເຈຕໍ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ຕິຓ຺ຓໍ ມາຣານນ຺ຕິ ກິເລສາຠິສງ຺ຂາຣເທວປຸຕ຺ຕສງ຺ຂາຕານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ມາຣານໍ. ອນຸປວຊ຺ຊນ຺ຕິ ນິທ຺ໂທສຕາຍ ນ ອຸປວຊ຺ຊໍ. ອນູນນ຺ຕິ ປກ຺ຂິປິຕພ຺ພາຠາເວນ ນ ອູນໍ. ອນຘິກນ຺ຕິ ອປເນຕພ຺ພາຠາເວນ ນ ອຘິກໍ. ສພ຺ພາກາຣປຣິປຸຓ຺ຓນ຺ຕິ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນາທິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ພາກາເຣນ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ. ໂນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ‘‘ຕເຖວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຕິເຣເກນ ສມ຺ປາເທຕິ. ເຕນ ຍທຕ຺ຖໍ ຠາສິຕໍ, ຕທຕ຺ຖນິປ຺ຜາທນໂຕ ຍຖາ ຠາສິຕໍ ຠຄວຕາ, ຕເຖວາຕິ ອວິປຣີຕເທສນຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ຄທຕ຺ໂຖຕິ ເອເຕນ ຕຖໍ ຄທຕີຕິ ຕຖາຄໂຕຕິ ທ-ກາຣສ຺ສ ຕ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕຖາ ຄຕມສ຺ສາຕິ ຕຖາຄໂຕ. ຄຕນ຺ຕິ ຈ ກາຍສ຺ສ ວາຈາຍ ວາ ປວຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາຕິ ຈ ວຸຕ຺ເຕ ຍໍ-ຕໍ-ສທ຺ທານໍ ອພ຺ຍຠິຈາຣິຕສມ຺ພນ຺ຘຕາຍ ຍຖາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ອຸປຏ຺ຐິໂຕເຍວ ໂຫຕິ. ກາຍວາຈາກິຣິຍານຎ຺ຈ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎານຸໂລເມນ ວຈນິຈ຺ຉາຍໍ ກາຍສ຺ສ ວາຈາ, ວາຈາຍ ຈ ກາໂຍ ສມ຺ພນ຺ຘຠາເວນ ອຸປຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ຠຄວໂຕ ຫີ’’ຕິອາທິ. ອິມສ຺ມິໍ ປນ ອຕ຺ເຖ ຕຖາວາທິຕາຍ ຕຖາຄໂຕຕິ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕິ. ໂສ ປນ ປຸພ຺ເພ ປກາຣນ຺ຕເຣນ ທສ຺ສິໂຕຕິ ອາຫ – ‘‘ເອວໍ ຕຖາກາຣິຕາຍ ຕຖາຄໂຕ’’ຕິ.

ຕິຣິຍໍ ອປຣິມາຓາສຸ ໂລກຘາຕູສູຕິ ເອເຕນ ຍເທເກ ‘‘ຕິຣິຍໍ ວິຍ ອຸປຣິ ອໂຘ ຈ ສນ຺ຕິ ໂລກຘາຕຸໂຍ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ປຏິເສເຘຕິ. ເທສນາວິລາໂສເຍວ ເທສນາວິລາສມໂຍ ຍຖາ ‘‘ປຸຎ຺ຎມຍໍ ທານມຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໓໐໕; ອິຕິວຸ. ໖໐; ເນຕ຺ຕິ. ໓໓). ນິປາຕານໍ ວາຈກສທ຺ທສນ຺ນິຘາເນ ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຠາເວນ ປວຕ຺ຕນໂຕ ຄຕ-ສທ຺ໂທເຍວ ອວຄຕຕ຺ຖໍ ອຕີຕຕ຺ຖຎ຺ຈ ວທຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ຄໂຕຕິ ອວຄໂຕ ອຕີໂຕ’’ຕິ. ອຖ ວາ ອຠິນີຫາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ສມ຺ໂພຘິ, ເອຕ຺ຖນ຺ຕເຣ ມຫາໂພຘິຍານປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຫານຏ຺ຐານສໍກິເລສນິວຕ຺ຕີນໍ ອຠາວໂຕ ຍຖາ ປຓິຘານໍ, ຕຖາ ຄໂຕ ອຠິນີຫາຣານຸຣູປໍ ປຏິປນ຺ໂນຕິ ຕຖາຄໂຕ. ອຖ ວາ ມຫິທ຺ຘິກຕາຍ ປຏິສມ຺ຠິທານໍ ອຸກ຺ກໍສາຘິຄເມນ ອນາວຣຓຎາຓຕາຍ ຈ ກຕ຺ຖຈິປິ ປຏິຆາຕາຠາວໂຕ ຍຖາ ຣຸຈິ, ຕຖາ ກາຍວາຈາຈິຕ຺ຕານໍ ຄຕານິ ຄມນານິ ປວຕ຺ຕິໂຍ ເອຕສ຺ສາຕິ ຕຖາຄໂຕ. ຍສ຺ມາ ຈ ໂລເກ ວິຘຍຸຕ຺ຕຄຕປກາຣສທ຺ທາ ສມານຕ຺ຖາ ທິສ຺ສນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຍຖາວິຘາ ວິປສ຺ສິອາທໂຍ ຠຄວນ຺ໂຕ, ອຍມ຺ປິ ຠຄວາ ຕຖາວິໂຘຕິ ຕຖາຄໂຕ. ຍຖາ ຍຸຕ຺ຕາ ຈ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ, ອຍມ຺ປິ ຠຄວາ ຕຖາ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ຕຖາຄໂຕ. ອຖ ວາ ຍສ຺ມາ ສຈ຺ຈໍ ຕຕ຺ວໍ ຕຈ຺ຉໍ ຕຖນ຺ຕິ ຎາຓສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ, ຕສ຺ມາ ຕເຖນ ຎາເຓນ ອາຄໂຕຕິ ຕຖາຄໂຕຕິ ເອວມ຺ປິ ຕຖາຄຕສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

‘‘ປຫາຍ ກາມາທິມເລ ຍຖາ ຄຕາ,

ສມາຘິຎາເຓຫິ ວິປສ຺ສິອາທໂຍ;

ມເຫສິໂນ ສກ຺ຍມຸນີ ຊຸຕິນ຺ຘໂຣ,

ຕຖາຄໂຕ ເຕນ ຕຖາຄໂຕ ມໂຕ.

‘‘ຕຖຎ຺ຈ ຘາຕາຍຕນາທິລກ຺ຂຓໍ,

ສຠາວສາມຎ຺ຎວິຠາຄເຠທໂຕ;

ສຍມ຺ຠຸຎາເຓນ ຊິໂນຍມາຄໂຕ,

ຕຖາຄໂຕ ວຸຈ຺ຈຕິ ສກ຺ຍປຸງ຺ຄໂວ.

‘‘ຕຖານິ ສຈ຺ຈານິ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸນາ,

ຕຖາ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາ ຈ ສພ຺ພໂສ;

ອນຎ຺ຎເນຍ຺ເຍນ ຍໂຕ ວິຠາວິຕາ,

ຍາຖາວໂຕ ເຕນ ຊິໂນ ຕຖາຄໂຕ.

‘‘ອເນກເຠທາສຸປິ ໂລກຘາຕຸສຸ,

ຊິນສ຺ສ ຣຸປາຍຕນາທິໂຄຈເຣ;

ວິຈິຕ຺ຕເຠເທ ຕຖເມວ ທສ຺ສນໍ,

ຕຖາຄໂຕ ເຕນ ສມນ຺ຕໂລຈໂນ.

‘‘ຍໂຕ ຈ ຘມ຺ມໍ ຕຖເມວ ຠາສຕິ,

ກໂຣຕິ ວາຈາຍນຸໂລມມຕ຺ຕໂນ;

ຄຸເຓຫິ ໂລກໍ ອຠິຠຸຍ຺ຍິຣີຍຕິ,

ຕຖາຄໂຕ ເຕນປິ ໂລກນາຍໂກ.

‘‘ຍຖາຠິນີຫາຣມໂຕ ຍຖາຣຸຈິ,

ປວຕ຺ຕວາຈາ ຕນຸຈິຕ຺ຕຠາວໂຕ;

ຍຖາວິຘາ ເຍນ ປຸຣາ ມເຫສິໂນ,

ຕຖາວິໂຘ ເຕນ ຊິໂນ ຕຖາຄໂຕ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໗) –

ສງ຺ຄຫຄາຖາ ມຸຂມຕ຺ຕເມວ, ກສ຺ມາ? ອປ຺ປມາທປທໍ ວິຍ ສກລກຸສລຘມ຺ມສມ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ພພຸທ຺ຘຄຸຓານໍ ສງ຺ຄາຫກຕ຺ຕາ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ສພ຺ພາກາເຣນາ’’ຕິອາທິ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວ.

໑໗໑. ທຸຕິເຍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕີຕິ ປຐມາຍ ຊາຕິຍາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິໍ ວຕ຺ວາ ອຣິຍາຍ ຊາຕິຍາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ນິປ຺ຜຕ຺ຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຕທາ ຫິສ຺ສ ພຸທ຺ຘຠາວນິປ຺ຜຕ຺ຕີຕິ. ‘‘ທຸລ຺ລໂຠ’’ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ກາຣຓສ຺ສ ທູຣສມ຺ຠາຣຠາວໂຕ ຕຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອກວາຣ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຕຕ຺ຖ ວາຣຄຓນາ ນາມ ມາສສໍວຈ຺ຉຣກປ຺ປຄຓນາທິກາ, ກປ຺ປານໍ ເອກໍ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍໍ ທ຺ເວ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ຕີຓິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິປິ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາປິ ພຸທ຺ເຘນ ຠວິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ເຫຏ຺ຐິມໂກຏິຍາ ປນ ຈຕ຺ຕາຣິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສຎ຺ຈ ນິຣນ຺ຕຣໍ ທສ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘຠາວໍ ປຕ຺ຕຸໍ ສກ຺ກາ, ນ ອິໂຕ ອຎ຺ຎຖາຕິ ອິມິນາ ກາຣເຓນ ທຸລ຺ລໂຠ ປາຕຸຠາໂວ ພຸທ຺ຘານນ຺ຕິ.

໑໗໒. ຕຕິເຍ ນິຈ຺ຈໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອຠິຓ຺ຫປ຺ປວຕ຺ຕິກໍ ນ ໂຫຕິ ກທາຈິເທວ ສມ຺ຠວໂຕ. ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ມນຸສ຺ສາ ອຈ຺ຉຣິຍໍ ທິສ຺ວາ ອຈ຺ຉຣໍ ປຫຣນ຺ຕິ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຈ຺ຉຣໍ ປຫຣິຕ຺ວາ ປສ຺ສິຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາຕິ ເອເຕນ ອຈ຺ຉຣິຍາ ຄຸຓຘມ຺ມາ ເອຕສ຺ມິໍ ສນ຺ຕີຕິ ອຈ຺ຉຣິໂຍຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອປິຈ ອາທິໂຕ ປຠຸຕິ ອຠິນີຫາຣາວໂຫ, ຕໂຕ ປຣມ຺ປິ ອນຎ຺ຎສາຘາຣເຓ ຄຸຓຘມ຺ເມ ອາຈິຓ຺ຓວາຕິ ອຈ຺ຉຣິໂຍຕິ ອາຫ – ‘‘ອາຈິຓ຺ຓມນຸສ຺ໂສຕິປິ ອຈ຺ຉຣິຍມນຸສ຺ໂສ’’ຕິອາທິ. ມຫາໂພຘິຎາຓເມວ ມຓ຺ຑຠູຕໍ ມຫາໂພຘິມຓ຺ໂຑ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓປທຏ຺ຐານຎ຺ຫິ ມຄ຺ຄຎາຓໍ, ມຄ຺ຄຎາຓປທຏ຺ຐານຎ຺ຈ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ‘‘ມຫາໂພຘີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອນິວຕ຺ຕເກນາຕິ ໂພຘິຍາ ນິຍຕຠາວາປຕ຺ຕິຍາ ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕຠາວໂຕ ອນິວຕ຺ຕນສຠາເວນ. ພຸທ຺ຘກາຣກຘມ຺ມານໍ ປູຣຓມ຺ປິ ນ ອຎ຺ຎສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອາຈິຓ຺ຓນ຺ຕິອາທິນາ ເຫຕຸອວຕ຺ຖາຍ ຜລາວຕ຺ຖາຍ ສຕ຺ຕານໍ ອຸປກາຣາວຕ຺ຖາຍ ຈາຕິ ຕີສຸປິ ອວຕ຺ຖາສຸ ໂລກນາໂຖ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓານໍ ຄຸຓຘມ຺ມານໍ ອາຈິຓ຺ຓຕາຍ ອຈ຺ຉຣິຍມນຸສ຺ໂສ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ.

໑໗໓. ຈຕຸຕ຺ເຖ ກາເລ ກິຣິຍາຕິ ກາລກິຣິຍາ. ກຕຣສ຺ມິໍ ກາເລ ກີທິສີ ກິຣິຍາ. ສາມຎ຺ຎໂຊຕນາ ຫິ ວິເສເສ ອວຕິຏ຺ຐຕິ, ວິເສສຕ຺ຖິນາ ຈ ວິເສໂສ ອນຸປ຺ປໂຍຊິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ – ‘‘ເອກສ຺ມິໍ ກາເລ ປາກຏາ ກິຣິຍາ’’ຕິ. ກຕຣສ຺ມິໍ ປນ ເອກສ຺ມິໍ ກາເລ, ກຖຎ຺ຈ ປາກຏາຕິ? ກປ຺ປານໍ ສຕສຫສ຺ສາຘິການິ ອເນການິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ອຠິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຍຖາຘິປ຺ເປຕມໂນຣຖປາຣິປູຣິວເສນ ສມຸປລທ຺ເຘ ເອກສ຺ມິໍ ກາເລ, ສເທວໂລເກ ອຕິວິຍ ອຈ຺ຉຣິຍມນຸສ຺ສສ຺ສ ປຣິນິພ຺ພານນ຺ຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕປາກຏາ. ອນຸຕາປກຣາຕິ ເຈໂຕທຸກ຺ຂາວຫາ. ທສສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬສູຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ຕສ຺ສ ພຸທ຺ຘກ຺ເຂຕ຺ຕຠາເວນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ, ຕທຎ຺ເຎສຎ຺ຈ ອວິສຍຕ຺ຕາ.

໑໗໔. ປຎ຺ຈເມ ທຸຕິຍສ຺ສ ພຸທ຺ຘສ຺ສາຕິ ທຸຕິຍສ຺ສ ສພ຺ພຎ຺ຎຸພຸທ຺ຘສ຺ສ ອຠາວາ. ສຸຕພຸທ຺ໂຘ ນາມ ສຸຕມເຍນ ຎາເຓນ ພຸຊ຺ຌິຕພ຺ພສ຺ສ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ. ຈຕຸສຈ຺ຈພຸທ຺ໂຘ ນາມ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍສຈ຺ຈານໍ ອນວເສສໂຕ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ. ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ນາມ ປຈ຺ເຈກໍ ອຕ຺ຕໂນເຍວ ຍຖາ ຈຕຸສຈ຺ຈສມ຺ໂພໂຘ ໂຫຕິ, ເອວໍ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ. ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເອວ ຫິ ຍຖາ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ຈຕຸສຈ຺ຈສມ຺ໂພໂຘ ໂຫຕິ, ເອວໍ ສຈ຺ຈານິ ອຠິສມ຺ພຸຊ຺ຌຕິ. ຈຕ຺ຕາຣິ ວາ ອຏ຺ຐ ວາ ໂສຬສ ວາຕິ ອິທໍ ກຕມຫາຠິນີຫາຣານໍ ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ປຎ຺ຎາຘິກສທ຺ຘາຘິກວີຣິຍາຘິກວິຠາຄວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ປຎ຺ຎາຘິການຎ຺ຫິ ສທ຺ຘາ ມນ຺ທາ ໂຫຕິ, ປຎ຺ຎາ ຕິກ຺ຂາ. ສທ຺ຘາຘິການໍ ປຎ຺ຎາ ມຊ຺ຌິມາ ໂຫຕິ. ວີຣິຍາຘິການໍ ປຎ຺ຎາ ມນ຺ທາ, ປຎ຺ຎານຸຠາເວນ ຈ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອວິເສເສນ ປນ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນີຍຘມ຺ມານໍ ຕິກ຺ຂມຊ຺ຌິມມຸທຸຠາເວນ ຕໂຍເປເຕ ເຠທາ ຍຸຕ຺ຕາຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕິວິຘາ ຫິ ໂພຘິສຕ຺ຕາ ອຠິນີຫາຣກ຺ຂເຓ ຠວນ຺ຕິ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎຸວິປຎ຺ຈິຕຎ຺ຎຸເນຍ຺ຍເຠເທນ. ເຕສຸ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎູ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສມ຺ມຸຂາ ຈາຕຸປ຺ປທິກໍ ຄາຖໍ ສຸຓນ຺ໂຕ ຕຕິຍປເທ ອປຣິໂຍສິເຕເຍວ ຉຫິ ອຠິຎ຺ຎາຫິ ສຫ ປຏິສມ຺ຠິທາຫິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕຸໍ ສມຕ຺ຖູປນິສ຺ສໂຍ ໂຫຕິ. ທຸຕິໂຍ ສຕ຺ຖຸ ສມ຺ມຸຂາ ເອກໍ ຄາຖໍ ສຸຓນ຺ໂຕ ອປຣິໂຍສິເຕເຍວ ຈຕຸຕ຺ຖປເທ ຉຫິ ອຠິຎ຺ຎາຫິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕຸໍ ສມຕ຺ຖູປນິສ຺ສໂຍ ໂຫຕິ. ອິຕໂຣ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂາ ຈາຕຸປ຺ປທິກຄາຖໍ ສຸຕ຺ວາ ປຣິໂຍສິຕາຍ ຄາຖາຍ ຉຫິ ອຠິຎ຺ຎາຫິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕຸໍ ສມຕ຺ຖູປນິສ຺ສໂຍ ໂຫຕິ. ຕໂຍເປເຕ ວິນາ ກາລເຠເທນ ກຕາຠິນີຫາຣາ ລທ຺ຘພ຺ຍາກຣຓາ ປາຣມິໂຍ ປູເຣນ຺ໂຕ ຍຖາກ຺ກມໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕເຠເທນ ກາເລນ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ປາປຸຓນ຺ຕິ, ເຕສຸ ເຕສຸ ປນ ກາລເຠເທສຸ ອປຣິປຸຓ຺ເຓສຸ ເຕ ເຕ ມຫາສຕ຺ຕາ ທິວເສ ທິວເສ ເວສ຺ສນ຺ຕຣທານສທິສໍ ທານໍ ເທນ຺ຕາປິ ຕທນຸຣູປໍ ສີລາທິເສສປາຣມິຘມ຺ເມ ອາຈິນນ຺ຕາປິ ອນ຺ຕຣາ ພຸທ຺ຘາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອກາຣຓເມຕໍ. ກສ຺ມາ? ຎາຓສ຺ສ ອປຣິປຈ຺ຈນໂຕ. ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາລນິປ຺ຜາທິຕໍ ວິຍ ຫິ ສສ຺ສໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາເລ ນິປ຺ຜາທິຕາ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິ ຕທນ຺ຕຣາ ສພ຺ພຸສ຺ສາເຫນ ວາຍມນ຺ເຕນປິ ນ ສກ຺ກາ ປາປຸຓິຕຸນ຺ຕິ ປາຣມິປູຣີ ຍຖາວຸຕ຺ຕກາລວິເສເສນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສທ຺ຘິນ຺ຕິ ສມານກາເລ.

ອສຫາໂຍຕິ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຫອຍນຏ຺ໂຐ ຫິ ສຫາຍຏ຺ໂຐ. ປຏິປຕ຺ຕິວເສນ ຠຄວຕາ ສຫ ສມໍ ອຍນໍ ນາມ ກສ຺ສຈິປິ ນຕ຺ເຖວ. ຫຕ຺ຖາທິອວຍວໂຕ ປຏິ ປຏິ ມິນິຕພ຺ພໂຕ ປຏິມາ ວຸຈ຺ຈຕິ ອຕ຺ຕຠາໂວ. ສມຕ຺ໂຖ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ເທໂວ ວາ ມາໂຣ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມາ ວາ ໂກຈິ ນຕ຺ຖິ. ປຏິສໂມຕິ ປຏິນິຘິຠາເວນ ສໂມ. ປຏິຠາຄໍ ທາຕຸນ຺ຕິ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ຘມ຺ມຠາຄສ຺ສ ຘມ຺ມໂກຏ຺ຐາສສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂຠູຕໍ ກຕ຺ວາ ຠາຄໍ ໂກຏ຺ຐາສໍ ປຏິວຈນໍ ທາຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ສີລາທິຄຸເຓຫິ ປຏິພິມ຺ພຠູໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລຕິ ອປ຺ປຏິປຸຄ຺ຄໂລ. ເຕນາຫ – ‘‘ອຎ຺ໂຎ ໂກຈີ’’ຕິອາທິ. ຕິສຫສ຺ສິມຫາສຫສ຺ສີນໍ ວິຠາໂຄ ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

໑໗໕. ຉຏ຺ຐາທີສຸ ຕສ຺ມິໍ ປຸຄ຺ຄເລຕິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘ. ຕນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸ. ປາຕຸຠູຕເມວ ໂຫຕິ ຕສ຺ສ ສຫສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ອຸປ຺ປຕ຺ຕີຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໍ. ນິປ຺ຜຕ຺ຕີຕິ ປຣິວຸທ຺ຘິ. ກີວຣູປສ຺ສາຕິ ກີທິສສ຺ສ. ສາວກວິສເຍວ ຫຕ຺ຖຄຕໍ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸ ນາມ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອຄ຺ຄສາວການໍເຍວາຕິ ອາຫ – ‘‘ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ສມາຘິປຎ຺ຎາຕິ ສມາຘິສຫຄຕາ ປຎ຺ຎາ. ‘‘ສມາຘິສໍວຕ຺ຕນິກາ ຂິປ຺ປນິສນ຺ຕິອາທິວິເສສາວຫາ ປຎ຺ຎາ’’ຕິ ເກຈິ. ອາໂລໂກຕິ ປຎ຺ຎາອາໂລໂກ ເອວ. ຕຖາ ໂອຠາໂສ. ຕີຓິປີຕິ ຕີຓິປິ ສຸຕ຺ຕານິ. ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣມິສ຺ສການີຕິ ປຸພ຺ພຠາຄປຎ຺ຎາຍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອຸຕ຺ຕມຘມ຺ມານນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣສ຺ສ ອຠາເວນ ເສຏ຺ຐຘມ຺ມານໍ. ທຏ຺ຐພ຺ພໂຕ ທສ຺ສນໍ, ຠຄວໂຕ ຣູປກາໂຍ. ຕຕ຺ຖປິ ວິເສສໂຕ ຣູປາຍຕນໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາເຓນ ທຏ຺ຐຸໍ ລຠຕີ’’ຕິ. ນຕ຺ຖິ ອິໂຕ ອຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ອນຸຕ຺ຕຣໍ, ຕເທວ ອນຸຕ຺ຕຣິຍໍ, ທສ຺ສນຎ຺ຈ ຕໍ ອນຸຕ຺ຕຣິຍຎ຺ຈາຕິ ທສ຺ສນານຸຕ຺ຕຣິຍໍ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຍໍ ປນ ປທວິເສໂສ – ສຸຍ຺ຍຕີຕິ ສວນໍ, ຠຄວໂຕ ວຈນໍ. ລພ຺ຠຕີຕິ ລາໂຠ, ຠຄວຕິ ສທ຺ຘາ. ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໂຕ ສິກ຺ຂາ. ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາປຣິຈຣຓໍ ປາຣິຈຣິຍາ, ອຸປຏ຺ຐານໍ. ອນຸສ຺ສຣຓໍ ອນຸສ຺ສຕິ, ສຕ຺ຖຸ ຄຸຓານຸສ຺ສຣຓໍ. ອິເມສນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕານໍ ຉນ຺ນໍ ອນຸຕ຺ຕຣິຍານໍ. ປາຕຸຠາໂວ ໂຫຕີຕິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ປາຕຸຠາວາ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘຕ຺ຕາ ຕພ຺ພິສຍຕ຺ຕາ ຈ ປາຕຸຠາໂວ ໂຫຕິ. ‘‘ທສ຺ສນານຸຕ຺ຕຣິຍ’’ນ຺ຕິ ຈ ສເທວເກ ໂລເກ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຣູປສ຺ສ ນ ທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ອຖ ໂຂ ຕສ຺ສ ຣູປທສ຺ສນມຸເຂນ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາເທນ ພຸທ຺ຘຄຸເຓ ໂອກປ຺ເປຕ຺ວາ ໂອຄາເຫຕ຺ວາ ທສ຺ສນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ອາຍສ຺ມາ ຫີ’’ຕິອາທິ. ອິທມ຺ປິ ທສ຺ສນານຸຕ຺ຕຣິຍນ຺ຕິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕໂຕ ນິພ຺ພິເສສຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ທສພລໍ ທສ຺ສນາຍ ລຠິຕ຺ວາຕິ ອານນ຺ທຕ຺ເຖໂຣ ວິຍ ປສາທຠຕ຺ຕິເມຕ຺ຕາປຸພ຺ພກໍ ທສພລໍ ທສ຺ສນາຍ ລຠິຕ຺ວາ. ທສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາຕິ ທສ຺ສນມຸເຂນ ປວຕ຺ຕໍ ວິປສ຺ສນາຈາຣໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ. ທສ຺ສນມຸເຂນ ຍາວ ອນຸໂລມຎາຓໍ ວິປສ຺ສນາຈາຣໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ອຏ຺ຐມກມຫາຠູມິໍ ໂອກ຺ກມນ຺ໂຕ ທສ຺ສນໍ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄໍ ປາເປຕິ ນາມ. ອິຘ ປຣໂຕ ປວຕ຺ຕໍ ທສ຺ສນໍ ທສ຺ສນເມວ ນາມ, ມູລທສ຺ສນໍ ປນ ສຈ຺ຈທສ຺ສນສ຺ສປິ ກາຣຓຠາວໂຕ ທສ຺ສນານຸຕ຺ຕຣິຍໍ ນາມ. ເອສ ນໂຍ ເສສານຸຕ຺ຕຣິເຍສຸປິ.

ທສພເລ ສທ຺ຘໍ ປຏິລຠຕີຕິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘ ຠຄວຕິ ສທ຺ຘໍ ປຏິລຠຕິ. ຕິສ຺ໂສ ສິກ຺ຂາ ສິກ຺ຂິຕ຺ວາຕິ ຕິສ຺ໂສ ປຸພ຺ພຠາຄສິກ຺ຂາ ສິກ຺ຂິຕ຺ວາ. ປຣິຈຣຕີຕິ ອຸປຏ຺ຐານໍ ກໂຣຕິ. ‘‘ອິຕິປິ ໂສ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນາ ພຸທ຺ຘານຸສ຺ສຕິວເສນ ອນຸສ຺ສຕິຊ຺ຌານໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ຕໍ ປທຏ຺ຐານໍ ກຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒນ຺ໂຕ ‘‘ອນຸສ຺ສຕິໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

ສຈ຺ຉິກິຣິຍາ ໂຫຕີຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂກຣຓໍ ໂຫຕິ. ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ຫິ ລພ຺ຠມານາ ປຏິສມ຺ຠິທາ ຜລກ຺ຂເຓ ສຈ຺ຉິກຕາ ນາມ ໂຫຕິ ຕໂຕ ປຣໍ ອຕ຺ຖາທີສຸ ຍຖິຈ຺ຉິຕໍ ວິນິໂຍຄກ຺ຂມຠາວໂຕ. ຈຕສ຺ໂສຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉໂທ. ປຏິສມ຺ຠິທາຕິ ປເຠທາ. ກສ຺ສ ປນ ປເຠທາຕິ? ‘‘ອຕ຺ເຖ ຎາຓໍ ອຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ (ວິຠ. ໗໑໘-໗໒໑) ຎາຓສ຺ເສຕາ ປເຠທາ. ຕສ຺ມາ ຈຕສ຺ໂສ ປຏິສມ຺ຠິທາຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຎາຓປ຺ປເຠທາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາຕິ ອຕ຺ເຖ ປຏິສມ຺ຠິທາ, ອຕ຺ຖປເຠທສ຺ສ ສລກ຺ຂຓວິຠາວນວວຕ຺ຖານກຣຓສມຕ຺ຖໍ ອຕ຺ເຖ ປເຠທຄຕໍ ຎາຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຘມ຺ມປເຠທສ຺ສ ສລກ຺ຂຓວິຠາວນວວຕ຺ຖານກຣຓສມຕ຺ຖໍ ຘມ຺ເມ ປເຠທຄຕໍ ຎາຓໍ ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາ. ນິຣຸຕ຺ຕິປເຠທສ຺ສ ສລກ຺ຂຓວິຠາວນວວຕ຺ຖານກຣຓສມຕ຺ຖໍ ນິຣຸຕ຺ຕາຠິລາເປ ປເຠທຄຕໍ ຎາຓໍ ນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາ. ປຏິຠານປເຠທສ຺ສ ສລກ຺ຂຓວິຠາວນວວຕ຺ຖານກຣຓສມຕ຺ຖໍ ປຏິຠາເນ ປເຠທຄຕໍ ຎາຓໍ ປຏິຠານປຏິສມ຺ຠິທາ.

ອຕ຺ເຖສຸ ຎາຓນ຺ຕິອາທີສຸ ອຕ຺ໂຖຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ເຫຕຸຜລໍ. ຕຎ຺ຫິ ເຫຕຸວເສນ ອຣຓີຍໍ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ ປຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປເຠທໂຕ ປນ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນໍ, ນິພ຺ພານໍ, ຠາສິຕຕ຺ໂຖ, ວິປາໂກ, ກິຣິຍາຕິ ອິເມ ປຎ຺ຈ ຘມ຺ມາ ‘‘ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕໍ ອຕ຺ຖໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ປເຠທຄຕໍ ຎາຓໍ ອຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາ. ຘມ຺ໂມຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ປຈ຺ຈໂຍ. ໂສ ຫິ ຍສ຺ມາ ຕນ຺ຕິ ທຫຕິ ວິທຫຕິ ປວຕ຺ເຕຕິ ເຈວ ປາເປຕິ ຈ ຐເປຕິ ຈ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປເຠທໂຕ ປນ ໂຍ ໂກຈິ ຜລນິພ຺ພຕ຺ຕໂກ ເຫຕຸ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ຠາສິຕໍ ກຸສລໍ ອກຸສລນ຺ຕິ ປຎ຺ຈວິໂຘຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ, ຕໍ ຘມ຺ມໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ຘມ຺ເມ ປເຠທຄຕໍ ຎາຓໍ ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາ.

ອຕ຺ຖຘມ຺ມນິຣຸຕ຺ຕາຠິລາເປ ຎາຓນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ຈ ຘມ຺ເມ ຈ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິສທ຺ທໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິອຠິລາເປ ປເຠທຄຕໍ ຎາຓໍ. ເອວມຍໍ ນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາ ສທ຺ທາຣມ຺ມຓາ ນາມ ຊາຕາ, ນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິອາຣມ຺ມຓາ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິ, ອຍໍ ນ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕີ’’ຕິ ປຊານາຕິ. ປຏິສມ຺ຠິທາປຕ຺ໂຕ ຫິ ‘‘ຜສ຺ໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ອຍໍ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕີ’’ຕິ ຊານາຕິ, ‘‘ຜສ຺ສາ’’ຕິ ວາ ‘‘ຜສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ວາ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ອຍໍ ນ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕີ’’ຕິ ຊານາຕິ. ເວທນາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຍໍ ປເນສ ນາມາຂ຺ຍາໂຕປສຄ຺ຄາພ຺ຍຍປທມ຺ປິ ຊານາຕິເຍວ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິຍາ ຍາຖາວໂຕ ຊານນໂຕ. ຎາເຓສຸ ຎາຓນ຺ຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖກຎາຓໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ປເຠທຄຕໍ ຎາຓໍ.

ອິມາ ປນ ຈຕສ຺ໂສ ປຏິສມ຺ຠິທາ ເສກ຺ຂຠູມິຍໍ ອເສກ຺ຂຠູມິຍນ຺ຕິ ທ຺ວີສຸ ຐາເນສຸ ປເຠທໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ອຘິຄໂມ ປຣິຍຕ຺ຕິ ສວນໍ ປຣິປຸຈ຺ຉາ ປຸພ຺ພໂຍໂຄຕິ ອິເມຫິ ປຎ຺ຈຫິ ກາຣເຓຫິ ວິສທາ ໂຫນ຺ຕິ. ອຘິຄໂມ ນາມ ສຈ຺ຈປ຺ປຏິເວໂຘ. ປຣິຍຕ຺ຕິ ນາມ ພຸທ຺ຘວຈນໍ. ຕຎ຺ຫິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ປຏິສມ຺ຠິທາ ວິສທາ ໂຫນ຺ຕິ. ສວນໍ ນາມ ຘມ຺ມສ຺ສວນໍ. ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ຘມ຺ມໍ ສຸຓນ຺ຕສ຺ສປິ ຫິ ປຏິສມ຺ຠິທາ ວິສທາ ໂຫນ຺ຕິ. ປຣິປຸຈ຺ຉາ ນາມ ອຏ຺ຐກຖາ. ອຸຄ຺ຄຫິຕປາຬິຍາ ອຕ຺ຖໍ ກເຖນ຺ຕສ຺ສປິ ຫິ ປຏິສມ຺ຠິທາ ວິສທາ ໂຫນ຺ຕິ. ປຸພ຺ພໂຍໂຄ ນາມ ປຸພ຺ພໂຍຄາວຈຣຕາ. ຫຣຓປຈ຺ຈາຫຣຓນເຍນ ປຏິປາກຏກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສປິ ປຏິສມ຺ຠິທາ ວິສທາ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາ ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ຕິສ຺ໂສ ປຏິສມ຺ຠິທາ ໂລກິຍາ, ອຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາ ສິຍາ ໂລກິຍາ, ສິຍາ ໂລກຸຕ຺ຕຣາຕິ ເອວໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທເຍວາຕິ ອວຘາຣເຓນ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ເອວ ລພ຺ຠນໂຕ, ອພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ອລພ຺ຠນໂຕ ອນຎ຺ຎສາຘາຣໂຓ ປຏິເວໂຘ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ມຫໂຕ ຈກ຺ຂຸສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ ປຎ຺ຎາມຫຕ຺ຕາທິກມ຺ປິ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓເມວ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຖາ ວິຊ຺ຊາວິມຸຕ຺ຕິຜລສຈ຺ຉິກິຣິຍາທໂຍປິ ປເຣສໍ ຕພ຺ຠາວາວຫາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ຍາ ກາຈິ ຘາຕຸໂຍ ໂລກິຍາ ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ວາ, ສພ຺ພາ ຕາ ອິມາເຫວ ສງ຺ຄຫິຕາ, ເອຕ຺ເຖວ ອນ຺ໂຕຄຘາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອິມາວ ອຏ຺ຐາຣສ ຘາຕຸໂຍ ນານາສຠາວໂຕ ນານາຘາຕຸໂຍ’’ຕິ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ອເນກຘາຕຸນານາຘາຕຸຎາຓວິຠງ຺ເຄນ (ວິຠ. ໗໕໑) ທີເປຕພ຺ໂພ. ‘‘ສຈ຺ຉິກິຣິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ວິຊ຺ຊາຕິ ຜເລ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໑໘໗. ຍສ຺ມາ ຈກ຺ກຕິ ອປຣາປຣໍ ປຣິວຕ຺ຕຕີຕິ ຈກ຺ກໍ, ຕສ຺ມາ ອິຣິຍາປຖາປິ ອປຣາປຣໍ ປຣິວຕ຺ຕນຏ຺ເຐນ ຈກ຺ກສທິສຕ຺ຕາ ຈກ຺ກນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ຕຖາ ປຕິຣູປເທສວາສາທິສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ. ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ ອຠິນີຫຣຕິ ນາມາຕິ ເອຕ຺ຖ ຕທາ ມຫາສຕ຺ໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ອຠິນີຫາຣໂຍຄໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ ອຠິນີຫຣຕິ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຘມ຺ມຈກ຺ກາຠິນີຫາຣວິພນ຺ຘກຣຘມ຺ມານຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ອຠິນີຫຏໍ ນາມາຕິ ເອຕ຺ຖປິ ອຍເມວ ນໂຍ. ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄໍ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ໂຕປິ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ ອຸປ຺ປາເທຕິເຍວ ນາມ ຕທຕ຺ຖໍ ຎາຓໍ ປຣິປາເຈຕີຕິ ກຕ຺ວາ. ອຣຫຕ຺ຕຜລກ຺ຂເຓ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ ອຸປ຺ປາທິຕໍ ນາມ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ຘມ຺ມຈກ຺ກສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນາຍ ກາຕພ຺ພກິຈ຺ຈສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອຠາວາ. ປຏິເວຘຎາຓຎ຺ຫິ ອິຘ ‘‘ຘມ຺ມຈກ຺ກ’’ນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ອິທານິ ເທສນາຎາຓວເສນ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ກທາ ປວຕ຺ເຕຕິ ນາມາ’’ຕິອາທິມາຫ. ນ ເກວລໍ ເຖຣສ຺ເສວ, ອຖ ໂຂ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ສາສນິການໍ ຘມ຺ມກຖາ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນາ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍສຈ຺ຈານໍ ຈຕຸນ຺ນຎ຺ຈ ເອກຕ຺ຕາທິນຍານໍ ອວິຣາຘນໂຕຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ໂຍ ຫິ ໂກຈິ ຠິກ຺ຂຸ ວາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ເອກປຸຄ຺ຄລວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.