໑໙. ເອກູນວີສຕິໂມ ປຣິຈ຺ເຉໂທ

ກງ຺ຂາວິຕຣຓວິສຸທ຺ຘິນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໑໒໒໗. ອນນ຺ຕຣໍ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາຍ ທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘິຍາ ວິສຍຠາເວນ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ‘‘ເອຕສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຕທຎ຺ຎໂຕ ວິເສສນຕ຺ຖໍ ຕທຎ຺ຎສ຺ສ ຈ ອຠາວໂຕ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ວາ ຫິ ວິປສ຺ສນາຠິນິເວໂສ ໂຫຕຸ ພຫິທ຺ຘາ ວາ, ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິຍໍ ປນ ລກ຺ຂຓໂຕ ສພ຺ພມ຺ປິ ນາມຣູປໍ ອນວເສສໂຕ ປຣິຄ຺ຄຫິຕເມວ ໂຫຕີຕິ. ຊານິຕ຺ວາ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍຕິ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ, ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນເຫຕູຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄຫຓເຫຕຸ ຫິສ຺ສ ອທ຺ຘຕ຺ຕເຍ ກງ຺ຂາວິຕຣຓໍ ໂຫຕີຕິ. ວິຕຣິຕ຺ວາຕິ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ, ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍ ປນ ຎາຓໍ ຕຖາວິຄຕໍ ວສິຠາວປ຺ປຕ຺ຕໍ ຌານໍ ວິຍ ໂຍຄິໂນ ສນ຺ຕາເນ ປພນ຺ຘວເສນ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຐິຕ’’ນ຺ຕິ.

໑໒໒໙-໓໐. ນາມຣູປສ຺ສ…ເປ… ອາວຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ຍຖາ ນາມ ກຸສໂລ ຠິສກ຺ໂກ ໂຣຄໍ ທິສ຺ວາ ຕສ຺ສ ສມຸຏ຺ຐານໍ ປຣິເຍສຕິ, ຍຖາ ວາ ປນ ອນຸກມ຺ປໂກ ປຸຣິໂສ ກຸມາຣໍ ອຸຕ຺ຕານເສຍ຺ຍໍ ຣຖິກາຍ ນິປນ຺ນໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ກສ຺ສ ນຸ ໂຂ ອຍໍ ປຸຕ຺ຕໂກ’’ຕິ ຕສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ອາວຊ຺ຊຕິ, ເອວເມວໍ ນາມຣູປສ຺ສ ໂກ ເຫຕຸ, ໂກ ວາ ປຈ຺ຈໂຍ ຠເວ. ນ ຕາເວຕໍ ອເຫຕຸກໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ, ສພ຺ພທາ, ສພ຺ເພສຎ຺ຈ ເອກສທິສຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ, ນ ອິສ຺ສຣາທິເຫຕຸກໍ ນາມຣູປໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ອິສ຺ສຣາທີນໍ ອຠາວໂຕ. ເຍປິ ນາມຣູປມຕ຺ຕເມວ ອິສ຺ສຣາທໂຍຕິ ວທນ຺ຕິ ເຕສໍ ອິສ຺ສຣາທິສງ຺ຂາຕນາມຣູປສ຺ສ ອເຫຕຸຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ, ຕສ຺ມາ ຠວິຕພ຺ພມສ຺ສ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍຫິ, ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ’’ຕິ ນາມຣູປສ຺ສ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍ ອາວຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ຕາວ ກຕ຺ວາ ອິມສ຺ສ ນາມຣູປສ຺ສ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ເຕນ ໂອຬາຣິກຕ຺ຕາ, ສຸປາກຏຕ຺ຕາ ຈ ຣູປສ຺ສ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄໂຫ ສຸກໂຣຕິ ປຐມໍ ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄໂຫ ກາຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຣູປກາຍສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ນາມຣູປສ຺ສ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄໂຫ ອເຫຕຸວິສມເຫຕຸວາທນິວຕ຺ຕິຍາ ໂຫຕິ, ເອວໍ ນິພ຺ພິທາວິຣາຄາວຫຠາເວນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອຠິຣຕິນິວຕ຺ຕິຍາປິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພຕິ ຕໍ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາກາຣວເສນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເກສາ ໂລມາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໑໒໓໒-໓. ອວິຊ຺ຊາ…ເປ… ມໂຕຕິ ອວິຊ຺ຊາ ຕຓ຺ຫາ ອຸປາທານໍ ກມ຺ມນ຺ຕິ ອິທໍ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ຘມ຺ມຊາຕໍ ເອຕສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ຣູປກາຍສ຺ສ ເຫຕຸ, ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ອາຫາໂຣ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກສ຺ມາ ປນ ປຸຣິມໍ ເຫຕຸ, ອິຕໂຣ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຊນໂກ’’ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ຕໍ ໂລກວເສນ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ‘‘ເຫຕ຺ວງ຺ກຸຣສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຊນໂກຕິ, ອນຸປາລໂກຕິ ຈ ອນ຺ໂຕຄຕເຫຕ຺ວຕ຺ຖມິທໍ ວິເສສນໍ, ຊນກຕ຺ຕາ, ອນຸປາລກຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ຊນກຕ຺ຕາຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕກຕ຺ຕາ. ອິມິນາ ພີຊໍ ວິຍ ອງ຺ກຸຣສ຺ສ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ຣູປກາຍສ຺ສ ອສາຘາຣຓກາຣຓຕາຍ ເຫຕູຕິ ທສ຺ສິຕໍ. ອນຸປາລກຕ຺ຕາຕິ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກຕ຺ຕາ. ອິມິນາ ປນ ອງ຺ກຸຣສ຺ສ ປຖວີສລິລາທໂຍ ວິຍ ອາຫາໂຣ ສາຘາຣຓກາຣຓຕາຍ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ທສ຺ສິຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໑໒໓໔-໗. ອິຕິເມ…ເປ… ຄຕາຕິ ເອວເມເຕ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ປຎ຺ຈ ຘມ຺ມາ ຍຖາຣຫໍ ເຫຕຸຠາວໍ, ປຈ຺ຈຍຠາວຎ຺ຈ ຄຕາ. ມາຕາວ ອຸປນິສ຺ສຍາຕິ ອວິຊ຺ຊາ ຠເວສຸ ວິຊ຺ຊມານໂທສປຏິຈ຺ຉາທນຠາເວນ, ຕຓ຺ຫາ ປຕ຺ຖນາຠາເວນ, ອຸປາທານໍ ທຬ຺ຫຄ຺ຄາຫຠາເວນາຕິ ເອວໍ ສງ຺ຂາຣຠວານໍ ເຫຕຸຠູຕາ ຊນກສຫາຍຕາຍ ຠວນິກນ຺ຕິຕໍສຫຊາຕອາສນ຺ນກາຣຓຕ຺ຕາ ອຠິສງ຺ຂາຣິກາ, ອປສ຺ສຍຠູຕາ ວາຕິ ມາຕາ ວິຍ ອຸປນິສ຺ສຍາ ໂຫນ຺ຕິ. ຍຖາ ປິຕຸຊນິຕສຸກ຺ເກ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕີຕິ ປິຕາ ຊນໂກ, ເອວໍ ກມ຺ມໍ ສຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກຕ຺ຕາ ຊນກນ຺ຕິ ອາຫ. ຍຖາ ຘາຕີ ຊາຕສ຺ສ ກຸມາຣສ຺ສ ວຑ຺ຒິຕາ ສນ຺ຘາຣິກາ, ເອວໍ ອາຫາໂຣ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ພ຺ຣູເຫຕາ, ສນ຺ຘາຣໂກ ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຘາຕີ…ເປ… ຠເວ’’ຕິ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ນາມກາຍສ຺ສາປິ ປຈ຺ຈໂຍ, ປກາຣນ຺ຕເຣນ ປນ ຕສ຺ສ ປາກຏໍ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄຫວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈາຕິ ຈ-ສທ຺ໂທ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ, ເຕນ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອາວຊ຺ຊນາທິໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ສພ຺ພໍ ປຈ຺ຈຍຊາຕໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຣູປມາໂລກເມວ ຈາຕິ ປນ ຈ-ສທ຺ເທນ ຍຖາ ພາຫິຣຣູປໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈໂຍ, ຍຖາ ຈ ອາໂລໂກ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈໂຍ, ເອວໍ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ພາຫິຣໍ ປຈ຺ຈຍຊາຕໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ປຏິຈ຺ຈາຕິ ປຈ຺ຈຍຠູຕໍ ລທ຺ຘາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ນິສ຺ສຍປຸເຣຊາຕອິນ຺ທ຺ຣິຍວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕອຕ຺ຖິອວິຄຕວເສນ, ຣູປາໂລການຎ຺ຈ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ອາຣມ຺ມຓອຸປນິສ຺ສຍປຸເຣຊາຕອຕ຺ຖິອວິຄຕວເສນ, ອິຕເຣສຎ຺ຈ ສທ຺ທສງ຺ຄຫິຕານໍ ອນນ຺ຕຣາທິສຫຊາຕາທິວເສນ ປຈ຺ຈຍຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຜສ຺ສາທີນໍ ວິຍ ສຫ ປຈ຺ຈເຍຫິ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອວໍ ສມ຺ມສນູປຄໍ ສພ຺ພໍ ນາມໍ ສຫ ປຈ຺ຈເຍນ ສງ຺ຄຫິຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນາມກາຍສ຺ສ ປຈ຺ຈຍໍ ປຣິຄຓ຺ຫຕີ’’ຕິ.

໑໒໓໘-໔໐. ທິສ຺ວານາຕິ ເອຕຣຫິ ປວຕ຺ຕິໍ ທິສ຺ວາ. ຕເຖວິທນ຺ຕິ ອິມິນາ ນ ເກວລໍ ສປ຺ປຈ຺ຈຍຕາມຕ຺ຕເມວ ປຈ຺ຈາມຏ຺ຐໍ, ອຖ ໂຂ ຍາທິເສຫິ ເອຕຣຫິ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕາທິເສຫິ ອວິຊ຺ຊາທິປຈ຺ຈເຍເຫວ ອຕີເຕປິ ປວຕ຺ຕິຕ຺ຖາຕິ ປຈ຺ຈຍສຫິຕຕາປິ ປຈ຺ຈາມຏ຺ຐາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປຸພ຺ພນ຺ເຕຕິ ອຕີຕຂນ຺ຘປ຺ປພນ຺ຘໂກຏ຺ຐາເສ. ປຎ຺ຈຘາຄຕາຕິ –

‘‘ອໂຫສິໍ ນຸ ໂຂ ອຫມຕີຕມທ຺ຘານໍ, ນ ນຸ ໂຂ ອໂຫສິໍ ອຫມຕີຕມທ຺ຘານໍ, ກິໍ ນຸ ໂຂ ອໂຫສິໍ ອຫມຕີຕມທ຺ຘານໍ, ກຖໍ ນຸ ໂຂ ອໂຫສິໍ ອຫມຕີຕມທ຺ຘານໍ, ກິໍ ຫຸຕ຺ວາ ກິໍ ອໂຫສິໍ ນຸ ໂຂ ອຫມຕີຕມທ຺ຘານ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໘; ສໍ. ນິ. ໒.໒໐; ມຫານິ. ໑໗໔) –

ປຎ຺ຈຫິ ອາກາເຣຫິ ອາຄຕາ, ປວຕ຺ຕາ ວາ. ອປຣນ຺ເຕຕິ ອນາຄເຕ ຂນ຺ຘປ຺ປພນ຺ຘໂກຏ຺ຐາເສ. ປຎ຺ຈຘາ ສມຸທີຣິຕາຕິ –

‘‘ຠວິສ຺ສາມິ ນຸ ໂຂ ອຫມນາຄຕມທ຺ຘານໍ, ນ ນຸ ໂຂ ຠວິສ຺ສາມິ ອຫມນາຄຕມທ຺ຘານໍ, ກິໍ ນຸ ໂຂ ຠວິສ຺ສາມິ ອຫມນາຄຕມທ຺ຘານໍ, ກຖໍ ນຸ ໂຂ ຠວິສ຺ສາມິ ອຫມນາຄຕມທ຺ຘານໍ, ກິໍ ຫຸຕ຺ວາ ກິໍ ຠວິສ຺ສາມິ ນຸ ໂຂ ອຫມນາຄຕມທ຺ຘານ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໘; ສໍ. ນິ. ໒.໒໐; ມຫານິ. ໑໗໔) –

ເອວໍ ປຎ຺ຈຘາ ກຖິຕາ.

໑໒໔໑. ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນປິ ອທ຺ຘາເນຕິ ເອຕຣຫິ ປຏິສນ຺ຘິໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ຈຸຕິປຣິຍນ຺ເຕ ອທ຺ຘາເນປິ. ອທ຺ຘານ-ຄ຺ຄຫເຓນ ເຈຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນຂນ຺ຘໂກຏ຺ຐາສເມວ ວທຕິ. ນ ຫິ ຕພ຺ພິນິມຸຕ຺ໂຕ ອຎ຺ໂຎ ໂກຈິ ກາໂລ ນາມ ອຕ຺ຖີຕິ. ຉພ຺ພິຘາ ປຣິກິຕ຺ຕິຕາຕິ –

‘‘ອຫໍ ນຸ ໂຂສ຺ມິ, ໂນ ນຸ ໂຂສ຺ມິ, ກິໍ ນຸ ໂຂສ຺ມິ, ກຖໍ ນຸ ໂຂສ຺ມິ, ອຍໍ ນຸ ໂຂ ສຕ຺ໂຕ ກຸໂຕ ອາຄໂຕ, ໂສ ກຸຫິໍ ຄາມີ ຈ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໘; ສໍ. ນິ. ໒.໒໐; ມຫານິ. ໑໗໔) –

ເອວໍ ຉພ຺ພິຘາ ວຸຕ຺ຕາ. ‘‘ສພ຺ເພ ຕສນ຺ຕິ ທຓ຺ຑສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໑໒໙-໑໓໐) ວິຍ ປເທເສປິ ສພ຺ພ-ສທ຺ທສ຺ສ ປວຕ຺ຕນໂຕ ‘‘ສພ຺ພາ’’ຕິ ວຕ຺ວາປິ ‘‘ອນວເສສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນຕ຺ຖິ ເອຕິສ຺ສາ ອວເສໂສ ອວສິຏ຺ໂຐຕິ ອນວເສສາ, ໂສຬສວິຘາປິ ເຈສາ ເອກກງ຺ຂາວເສນາປິ ອນວສິຏ຺ຐາ ຫຸຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຫິຍ຺ຍຕີຕິ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ປຫິຍ຺ຍຕິ. ກາມໍ ນາມຣູປມຕ຺ຕໍ ວິນາ ສຕ຺ຕສ຺ສ ອທສ຺ສເນນ ທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘິຍາວ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນ ກງ຺ຂາ ປຫີນາ, ອຕີຕານາຄເຕ ກງ຺ຂານໍ ປຫາເນນ ປນ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນ ກງ຺ຂາຍ ອຕິສຍປ຺ປຫານໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ອິເຘວ ສາ ວຸຕ຺ຕາ. ອຖ ວາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນ ນິສ຺ສຕ຺ຕນາມຣູປສ຺ສ ປຈ຺ຈເຍສຸ ປວຕ຺ຕກງ຺ຂາຍ ອິເຘວ ຕີຣຓໂຕ ສາ ອິຘ ວຸຕ຺ຕາ. ວຓ຺ຓຠຓນໍ ວາ ເອຕໍ ອິຘ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນກງ຺ຂາຍ ປຫານວຈນໍ ຍຖາ ຕໍ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄາທີສຸ ປຫີນານມ຺ປິ ຈ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ໂອຣມ຺ຠາຄິຍານໍ ສໍໂຍຊນານໍ ປຫານາຕິອາທິນາ ອນາຄາມິມຄ຺ຄາທີສຸ ວຈນນ຺ຕິ.

໑໒໔໒. ກມ຺ມວິປາການໍ ວເສນາປີຕິ ປຸຣິມກມ຺ມຠວສ຺ມິໍ ໂມໂຫ ອວິຊ຺ຊາ, ອາຍູຫນໍ ສງ຺ຂາຣາ, ນິກນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາ, ອຸປຄມນໍ ອຸປາທານໍ, ເຈຕນາ ຠໂວ ອິຕິ ອິເມ ປຎ຺ຈ ຘມ຺ມາ ປຸຣິມກມ຺ມຠວສ຺ມິໍ ອິຘ ປຏິສນ຺ຘິຍາ ປຈ຺ຈຍາ, ອິຘ ປຏິສນ຺ຘິ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ໂອກ຺ກນ຺ຕິ ນາມຣູປໍ, ປສາໂທ ອາຍຕນໍ, ຜຸຏ຺ໂຐ ຜສ຺ໂສ, ເວທຍິຕໍ ເວທນາ ອິຕິ ອິເມ ປຎ຺ຈ ຘມ຺ມາ ອິຘູປປຕ຺ຕິຠວສ຺ມິໍ ປຸເຣ ກຕສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ປຈ຺ຈຍາ, ອິຘ ປຣິປກ຺ກຕ຺ຕາ ອາຍຕນານໍ ໂມໂຫ ອວິຊ຺ຊາ…ເປ… ເຈຕນາ ຠໂວ ອິຕິ ອິເມ ປຎ຺ຈ ຘມ຺ມາ ກມ຺ມຠວສ຺ມິໍ ອາຍຕິໍ ປຏິສນ຺ຘິຍາ ປຈ຺ຈຍາຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕານໍ ກມ຺ມວຏ຺ຏວິປາກວຏ຺ຏານໍ ວເສນ. ກິເລສວຏ຺ໂຏປິ ເຈຕ຺ຖ ກມ຺ມສຫາຍຕາຍ ກມ຺ມວຏ຺ເຏເນວ ສງ຺ຄຫິໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໑໒໔໓. ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠູໂຕ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ໂນ ອຕ຺ຕຠາໂວ, ຕຕ຺ຖ ເວທິຕພ຺ພຜລໍ ກມ຺ມໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍໍ. ອຸປປຊ຺ຊາປຣາປຣິຍາໂຫສິກມ຺ມວສາ ປນາຕິ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍອປຣາປຣິຍເວທນີຍອໂຫສິກມ຺ມວເສນ. ອຸຕ຺ຕຣປທໂລປວເສນ ຫິ ‘‘ອຸປປຊ຺ຊາປຣາປຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນຠວໂຕ ອນນ຺ຕຣໍ ອຸປປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ເວທິຕພ຺ພຜລໍ ກມ຺ມໍ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍໍ. ອປເຣ ອປເຣ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ຍຕ຺ຖກຕ຺ຖຈິ ອຕ຺ຕຠາເວ ເວທິຕພ຺ພຜລໍ ກມ຺ມໍ ອປຣາປຣິຍເວທນີຍໍ. ອໂຫສິ ເອວ ກມ຺ມໍ, ນ ຕສ຺ສ ວິປາໂກ ອໂຫສິ, ອຕ຺ຖິ, ຠວິສ຺ສຕິ ຈາຕິ ເອວໍ ວຕ຺ຕພ຺ພກມ຺ມໍ ອໂຫສິກມ຺ມໍ.

ປຏິປກ຺ເຂຫິ ອນຠິຠູຕຕາຍ, ປຈ຺ຈຍວິເສເສນ ປຏິລທ຺ຘວິເສສຕາຍ ຈ ພລວຠາວປ຺ປຕ຺ຕາ ຕາທິສສ຺ສ ປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາຣສ຺ສ ວເສນ ສາຕິສຍາ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕາ ປຐມຊວນເຈຕນາ ຕສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ ຜລທາຍິນີ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍາ ນາມ. ສາ ຫິ ວຸຕ຺ຕາກາເຣນ ພລວຕິ ຊວນສນ຺ຕາເນ ຄຸຓວິເສສຍຸຕ຺ເຕສຸ ອຸປກາຣານຸປກາຣວສປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ, ອາເສວນາລາເຠນ ອປ຺ປວິປາກຕາຍ ຈ ອິຕຣທ຺ວຍໍ ວິຍ ປວຕ຺ຕສນ຺ຕານຸປຣມາເປກ຺ຂໍ, ໂອກາສລາຠາເປກ຺ຂຎ຺ຈ ກມ຺ມໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອິເຘວ ປຸປ຺ຜມຕ຺ຕໍ ວິຍ ປວຕ຺ຕິວິປາກມຕ຺ຕໍ ອເຫຕຸກຜລໍ ເທຕິ, ສເຫຕຸກຜລທາເນ ປນ ປຏິສນ຺ຘິອາກຑ຺ຒນມ຺ປິ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ຕຖາ ອສກ຺ໂກນ຺ຕນ຺ຕິ ກມ຺ມສ຺ສ ວິປາກທານໍ ນາມ ອຸປຘິປ຺ປໂຍຄາທິປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣສມວາເຍເນວ ໂຫຕີຕິ ຕທຠາວໂຕ ຕສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ ວິປາກໍ ທາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕໍ. ອໂຫສິກມ຺ມໍ…ເປ… ວິປາໂກຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອໂຫສິ ກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ປທໍ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ ‘‘ອໂຫສິ ກມ຺ມໍ ນາໂຫສິ ກມ຺ມວິປາໂກ, ອໂຫສິ ກມ຺ມໍ ນ ຠວິສ຺ສຕິ ກມ຺ມວິປາໂກ, ອໂຫສິ ກມ຺ມໍ ນຕ຺ຖິ ກມ຺ມວິປາໂກ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໒໓໔). ຕຕ຺ຖ ສກສກກາລາຕິກ຺ກນ຺ຕສ຺ສ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍສ຺ສ, ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍສ຺ສ ຈ ວເສນ ປຸຣິມໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຎ຺ຫິ ກມ຺ມສ຺ສ, ວິປາກກາລສ຺ສ ຈ ອຕີຕຕ຺ຕາ ຕຖາ ວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕໍ ລຠຕິ, ທຸຕິຍໍ ອນາຄເຕ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓນ຺ຕສ຺ສ ປຸຣິມຠເວສຸ ກຕໍ ອທິນ຺ນວິປາກໍ ອປຣາປຣິຍເວທນີຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຕິຍໍ ປນ ອນນ຺ຕຣຠເວ ກຕໍ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍໍ, ອຣຫໂຕ ອຕີຕຠເວສຸ ກຕໍ ອປຣາປຣິຍເວທນີຍຎ຺ຈ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປເຣ ປນ ‘‘ເອກເມວ ອຕີຕໍ ກມ຺ມໍ ອທ຺ຘຕ຺ຕເຍ ວິປາກາຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ຕິຘາ ວິຠຊິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ອຕ຺ຖສາຘິກາຕິ ທານາທິປາຓາຕິປາຕາທິອຕ຺ຖສ຺ສ ນິປ຺ຜາທິກາ. ກາ ປນ ສາຕິ ອາຫ ‘‘ສຕ຺ຕມຊວນເຈຕນາ’’ຕິ. ສາ ຫິ ສນ຺ນິຏ຺ຐາປກເຈຕນາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິລທ຺ຘວິເສສາ, ປຏິສນ຺ຘິຍາ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຠາວິໂນ ວິປາກສນ຺ຕານສ຺ສ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຠາເວນ ວາ ຕຖາ ອຠິສງ຺ຂຕາ ສມານາ ອນນ຺ຕຣຕ຺ຕຠາເວ ວິປາກທາຍິນີ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍໍ ນາມ. ເຍຠຸຍ຺ຍວຸຕ຺ຕິຍາ ເຈຕ຺ຖ ‘‘ສຕ຺ຕມຊວນເຈຕນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓວສິຕາທິປວຕ຺ຕິຍໍ ປນ ປຎ຺ຈມາທິກາປິ ໂຫຕິ. ວິປາກໍ ເທຕີຕິ ປຏິສນ຺ຘິໍ ທຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິວິປາກໍ ເທຕິ, ອທິນ຺ນປຏິສນ຺ຘິກໍ ປນ ປວຕ຺ຕິວິປາກໍ ເທຕີຕິ ນຕ຺ຖິ. ຈຸຕິອນນ຺ຕຣຎ຺ຫິ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍສ຺ສ ໂອກາໂສຕິ ອາຈຣິຍາ. ປຏິສນ຺ຘິຍາ ປນ ທິນ຺ນາຍ ຊາຕິສເຕປິ ປວຕ຺ຕິວິປາກໍ ເທຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ຕິຣຈ຺ຉານຄເຕ ທານໍ ທຕ຺ວາ ສຕຄຸຓາ ປາຏິກງ຺ຂິຕພ຺ພາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໓໗໙). ອຸຠິນ຺ນ…ເປ… ເທຕີຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕກາຣຓວິຣຫໂຕ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມູປປຊ຺ຊເວທນີຍຠາວໍ ອສມ຺ປຕ຺ຕາ ປຎ຺ຈ ເຈຕນາ ວິປາກທານສຠາວສ຺ສ ອນຸປຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ຍທາ ໂອກາສໍ ລຠຕິ, ຕທາ ປຏິສນ຺ຘິວິປາກໍ, ປວຕ຺ຕິວິປາກໍ ວາ ເທຕິ. ສຕິ ສໍສາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາຕິ ອິມິນາ ອສຕິ ສໍສາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍໍ ອໂຫສິກມ຺ມປກ຺ເຂ ຕິຏ຺ຐຕິ ວິປຈ຺ຈໂນກາສສ຺ສ ອຠາວໂຕຕິ ທີເປຕິ.

໑໒໔໔. ເອວໍ ຕາວ ວິປາກທານກາລວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ວິປາກທານປຣິຍາຍໂຕ, ກິຈ຺ຈໂຕ ຈ ຈຕຸພ຺ພິຘຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຄຣຸກ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຄຣຸກນ຺ຕິ ມຫາສາວຊ຺ຊໍ, ມຫານຸຠາວຎ຺ຈ ອຎ຺ເຎນ ກມ຺ເມນ ປຏິພາຫິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍກມ຺ມໍ. ພຫຸລນ຺ຕິ ອຠິຓ຺ຫໂສ ກຕໍ, ເອກວາຣໍ ກຕ຺ວາປິ ອຠິຓ຺ຫສມາເສວິຕຎ຺ຈ. ອາສນ຺ນນ຺ຕິ ມຣຓາສນ຺ນກາເລ ອນຸສ຺ສຣິຕໍ, ຕທາ ກຕຎ຺ຈ. ກຏຕ຺ຕາກມ຺ມນ຺ຕິ ຄຣຸກາທິຠາວໍ ອສມ຺ປຕ຺ຕໍ ກຕມຕ຺ຕໂຕເຍວ ກມ຺ມນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພກມ຺ມໍ. ຕຕ຺ຖ ກຸສລໍ ວາ ໂຫຕຸ ອກຸສລໍ ວາ, ຄຣຸກາຄຣຸເກສຸ ຍໍ ຄຣຸກໍ ມາຕຸຆາຕກາທິກມ຺ມໍ ວາ ມຫຄ຺ຄຕກມ຺ມໍ ວາ, ຕເທວ ປຐມໍ ວິປຈ຺ຈຕິ. ຕຖາ ພຫຸລາພຫຸເລສຸ ຍໍ ພຫຸລໍ ສຸສີລ຺ຍໍ ທຸສ຺ສີລ຺ຍໍ ວາ, ຕເທວ ປຐມໍ ວິປຈ຺ຈຕິ. ທູຣາສນ຺ເນສຸ ຍໍ ອາສນ຺ນໍ ມຣຓກາເລ ອນຸສ຺ສຣິຕໍ, ເຕເນວ ອຸປປຊ຺ຊຕິ. ອາສນ຺ນກາເລ ກເຕ ຈ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖີຕິ. ກຏຕ຺ຕາ ປນ ກມ຺ມໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ລທ຺ຘາເສວນໍ ປຸຣິມານໍ ອຠາເວ ປຏິສນ຺ຘິໍ ອາກຑ຺ຒຕິ. ອິຕິ ຄຣຸກໍ ສພ຺ພປຐມໍ ວິປຈ຺ຈຕິ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ‘‘ຄຣຸກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄຣຸເກ ອສຕິ ພຫຸລີກຕໍ, ຕສ຺ມິມ຺ປິ ອສຕິ ອາສນ຺ນໍ, ຕສ຺ມິມ຺ປິ ອສຕິ ກຏຕ຺ຕາກມ຺ມນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຸຣິມຊາຕີສຸ ກຕກມ຺ມໍ ວິປຈ຺ຈຕີ’’ຕິ.

໑໒໔໕. ປຏິສນ຺ຘິທານາທິວເສນ ວິປາກສນ຺ຕານສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕກໍ ຊນກໍ. ສຸຂທຸກ຺ຂສນ຺ຕານສ຺ສ, ນາມຣູປປ຺ປພນ຺ຘສ຺ສ ວາ ຈິຣຕຣປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກໍ. ເຕນາຫ ‘‘ສຸຂທຸກ຺ຂໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ເຠຕິ, ອທ຺ຘານໍ ປວຕ຺ເຕຕີ’’ຕິ. ສຸຂທຸກ຺ເຂ ປວຕ຺ຕມາເນ ພວ຺ຫາພາຘຕາທິປຈ຺ຈຍູປນິປາຕເນນ ສຓິກໍ ສຓິກໍ ຕສ຺ສ ວິພາຘກໍ ອຸປປີຬກໍ. ເຕນາຫ ‘‘ສຸຂທຸກ຺ຂໍ ປີເຬຕິ ພາຘຕິ, ອທ຺ຘານໍ ປວຕ຺ຕິຕຸໍ ນ ເທຕີ’’ຕິ. ຕຖາ ປຏິປກ຺ຂກມ຺ມວິປາກສ຺ສ ອປ຺ປວຕ຺ຕິກຣຓວເສນ ອຸປຈ຺ເຉທກໍ ປຏິພາຫກໍ ອຸປຆາຕກໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ວິປາກໍ ປຏິພາຫິຕ຺ວາ’’ຕິ.

ຣູປຎ຺ຈ ອຣູປວິປາກກ຺ຂນ຺ໂຘ ຈາຕິ ຣູປາຣູປວິປາກກ຺ຂນ຺ໂຘ, ກມ຺ມຊຣູປສ຺ສາປິ ວິປາກປຣິຍາໂຍ ອຕ຺ຖີຕິ ‘‘ຣູປາຣູປວິປາກກ຺ຂນ຺ເຘ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ເຎນ ກມ຺ເມນາຕິ ກຸສເລນ ວາ ອກຸສເລນ ວາ ອຎ຺ເຎນ ກມ຺ເມນ ກຕ຺ຕຸຠູເຕນ ທິນ຺ນາຍ ປຏິສນ຺ຘິຍາ ວິປາເກ ຊນິເຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຊນິເຕ ວິປາເກ’’ຕິ. ປວຕ຺ຕິວິປາກໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຊນິເຕ ວິປາເກ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສຸຂທຸກ຺ຂໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ເຠຕີຕິ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກກມ຺ມໍ ກຸສລໍ ສມານໍ ອຎ຺ເຎນປິ ກຸສລກມ຺ເມນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານກໍ ສຸຂໍ ຕສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂວິພາຘນວເສນ ອຸປຕ຺ຖມ຺ເຠຕິ. ອກຸສລໍ ອຎ຺ເຎນ ອກຸສລກມ຺ເມນ ອຸປປຊ຺ຊມານໍ ທຸກ຺ຂໍ ຕເຖວ ອຸປຕ຺ຖມ຺ເຠຕິ. ເອວຎ຺ຈ ອຸປຕ຺ຖມ຺ເຠນ຺ຕໍ ຕໍ ທີຆກາລໍ ປວຕ຺ເຕຕິ ນາມາຕິ ອາຫ ‘‘ອທ຺ຘານໍ ປວຕ຺ເຕຕີ’’ຕິ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສຸຂທຸກ຺ຂໍ ປີເຬຕີຕິ ອຸປປີຬກໍ ອກຸສລໍ ສມານໍ ສຸຂິຕສ຺ສ ໂຣຄາທິອນ຺ຕຣາຍກາຣຓສມ຺ປາທກຠາເວນ ສຸຂສນ຺ຕານໍ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕໍ ປີເຬຕິ, ກຸສລຎ຺ຈ ໂຣຄາທິນາ ທຸກ຺ຂິຕສ຺ສ ເຠສຊ຺ຊາທິສຸຂາທິກາຣຓສມ຺ປາທກຠາເວນ ທຸກ຺ຂສນ຺ຕານໍ ວິຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕໍ ປີເຬຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ສຸຂທຸກ຺ຂສ຺ສ ກາຣຓໍ ອສມ຺ປາເທນ຺ຕມ຺ປິ ປຏິສນ຺ຘິທາຍກກມ຺ມສ຺ສ ປວຕ຺ຕິວິປາກໍ ປຏິພາຫິຕ຺ວາ ສຍໍ ວິປາກທາຍກກມ຺ມໍ ອຸປປີຬກກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ປນ ປຏິສນ຺ຘິທາຍກເມວ ຊນກກມ຺ມນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ.

ອປິຈ ອຸປຆາຕເກນ ສຫ ອິມສ຺ສ ວິເສສຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕໍ ປຏິສນ຺ຘິວິປາກສ຺ສ ປຏິພາຫກນ຺ຕິ ເຈ? ຕໍ ນ, ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ. ‘‘ທຸພ຺ພລໍ ກມ຺ມໍ ຆາເຕຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ນນຸ ຕສ຺ສ ປຸພ຺ເພເຍວ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາ, ນິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ຈ ກຖມິທໍ ຕທຸປຆາຕກໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາປນ຺ນໍ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍ ກມ຺ມສ຺ສ ຆາຕນໍ ນາມ ຕສ຺ສ ວິປາກປຏິພາຫນເມວາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ວິປາກໍ ປຏິພາຫິຕ຺ວາ’’ຕິ. ຕໍປຏິພາຫນຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ວິປາກຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ໂອກາສກຣຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ວິປາກສ຺ສ ໂອກາສໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ. ວິປຈ຺ຈນາຍ ກໂຕກາສໍ ກມ຺ມໍ ວິປກ຺ກເມວ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເອວໍ…ເປ… ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມ ໂຫຕີ’’ຕິ.

ອຸປປີຬກໍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ວິປາກໍ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ທຕິ, ນ ສຍໍ ອຕ຺ຕໂນ ວິປາກໍ ເທຕິ, ອຸປຆາຕກໍ ປນ ທຸພ຺ພລກມ຺ມໍ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວິປາກໍ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສ. ເກຈິ ປນ ອາຈຣິຍາ ອປເຣນາປິ ນເຍນ ຊນກາທິກມ຺ມໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ. ກຖໍ? ຍສ຺ມິໍ ກມ຺ເມ ກເຕ ປຏິສນ຺ຘິຍໍ, ປວຕ຺ເຕ ຈ ວິປາກກຏຕ຺ຕາຣູປານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ, ຕໍ ຊນກໍ. ຍສ຺ມິໍ ປນ ກເຕ ອຎ຺ເຎນ ຊນິຕສ຺ສ ອິຏ຺ຐສ຺ສ ວາ ອນິຏ຺ຐສ຺ສ ວາ ຜລສ຺ສ ວິພາຘກວິຈ຺ເຉທກປຈ຺ຈຍານຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ອຸປພ຺ຣູຫກປຈ຺ຈຍຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ຊນການຸຠາວານຸຣູປໍ ປຣິໂປສກຈິຣຕຣປ຺ປພນ຺ຘາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກໍ. ຊນເກນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍ ກຸສລຜລໍ, ອກຸສລຜລໍ ວາ ເຍນ ປຈ຺ຈນີກຠູເຕນ ໂຣຄຘາຕຸວິສມຕາທິນິມິຕ຺ຕຕາຍ ພາຘີຍຕິ, ຕໍ ອຸປປີຬກໍ. ເຍນ ປນ ກມ຺ມຸນາ ຊນກສາມຕ຺ຖິຍວເສນ ຈິຣຕຣປ຺ປພນ຺ຘາຣຫມ຺ປິ ສມານໍ ຜລວິຈ຺ເຉທກປຈ຺ຈຍຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸປຫຎ຺ຎຕິ ວິຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ຕໍ ອຸປຆາຕກນ຺ຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ເກຈິ ອປ຺ປາພາຘທີຆາຍຸກຕາສໍວຕ຺ຕນວເສນ ທຸຕິຍສ຺ສ ກຸສລຠາວໍ, ພວ຺ຫາພາຘອປ຺ປາຍຸກຕາສໍວຕ຺ຕນວເສນ ປຈ຺ຉິມານໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອກຸສລຠາວຎ຺ຈ ວຓ຺ເຓນ຺ຕິ, ຠູຣິທຕ຺ຕາທີນໍ ປນ ນາຄາທີນໍ, ອິໂຕ ອນຸປ຺ປທິນ຺ນຍາປນກເປຕານຎ຺ຈ ອປາເຍສຸ ອກຸສລວິປາກສ຺ສ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນູປປີຬນູປຆາຕການິ ກມ຺ມານິ ສນ຺ຕີຕິ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ກຸສລາກຸສລຠາໂວ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ກິຎ຺ຈາປິ ກມ຺ມານໍ ກມ຺ມນ຺ຕຣຎ຺ເຈວ ວິປາກນ຺ຕຣຎ຺ຈ ພຸທ຺ຘານໍ ກມ຺ມວິປາກຎາຓສ຺ເສວ ຍາຖາວສຣສໂຕ ປາກຏໍ ໂຫຕິ. ພຸທ຺ຘາເວຓິກຎ຺ເຫຕໍ ອສາຘາຣຓໍ ສາວເກຫິ, ວິປສ຺ສເກນ ປນ ເອກເທສໂຕ ຊານິຕພ຺ພໍ. ນ ຫິ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ອຊານນ຺ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄໂຫ ປຣິປູຣຕິ, ຕສ຺ມາ ຕາທິສໍ ປຣິຄ຺ຄຫໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອິຕິ ອິມ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍາທິເສຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນ ອທ຺ຘາເນ ນາມຣູປສ຺ສ ປວຕ຺ຕິ, ຕາທິເສເຫວ ອິຕຣສ຺ມິມ຺ປິ ອທ຺ຘທ຺ວເຍຕິ ເອວໍ ຍຖາ ອຕີຕານາຄເຕ ນຍໍ ເນຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ອິທ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອທ຺ຘຕ຺ຕເຍປິ ກິຣິຍາກິຣິຍາຜລມຕ຺ຕຕາທສ຺ສນປຣຕ຺ຕາ ໂຈທນາຍ. ອິຕີ ກມ຺ມຎ຺ເຈວາຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ນິຄມນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ເສວໍ…ເປ… ປຫິຍ຺ຍຕີຕິ ຕສ຺ເສວໍ ສມນຸປສ຺ສໂຕ ຍາ ສາ ປຸພ຺ພນ຺ຕາທໂຍ ອາຣພ຺ຠ ‘‘ອໂຫສິໍ ນຸ ໂຂ ອຫ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ປວຕ຺ຕາ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ປຫິຍ຺ຍຕິ.

໑໒໔໖-໘. ປຫີນາຍ ປນ ຕາຍ ສພ຺ພຠວໂຍນິຄຕິຐິຕິສຕ຺ຕາວາເສສຸ ເຫຕຸຜລສມ຺ພນ຺ຘວເສເນວ ປວຕ຺ຕນາມຣູປມຕ຺ຕເມວ ຂາຍຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ເຫຕຸຜລສ຺ສ ສມ຺ພນ຺ຘວເສເນວາ’’ຕິອາທິ. ກາຣຓສາມຄ຺ຄິຍໍ ທານາທີຫິ ສາຘິຕກິຣິຍາຍ ປວຕ຺ຕມານາຍ ກາຣຓມຕ຺ເຕ ກຕ຺ຕຸໂວຫາໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ກາຣຓໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ກາຣຓໍ ນ ຈ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ. ປາກ…ເປ… ປຏິເວທກໍ ນ ປສ຺ສຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ປາກປຏິເວທກນ຺ຕິ ວິປາກວິນ຺ທກໍ. ເອວໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ປນ ກາຣເຓ ສຕິ ກາຣໂກຕິ, ວິປາກປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ສຕິ ປຏິສໍເວທໂກຕິ ສມຎ຺ຎາມຕ຺ເຕເນວ ປຓ຺ຑິຕາ ໂວຫຣນ຺ຕິ. ອິຈ຺ເຈວໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ປສ຺ສຕິ. ສຸທ຺ຘຘມ຺ມາຕິ ເກນຈິ ສຕ຺ເຕນ ວາ ປຸຄ຺ຄເລນ ວາ ອມິສ຺ສຘມ຺ມາ. ເອເວຕນ຺ຕິ ເອວໍວິຘໍ ເອຕໍ ທສ຺ສນໍ ສມ຺ມທສ຺ສນໍ, ອວິປຣີຕທສ຺ສນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໒໔໙. ພີຊຣຸກ຺ຂາທິການໍ ວາຕິ ຍຖາ ພີຊໂຕ ຣຸກ຺ໂຂ, ຣຸກ຺ຂໂຕ ພີຊນ຺ຕິ ເອວໍ ກາຣຓປຣມ຺ປຣຄເວສເນ ອນາທິກາລິກຕ຺ຕາ ພີຊຣຸກ຺ຂສນ຺ຕານສ຺ສ ປຸພ຺ພາ ໂກຏິ ນຕ຺ຖິ, ເອວໍ ກມ຺ມປຈ຺ຈຍາ ວິປາໂກ, ວິປາກປຈ຺ຈຍາ ກມ຺ມນ຺ຕິ ປຣິເຍສເນ ອນາທິກາລິກຕ຺ຕາ ກມ຺ມວິປາກສນ຺ຕານສ຺ສ ປຸພ຺ພາ ໂກຏິ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ກຸກ຺ກຸຏິຍາ ອຓ຺ຑໍ, ອຓ຺ຑໂຕ ກຸກ຺ກຸຏີ, ປຸນປິ ກຸກ຺ກຸຏິຍາ ອຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

໑໒໕໐-໓. ອນາຄເຕປິ ສໍສາເຣຕິ ຍຖາ ອຕີເຕ, ເອວໍ ອນາຄເຕປິ ອທ຺ຘາເນ ຂນ຺ຘານໍ ປຏິປາຏີຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕສໍສາເຣ ສຕິ. ອປ຺ປວຕ຺ຕິ ນ ທິສ຺ສຕີຕິ ກມ຺ມໂຕ ວິປາໂກ ຠວິສ຺ສຕິ, ວິປາກໂຕ ກມ຺ມນ຺ຕິ ອນາຄເຕ ກາຣິຍປຣມ຺ປຣາຍ ຄເວສິຍມານາຍ ອປຣິກ຺ຂີຓສໍໂຍຊນສ຺ສ ກມ຺ມວິປາການໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕນໍ ນ ທິສ຺ສຕິ, ປວຕ຺ຕຕິ ເອວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຫຕຸຜລສມ຺ພນ຺ຘວເສນ ປວຕ຺ຕມາເນ ສໍສາເຣ ‘‘ປຸພ຺ພາ ໂກຏິ ນ ປຎ຺ຎາຍຕີ’’ຕິ ວຈເນນ ກາຣເຓ ອາທິສ຺ສ ອຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ, ‘‘ອປ຺ປວຕ຺ຕິ ນ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຈເນນ ຜລສ຺ສ ອວສານາຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ. ເອຕມຕ຺ຖນ຺ຕິ ‘‘ກມ຺ມສ຺ສ ກາຣໂກ ນຕ຺ຖີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ. ອສຍໍວສີຕິ ນ ສຍໍວສິໂນ, ມິຈ຺ຉາຠິນິເວສປຣວສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິໂຣຘິໂນຕິ ອິຕຣີຕຣວິຣຸທ຺ຘາ ທິຏ຺ຐິໂຍ ວາ ທິຏ຺ຐິຍາ ວາ ອຎ຺ຎມຎ຺ເຎນ ສຫ ວິໂຣຘິໂນ. ຄມ຺ຠີຣຎາຓໂຄຈຣຕາຍ ຄມ຺ຠີຣໍ. ຕຖາ ນິປຸຓໍ. ສຕ຺ຕສຸຎ຺ຎຕາຍ, ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສຠາວສຸຎ຺ຎຕາຍ ຈ ສຸຎ຺ຎໍ. ປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ນາມຣູປສ຺ສ ປຈ຺ຈຍໍ, ຕປ຺ປຈ຺ຈຍປຏິເວເຘເນວ ຈ ສພ຺ພໍ ປຏິວິທ຺ຘໍ ໂຫຕີຕິ.

໑໒໕໔-໖. ກມ຺ມໍ ນຕ຺ຖິ ວິປາກມ຺ຫີຕິ ກຸຏ຺ຏາທີສຸ ຣຊາທິ ວິຍ ວິປາເກ ສນ຺ຕິຏ຺ຐມານໍ ກມ຺ມໍ ນຕ຺ຖິ. ປາໂກ ກມ຺ເມ ນ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ຕຖາ ກມ຺ເມ ສນ຺ຕິຏ຺ຐມາໂນ ວິປາໂກ ນຕ຺ຖິ. ຍຖາວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ອຸປມາຍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ນ ສູຣິເຍ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຓິມ຺ຫີຕິ ສູຣິຍກນ຺ຕມຓິມ຺ຫິ. ນ ເຕສໍ ພຫິ ໂສ ອຕ຺ຖີຕິ ເຕ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ເຕຫິ ພຫິ ໂສ ອຄ຺ຄິ ນຕ຺ຖິ. ສມ຺ຠາເຣຫີຕິ ສມງ຺ຄີຠູເຕຫິ ອາຕປາທີຫິ ຕີຫິ ກາຣເຓຫິ. ນ ອນ຺ໂຕ ກມ຺ມສ຺ສາຕິອາທິ ອຕ຺ຖໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ອຸປມານິຄມນຕ຺ຖໍ ປຸນປິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໑໒໕໗-໘. ຍທິ ເຫຕຸ, ຜລຎ຺ຈ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎຣຫິຕໍ, ກຖໍ ເຫຕຸໂຕ ຜລໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕີຕິ ອາຫ ‘‘ກມ຺ມຎ຺ຈ ໂຂ ອຸປາທາຍາ’’ຕິ. ນ ເກວລໍ ກມ຺ມຜລເມວ ສຸຎ຺ຎໍ ກຕ຺ຕຸຣຫິຕໍ, ສພ຺ພມ຺ປິ ຘມ຺ມຊາຕໍ ກາຣກຣຫິຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນ ເຫຕ຺ຖ ເທໂວ’’ຕິອາທິຄາຖາ ວຸຕ຺ຕາ. ເຫຕຸສມ຺ຠາຣປຈ຺ຈຍາຕິ ເອເກນ ເຫຕຸນາ ເອກສ຺ສ, ອເນກສ຺ສ ວາ ຜລສ຺ສ ອນິພ຺ພຕ຺ຕິໂຕ ເຫຕຸສມູຫນິມິຕ຺ຕໍ, ສມ຺ຠາໂຣຕິ ວາ ປຈ຺ຈຍາຘິວຈນນ຺ຕິ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໒໕໙. ອທ຺ຘາສຸ ຕຣິຕ຺ວາ ກງ຺ຂນ຺ຕິ ຕີສຸ ອທ຺ຘາສຸ ໂສຬສວິຘໍ ກງ຺ຂໍ ວິຕຣິຕ຺ວາ. ນ ເກວລເມຕໍ ໂສຬສວິຘເມວ ກງ຺ຂໍ ວິຕຣຕິ, ອຖ ໂຂ ‘‘ສຕ຺ຖຣິ ກງ຺ຂຕີ’’ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕໍ (ຘ. ສ. ໑໑໒໓; ວິຠ. ໙໑໕) ອຏ຺ຐວິຘໍ ກງ຺ຂມ຺ປິ ປຊຫຕິ. ຕຖາ ເຫຕ຺ຖ ພຸທ຺ໂຘ ຘມ຺ໂມ ສງ຺ໂຆ ສິກ຺ຂາຕິ ກງ຺ຂາຍ ໂຄຈຣຠູຕາ ໂລກິຍາ ຘມ຺ມາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ນ ຫິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມ ອາຣພ຺ຠ ກິເລສາ ປວຕ຺ຕິຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ. ປຸພ຺ພນ຺ໂຕຕິ ອຕີຕາ ຂນ຺ຘາຍຕນຘາຕຸໂຍ, ອປຣນ຺ໂຕຕິ ອນາຄຕາ, ປຸພ຺ພນ຺ຕາປຣນ຺ໂຕຕິ ຕທຸຠຍໍ, ອທ຺ຘາປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ວາ ຕທຸຠຍຠາຄຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິໂຕ ອຏ຺ຐໂມ ກງ຺ຂາວິສໂຍ ນາມຣູປມຕ຺ຕໍ, ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາ-ຄ຺ຄຫເຓນ ປນ ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ຄຫິໂຕ, ຕສ຺ມາ ໂສຬສວຕ຺ຖຸກາຍ ປຫີນາຍ ອຏ຺ຐວຕ຺ຖຸກາ ກງ຺ຂາ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐາວ ໂຫຕີຕິ. ເອຕາສຎ຺ຈ ປຫາເນນ ທ຺ວາສຏ຺ຐິທິຏ຺ຐິຄຕານິປິ ວິກ຺ຂມ຺ຠນ຺ຕິ ທິຏ຺ເຐກຏ຺ຐຕ຺ຕາ ວິຈິກິຈ຺ຉາຍ. ຍຖາ ຫິ ທິຏ຺ຐິ ສມຸຈ຺ຉິຊ຺ຊມານາ ວິຈິກິຈ຺ຉາຍ ສທ຺ຘິໍເຍວ ສມຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຍມານາ ທິຏ຺ຐິຍາ ສທ຺ຘິໍເຍວ ວິກ຺ຂມ຺ຠີຍຕິ. ອຕ຺ຕາຠິນິເວສູປນິສ຺ສຍາ ຫິ ‘‘ອໂຫສິໍ ນຸ ໂຂ ອຫ’’ນ຺ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕາ (ມ. ນິ. ໑.໑໘; ສໍ. ນິ. ໒.໒໐; ມຫານິ. ໑໗໔) ໂສຬສວຕ຺ຖຸກາ ກງ຺ຂາ, ສາ ເອວ ຈ ປຸພ຺ພນ຺ຕາທິວຕ຺ຖຸຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາ, ອຕ຺ຕາຠິນິເວສວຕ຺ຖຸການິ ທ຺ວາສຏ຺ຐິ ທິຏ຺ຐິຄຕານິ, ພຸທ຺ຘາທິວຕ຺ຖຸກາ ຈ ຕເທກຏ຺ຐາຕິ. ອຸຏ຺ຐິຕນ຺ຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຐິຕໍ.

໑໒໖໐-໒. ກງ຺ຂາວິຕຣຓໍ ນາມາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕກງ຺ຂາວິຕຣຓໂຕ ກງ຺ຂາວິຕຣຓໍ ນາມ. ນ ເກວລໍ ກງ຺ຂາວິຕຣຓໍ ນາມ, ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓນ຺ຕິປິ ຍຖາຠູຕຎາຓນ຺ຕິປິ ສມ຺ມາທສ຺ສນນ຺ຕິປິ ອິທໍ ສມຸທີຣິຕໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຘຣີຍນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈເຍຫີຕິ ຘມ຺ມາ, ຕິຏ຺ຐຕິ ເອຕ຺ຖ ຜລໍ ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍາຕິ ຐິຕິ, ຘມ຺ມານໍ ຐິຕິ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິ, ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມາ. ອຖ ວາ ຘມ຺ໂມຕິ ກາຣຓໍ ‘‘ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາ’’ຕິອາທີສຸ (ວິຠ. ໗໑໘-໗໒໑) ວິຍ, ຘມ຺ມສ຺ສ ຐິຕິສຠາໂວ, ຘມ຺ມໂຕ ຈ ອຎ຺ໂຎ ສຠາໂວ ນຕ຺ຖີຕິ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມານໍ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ, ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຍໍ ຎາຓໍ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓໍ. ສງ຺ຂາຣານໍ ຍຖາຠູຕໍ ອນິຈ຺ຈຕາທິ ຍຖາຠູຕໍ, ຕຕ຺ຖ ຎາຓນ຺ຕິ ຍຖາຠູຕຎາຓໍ. ສມ຺ມາ ປສ຺ສຕີຕິ ສມ຺ມາທສ຺ສນໍ. ລທ຺ຘປ຺ປຕິຏ຺ໂຐຕິ ສາສເນ ປຕິຏ຺ຐາ ນາມ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ. ອຍໍ ປນ ຕໍ ອນຘິຄໂຕປິ ຕທຘິຄມຸປາຍປຏິປຕ຺ຕິຍໍ ຐິຕຕ຺ຕາ ລທ຺ຘປ຺ປຕິຏ຺ໂຐ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ‘‘ລທ຺ຘປ຺ປຕິຏ຺ໂຐ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕໂຕເຍວ ຈູຬໂກ ໂສຕາປນ຺ໂນ, ໂລກິຍາຫິ ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາຫິ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ອຸຕ຺ຕຣິ ອປ຺ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ໂຕ ໂສຕາປນ຺ໂນ ວິຍ ນິຍໂຕ, ສຸຄຕິປຣາຍໂຓ ຈ ໂຫຕີຕິ ຈູຬໂສຕາປນ຺ໂນ. ໂສຕາປນ຺ໂນ ຫິ ຂີຓາປາຍທຸຄ຺ຄຕິວິນິປາໂຕຕິ. ອຖ ວາ ລທ຺ຘປ຺ປຕິຏ຺ໂຐ ກງ຺ຂາວິຕຣຓວິສຸທ຺ຘິສມຘິຄເມນ. ສປ຺ປຈ຺ຈຍນາມຣູປທສ຺ສເນນ ຫິ ສມ຺ມທ຺ທິຕທິຏ຺ຐິກຓ຺ຏໂກ ວິນິທ຺ຘຸຕອເຫຕຸກວິສມເຫຕຸວາໂທ ຍຖາສກປຈ຺ຈເຍເຫວ ຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ຎຕ຺ວາ ສາສເນ ປຕິຏ຺ຐິຕສທ຺ໂຘ ລທ຺ຘປ຺ປຕິຏ຺ໂຐ ນາມ ໂຫຕີຕິ. ນາມຣູປວວຕ຺ຖາເນນ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ, ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາເຓນ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ, ຕສ຺ເສວ ອປຣຠາເຄ ອນິຈ຺ຈໂຕ ມນສິກາຣາທິວິຘິນາ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈຎ຺ຈ ອຠິຎ຺ຎາຍ ປວຕ຺ຕິຍາ ທຸກ຺ຂຠາວໍ ທິສ຺ວາ ຕສ຺ສ ອປ຺ປວຕ຺ເຕ ນິໂຣເຘ ເອກໍເສເນວ ນິນ຺ນຊ຺ຌາສຍຕາຍ ໂລກິເຍເນວ ຎາເຓນ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍສຈ຺ຈານໍ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ ອປາເຍສຸ ອຠພ຺ພຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ, ໂສຕາປນ຺ນຠູມິຍຎ຺ຈ ຠພ຺ພຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ ໂຫຕີຕິ ຈູຬໂສຕາປນ຺ໂນ ນາມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂສຕາປນ຺ໂນ ຫິ ຈູຬໂກ’’ຕິ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ເອວໍ ມຫານິສໍສເມຕໍ ຎາຓໍ, ຕສ຺ມາ ສປຎ຺ໂຎ ອຕ຺ຕໂນ ຫິຕານຸເປກ຺ຂນປຎ຺ຎາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕ຺ຖກາໂມ’’ຕິ.

ອິຕິ ອຠິຘມ຺ມຕ຺ຖວິກາສິນິຍາ ນາມ

ອຠິຘມ຺ມາວຕາຣສໍວຓ຺ຓນາຍ

ກງ຺ຂາວິຕຣຓວິສຸທ຺ຘິນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.