໑໐. ທສໂມ ປຣິຈ຺ເຉໂທ

ຣູປວິຠາຄວຓ຺ຓນາ

໖໒໒. ອາທິມ຺ຫີຕິ ອຸທ຺ເທສຄາຖາຍໍ. ອິທານີຕິ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກວິຠາວນານນ຺ຕຣໍ. ວິຠາວນນ຺ຕິ ນິທ຺ເທສປຏິນິທ຺ເທສວເສນ ສຣູປໂຕ ປກາສນໍ.

໖໒໓. ຣຸປ຺ປຕີຕິ ສີຕຸຓ຺ຫາທີຫິ ວິກາຣມາປຊ຺ຊຕິ, ອາປາທີຍຕີຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ວິກາຣາປຕ຺ຕິ ຈ ສີຕາທິວິໂຣຘິປຈ຺ຈຍສນ຺ນິຘາເນ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິເຍວ. ນ ຫິ ຍຖາສກໍ ປຈ຺ຈເຍຫິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຐິຕຘມ຺ມານໍ ອຎ຺ເຎນ ເກນຈິ ວິກາຣາປາທນໍ ສກ຺ກາ ກາຕຸໍ, ຕສ຺ມາ ປຸຣິມຸປ຺ປນ຺ນຣູປສນ຺ຕຕິ ວິຍ ອຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານໍ ວິສຠາຄປຈ຺ຈຍສມວາເຍນ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິເຍວ ອິຘ ‘‘ຣຸປ຺ປນ’’ນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ສງ຺ຆິຍານໍ ວິປຣິຓາມວາໂທ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ໂຫຕິ. ນນຸ ຈ ອຣູປຘມ຺ມານມ຺ປິ ວິໂຣຘິປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິ ລພ຺ຠຕີຕິ? ສຈ຺ຈໍ ລພ຺ຠຕິ, ນ ປນ ວິຠູຕຕຣາ. ວິຠູຕຕຣາ ເຫຕ຺ຖ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຄຕິວເສນ ຍຖາ ‘‘ອຠິຣູປສ຺ສ ກຎ຺ຎາ ທາຕພ຺ພາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໗໘).

ກຸໂຕ ເອຕໍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຈ? ສີຕາທິຄ຺ຄຫຓໂຕ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ກິຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣູປໍ ວເທຖ, ຣຸປ຺ປຕີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕສ຺ມາ ຣູປນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເກນ ຣຸປ຺ປຕິ? ສີເຕນປິ ຣຸປ຺ປຕິ, ອຸຓ຺ເຫນປິ ຣຸປ຺ປຕິ, ຊິຆຈ຺ຉາຍປິ ຣຸປ຺ປຕິ, ປິປາສາຍປິ ຣຸປ຺ປຕິ, ຑໍສມກສວາຕາຕປສຣີສປສມ຺ຜສ຺ເສນປິ ຣຸປ຺ປຕິ, ຣຸປ຺ປຕີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕສ຺ມາ ຣູປນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໗໙).

ເອຕ຺ຖ ຫິ ສີຕາທິຄ຺ຄຫຓໍ ສີຕາທິນາ ຜຸຏ຺ຐສ຺ສ ຣຸປ຺ປນໍ ວິຠູຕຕຣໍ, ຕສ຺ມາ ຕເທເວຕ຺ຖ ຄຫິຕນ຺ຕິ ຎາປນຕ຺ຖໍ. ອິຕຣຖາ ຣຸປ຺ປຕີຕິ ສາມຎ຺ຎວຈເນເນວ ສິທ຺ເຘ ສີຕາທິຄ຺ຄຫຓໍ ນິຣຕ຺ຖກໍ ສິຍາຕິ.

ຍທິ ເອວໍ, ກຖໍ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ຣູປສມຎ຺ຎາ? ນ ຫິ ຕຕ຺ຖ ອຸປຆາຕໂກ ສີຕາທິຜສ຺ສວິເສໂສ ລພ຺ຠຕີຕິ? ສຈ຺ຈໍ, ຕຕ຺ຖາປິ ຕໍສຠາວານຕິວຕ຺ຕນໂຕ. ອຣຸປ຺ປນສ຺ສາປິ ຫິ ຣຸປ຺ປນສຠາວານຕິວຕ຺ຕນໂຕ ຣູປສມຎ຺ຎາ ໂຫຕິ. ຍຖາ ອທຸທ຺ຘມ຺ປິ ຂີຣໍ ຕໍສຠາວານຕິວຕ຺ຕນໂຕ ‘‘ທຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ. ອຖ ວາ ກິຎ຺ຈາປິ ຕຕ຺ຖ ອຸປຆາຕໂກ ສີຕາທິຜສ຺ສວິເສໂສ ນຕ຺ຖິ, ອນຸຄ຺ຄາຫໂກ ປນ ອຕ຺ຖິ. ຕຖາ ຫິ ພ຺ຣຫ຺ມານໍ ອຸຕຸຊຣູປໍ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ອຕ຺ເຖວ ຕຕ຺ຖ ຣຸປ຺ປນນ຺ຕິ ນ ໂກຈິ ຕຕ຺ຖ ຣູປສມຎ຺ຎາຍ ວິພນ຺ໂຘຕິ.

ຣູປຍຕີຕິ ວາຕິ ສຍໍ ວິຊ຺ຊມານເມວ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕານໍ ວິກາຣມາປາທຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຕິ ປຸຣິມວິຄ຺ຄເຫນ ວິກາຣຸປ຺ປຕ຺ຕິ ‘‘ຣຸປ຺ປນ’’ນ຺ຕິ ທີປິຕໍ. ອິມິນາ ປນ ວິໂຣຘິປຈ຺ຈຍສນ຺ນິປາເຕ ວິຊ຺ຊມານສ຺ເສວ ໂຍ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາໂວ, ຕໍ ຣຸປ຺ປນນ຺ຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ. ອິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ອຣູປສ຺ສ ຣູປສມຎ຺ຎາປສງ຺ໂຄ ເອວ ນຕ຺ຖິ. ນິຣຸທ຺ຘເມວ ຫິ ຕໍ ອນນ຺ຕຣາທິປຈ຺ຈເຍຫິ ອຣູປໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ນ ວິຊ຺ຊມານນ຺ຕິ. ຆຏ຺ຏເນ ວິກາຣາປຕ຺ຕິຍໍ ຣູປ-ສທ຺ທສ຺ສ ຣຸຬ຺ຫີ, ຕສ຺ມາ ອຣູປຘມ຺ມານໍ ຆຏ຺ຏນາຠາວໂຕ ນ ເຕສຸ ຣູປສມຎ຺ຎາຕິ ເກຈິ. ປຏິຆາໂຕ ຣຸປ຺ປນນ຺ຕິ ອປເຣ, ເຕສໍ ມເຕນ ກິຎ຺ຈາປິ ສປ຺ປຏິຆຣູປານເມວ ຣູປສມຎ຺ຎາປສງ຺ໂຄ, ອຖ ໂຂ ອວຍວໂວຫາເຣນ ສມຸທາໂຍປິ ໂວຫຣີຍຕີຕິ ສພ຺ພເມວ ຣູປໍ ຣູປສມຎ຺ຎໍ ລຠຕິ. ເກຈິ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ຣູປຍຕີຕິ ວຓ຺ຓາຍຕນວເສນ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຎ຺ຫິ ວຓ຺ຓວິກາຣໍ ອາປຊ຺ຊມານໍ ຣູປຍຕິ, ຫທຍງ຺ຄຕຠາວໍ ປກາເສຕີຕິ. ຕຍິທໍ ອຸປຣິ ວຓ຺ຓາຍຕນນິທ຺ເທເສ ວິສຸໍເຍວ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ນ ຕສ຺ສ ອິຘ ສໍວຓ຺ຓເນ ປໂຍຊນໍ ອຕ຺ຖິ. ສຸຣູໂປຕິ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສມຫາປຸຣິສລກ຺ຂຓອສີຕິອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນພ຺ຍາມປ຺ປຠາເກຕຸມາລາທີຫິ ອລງ຺ກຕຕ຺ຕາ ໂສຠນຣູປກາໂຍ, ສຠາວຕ຺ໂຖ ວາ ຣູປ-ສທ຺ໂທ ‘‘ຍໍ ໂລເກ ປິຍຣູປໍ ສາຕຣູປ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໑໔) ວິຍ, ຕສ຺ມາ ສຸຣູໂປຕິ ໂສຠນສຠາໂວ, ເຕນ ທສພລຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊາທິອສາຘາຣຓຄຸຓວິເສສສມາໂຍຄທີປນໂຕ ສຕ຺ຖຸ ຘມ຺ມກາຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາປິ ໂສຠນຕາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫຕິ.

໖໒໔. ຠູໂຕປາທາຍເຠທໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ຕທຘີນວຸຕ຺ຕິຕາຍ ຠວຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸປາທາຣູປນ຺ຕິ ຠູຕໍ. ອຖ ວາ ມຫາຠູຕາເຍວ ອິຘ ປຸຣິມປທໂລປວເສນ ຠູຕ-ສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ຈຕຸພ຺ພິຘາ ມຫາຠູຕາ’’ຕິ. ຠູຕານິ ອຸປາທິຍເຕວ, ນ ປນ ສຍໍ ເຕຫິ ອຎ຺ເຎຫິ ວາ ອຸປາທິຍຕີຕິ ອຸປາທາຍໍ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ຈຕຸນ຺ນໍ ມຫາຠູຕານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ຕມານານມ຺ປິ ອຸປາທາຍຣູປຕາປສງ຺ໂຄ ນຕ຺ຖິ. ນ ຫິ ເຕ ເກວລໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອຸປາທິຍນ຺ເຕວ, ອຖ ໂຂ ສຍໍ ອຸປາທາຍຣູເປຫິ ອຸປາທິຍນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອຸປາທາຍ-ສທ຺ທຄ຺ຄຫຓສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ນ ມຫາຠູຕານໍ ອຸປາທາຍຣູປຕາປສງ຺ໂຄຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ຈຕຸນ຺ນໍ ມຫາຠູຕານໍ ອຸປາທາຍຣູປ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໕໘໔) ວຈນໂຕ ຈຕຸມຫາຠູຕສນ຺ນິສ຺ສິຕຕາວ ອຸປາທາຍຣູປລກ຺ຂຓໍ, ນ ຠູຕຕ຺ຕຍາທິສນ຺ນິສ຺ສິຕຕາປີຕິ ນ ເຕສໍ ອຸປາທາຍຣູປຕາຕິ. ຠູຕຎ຺ຈ ອຸປາທາຍຎ຺ຈ ຠູໂຕປາທາຍໍ, ເຕສໍ ວເສນ ເຠທໂຕຕິ ຠູໂຕປາທາຍເຠທໂຕ. ຠູຕສທ຺ທສ຺ສ ອຸຠຍລິງ຺ຄຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ມຫາຠູຕາ’’ຕິ. ອຸປາທາຕິ ອຸປາທາຍຣູປານິ ‘‘ປຏິສງ຺ຂາ ໂຍນິໂສ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ເອຕ຺ຖ ຍ-ກາຣໂລໂປ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

໖໒໕. ກຕເມ ປນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຫາຠູຕາ, ກຖຎ຺ຈ ເຕ ມຫາຠູຕສຎ຺ຎິຕາ, ການິ ຈ ອຸປາທາຍຣູປານິ, ກຖຎ຺ຈ ຕານິ ‘‘ອຸປາທາຍຣູປານີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ອິທໍ ໂຈທນໍ ຫທເຍ ກຕ຺ວາ ກເມນ ໂສເຘນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ປຖວີຘາຕູ’’ຕິອາທິ. ຈຕ຺ຕາໂຣເມຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອິເມ. ມຫາ ຈ ໂສ ຠູໂຕ ຈາຕິ ມຫາຠູໂຕ, ເຕນ ມຫາຠູເຕນ ສເທວເກ ໂລເກ ມຫນ຺ຕຠາເວນ ປາຕຸຠູເຕນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ –

‘‘ກາໂລ ຆສຕິ ຠູຕານິ,

ສພ຺ພາເນວ ສຫຕ຺ຕນາ;

ໂຍ ຈ ກາລຆໂສ ຠູໂຕ,

ສ ຠູຕປຈນິໍ ປຈີ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໒.໑໙໐) –

ອາທີສຸ ວິຍ ຠູຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ສຕ຺ເຕສຸ, ຂີຓາສເວສຸ ຈ ປວຕ຺ຕນໂຕ ມຫາຠູເຕນາຕິ ມຫຕາ ສຕ຺ເຕນ, ມຫາຂີຓາສເວນາຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ຂີຓາສໂວປິ ຫິ ປຣິກ຺ຂີຓປຏິສນ຺ຘິກຕ຺ຕາ ຠູໂຕເຍວ ນ ຠວຕິ, ນ ຈ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ຠູໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

໖໒໖. ມຫນ຺ຕາ ປາຕຸຠູຕາຕິ ອຸປາທິນ຺ນກສນ຺ຕາເນປິ ອນຸປາທິນ຺ນກສນ຺ຕາເນປິ ສສມ຺ຠາຣຘາຕຸວເສນ ມຫນ຺ຕາ ຫຸຕ຺ວາ ຠູຕາ ຊາຕາ ນິພ຺ພຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕສໍ ອນຸປາທິນ຺ນກສນ຺ຕາເນ –

‘‘ທຸເວ ສຕສຫສ຺ສານິ, ຈຕ຺ຕາຣິ ນຫຸຕານິ ຈ;

ເອຕ຺ຕກໍ ພຫລຕ຺ເຕນ, ສງ຺ຂາຕາຍໍ ວສຸນ຺ຘຣາ’’ຕິ. (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໕໘໔) –

ອາທິນາ ນເຍນ ມຫນ຺ຕປາຕຸຠູຕຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ອຸປາທິນ຺ນກສນ຺ຕາເນປິ ອເນກໂຍຊນສຕິກມຈ຺ຉກຈ຺ຉປຕິຄາວຸຕປ຺ປມາຓເທວທານວາທິສຣີຣວເສນ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຫຕໍ ‘‘ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຫາສມຸທ຺ເທ ໂຍຊນສຕິກາປິ ອຕ຺ຕຠາວາ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໘.໒໐; ຈູຬວ. ໓໘໕; ອຸທາ. ໔໕).

ມຫາຠູຕສມາຕິ ອເນກພ຺ຠຸຕວິເສສທສ຺ສເນນ, ອເນກຠູຕທສ຺ສເນນ ຈ ມຫນ຺ຕາ ຠູຕາ, ມຫນ຺ຕານິ ອພ຺ຠຸຕານິ ວາ ເອເຕສູຕິ ມຫາຠູຕາ, ມາຍາກາຣາ, ຍກ຺ຂາທໂຍ ວາ ຊາຕິວເສເນວ ມຫນ຺ຕາ ຠູຕາຕິ ມຫາຠູຕາ, ເຕຫິ ເອເຕ ສມາຕິ ມຫາຠູຕສມາ. ເອເຕ ຫິ ຍຖາ ມາຍາກາຣາ ອມຓິໍ ເອວ ອຸທກໍ ມຓິໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ຕິ, ອສຸວຓ຺ຓໍເຍວ ເລຑ຺ຑຸອາທິກໍ ສຸວຓ຺ຓໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ຕິ, ຍຖາ ຈ ສຍໍ ເນວ ຍກ຺ຂາ ນ ປກ຺ຂິໂນ ສມານາ ຍກ຺ຂາທິຠາວມ຺ປິ ທສ຺ເສນ຺ຕິ, ເອວເມວໍ ສຍໍ ອນີລາເນວ ຫຸຕ຺ວາ ນີລໍ ອຸປາທາຍຣູປໍ ທສ຺ເສນ຺ຕິ, ສຍໍ ອປີຕາເຍວ…ເປ… ສຍໍ ອໂນທາຕາເຍວ ຫຸຕ຺ວາ ໂອທາຕໍ ອຸປາທາຍຣູປໍ ທສ຺ເສນ຺ຕີຕິ ມາຍາກາຣມຫາຠູຕສາມຎ຺ຎໂຕ ມຫາຠູຕາ.

ຍຖາ ຈ ຍກ຺ຂາ ມຫາຠູຕາ ຍໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ເນວສ຺ສ ອນ຺ໂຕສຣີເຣ ຐານໍ ອຸປລພ຺ຠຕິ, ນ ສຣີຣໂຕ ພຫິ, ນ ຈ ຕສ຺ສ ອງ຺ຄມງ຺ຄໍ ນິສ຺ສາຍ ນ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ. ຍທິ ຫິ ສຣີຣສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ຐິຕາ, ສກລສຣີເຣ ພ຺ຍາປນໍ ນ ສິຍາ. ອຖ ພຫິ ຐິຕາ, ຍກ຺ຂຄ຺ຄຫິຕເກນ ກຕກຸສລາກຸສລໍ ຍກ຺ຂສ຺ສ ນ ສິຍາ. ຍທິ ຈສ຺ສ ອງ຺ຄມງ຺ຄໍ ນິສ຺ສາຍ ນ ຐິຕາ, ຍກ຺ຂຄ຺ຄຫິຕເກ ປຫເຏ ຍກ຺ຂສ຺ສ ທຸກ຺ຂເວທນຸປ຺ປຕ຺ຕິ ນ ສິຍາ, ນ ຈ ສຣີເຣ ຣາຊິອຸຏ຺ຐານໍ ຠເວຍ຺ຍ. ຍສ຺ມາ ປເນຕໍ ສພ຺ພໍ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ອນິທ຺ທິສິຕພ຺ພຏ຺ຐານາ, ເອວເມເຕປິ ນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ນ ພຫິ ຐິຕາ ອຸປລພ຺ຠນ຺ຕິ, ນ ຈ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ນິສ຺ສາຍ ນ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ. ຍທິ ຫິ ເຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ຐິຕາ, ນ ສກສກກິຈ຺ຈກຣາ ສິຍຸໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອນຸປເວສນໂຕ. ອຖ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໂຕ ພຫິ ຐິຕາ, ວິນິພ຺ຠຸຕ຺ຕາ ສິຍຸໍ, ຕຖາ ຈ ສຕິ ອວິນິພ຺ຠຸຕ຺ຕວາໂທ ປຣິຫາເຍຍ຺ຍ, ຕສ຺ມາ ອນິທ຺ທິສິຕພ຺ພຏ຺ຐານາຕິ. ຍກ຺ຂມຫາຠູຕສມານຕາຍ ມຫາຠູຕສມາ. ອນິທ຺ທິສິຕພ຺ພຏ຺ຐານາປິ ເຈເຕ ປຕິຏ຺ຐານາທິນາ ຍຖາສກກິຈ຺ຈວິເສເສນ ເສສານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ອຸປກາຣກາ ໂຫນ຺ຕາ ສຫຊາຕາທິນາ ປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ນິສ຺ສາເຍວ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ.

ວຎ຺ຈກຕ຺ຕາ ອຠູເຕນາຕິ ຍກ຺ຂິນີອາທໂຍ ວິຍ ອຠູເຕນ ອຕຈ຺ເຉນ ມນາປວຓ຺ຓສຓ຺ຐານາທິນາ ສຕ຺ຕານໍ ວຎ຺ຈກຕ຺ຕາ ມຫນ຺ຕານິ ອຠູຕານິ ເອເຕສູຕິ ມຫາຠູຕາຕິ ສມ຺ມຕາ. ຍຖາ ຫິ ຍກ຺ຂິນີອາທໂຍ ມນາເປຫິ ກາຬສາມາທິວຓ຺ເຓຫິ, ປຸຖຸລປີວຣກິສາທິສຓ຺ຐາເນຫິ, ຫຕ຺ຖຠມຸອາທິວິກ຺ເຂເປຫິ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ຠຍານກຠາວໍ ປຏິຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ສຕ຺ເຕ ວຎ຺ເຈນ຺ຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ວສໍ ເນນ຺ຕິ, ເອວເມເຕປິ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສາທີສຸ ມນາເປນ ຉວິວຓ຺ເຓນ, ມນາເປນ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄສຓ຺ຐາເນນ, ມນາເປນ ຈ ຫຕ຺ຖປາທອງ຺ຄຸລິຠມຸກວິກ຺ເຂເປນ ອຕ຺ຕໂນ ກກ຺ຂຬຕ຺ຕາທິສຣີຣລກ຺ຂຓໍ ປຏິຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ພາລຊນໍ ວຎ຺ເຈນ຺ຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ສຠາວໍ ທຏ຺ຐຸໍ ນ ເທນ຺ຕາ ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ວສໍ ເນນ຺ຕິ.

໖໒໗-໓໐. ຈກ຺ຂຸໂສຕນ຺ຕິອາທີສຸ ຣູປເມວ ຣູປຕາ. ຫທຍຎ຺ຈ ຕໍ ວຕ຺ຖຸ ຈ ມໂນຘາຕຸມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕູນນ຺ຕິ ຫທຍວຕ຺ຖຸ, ຫທຍສ຺ສ ວາ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ວຕ຺ຖູຕິ ຫທຍວຕ຺ຖຸ, ປຸຣິມປທໂລເປນ ປນ ‘‘ວຕ຺ຖຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກພຬີກາໂຣ ອາຫາໂຣເຍວ ອາຫາຣຕາ. ກິຎ຺ຈາປິ ຘມ຺ມສງ຺ຄຓິຍໍ ຣູປນິທ຺ເທເສ ກພຬີກາໂຣ ອາຫາໂຣ ໂອສາເນ ອຸທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ອິຘ ປນ ນິປ຺ຜນ຺ນຣູປານໍ ເອກຏ຺ຐາເນ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຫທຍວຕ຺ຖຸອນນ຺ຕຣໍ ອຸທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ. ລຫຸຕາ ອາທິ ຍາສໍ ມຸທຸຕາກມ຺ມຎ຺ຎຕານນ຺ຕິ ລຫຸຕາທໂຍ, ຕາສໍ ຕຍໍ ລຫຸຕາທິຕ຺ຕຍໍ, ຕຕ຺ຖ ລຫຸຠາໂວ ລຫຸຕາ, ຕຖາ ມຸທຸຕາປິ. ກມ຺ມນິ ສາຘຸ ກມ຺ມຎ຺ຎໍ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ກມ຺ມຎ຺ຎຕາ. ລຫຸຕາທີນໍ ສຍໍ ອນິປ຺ຜນ຺ນຕ຺ຕາ ນິປ຺ຜນ຺ນຣູປວິກາຣຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຣູປສ຺ສາ’’ຕິ ວິເສສນໍ ກຕໍ. ຈຕຸວີສຕີຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉໂທ, ພລວຣູປາທີນໍ ນິເສຘນຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ. ນິສ຺ສາຍາຕິ ນິສ຺ສາຍ ເອວ, ນ ປນ ນິສ຺ສຍວເສນປິ. ຈຕູຫິ ອຸປາທາເນຫິ ນິມຸຕ຺ຕຕາຍ ນິກ຺ຂນ຺ຕໍ ອຸປາທານໂຕ ມານສໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ນິຣຸປາທານມານໂສ.

໖໓໑-໒. ປຕ຺ຖຏຕ຺ຕາຕິ ປຸຖຸຕ຺ຕາ, ເຕນ ປຸຖຸຠາວໂຕ ປຸຖວີ, ປຸຖວີ ເອວ ປຖວີຕິ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ສທ຺ທສິທ຺ຘິ ທີປິຕາ ໂຫຕິ. ອຍໍ ປນ ສມ຺ຠາຣປຖວິຍາ ວເສນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ສາ ຫິ ປຸຖຸຠູຕາ ປຕ຺ຖຏາຕິ. ລກ຺ຂຓປຖວິຍາ ວເສນ ປນ ປຖນຏ຺ເຐນ ປຖວີ, ສຫຊຣູປານໍ ປຕິຏ຺ຐາຠາເວນ ປກ຺ຂາຍຕິ ອຸປຏ຺ຐາຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸຣິໂມປິ ວາ ອຕ຺ໂຖ ລກ຺ຂຓປຖວິຍາ ວເສນ ລພ຺ຠຕິ. ວາຍນໂຕຕິ ສມຸທີຣຓໂຕ, ເທສນ຺ຕຣຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາເວນ ຠູຕສງ຺ຆາຏສ຺ສ ປາປນໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເຊຕິ ປຣິປາເຈຕິ, ນິເສຕິ ວາ, ຕິກ຺ຂຠາເວນ ເສສຠູຕຕ຺ຕຍໍ ອຸສ຺ມາເປຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຄາຖາພນ຺ຘວເສນ ເຈຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ທໂລປໂຕ ‘‘ເຕເຊຕິ’’ຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ‘‘ອາເປຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ຕສ຺ມາ ເຕເຊຕີຕິ ເຕໂຊ, ອາເປຕີຕິ ອາໂປຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອາເປຕິ ປາລນາຕິ ອນຸປາເລຕພ຺ພຣູປປຣິໂຍສານໍ ອາເປຕິ ປຕ຺ຖຣຕິ. ຕຖາ ເຫຕໍ ‘‘ອາພນ຺ຘນກິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອາປີຍຕີຕິ ອາໂປ. ໂສສີຍຕິ ປິວີຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖຕິ ເກຈິ. ອຍໍ ປນຕ຺ໂຖ ສສມ຺ຠາຣາເປ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ວທນ຺ຕິ, ລກ຺ຂຓາເປປິ ຍຸຊ຺ຊເຕວ. ໂສປິ ຫິ ຜຣຸສປາຈນວິໂສສນາກາເຣນ ເສສຠູຕຕ຺ຕເຍນ ປີຍມາໂນ ວິຍ ປວຕ຺ຕຕີຕິ. ອາປາຍຕີຕິ ວາ ອາໂປ, ພ຺ຣູເຫຕິ ວຑ຺ເຒຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ເຫສ ປຣິພ຺ຣູຫນຣໂສ. ເຕສນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕານໍ ຠູໂຕປາທາຍເຠທານໍ ຣູປານໍ. ວກ຺ຂາມີຕິ ກເຖສ຺ສາມິ. ກິໍ ກາຣຓາຕິ ອາຫ ‘‘ລກ຺ຂຓາທີສູ’’ຕິອາທິ. ຫິ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ມາ ລກ຺ຂຓາທີສຸ ຎາເຕສຸ ຘມ຺ມາ ອາວິ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕສໍ ປຣໂຕ ອາວິຠາວເຫຕູຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໖໓໓-໔. ການິ ປນ ຕານິ ລກ຺ຂຓຣສປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານປທຏ຺ຐານານິ ນາມ, ເຍສຸ ຎາເຕສຸ ຘມ຺ມາ ອາວິ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອິມໍ ໂຈທນໍ ໂສເຘຕຸໍ ລກ຺ຂຓຣສປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານປທຏ຺ຐານານິ ສຣູປໂຕ ກເຖນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ສາມຎ຺ຎໍ ວາ’’ຕິອາທິ. ສາມຎ຺ຎໍ ສາຘາຣໂຓ ອນິຈ຺ຈາທິໂກ. ສຠາໂວ ກກ຺ຂຬາທິຜຸສນາທິໂກ ອສາຘາຣຓຠາໂວ. ກິຈ຺ຈນ຺ຕິ ສນ຺ຘາຣຓາທິກິຈ຺ຈໍ. ສມ຺ປຕ຺ຕີຕິ ສມ຺ປນ຺ນຠາໂວ. ‘‘ສຸຣໂສ ຄນ຺ຘພ຺ໂພ’’ຕິອາທີສຸ ຫິ ຄນ຺ຘພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຣສ-ສທ຺ເທນ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ ສມ຺ປຕ຺ຕິ ຣໂສຕິ. ຜລນ຺ຕິ ສຫຊາຕນານກ຺ຂຓິກວເສນ ຐິຕໍ ຜລໍ. ອຸປຏ຺ຐານນໂຍຕິ ຄເຫຕພ຺ພຠາເວນ ຎາຓສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐານາກາໂຣ. ອາສນ຺ນກາຣຓນ຺ຕິ ປຘານກາຣຓໍ.

ລກ຺ຂີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ລກ຺ຂຓໍ, ກກ຺ຂຬຕ຺ຕໍ ລກ຺ຂຓເມຕິສ຺ສາຕິ ກກ຺ຂຬຕ຺ຕລກ຺ຂຓາ. ນນຸ ຈ ກກ຺ຂຬຕ຺ຕເມວ ປຖວີຘາຕູຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ. ຕຖາ ຫິ ວິຎ຺ຎາຕາວິຎ຺ຎາຕສທ຺ທຕ຺ຖຕາວເສນ ອສມ຺ຠິນ຺ເນປິ ຘມ຺ເມ ກປ຺ປນາສິທ຺ເຘນ ເຠເທນ ເອວໍ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ. ເອວຎ຺ຫິ ອຕ຺ຖວິເສສາວໂພໂຘ ໂຫຕີຕິ. ອຖ ວາ ລກ຺ຂີຍຕີຕິ ລກ຺ຂຓໍ, ກກ຺ຂຬາ ຫຸຕ຺ວາ ລກ຺ຂິຍມານາ ຘາຕຸ ກກ຺ຂຬຕ຺ຕລກ຺ຂຓາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເສສາສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປຕິຏ຺ຐານຣສາຕິ ສຫຊາຕຘມ຺ມານໍ ປຕິຏ຺ຐານຠາວກິຈ຺ຈາ. ອສຫຊາຕານມ຺ປິ ສນ຺ຕຕິວເສນ ປຕິຏ຺ຐານຠາໂວ ໂຫເຕວ. ຕໂຕ ເອວ ເນສໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນາກາເຣນ ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາຕີຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ. ອິມິນາ ກິຈ຺ຈວເສເນເວຕ຺ຖ ‘‘ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປທຏ຺ຐານໍ ປເນຕ຺ຖ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ ວກ຺ຂຕິ.

ປຄ຺ຆຣຓລກ຺ຂຓາຕິ ທ຺ຣວຕາຠາວໂຕ ວິສ຺ສນ຺ທນລກ຺ຂຓາ. ພ຺ຣູຫນຣສາຕິ ສຫຊາຕຘມ຺ມານໍ ມິລາຕຠາວູປຄມນໍ ອທຕ຺ວາ ວຑ຺ຒນກິຈ຺ຈາ. ຕຖາ ຫິ ສາ ເຕສໍ ປີຓິຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສງ຺ຄຫປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາຕິ ພາຫິຣກອຸທກໍ ວິຍ ນຫານິຍຈຸຓ຺ຓສ຺ສ ສຫຊາຕຘມ຺ມານໍ ວິປ຺ປກິຣິຕຸໍ ອທຕ຺ວາ ສມ຺ປິຓ຺ຑນວເສນ ສງ຺ຄຓ຺ຫນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ. ປຣິປາຈນຣສາຕິ ປຣິຓຕຠາວກຣຓຣສາ. ມທ຺ທວານຸປ຺ປທານປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາຕິ ພາຫິຣຄ຺ຄິ ວິຍ ຊຕຸໂລຫາທີນໍ ສຫຊາຕຘມ຺ມານໍ ມຸທຸຠາວານຸປ຺ປທານປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ. ວິຕ຺ຖມ຺ຠນລກ຺ຂຓາຕິ ປູຣຓລກ຺ຂຓາ. ສມຸທີຣຓຣສາຕິ ກມ຺ປນຣສາ. ອຠິນີຫາໂຣ ຠູຕຕ຺ຕຍສ຺ສ ເທສນ຺ຕຣຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາໂວ, ນີຫຣຓໍ ວາ ພີຊໂຕ ອງ຺ກຸຣາທິກສ຺ສ ວິຍ. ເອເກກາ…ເປ… ຕພ຺ພາຕິ ປຖວີຘາຕຸ ອາປາທິຠູຕຕ຺ຕຍປທຏ຺ຐານາ, ອາໂປຘາຕຸ ປຖວີເຕຊາທິຠູຕຕ຺ຕຍປທຏ຺ຐານາຕິ ເອວໍ ເອເກກາ ຘາຕຸ ອວສິຏ຺ຐຠູຕຕ຺ຕຍປທຏ຺ຐານາ.

ອາໂຣຫປຣິຓາຫວເສນ ຫິ ມຊ຺ຌິເມ ອິມສ຺ມິໍ ສຣີເຣ ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫມານາ ປຣມາຓຸເຠທສຎ຺ຈຸຓ຺ຓາ ສຸຂຸມຣຊຠູຕາ ປຖວີຘາຕຸ ໂທຓມຕ຺ຕາ ສິຍາ. ສາ ຈ ຕໂຕ ອຸປຑ຺ຒປ຺ປມາຓາຍ ອາໂປຘາຕຸຍາ ຍຖາ ນ ວິກິຣຕິ, ເອວໍ ອາພນ຺ຘນວເສນ ສງ຺ຄຫິຕາ. ຍຖາ ປນ ປຄ຺ຆຣຓສຠາວາຍ ອາໂປຘາຕຸຍາ ວເສນ ກິລິນ຺ນຠາວໍ ປິຈ຺ຉລຠາວໍ ນາປຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ເຕໂຊຘາຕຸຍາ ອນຸປາລິຕາ. ຍຖາ ປນ ຕສ຺ສາ ວເສນ ນ ວິກິຣີຍຕິ, ເອວໍ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ວິຕ຺ຖມ຺ຠິຕາ ສງ຺ຆາຕຠາວໍ ປາປິຕາ. ເອວໍ ສຸຂຸມຣຊຠູຕາປິ ອາພນ຺ຘນປຣິປາຈນສມຸທີຣຓກິຈ຺ຈາຫິ ອາໂປເຕໂຊວາໂຍຘາຕູຫິ ລທ຺ຘປຈ຺ຈຍາ ສິເນເຫນ ເຕມິຕາ, ເຕຊສາ ປຣິປກ຺ກາ, ວາຍຸນາ ວິຕ຺ຖມ຺ຠິຕາ ປິຏ຺ຐຈຸຓ຺ຓານິ ວິຍ ນ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ວິກິຣີຍຕິ ວິທ຺ຘໍສີຍຕິ, ອວິກິຣິຍມານາ ອວິທ຺ຘໍສິຍມານາ ນານປ຺ປກາຣກໍ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສລິງ຺ຄາທິຠາວວິຠາຄໍ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ, ອຓຸຖູລທີຆຣສ຺ສຖິຣກຖິນາທິຠາວຎ຺ຈ ປກາເສຕິ.

ຍູສຄຕາ ອາພນ຺ຘນາກາຣຠູຕາ ປເນຕ຺ຖ ອາໂປຘາຕຸ ປຖວີປຕິຏ຺ຐິຕາ ເຕຊານຸປາລິຕາ ວາໂຍວິຕ຺ຖມ຺ຠິຕາ ນ ຄຬຕິ, ນ ປຄ຺ຆຣຕິ, ນ ປຣິສ຺ສວຕິ. ເອວໍ ຕີຫິ ຘາຕູຫິ ອນຸປາລິຕາ ອປຄ຺ຆຣມານາ ອປຣິສ຺ສວມານາ ປິຓ຺ຑິຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ເອສາ ຫິ ອນຸພ຺ຣູຫນຣສາ.

ອສິຕປີຕາທິປຣິປາຈິຕາ ເຈຕ຺ຖ ອຸສຸມາກາຣຠູຕາ ອຸຓ຺ຫຕ຺ຕລກ຺ຂຓາ ເຕໂຊຘາຕຸ ປຖວີປຕິຏ຺ຐິຕາ ອາໂປສງ຺ຄຫິຕາ ວາໂຍວິຕ຺ຖມ຺ຠິຕາ ອິມໍ ກາຍໍ ປຣິປາເຈຕິ, ວຓ຺ຓສມ຺ປຕ຺ຕິຎ຺ຈສ຺ສ ອາວຫຕິ. ສາ ຫິ ຍຖານຸຠຸຕ຺ຕສ຺ສ ອາຫາຣສ຺ສ ສມ຺ມາ ປຣິຓາມເນນ ຣສາທິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເຫຕຸຠາວໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ ອິມໍ ກາຍໍ ປຣິປາເຈຕິ, ວຓ຺ຓສມ຺ປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ອາວຫຕິ. ກມ຺ມູປນິສ຺ສຍາຍ ຫິ ຈິຕ຺ຕປສາທເຫຕຸກາຍ ຈ ສຣີເຣ ວຓ຺ຓສມ຺ປທາຍ ເຕໂຊຘາຕຸ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ, ປເຄວ ອຸຕຸອາຫາຣສມຸຏ຺ຐານາຍ ຣູປສມ຺ປຕ຺ຕິຍາຕິ. ຕາຍ ຈ ປນ ປຣິປາຈິໂຕ ອຍໍ ກາໂຍ ນ ປູຕິຠາວໍ ຄຈ຺ຉຕິ.

ອງ຺ຄມງ຺ຄານຸສຏາ ເຈຕ຺ຖ ສມຸທີຣຓວິຕ຺ຖມ຺ຠນລກ຺ຂຓາ ວາໂຍຘາຕຸ ປຖວີຘາຕຸຍາ ອຕ຺ຕນິ ປຕິຏ຺ຐາປີຍຕິ. ຍຖາ ສຫຊາຕຘມ຺ເມຫິ ວິສຸໍ ນ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອາໂປຘາຕຸຍາ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕິ. ຍຖາ ສຫຊາຕຘມ຺ມາ ນ ປຣິສ຺ສວນ຺ຕິ, ເອວໍ ເຕໂຊຘາຕຸຍາ ອນຸປາລີຍຕິ. ສາ ເອວໍ ຕີຫິ ຘາຕູຫິ ຍຖາຣຫໍ ອນຸປາລິຍມານາ ອິມໍ ກາຍໍ ວິຕ຺ຖມ຺ເຠຕິ. ຕາຍ ປນ ວິຕ຺ຖມ຺ຠິໂຕ ອຍໍ ກາໂຍ ນ ປຣິປຕຕິ, ອຸຊຸກໍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອິຈ຺ເຈວໍ ເອເກກາຍ ຘາຕຸຍາ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ຘາຕູນໍ ວເສເນວ ປວຕ຺ຕນໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອເກກາ ເຈຕ຺ຖ ເສສຠູຕຕ຺ຕຍປທຏ຺ຐານາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ.

ເອວໍ ຠູຕຣູປານໍ ສທ຺ຘິໍ ວຈນຕ຺ເຖຫິ ລກ຺ຂຓາທໂຍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອຸປາທາຍຣູປານິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຈກ຺ຂຕີ’’ຕິອາທິ. ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຘາຕູນໍ ຈກ຺ຂຕິ-ສທ຺ທສ຺ສ ວິຠາວນຕ຺ຖຕາປິ ສມ຺ຠວຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິຠາເວຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ຈກ຺ຂຕີຕິ ປນ ວິຎ຺ຎາຓາຘິຏ຺ຐິຕໍ ສມວິສມໍ ອາຈິກ຺ຂນ຺ຕໍ ວິຍ, ອຠິພ຺ຍຕ຺ຕໍ ວທນ຺ຕໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ຈກ຺ຂຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຓາຘິຏ຺ຐິຕໍ ຣູປໍ ອສ຺ສາເທນ຺ຕໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈກ຺ຂຕີຕິ ຫິ ອຍໍ ສທ຺ໂທ ‘‘ມຘຸໍ ຈກ຺ຂຕິ, ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ຈກ຺ຂຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອສ຺ສາທຕ຺ໂຖ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ຈກ຺ຂຸໍ ໂຂ, ມາຄຓ຺ຑິຍ, ຣູປາຣາມໍ ຣູປຣຕໍ ຣູປສມຸທິຕ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໒໐໙). ວກ຺ຂຕິ ຈ ‘‘ຣູເປສຸ ອາວິຎ຺ຉນຣສ’’ນ຺ຕິ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ໂສຕໍ ໂຂ, ມາຄຓ຺ຑິຍ, ສທ຺ທາຣາມ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນໂຕ (ມ. ນິ. ໒.໒໐໙) ໂສຕາທີນມ຺ປິ ສທ຺ທາທິອສ຺ສາທກຠາໂວ ອຕ຺ຖີຕິ ເຕສມ຺ປິ ຈກ຺ຂຸສທ຺ທາຠິເຘຍ຺ຍຕາ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ? ນາປຊ຺ຊຕິ ນິຣຸຬ຺ຫຕ຺ຕາ. ນິຣຸຬ຺ໂຫ ຫິ ເອສ ຈກ຺ຂຸ-ສທ຺ໂທ ໂລຈເນເຍວ ປທຸມາທີສຸ ປງ຺ກຊາທິສທ຺ທາ ວິຍາຕິ.

໖໓໕-໖. ຈກ຺ຂຸຣູປສ຺ສ ນິທ຺ເທສປ຺ປກຣເຓປິ ຈກ຺ຂຸ-ສທ຺ທສາມຎ຺ຎໂຕ ອາຄຕໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ຈກ຺ຂຸໍ ປເຠທໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ຈກ຺ຂູ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຈກ຺ຂຸນິທ຺ເທເສ. ປຎ຺ຎາມໍສປ຺ປເຠທໂຕຕິ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸ ມໍສຈກ຺ຂູຕິ ເອວໍ ປຎ຺ຎາມໍສານໍ ວເສນ ປເຠທໂຕ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ທຸວິເຘ ຈກ຺ຂຸມ຺ຫິ. ປຎ຺ຎາເຍວ ປຎ຺ຎາມຍໍ. ນາມໂຕຕິ ນາເມຫິ ປຎ຺ຈວິຘນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກຕເມຫິ ນາເມຫີຕິ ອາຫ ‘‘ພຸທ຺ຘຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ພຸທ຺ຘຘມ຺ມສມນ຺ເຕຫີຕິ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂູຕິ ອິເມຫິ ນາເມຫິ. ຎາຓທິພ຺ເພຫີຕິ ຎາຓຈກ຺ຂຸ ທິພ຺ພຈກ຺ຂູຕິ ຈ ນາເມຫິ. ຍຖານຸກ຺ກມໂຕຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕອນຸກ຺ກມໂຕ. ນານຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຠທໍ. ເມຕິ ມຍ຺ຫໍ ສນ຺ຕິກາ, ມຍ຺ຫໍ ວຈນໂຕຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ນິໂພຘຖ ຊານາຖ.

໖໓໗. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອທ຺ທສໍ ໂຂ ອຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸນາ ໂລກໍ ໂວໂລເກນ຺ໂຕ ສຕ຺ເຕ ອປ຺ປຣຊກ຺ເຂ ມຫາຣຊກ຺ເຂ ຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິເຍ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໒໘໓) ອາຄຕໍ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸ ນາມາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອາສຍານຸສເຍ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອາສຍານຸສເຍຕິ ສຕ຺ຕານໍ ອາສເຍ ເຈວ ອນຸສເຍ ຈ, ຕສ຺ມິໍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ເສຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ເອຕ຺ຖາຕິ ອາສໂຍ. ພ຺ຍຄ຺ຆາສໂຍ ວິຍ. ຍຖາ ຫິ ພ຺ຍຄ຺ໂຆ ໂຄຈຣຕ຺ຖາຍ ປກ຺ກນ຺ໂຕປິ ປຸນ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ວນຄຫເນເຍວ ສຍຕິ, ເຕເນວ ຈ ຕໍ ຕສ຺ສ ອາສໂຍຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ປວຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຍຕ຺ຖ ສຍຕິ, ຕໍ ຕສ຺ສ ອາສໂຍຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ໂສ ປນ ສສ຺ສຕທສ຺ສນາທິວເສນ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐີ ຈ, ຂນ຺ຕິ ເຈວານຸໂລມິກາ;

ຍຖາຠູຕຎ຺ຈ ຍໍ ຎາຓໍ, ເອຕໍ ອາສຍສຎ຺ຎິຕ’’ນ຺ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາ. ໑.໑໓໖; ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາວຓ຺ຓນາ; ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑. ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິວຓ຺ຓນາ; ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ)

ອນຸສຍກຖາ ອຸປຣິ ອາຄມິສ຺ສຕິ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ປໂຣປເຣຕິ ສທ຺ຘາປຎ຺ຈມການໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ຕິກ຺ຂມຸທຸຠາເວ. ຕິກ຺ຂຎ຺ຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຄຕຕ຺ຕາ ປຣໍ, ມຸທຸ ອປຣໍ ອນຸກ຺ກຏ຺ຐຄຕຕ຺ຕາ. ອິທໍ ປນ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸ ຉສຸ ອສາຘາຣຓຎາເຓສຸ ປຸຣິມທ຺ວຍນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໖໓໘. ເຫຏ຺ຐາ…ເປ… ສຎ຺ຎິຕນ຺ຕິ ‘‘ຕສ຺ມິໍເຍວ ອາສເນ ວິຣຊໍ ວີຕມລໍ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸໍ ອຸທປາທີ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ຕີສຸ ມຄ຺ເຄສຸ ຎາຓໍ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸນ຺ຕິ ສຎ຺ຎິຕໍ. ຎາຓໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕາ ປນາຕິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຠາວສງ຺ຂາຕໍ ຎາຓໍ. ຕຎ຺ຫິ ສພ຺ພຎ຺ຎູຕິ ອຠິຘານສ຺ສ, ພຸທ຺ຘິຍາ ຈ ປວຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕຕາຍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຠາໂວ ນາມ ໂຫຕິ. ເຎຍ຺ຍໍ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸນ຺ຕິ ຂນ຺ຘາທິວເສນ ສມນ຺ຕໂຕ ສພ຺ພໂສ ທສ຺ສນຏ຺ເຐນ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸນ຺ຕິ ເຎຍ຺ຍໍ. ເຕເນວາຫ –

‘‘ນ ຕສ຺ສ ອທ຺ທິຏ຺ຐມິຘຕ຺ຖິ ກິຎ຺ຈິ,

ອໂຖ ອວິຎ຺ຎາຕມຊານິຕພ຺ພໍ;

ສພ຺ພໍ ອຠິຎ຺ຎາສິ ຍທຕ຺ຖິ ເຎຍ຺ຍໍ,

ຕຖາຄໂຕ ເຕນ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂູ’’ຕິ. (ຈູຬນິ. ໂມຆຣາຊມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໘໕);

໖໓໙. ຍໍ ຈກ຺ຂຸໍ ອຸທປາທີຕິ ອາຄຕນ຺ຕິ ຍໍ ຎາຓໍ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸພ຺ເພ ອນນຸສ຺ສຸເຕສຸ ຘມ຺ເມສຸ ຈກ຺ຂຸໍ ອຸທປາທິ, ຎາຓໍ ອຸທປາທີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໕) ເອວໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສຸຕ຺ເຕສຸ ອາຄຕໍ, ຈຕູສຸ ສຈ຺ເຈສຸ ເຕປຣິວຏ຺ຏວເສນ ‘‘ທຸກ຺ຂໍ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ ປຣິຎ຺ຎາຕ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທິນາ ທ຺ວາທສວິເຘນ ອາກາເຣນ ປວຕ຺ຕໍ, ອິທໍ ຎາຓຈກ຺ຂຸ. ຍາ ປນ ‘‘ອທ຺ທສໍ ໂຂ ອຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ທິພ຺ເພນ ຈກ຺ຂຸນາ ວິສຸທ຺ເຘນາ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໒໘໔) ອາຄຕາ ປຎ຺ຈມຊ຺ຌານສງ຺ຂາຕອຠິຎ຺ຎາຈິຕ຺ຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎາ, ອຍໍ ທິພ຺ພຈກ຺ຂູຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຠິຎ຺ຎາຈິຕ຺ຕຊາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຐມຕຕິຍຎາຓານິ ກາມາວຈຣານິເຍວ. ຈຕຸຕ຺ຖມ຺ປິ ປນ ປຸຣິມທ຺ວຍມິວ ກາມາວຈຣນ຺ຕິ ອານນ຺ທາຈຣິເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຎາຓຈກ຺ຂຸໍ ສຫອຣິຍມຄ຺ຄວິປສ຺ສນາຎາຓນ຺ຕິປິ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ອປເຣ. ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ສຫ ວິປສ຺ສນາປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓນ຺ຕິ ປນ ຍຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ.

໖໔໐-໔. ເອວໍ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸສ຺ສ ປເຠທໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຸນ ມໍສຈກ຺ຂຸສ຺ສາປິ ປເຠທໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມໍສຈກ຺ຂຸປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສສມ຺ຠາຣປສາທໂຕຕິ ສສມ຺ຠາຣຈກ຺ຂຸ ປສາທຈກ຺ຂູຕິ ອິເມສໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ວເສນ ສມ຺ຠຣີຍຕິ ເອເຕຫີຕິ ສມ຺ຠາຣາ, ອວຍວາ. ເຕ ປນ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກຠູຕາ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານິກຣູປສນ຺ຕຕິໂຍ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ສຫ ສມ຺ຠາເຣຫີຕິ ສສມ຺ຠາຣໍ. ສສມ຺ຠາຣຎ຺ຈ ນາມ ມໍສປິຓ຺ໂຑ ປວຸຈ຺ຈຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອກ຺ຂິກູປຏ຺ຐິນາ ເຫຏ຺ຐາຕິ ເຫຏ຺ຐາຄຕອກ຺ຂິກູປສ຺ສ ອຏ຺ຐິນາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຸທ຺ຘນ຺ຕິ ອກ຺ຂິກູປໂຕ ອຸທ຺ຘໍ. ອຸຠໂຕ ອກ຺ຂິໂກຏີຫີຕິ ອກ຺ຂິກູປສ຺ສ ອຸຠຍຠາເຄ ອກ຺ຂິໂກຏີຫິ. ມຕ຺ຖລຸງ຺ເຄນ ອນ຺ຕໂຕຕິ ອກ຺ຂິກູປສ຺ສ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ຐິເຕນ ມຕ຺ຖລຸງ຺ເຄນ. ນ຺ຫາຣຸສຸຕ຺ເຕນ ອາພນ຺ໂຘຕິ ນຫາຣຸຣຊ຺ຊູຫິ ອນ຺ໂຕ ມຕ຺ຖລຸງ຺ເຄນ ສຫ ອາພນ຺ໂຘ. ສກໂລປິ ຈ ໂລໂກຕິ ສກໂລປິ ພາລປຸຖຸຊ຺ຊນໂລໂກ. ຍນ຺ຕິ ຍໍ ມໍສປິຓ຺ຑໍ. ກມລສ຺ສ ທລໍ ວິຍາຕິ ປຸຖຸລວິປຸລນີລຕາຍ ນີລຸປ຺ປລທລໍ ວິຍ. ຊານາຕີຕິ ຄຓ຺ຫາຕິ. ຈກ຺ຂຸ ນາມ ນ ຕໍ ໂຫຕີຕິ ຕຖາ ຄຍ຺ຫມານໍ ຕໍ ຈກ຺ຂຸ ນາມ ນ ໂຫຕິ. ກິຎ຺ຈຣຫິ ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວຕ຺ຖຸ ຕສ຺ສາຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ຕສ຺ສາຕິ ຕສ຺ສ ຍຖາຘິປ຺ເປຕສ຺ສ ປຣມຕ຺ຖຈກ຺ຂຸໂນ. ອິທໍ ປນາຕິ ນິຄມນໍ.

໖໔໕-໗. ຕໍ ປນ ສສມ຺ຠາຣຈກ຺ຂຸ ເຍຫິ ສມ຺ຠາເຣຫິ ສມ຺ຠຣີຍຕິ, ເຕ ສຣູປໂຕ, ຄຓນໂຕ ຈ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວຓ຺ໂຓ ຄນ຺ໂຘ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠາໂວຕິ ອິຕ຺ຖິຍາ ອິຕ຺ຖິຠາໂວ, ປຸຣິສສ຺ສ ປຸມ຺ຠາໂວຕິ ລພ຺ຠມານກຠາໂວ. ສມ຺ຠໂວຕິ ອາໂປຘາຕຸເມວ ສມ຺ຠວຠູຕມາຫ. ສຓ຺ຐານນ຺ຕິ ຈ ເຕນ ເຕນາກາເຣນ ສນ຺ນິວິຏ຺ເຐສຸ ມຫາຠູເຕສຸ ຕໍຕໍສຓ຺ຐານວເສນ ວິຎ຺ຎາຍມານໍ ວຓ຺ຓາຍຕນມາຫ. ອາໂປຘາຕຸວຓ຺ຓາຍຕເນຫິ ຈ ອນຕ຺ຖນ຺ຕຣຠູຕານມ຺ປິ ສມ຺ຠວສຓ຺ຐານານໍ ວິສຸໍ ວຈນໍ ຕຖາຠູຕານໍ, ອຕຖາຠູຕານຎ຺ຈ ອາປາທີນໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕມໍສປິຓ຺ເຑ ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ. ອາໂປຘາຕຸວຓ຺ຓາຍຕນານຎ຺ຫິ ສນ຺ຕານວເສນ ປວຕ຺ຕມານານໍ ອວຕ຺ຖາວິເສໂສ ສມ຺ຠໂວ ສຓ຺ຐານຎ຺ຈາຕິ. ທເສເຕຕິ ຈຕສ຺ໂສ ຘາຕຸໂຍ, ຕນ຺ນິສ຺ສິຕາ ວຓ຺ຓາທໂຍ ຈາຕິ ອິເມ ທສ. ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານາຕິ ອນ຺ໂຕຄຕເຫຕ຺ວຕ຺ຖມິທໍ ວິເສສນໍ, ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານິກຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

໖໔໘. ຈກ຺ຂຸ…ເປ… ຊີວິຕເມວ ຈາຕິ ອິມານິ ເອກນ຺ຕກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານານິ, ປຸຣິມານິ ຈ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານານີຕິ ຈຕ຺ຕາລີສຎ຺ຈ ຈຕ຺ຕາຣິ ຈ ຣູປານິ ຠວນ຺ຕິ, ຈຕຸຈຕ຺ຕາລີສ ຣູປານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໖໔໙-໕໒. ອິເມສໍ ປນ ຣູປານໍ ວເສນາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕານໍ ສງ຺ເຂປໂຕ ຈຸທ຺ທສນ຺ນໍ, ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຈຕຸຈຕ຺ຕາລີສານຎ຺ຈ ຣູປານໍ ວເສນ. ປຣິປິຓ຺ຑິຕນ຺ຕິ ສມນ຺ຕໂຕ ປິຓ຺ຑິຕໍ. ຍຕ຺ຖ ເສຕມ຺ປິ ອຕ຺ຖິ, ກຓ຺ຫມ຺ປິ ໂລຫິຕມ຺ປິ ປຖວີປິ ອາໂປປິ ເຕໂຊປິ ວາໂຍປິ, ອິທໍ ປນ ເສມ຺ຫຸສ຺ສທຕ຺ຕາ ເສຕໍ ໂຫຕິ, ປິຕ຺ຕຸສ຺ສທຕ຺ຕາ ກຓ຺ຫໍ, ຣຸຫິຣຸສ຺ສທຕ຺ຕາ ໂລຫິຕກໍ, ປຖວຸສ຺ສທຕ຺ຕາ ປຕ຺ຖິນໍ ໂຫຕິ, ອາປຸສ຺ສທຕ຺ຕາ ປຄ຺ຆຣຕິ, ເຕຊຸສ຺ສທຕ຺ຕາ ປຣິຑຍ຺ຫຕິ, ວາຍຸສ຺ສທຕ຺ຕາ ສມ຺ຠມຕິ. ອິທໍ ສມ຺ຠາຣວນ຺ຕຕາຍ ສມ຺ຠາຣຈກ຺ຂູຕິ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ພຸທ຺ຘາທີຫິ ປກາສິຕໍ ປຣິທີປິຕໍ. ເອຕ຺ຖ ສິໂຕຕິ ເອຕໍ ສສມ຺ຠາຣຈກ຺ຂຸໍ ນິສ຺ສິໂຕ ຕທາຍຕ຺ຕຠູໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ເອຕ຺ຖ ປຏິພທ຺ໂຘ’’ຕິ. ຈຕຸນ຺ນໍ ປນ ຠູຕານໍ ປສາໂທຕິ ຈຕຸນ຺ນໍ ຠູຕານໍ ປສນ຺ນຕາສຠາໂວ ປສາໂທ, ‘‘ເສເຕນ ມຓ຺ຑເລນສ຺ສາ’’ຕິ ປາໂຐ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ໂປຕ຺ຖເກສຸ ປນ ‘‘ເສເຕ ຕຸ ມຓ຺ຑເລ ຕສ຺ສາ’’ຕິ ລິຂນ຺ຕິ. ກຓ຺ຫມຓ຺ຑລມຊ຺ເຌຕິ ອິຘາປິ ‘‘ກຓ຺ຫມຓ຺ຑລສ຺ສ ມຊ຺ເຌ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ຈຕຸຕ຺ຖທູ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ຉນ຺ທານຸຣກ຺ຂຓຕ຺ຖໍ ວິຠຕ຺ຕິໂລປໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ກຓ຺ຫມຓ຺ຑລມຊ຺ເຌ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຎ຺ຫິ ອຕ຺ໂຖ ຈ ໂຍຊນາ ຈ ສຸຏ຺ຐຸ ອຸປປນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕິ. ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ຫິ ‘‘ເສຕມຓ຺ຑລປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ກຓ຺ຫມຓ຺ຑລສ຺ສ ມຊ຺ເຌ’’ຕິ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໕໙໖) ວຸຕ຺ຕໍ. ອປເຣ ປນ ຍຖາຐິຕວເສເນວ ປາຐໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ສພ຺ພໂສ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ສສມ຺ຠາຣສ຺ສ ຈກ຺ຂຸໂນ ມຊ຺ເຌ ເສຕມຓ຺ຑເລ ກຓ຺ຫມຓ຺ຑເລ ມຊ຺ເຌ’’ຕິ ໂຍເຊນ຺ຕິ. ທິຏ຺ຐມຓ຺ຑເລຕິ ອຠິມຸເຂ ຐິຕານໍ ສຣີຣສຓ຺ຐານຸປ຺ປຕ຺ຕິເທສຠູເຕ ທິຏ຺ຐມຓ຺ຑເລ.

໖໕໓-໕. ສນ຺ຘາຣຓາ…ເປ… ຫຸຕ຺ວານາຕິ ສນ຺ຘາຣຓນຫາປນມຓ຺ຑນພີຊນກິຈ຺ຈາຫິ ຈຕູຫິ ຘາຕີຫິ ຂຕ຺ຕິຍກຸມາໂຣ ວິຍ ສນ຺ຘາຣຓາພນ຺ຘນປຣິປາຈນສມຸທີຣຓກິຈ຺ຈາຫິ ອຕ຺ຕນິສ຺ສຍຠູຕາຫິ ຈຕູຫິ ຘາຕູຫິ ກຕູປກາຣໍ ຫຸຕ຺ວາ. ອຸຕຸຈິຕ຺ຕາທິນາຕິ ຕີຫິ ສນ຺ຕຕິສມຸຏ຺ຐາປເກຫິ ອຸຕຸຈິຕ຺ຕາຫາເຣຫິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກລາປນ຺ຕຣຄຕາ ອຸຕຸອາຫາຣາ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ວທນ຺ຕິ. ອາຍຸນາ ກຕປາລນນ຺ຕິ ຈຕຸຘາຕຸນິສ຺ສິເຕເນວ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິເຍນ ຣກ຺ຂິຍມານໍ. ຕຖາ ເຫຕໍ ກມ຺ມຊຣູປປຣິປາລນລກ຺ຂຓໍ. ວຓ຺ຓຄນ຺ຘຣສາທີຫີຕິ ອາທິ-ຄ຺ຄຫເຓນ ໂອຊໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ‘‘ວຓ຺ຓຄນ຺ຘຣໂສຊາຫີ’’ຕິ ວາ ປາໂຐ. ວຕ຺ຖຸທ຺ວາຣຎ຺ຈ ສາຘຍນ຺ຕິ ຍຖາໂຍຄໍ ວຕ຺ຖຸທ຺ວາຣຠາວໍ ສາຘຍມານໍ. ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ຫິ ນິສ຺ສຍຠາວໂຕ ວຕ຺ຖຸຠາວໍ, ປວຕ຺ຕິມຸຂຠາວໂຕ ທ຺ວາຣຠາວຎ຺ຈ ສາເຘຕິ. ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນາທີນໍ ປນ ຕທາຣມ຺ມຓາວສານານໍ ອຎ຺ຎນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ທ຺ວາຣຠາວເມວ ສາເຘຕິ, ນ ວຕ຺ຖຸຠາວໍ. ອູກາສິຣສມາເນນ ປມາເຓນາຕິ ອູກາສິຣສມາເນນ ປເທສປ຺ປມາເຓນ ລກ຺ຂິຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ອູກາສິຣສມານປ຺ປມາເຓ ຐາເນຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ສຕ຺ຕ ອກ຺ຂິປຏລານິ ພ຺ຍາເປຕ຺ວາ ສຕ຺ຕສຸ ປິຈຸປຏເລສຸ ອາສິຕ຺ຕເຕລໍ ວິຍ ຕິຏ຺ຐຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ອເນກກລາປຄຕຕາ ສິທ຺ຘາ ໂຫຕິ. ອຸປທ຺ທວານໍ ປຏລນິຣາກຣເຓປິ ຫິ ຈກ຺ຂຸ ວິຊ຺ຊເຕວາຕິ. ຍຖາ ຈ ຈກ຺ຂຸ, ເອວມິມສ຺ສ ນິສ຺ສຍຠູຕາ ຈຕສ຺ໂສ ຘາຕຸໂຍ, ອາຍຸວຓ຺ຓາທີນິ ຈ ສຕ຺ຕ ອກ຺ຂິປຏລານິ ພ຺ຍາເປຕ຺ວາ ຐິຕາເນວ ອວິນິພ຺ໂຠຄວຸຕ຺ຕິຕ຺ຕາຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

໖໕໖. ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣູປານິ ມນຸປສ຺ສຕີຕິ ມ-ກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣ ‘‘ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສມຓມຈໂລ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ອຖ ວາ ມນູຕິ ມຈ຺ໂຈຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິຎ຺ຈາປິ ຈກ຺ຂຸ ຣູປໍ ນ ປສ຺ສຕິ, ກິຎ຺ຈຣຫິ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕໍ ວິຎ຺ຎາຓເມວ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ມຎ຺ຈາ ອຸກ຺ກຸຏ຺ຐິໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ນິສ຺ສິຕກິຣິຍໍ ນິສ຺ສເຍ ວິຍ ກຕ຺ວາ ໂວຫາຣສມ຺ຠວໂຕ ‘‘ຈກ຺ຂຸປສາເທນ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຈຣິຍໂຊຕິປາລຕ຺ເຖເຣນາປິ ຫິ ອິມິນາວ ອຘິປ຺ປາເຍນ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທເມຕ຺ຖ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ, ກິໍ ຈກ຺ຂຸ ຣູປໍ ປສ຺ສຕິ, ອຸທາຫຸ ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ, ກິຎ຺ເຈຕ຺ຖ – ຍທິ ຈກ຺ຂຸ ປສ຺ເສຍ຺ຍ, ອຎ຺ຎວິຎ຺ຎາຓສມງ຺ຄິໂນປິ ຈກ຺ຂຸ ປສ຺ເສຍ຺ຍ. ອຖ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ກຸຏ຺ຏາທິອນ຺ຕຣິຕມ຺ປິ ປສ຺ເສຍ຺ຍ ຕສ຺ສ ອປ຺ປຏິຆາຕຕ຺ຕາ? ນາຍໍ ໂທໂສ. ຍສ຺ສ ‘‘ຈກ຺ຂຸ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ ມຕໍ, ຕສ຺ສາປິ ນ ສພ຺ພໍ ຈກ຺ຂຸ ປສ຺ສຕິ, ອຖ ໂຂ ວິຎ຺ຎາຓາຘິຏ຺ຐິຕເມວ. ຍສ຺ສ ປນ ວິຎ຺ຎາຓໍ ປສ຺ສຕີຕິ ມຕໍ, ຕສ຺ສາປິ ນ ສພ຺ພໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ປສ຺ສຕິ, ອຖ ໂຂ ຈກ຺ຂຸນິສ຺ສິຕເມວ, ຕຎ຺ຈ ອນ຺ຕຣິເຕ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຍຕ຺ຖ ອາໂລກສ຺ສ ກຸຏ຺ຏາທີຫິ ວິນິພນ຺ໂຘ, ຍຕ຺ຖ ປນ ໂສ ນຕ຺ຖິ ຜລິກອພ຺ຠປຏລາທິມ຺ຫິ, ຕຕ຺ຖ ອນ຺ຕຣິເຕປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເອວ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ອນຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ອນ຺ຕຣິຕໍ ນ ປສ຺ສຕິ. ອິທເມວ ຈ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ, ຍໍ ໂຂ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ປສ຺ສຕີຕິ. ຕຎ຺ຫິ ທສ຺ສນກິຈ຺ຈໍ. ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ທິສ຺ວາຕິ. ເຕນ ທ຺ວາເຣນ ກຣຓຠູເຕນາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຠິສນ຺ຘິ. ອຖ ວາ ນິສ຺ສິຕກິຣິຍາ ນິສ຺ສຍສ຺ສ ປວຸຈ຺ຈຕິ ຍຖາ ‘‘ມຎ຺ຈາ ອຸກ຺ກຸຏ຺ຐິໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ອູກາສິຣສມູປມນ຺ຕິ ອູກາສິຣສມານູປມໍ, ອູກາສິຣປ຺ປມາຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອິທຎ຺ຈສ຺ສ ປຕິຏ຺ຐາໂນກາສວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ປມາຓວເສນ. ຕຎ຺ຫິ ປຣມາຓຸປຣິຍນ຺ເຕນ ປມາເຓນ ອຕິສຸຂຸມເມວາຕິ. ອູກາສິຣປ຺ປມາເຓ ປນ ປເທເສ ອິທໍ ປວຕ຺ຕຕິ. ນ ເກວລຎ຺ຈ ອິທເມວ, ສພ຺ພານິປິ ສພ຺ພຏ຺ຐານິກຣູປານິ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕນ຺ເຕວ. ອິທຎ຺ຈ ຕຕ຺ຖ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕໍ ຕໍ ປເທສໍ ປູເຣຕ຺ວາ ເອວ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ. ເອກູນປຓ຺ຓາສກລາປວເສນ ຈ ສເຫວ ປວຕ຺ຕຕິ, ສຕ຺ຕຣສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກຕ຺ຕາ ຣູປານໍ, ເອເກກສ຺ສ ຈ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຕີສຸ ຕີສຸ ຂເຓສຸ ກມ຺ມຊຣູປານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ.

໖໕໗. ສຸຓາຕີຕິ ໂສຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກິໍ ໂສຕໍ ສຸຓາຕິ, ອຸທາຫຸ ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິອາທິນາ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຕນຸຕມ຺ພໂລມາຈິເຕຕິ ສສມ຺ຠາຣໂສຕພິລສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ສຸຂຸເມຫິ ຕມ຺ພວຓ຺ຓໂລເມຫິ ສຎ຺ຈິເຕ. ອງ຺ຄຸລິເວຘກສຓ຺ຐາເນ ປເທເສຕິ ອງ຺ຄຸລິມຸທ຺ທິກາສຓ຺ຐານມໍສຍຸຕ຺ເຕ ປເທເສ. ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາຫີຕິ ສນ຺ຘາຣຓາທິກິຈ຺ຈາຫິ. ອາຍຸນາ ປຣິປາລິຍມານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຓ຺ຓາທີຫິ ປຣິວາຣິຕນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຕໍ ປເທສໍ ປູເຣຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຆາຍຕີຕິ ຄນ຺ໂຘປາທານໍ ກໂຣຕິ. ສາຍຕີຕິ ຣສໍ ວິນ຺ທຕິ. ຊີວິຕມວ຺ຫາຍຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ຣສຄ຺ຄຫຓມູລກຕ຺ຕາ ອຊ຺ໂຌຫຣຓສ຺ສ ຊີວິຕນິມິຕ຺ຕໍ ອຊ຺ໂຌຫຣຓຣໂສ ຊີວິຕໍ, ຕໍ ອວ຺ຫາຍຕິ ຕສ຺ມິໍ ນິນ຺ນຕາຍ ອວ຺ຫາຍນ຺ຕມິວ ໂຫຕິ. ອຸປ຺ປລທລຄ຺ຄສຓ຺ຐາເນ ປເທເສຕິ ມຊ຺ເຌ ຉິນ຺ນສ຺ສ ອຸປ຺ປລທລສ຺ສ ອຄ຺ຄຠາຄສຓ຺ຐາເນ ປເທເສ. ມລານນ຺ຕິ ກິເລສາທິມລານຎ຺ເຈວ ມລວິສຍານຎ຺ຈ ສາສວຘມ຺ມານໍ ອນຸຕ຺ຕຣິຍຠາວໍ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕສຸ ກາມຣາຄນິທານກມ຺ມຊນິເຕສຸ ກາມຣາຄສ຺ສ ຈ ວິເສສປຈ຺ຈເຍສຸ ຆານຊິວ຺ຫາກາເຍສຸ ກາຍສ຺ສ ວິເສສໂຕ ສາສວປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ໂສເຍວ ເຕສໍ ອາໂຍຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕນ ຫິ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພສຸຂໍ ອສ຺ສາເທນ຺ຕາ ສຕ຺ຕາ ເມຖຸນມ຺ປິ ເສວນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ກາຍິນ຺ທ຺ຣິຍວຕ຺ຖຸກາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ຘາ ພລວກາມຣາຄາທິເຫຕຸຠາວໂຕ ວິເສສໂຕ ມລາ, ເຕສມຍໍ ອາໂຍ ເຫຕູຕິ ກາໂຍຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອິມສ຺ມິໍ ກາເຍຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສສມ຺ຠາຣກາເຍ. ໂສປິ ຫິ ກຸຈ຺ຉິຕານໍ ເກສາທິມລານໍ ອາຍຠາວໂຕ ກາໂຍຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍາວຕາ ອຸປາທິນ຺ນກໍ ອຕ຺ຖີຕິ ອິມິນາ ເກສຄ຺ຄນຂຄ຺ຄາທີສຸ ກາຍປສາທສ຺ສ ອຠາວມາຫ. ກປ຺ປາສປຏເລ ສ຺ເນໂຫ ວິຍາຕິ ອິມິນາສ຺ສ ນິຣນ຺ຕຣຠາວໍ. ອິເມ ຈ ປນ ຈກ຺ຂາທໂຍ ຣູປາທິໂຄຈຣນິນ຺ນຕາຍ ວມ຺ມິກອຸທກອາກາສຄາມສິວຖິກາສງ຺ຂາຕໂຄຈຣນິນ຺ນຕາຍ ອຫິສຸໍສຸມາຣປກ຺ຂິກຸກ຺ກຸຣສິຄາລາ ວິຍ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ວິສມຊ຺ຌາສຍຕາຍ ຫິ ຈກ຺ຂຸ ວມ຺ມິກຈ຺ຉິທ຺ທາຠິຣຕສປ຺ໂປ ວິຍ, ພິລຊ຺ຌາສຍຕາຍ ໂສຕໍ ອຸທກພິລາຠິຣຕສຸໍສຸມາໂຣ ວິຍ, ອາກາສຊ຺ຌາສຍຕາຍ ຆານໍ ອຊຏາກາສາຠິຣຕປກ຺ຂິ ວິຍ, ຄາມຊ຺ຌາສຍຕາຍ ຊິວ຺ຫາ ຄາມາຠິຣຕກຸກ຺ກຸໂຣ ວິຍ, ອຸປາທິນ຺ນກຊ຺ຌາສຍຕາຍ ກາໂຍ ອາມກສຸສານາຠິຣຕສິຄາໂລ ວິຍາຕິ. ວິສມຊ຺ຌາສຍຕາຍາຕິ ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ວິສມຊ຺ຌາສຍໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕາ. ຈກ຺ຂຸມໂຕ ວາ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອຊ຺ຌາສຍວເສນ ຈກ຺ຂຸ ວິສມຊ຺ຌາສຍໍ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ.

ທຏ຺ຐຸ…ເປ… ລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ທຏ຺ຐຸໍ ກາເມຕີຕິ ທຏ຺ຐຸກາໂມ ຕສ຺ສ ຠາໂວ ທຏ຺ຐຸກາມຕາ, ຣູປຕຓ຺ຫາເຍຕໍ ອຘິວຈນໍ. ສາ ປນ ອນາຄເຕ ຈກ຺ຂາທີສຸ ອາທີນວປຏິຈ຺ຉາທິກາວິຊ຺ຊາມູລປຕ຺ຖນາສຠາວາ ປາກຏາ ອປາກຏາຕິ ທຸວິຘາ. ຕຕ຺ຖ ຍາ ອຍໍ ‘‘ອີທິສໍ ອີທິສຎ຺ຈ ສຸຂຸມຕມວິສຍຄ຺ຄຫຓສມຕ຺ຖໍ ຈກ຺ຂຸ ໂຫຕູ’’ຕິ ເອວໍ ກມ຺ມາຍູຫນໂຕ ປຸພ຺ເພ, ປຈ຺ຉາ ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ປາກຏາ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍວິເສສໍ ປນ ອນາມສິຕ຺ວາ ອວິເສເສນ ປຣິປຸຓ຺ຓາຍຕນຠວສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ປຕ຺ເຖຕ຺ວາ, ອປຕ຺ເຖຕ຺ວາ ວາ ຕຕ຺ຖ ອວິຄຕຕຓ຺ຫາວເສນ ກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ອປ຺ປຫີນຠາເວນ ອນຸສຍິຕາ ອປິ ກມ຺ມສາມຕ຺ຖິຍວິຈິຕ຺ຕເຫຕຸຠູຕາ ອປາກຏາ. ສາ ທຸວິຘາປິ ນິທານໍ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ຍສ຺ສ ຕໍ ທຏ຺ຐຸກາມຕານິທານໍ, ຕເທວ ກມ຺ມໍ, ຕໍ ສມຸຏ຺ຐານເມເຕສນ຺ຕິ ທຏ຺ຐຸກາມຕານິທານກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານານິ, ເອວໍວິຘານໍ ຠູຕານໍ ປສາໂທ ທຏ຺ຐຸກາມຕາ…ເປ… ປສາໂທ, ຕໍ ລກ຺ຂຓມສ຺ສ, ຕຖາ ຫຸຕ຺ວາ ລກ຺ຂີຍຕີຕິ ວາ ທຏ຺ຐຸກາມຕານິທານກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານຠູຕປສາທລກ຺ຂຓໍ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍການໍ ທິນ຺ນປຏິສນ຺ຘິກໍ, ອຎ຺ຎໍ ວາ ກມ຺ມໍ ຈກ຺ຂາທີນິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ. ໂອປປາຕິການໍ ປນ ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓວ ປຣິປຸຓ຺ຓາຍຕນານໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕມານານໍ ປຏິສນ຺ຘິຊນກເມວ ກມ຺ມໍ ປຣິປຸຓ຺ຓສກລມຕ຺ຕຠາວໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕີຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ກຖໍ ປນ ເອກກມ຺ມຸນາ ນິພ຺ພຕ຺ຕມານານໍ ຈກ຺ຂາທີນໍ ວິເສໂສຕິ? ກາຣຓສ຺ສ ຠິນ຺ນຕ຺ຕາ. ຕໍຕໍຠວປຕ຺ຖນາຠູຕາ ຫິ ຕຓ຺ຫາ ຕໍຕໍຠວປຣິຍາປນ຺ນາຍຕນາຠິລາສຕາຍ ສຍໍ ວິຈິຕ຺ຕຣູປາ ອຸປນິສ຺ສຍຠາເວນ ຕໍຕໍຠວນິພ຺ພຕ຺ຕກກມ຺ມສ຺ສປິ ວິຈິຕ຺ຕເຠທຕໍ ວິທຫຕິ. ຍໂຕ ຕທາຫິຕວິເສສໍ ຕຖາວິຘສມຕ຺ຖຕາໂຍເຄນ ອເນກຣູປາປນ຺ນໍ ວິຍ ອເນກວິສິຏ຺ຐສຠາວໍ ຜລໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ, ນ ເຈຕ຺ຖ ສມຕ຺ຖຕາສມຕ຺ຖຕາສຠາວໂຕ ອຎ຺ຎາ ເວທິຕພ຺ພາ. ກາຣຓວິເສເສນ ອາຫິຕວິເສສສ຺ສ ວິສິຏ຺ຐຜລນິປ຺ຜາທນສມຕ຺ຖຕາຠາວໂຕ ເອກສ຺ເສວ ກມ຺ມສ຺ສ ໂສຬສາທິວິປາກນິພ຺ພຕ຺ຕນເຫຕຸຠາເວນ ຈ ອຍມຕ຺ໂຖ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ. ໂລເກປິ ເອກສ຺ເສວ ສາລິພີຊສ຺ສ ປຣິປຸຓ຺ຓາປຣິປຸຓ຺ຓຕຓ຺ຑຸລຜລນິພ຺ພຕ຺ຕິເຫຕຸຕາ ທິສ຺ສເຕວ. ກິໍ ວາ ເອຕາຍ ຍຸຕ຺ຕິຈິນ຺ຕາຍ, ນ ຈິນ຺ຕິຕພ຺ພເມເວຕໍ. ຍໂຕ ກມ຺ມຜລໍ ຈກ຺ຂາທີນິ, ກມ຺ມວິປາໂກ ຈ ສພ຺ພໂສ ພຸທ຺ຘານໍເຍວ ຎາຓສ຺ສ ວິສໂຍ, ນ ອຎ຺ເຎສໍ ອຕກ຺ກາວຈຣຕ຺ຕາ. ເຕເນວ ຠຄວຕາ ‘‘ກມ຺ມວິປາໂກ ອຈິນ຺ເຕຍ຺ໂຍ, ນ ຈິນ຺ເຕຕພ຺ໂພ, ໂຍ ຈິນ຺ເຕຍ຺ຍ, ອຸມ຺ມາທສ຺ສ ວິຆາຕສ຺ສ ຠາຄີ ອສ຺ສາ’’ຕິອາທີນວໍ (ອ. ນິ. ໔.໗໗) ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ.

ຣູເປສຸ ອາວິຎ຺ຉນຣສນ຺ຕິ ອາວິຎ຺ຉນໍ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ, ອາວຊ຺ຊນາທິວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ວາ ຕນ຺ນິນ຺ນຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເຫຕຸຠາໂວ. ອາຘາຣຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານນ຺ຕິ ນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ. ອາໂລກາທິສນ຺ນິສ຺ສເຍນ ກທາຈິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານມ຺ປິ ຫິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກາເລ ຈກ຺ຂຸໍ ນິສ຺ສາຍ ເອວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ. ເອຕ຺ຖາຫ – ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິສມເຍ ສມ຺ຠວນ຺ເຕສຸ ມນ຺ທາມນ຺ທມຊ຺ຌິມາຍຸເກສຸ ເອກູນປຓ຺ຓາສຈກ຺ຂູສຸ ກຕມໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອາຘາຣຠາວໍ ປຈ຺ຈນຸໂຠຕີຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ –

‘‘ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຐານປ຺ປຕ຺ຕໍ ປຸເຣຊາຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ ນິສ຺ສາຍ ທຸຕິຍຠວງ຺ຄໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຐານປ຺ປຕ຺ຕໍ ປຸເຣຊາຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ ນິສ຺ສາຍ ຕຕິຍຠວງ຺ຄໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອິມິນາ ນເຍນ ຍາວຕາຍຸກໍ ຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໗໐໐) –

ມຄ຺ຄາມຄ຺ຄຎາຓນິທ຺ເທເສ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຕີຕໍ ຈກ຺ຂຸ ຣູເປ ຆຏ຺ຏິຕ຺ວາ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ນິສ຺ສໂຍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ທ຺ວີສຸ ຠວງ຺ຄຈລເນສຸ ປຸຣິມສ຺ສ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຠູເຕນ ຠວງ຺ຄຈິຕ຺ເຕນ ສຫ ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ອິຘ ສີຫຬສໍວຓ຺ຓນາຍໍ, ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄສ຺ສ ສີຫຬສໍວຓ຺ຓນາຍຎ຺ຈ ວຸຕ຺ໂຕ.

ຕຬາກຄາມມູລວາສິທາຐານາຄຕ຺ເຖເຣນ ປນ ‘‘ອາວຊ຺ຊເນນ, ຕສ຺ສ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຠູເຕນ ຠວງ຺ເຄນ ວາ ສຫ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຈກ຺ຂຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ທຸວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຎ຺ຫິ ສຕິ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ຆຏ຺ຏິເຕ ອຎ຺ຎໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ນິສ຺ສໂຍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ເອວຎ຺ຈ ຠວງ຺ຄຈລນໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ຕຕິຍຈຕຸຕ຺ເຖຫິ ຍາວ ເຕຣສມຈິຕ຺ເຕນ ສຫ ອຸປ຺ປນ຺ນມ຺ປິ ນິສ຺ສໂຍ ໂຫຕີຕິ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ນ ເຈຕໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕຕິຍຈຕຸຕ຺ຖຈິຕ຺ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ເກສຎ຺ຈິ ວີຖິຈິຕ຺ຕານໍ ທ຺ວາຣຠາວໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ ນິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ, ມໂນທ຺ວາຣສ຺ສ ນິຣຸທ຺ຘສ຺ເສວ ທ຺ວາຣຠາວສ຺ສ ທສ຺ສນໂຕ. ຍທິ ສິຍາ ‘‘ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ວຕ຺ຖຸໍ ນິສ຺ສາຍ ທຸຕິຍຠວງ຺ຄໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ ‘‘ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຕີຕເມວ ນິສ຺ສໂຍຕິ ອຘິປ຺ເປຕ’’ນ຺ຕິ ອິທມ຺ປິ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຕີຕໍ ນິສ຺ສໂຍຕິ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ, ເອວໍ ສຕິ ‘‘ຕສ຺ສ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຠູເຕນ ຠວງ຺ເຄນ ວາ’’ຕິ ວຈນໍ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ເຕນ ຫິ ‘‘ຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓທ຺ວຍາຕີຕມ຺ປິ ນິສ຺ສໂຍ’’ຕິ ປຏິຎ຺ຎາຕໍ ສິຍາ, ຕສ຺ມາ ນາຍໍ ເຖຣສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍຕິ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຕິກ຺ກໂມ’’ຕິ ຈ ອນຕີເຕກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓສ຺ສ ທຸພ຺ພລຕາຍ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຕິກ຺ກເມນ ຕສ຺ສ ພລວຠາວທີປນຕ຺ຖໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ປນ ທ຺ວິຕິຈຕຸຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຕີຕານໍ ນິສ຺ສຍຠາວາຠາວໂຕ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ‘‘ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນາທີນິ ຈຸຕິອາສນ຺ນານິ ຕທຸທ຺ຘໍ ກມ຺ມຊຣູປສ຺ສ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ຫທຍວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ເຖຣສ຺ສ ມໂນຣຖເມວາຕິ ນ ສາຣໂຕ ປຈ຺ເຈຕພ຺ພໍ.

ສຫຊາເຕສຸ ພຫູສຸ ປສາເທສຸ ກິໍ ເອໂກ ນິສ຺ສໂຍ ໂຫຕິ, ອຸທາຫຸ ສພ຺ເພເຍວາຕິ? ນນຸ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຸພ຺ເພ ເອກມ຺ປິ ຈກ຺ຂຸ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ, ກຕມໍ ປນ ຕນ຺ຕິ? ຍໍ ຕຕ຺ຖ ວິສທໍ ຫຸຕ຺ວາ ຣູປາຠິຆຏ຺ຏນາຣຫໍ. ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄສີຫຬສໍວຓ຺ຓນາຍໍ ປນ ‘‘ສພ຺ເພເຍວ ນິສ຺ສຍາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ຍທິ ເອວໍ ‘ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ຣູເປ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓ’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘ຣູເປ ຈາ’ຕິ ວຈນໍ ວິຍ ‘ຈກ຺ຂູນີ’ຕິປິ ພຫຸວຈນໍ ກຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ອນຸໂຍຄໍ ກຕ຺ວາ ຕໍວິໂສຘນຕ຺ຖໍ ‘ສສມ຺ຠາຣຈກ຺ຂຸທ຺ວຍນິສ຺ສິຕໍ ປສາທທ຺ວຍໍ ນິສ຺ສາຍ ເອກເມວ ວິຎ຺ຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍຸ’ນ຺ຕິ ອິມໍ ວິປ຺ປຏິປຕ຺ຕິໍ ນິຣາກໂຣນ຺ເຕນ ຠຄວຕາ ພຫຸວຈນມກຕ຺ວາ ‘ຣູປາຍຕນໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸຍາ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການຎ຺ຈ ຘມ຺ມານໍ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’ຕິອາທີສຸ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໒) ວິຍ ສາມຎ຺ຎວເສນ ເອກວຈນໍ ກຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ປນ ຕເທວ ສີຫຬສໍວຓ຺ຓນາວຈນໍ ອນິຈ຺ຉນ຺ເຕນ ‘‘ເອກມ຺ປິ ຈກ຺ຂຸ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ຣູປໍ ປນ ອເນກເມວ ປຈ຺ຈຍຠາວວິເສສໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ເຈວ ອມ຺ເຫຫິປິ ເຫຏ຺ຐາ ວິຠາວິຕນ຺ຕິ. ເຍສໍ ຠູຕານມຍໍ ປສາໂທ, ເຕເຍວ ອິມສ຺ສ ອາສນ຺ນກາຣຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທຏ຺ຐຸ…ເປ… ປທຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ. ໂສຕປສາທາທີນມ຺ປິ ລກ຺ຂຓາທິນິທ຺ເທເສ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ອຕ຺ໂຖ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ.

໖໕໘. ເກຈີຕິ ມຫາສງ຺ຆິເຍສຸ ເອກຈ຺ເຈ. ຈກ຺ຂາທີສຸ ເຕຊາທິອຘິກຕາ ນາມ ຕນ຺ນິສ຺ສຍຠູຕານໍ ຕທຘິກຕາຍາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຕຊາຘິການ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເຕຊາຘິການນ຺ຕິ ປມາຓວເສນ ຈຕຸນ຺ນໍ ຘາຕູນໍ ສມານຠາເວປິ ກິຈ຺ຈວເສນ ເຕໂຊຘາຕຸອຘິການໍ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ. ອາກາສ …ເປ… ເສສກາຕິ ອາກາສາຘິການໍ ຠູຕານໍ ປສາໂທ ໂສຕໍ, ວາຍຸອຘິການໍ ຆານໍ, ໂຕຍາຘິການໍ ຊິວ຺ຫາ, ໂຜຏ຺ຐພ຺ພສງ຺ຂາຕປຖວາຘິການໍ ກາໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໖໕໙. ເອວໍ ປນ ວທນ຺ຕານໍ ກິໍ ອຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເຕ ປນາ’’ຕິອາທິ. ສຸຕ຺ຕໍ ອາຫຣຖາຕິ ນ ຕຸມ຺ຫາກໍ ວຈນມຕ຺ເຕເນວ ອຍມຕ຺ໂຖ ສກ຺ກາ ສທ຺ຘາຕຸໍ, ຕສ຺ສ ປນ ປຣິທີປກໍ ສຸຕ຺ຕມາຫຣຖ. ສຸຕ຺ເຕ ຫິ ອາຫເຏ ຕສ຺ສ ເນຍ຺ຍຕ຺ຖຕໍ ນີຕຕ຺ຖຕໍ ວິຈາເຣຕ຺ວາ ຍທິ ຕສ຺ສ ວເສນ ອຍມຕ຺ໂຖ ປຎ຺ຎາເຍຖ, ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາມ ນນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສຸຕ຺ຕເມວ…ເປ… ກິຎ຺ຈິປີຕິ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ສຸຕ຺ຕໍ ຄເວສມານາປິ ອທ຺ຘາ ເອກນ຺ເຕນ ກິຎ຺ຈິປິ ເອກຄາຖາປທມຕ຺ຕມ຺ປິ ຕທຕ຺ຖປຣິທີປກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ນ ທກ຺ຂິສ຺ສນ຺ເຕວ ເຕປິຏເກ ພຸທ຺ຘວຈເນ ຕາທິສສ຺ເສວ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕສ຺ສ ອຠາວໂຕ.

໖໖໐. ກິຎ຺ຈາປິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕວເສນ ອຍມຕ຺ໂຖ ນ ທິສ຺ສຕິ, ຍຸຕ຺ຕິໂຕ ປນ ທິສ຺ສຕີຕິ ເຈ, ຕມ຺ປິ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ວິເສເສ ສຕີ’’ຕິອາທິ. ຠູຕານຎ຺ຫິ ວິເສເສ ສຕິ ປສາໂທ ກຖໍ ຠເວ, ເນວ ຠເວຍ຺ຍ, ນ ຈ ຠເວຍ຺ຍ, ກິໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສມານານຎ຺ຫິ ຠູຕານໍ, ປສາໂທ ປຣິທີປິໂຕ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ສມານານເມວ ຠູຕານໍ ປສາໂທ ໂປຣາເຓຫິ ປຣິທີປິໂຕ, ນ ວິສມານານໍ. ປຖວີຘາຕຸອຘິກກລາປສ຺ສ ຫິ ກກ຺ຂຬຕ຺ຕາ, ອາໂປຘາຕຸອຘິກກລາປສ຺ສ ວິສ຺ສນ຺ທນໂຕ, ເຕໂຊຘາຕຸອຘິກກລາປສ຺ສ ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫມານຕ຺ຕາ, ວາໂຍຘາຕຸອຘິກກລາປສ຺ສ ຈ ວິສ຺ສຣຓໂຕ ນ ເຕສຸ ປສາໂທ ປຕິຏ຺ຐາຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕສໍ ກິຈ຺ຈໂຕ ສມານານໍເຍວ ປສາໂທ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ນ ວິສມານານນ຺ຕິ.

໖໖໑-໒. ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ປສາທານໍ ວິເສສຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ. ຍສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ປສາທວຕ຺ຖຸການໍ ຠູຕານໍ ວິເສເສນ ນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ເອເຕສໍ ປສາທນິສ຺ສຍຠູຕານໍ ອິທມູນໍ, ອິທມຘິກນ຺ຕິ ເອຕໍ ວິເສສປຣິກປ຺ປນໍ ສພ຺ພໂສ ສພ຺ພາກາເຣນ ປຫາຍ ເຎຍ຺ຍາ ກມ຺ມວິເສເສນ ປສາທານໍ ວິເສສຕາ. ຍຖາ ອວິເສເສປິ ຠູຕານໍ ຣູປານໍ ຣສາທໂຍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິສທິສາ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວໍ ຈກ຺ຂາທໂຍປິ ຠູຕວິເສສາຠາເວປິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິສທິສາ ໂຫນ຺ຕິ. ໂສ ປນາຍໍ ວິສິຏ຺ຐຠາໂວ ກມ຺ມວິເສເສນ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ໂພ. ເອກມ຺ປິ ຫິ ກມ຺ມໍ ປຎ຺ຈາຍຕນິກຕ຺ຕຠາວປຕ຺ຖນານິປ຺ຜນ຺ນໍ ຈກ຺ຂາທິວິເສສເຫຕຸຕາຍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ອສາຘາຣຓວິສິຏ຺ຐໍ ສາມຕ຺ຖິຍວິເສສໂຕ. ນ ຫິ ເຍນ ວິເສເສນ ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ, ເຕເນວ ໂສຕສ຺ສ ໂຫຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕຣຠາວປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ. ‘‘ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ ມຫຄ຺ຄຕາ ເຈຕນາ ກຏຕ຺ຕາຣູປານໍ ກມ຺ມປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ວຈນໂຕ ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ ວິຊ຺ຊມານານໍ ສພ຺ເພສໍເຍວ ກຏຕ຺ຕາຣູປານໍ ເອກາ ເຈຕນາ ກມ຺ມປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ນານາເຈຕນາຍ ຫິ ຕທາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ສຕິ ປຣິຕ຺ເຕນ ຈ ມຫຄ຺ຄເຕນ ຈ ກມ຺ເມນ ກຏຕ຺ຕາຣູປໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ນ ເຈກາ ປຏິສນ຺ຘິ ອເນກກມ຺ມນິພ຺ພຕ຺ຕາ ໂຫຕີຕິ ສິທ຺ຘເມເກນ ກມ຺ເມນ ອເນກິນ຺ທ຺ຣິຍຸປ຺ປຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ. ‘‘ນ ຫິ ຠູຕວິເສເສນ, ໂຫຕິ ເຕສໍ ວິເສສຕາ’’ຕິ ອິທໍ ນິຄມນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ.

໖໖໓. ເອວໍ ກມ຺ມວິເສສໂຕ ວິສິຏ຺ເຐສຸ ຈ ເອເຕສຸ ອາຣມ຺ມຓຄ຺ຄຫເຓປິ ອຍໍ ວິເສໂສຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອວເມເຕສູ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປ຺ປຕ຺ຕຄາຫກນ຺ຕິ ອສມ຺ປຕ຺ຕຄ຺ຄາຫກໍ ອຕ຺ຕໂນ ນິສ຺ສເຍນ ສຫ ອນລ຺ລີຍນນິສ຺ສເຍ ເອວ ຣູປາທິວິສເຍ ວິຎ຺ຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາວໂຕ. ເກຈິ ປນ ຕມ຺ປິ ‘‘ສມ຺ປຕ຺ຕຄ຺ຄາຫກເມວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣໍ ສານ຺ຕເຣ ອຘິເກ ຈ ວິສເຍ ວິຎ຺ຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາວໂຕ. ຍທິ ຫິ ຈກ຺ຂຸໂສຕານິ ສມ຺ປຕ຺ຕວິສຍເມວ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ຈກ຺ຂຸປສາທໂຕ ວິຈ຺ຉິນ຺ນເທເສ ຐິເຕສຸ ຕາຣກາທີສຸ ນິສ຺ສຍວເສນ ຈ ປມາຓໂຕ ອຘິເກສຸ ຈນ຺ທມຓ຺ຑລາທີສຸ ຣູປາຍຕເນສຸ ໂສຕປສາທໂຕ ຈ ວິຈ຺ຉິນ຺ນເທສສມ຺ຠູເຕສຸ ອຸທຣຈມ຺ມສນ຺ຘິຈມ຺ມາທິອນ຺ຕຣິເຕສຸ ກຸຈ຺ຉິສທ຺ທສນ຺ຘິສທ຺ທາທີສຸ ປຸຖຸເລສຸ ຈ ສມຸທ຺ທສທ຺ທາທີສຸ ສທ຺ທາຍຕເນສຸ ວິຎ຺ຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິ ນ ສິຍາ ສມ຺ປຕ຺ຕຄ຺ຄາຫການໍ ກາຍິນ຺ທ຺ຣິຍາທີນໍ ຕຖາ ອທສ຺ສນໂຕ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ວເທຍ຺ຍ – ອຘິຏ຺ຐານໂຕ ພຫິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ປວຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ປຕ຺ຕວິສຍເມວ ຍຕ຺ຕກໍ ວິສຍໍ, ຕຕ຺ຕກໍ ວິສຍໍ ຄຫຓາກາຣໍ ຜຣິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຕສ຺ມາ ອສິທ຺ຘເມຕໍ ‘‘ສານ຺ຕເຣ ອຘິເກ ຈ ວິສເຍ ວິຎ຺ຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາວໂຕ’’ຕິ? ຕໍ ນ, ອຘິຏ຺ຐານໂຕ ພຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເອວ ອຠາວາ. ອຘິຏ຺ຐານເທເສ ເອວ ຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປວຕ຺ຕຕິ ຕຕ຺ຖ ກິຈ຺ຈາທິປ຺ປໂຍຄທສ຺ສນໂຕ. ສຕິ ຈ ເອຕສ຺ສ ພຫິ ປວຕ຺ຕິຍໍ ອຘິຏ຺ຐາເນ ປິຫິເຕປິ ວິສຍຄ຺ຄຫຓໍ ສິຍາ, ຕສ຺ມາ ອຘິຏ຺ຐານເທເສ ຐິຕານໍເຍວ ຈກ຺ຂຸໂສຕານໍ ອສມ຺ປຕ຺ຕວິສຍສ຺ເສວ ຄຫຓໂຕ ນາສິທ຺ຘເມຕໍ ‘‘ສານ຺ຕເຣ ອຘິເກ ຈ ວິຎ຺ຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາວໂຕ’’ຕິ. ເຕນາຫຸ ໂປຣາຓາ –

‘‘ສພ຺ພໂຄຈຣໂຍເຄປິ, ທິຏ຺ຐໍ ຣູປຣເວສຸ ຍໍ;

ວິຈ຺ຉິນ຺ນປຸຖຸວິຎ຺ຎາຓໍ, ສມ຺ປຕ຺ຕຄ຺ຄາຫພາຘກ’’ນ຺ຕິ.

ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ສພ຺ເພສໍ ຈກ຺ຂາທີນໍ ໂຄຈເຣນ ຣູປາທິນາ ໂຍເຄ ເອກກາຣິຍສາຘກຕ຺ຕາ ສມ຺ພນ຺ເຘ ຆຏ຺ຏເນ ວາ ສມາເນ ສຕິ ຣູປຣເວສຸ ຣູປສທ຺ທາຍຕເນສຸ ວິສຍຠູເຕສຸ ຈກ຺ຂາທິໂຕ ທູຣຠາເວນ ເຈວ ເກນຈິ ອນນ຺ຕຣິຕຠາເວນ ຈ ວິຈ຺ຉິນ຺ເນສຸ ປມາຓໂຕ ປຸຖຸເລສຸ ຈ ວິສເຍສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ຍໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ຕໍ ຈກ຺ຂຸໂສຕານໍ ສມ຺ປຕ຺ຕຄ຺ຄາຫສ຺ສ ສມ຺ປຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓສ຺ສ ພາຘກນ຺ຕິ.

ອປິຈ ຍທິ ຈກ຺ຂຸ ສມ຺ປຕ຺ຕຄ຺ຄາຫກໍ ສິຍາ, ອຕ຺ຕໂນ ມຓ຺ຑເລ ຐິຕໍ ວຓ຺ຓມ຺ປິ ປສ຺ເສຍ຺ຍ. ຕຖາ ອກ຺ຂິປຸເຏ ອຎ຺ຊນໍ ປຂຸມມູເລ ອກ຺ຂິວຓ຺ຓໍ ປຂຸມມູເລ ຆຏ຺ຏິຍມານໍ ອຎ຺ຊນສລາກມ຺ປິ ປສ຺ເສຍ຺ຍ, ນ ຈ ປເນຕໍ ທິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ມາ ຕນ຺ນິສ຺ສເຍ ເທເສ ຐິຕເມວ ວິສຍໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ໂສຕາຍຕນມ຺ປິ ຍທິ ສມ຺ປຕ຺ຕຄ຺ຄາຫກໍ ອຠວິສ຺ສ, ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານໍ ສທ຺ທາຍຕນໍ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ກທາຈິປິ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈໂຍ ນ ສິຍາ. ນ ຫິ ພຫິທ຺ຘາ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖິ. ປຏ຺ຐາເນ ຈ ‘‘ສທ຺ທາຍຕນໍ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸຍາ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໒) ອວິເສເສເນວ ສທ຺ທສ຺ສ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓາຣມ຺ມຓຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ. ກິຎ຺ຈ ຍທິ ໂສຕໍ ສມ຺ປຕ຺ຕຄ຺ຄາຫກໍ ສິຍາ, ອຕ຺ຕໂນ ວິສຍປເທເສເຍວ ຄເຫຕພ຺ພໂຕ ຄນ຺ຘສ຺ສ ວິຍ ສທ຺ທສ຺ສາປິ ທິສາເທສວວຕ຺ຖານໍ ນ ສິຍາ. ເອວຎ຺ຈ ສທ຺ທານຸສາເຣນ ກຓ຺ຑໍ ປາເຕນ຺ຕສ຺ສ ສທ຺ທເວຘິໂນ ອຕ຺ຕໂນ ກຓ຺ຓພິເລເຍວ ສຣປາຕນໍ ສິຍາ, ຕສ຺ມາ ຍຕ຺ຖ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ສທ຺ໂທ, ຕຕ຺ເຖວ ຐິໂຕ ໂສຕປເຖ ອາປາຖມາຄຈ຺ຉຕິ.

ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ທູເຣ ຐິເຕຫິ ຣຊກາທິສທ຺ທາ ຈິເຣນ ສຸຍ຺ຍນ຺ຕິ. ອສມ຺ປຕ຺ຕຄ຺ຄາຫກຕ຺ເຕ ຫິ ທູຣາສນ຺ນເທສວຕ຺ຕີນໍ ສມກເມວ ສວເນນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ? ນຍິທເມວໍ ທູຣາສນ຺ນານໍ ຍຖາປາກເຏ ສທ຺ເທ ຄຫຓວິເສສໂຕ. ຍຖາ ຫິ ທູຣາສນ຺ນານໍ ວຈນສທ຺ເທ ຍຖາປາກເຏວ ຄຫຓວິເສສໂຕ ອກ຺ຂຣວິເສສນໍ ຄຫຓໍ, ອຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ ໂຫຕິ, ເອວໍ ຣຊກາທິສທ຺ເທປິ ອາສນ຺ນສ຺ສ ອາທິໂຕ ປຠຸຕິ ຍາວ ອວສານາ ກເມນ ປາກຏີຠູເຕ, ທູຣສ຺ສ ຈ ອວສາເນ, ມຊ຺ເຌ ວາ ປິຓ຺ຑວເສນ ປວຕ຺ຕິປາກຏີຠູເຕ ຍຖາປາກຏໍ ນິຈ຺ຉຍຄ຺ຄາຫການໍ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາ ປຣໂຕ ປວຕ຺ຕານໍ ມໂນທ຺ວາຣິກຊວນານໍ ຄຫຓວິເສສໂຕ ລຫຸກໍ ສຸໂຕ, ຈິເຣນ ສຸໂຕຕິ ອຠິມາໂນ ໂຫຕິ. ໂສຕວິຎ຺ຎາຓປ຺ປວຕ຺ຕິ ປນ ອຸຠຍຕ຺ຖ ສມານາ ສທ຺ທສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນເທເສ ຐິຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ວິຊ຺ຊມານກ຺ຂເຓເຍວ ໂສຕາປາຖຄມນໂຕ. ຍທິ ສທ຺ທສ຺ສ ຠູຕປຣມ຺ປຣາຍ ສມນ຺ຕໂຕ ປວຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖິ, ກຖໍ ປຏິໂຆສຸປ຺ປຕ຺ຕີຕິ? ທູເຣ ຐິໂຕປິ ສທ຺ໂທ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປຏິໂຆສຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ຠາຊນາທິຈລນສ຺ສ ຈ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ ອໂຍກນ຺ໂຕ ວິຍ ອໂຍຈລນສ຺ສາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເສສໍ…ເປ… ຄາຫກນ຺ຕິ ຍໍ ປນ ອວເສສໍ ຆານຊິວ຺ຫາກາຍສງ຺ຂາຕໍ ປສາທຕ຺ຕຍໍ, ຕໍ ສມ຺ປຕ຺ຕຄ຺ຄາຫກໍ ໂຫຕິ ນິສ຺ສຍວເສນ ເຈວ ສຍຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ນິສ຺ສເຍ ອລ຺ລີເນເຍວ ວິສເຍ ວິຎ຺ຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາວໂຕ. ຄນ຺ຘຣສານໍ ນິສ຺ສເຍສຸ ຆານຊິວ຺ຫານິສ຺ສເຍຫິ ສຫ ອລ຺ລີນາເຍວ ຄນ຺ຘຣສາ ວິຎ຺ຎາຍນ຺ຕິ. ໂຜຏ຺ຐພ຺ພຎ຺ຈ ຠູຕຕ຺ຕຍຣູປໍ ກາຍນິສ຺ສເຍນ ອລ຺ລີນເມວ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ.

ວຓ຺ຓວິກາຣມາປຊ຺ຊມານນ຺ຕິ ໂທສາທີຫິ ກາຣເຓຫິ ອມນາປວຓ຺ຓສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນ ວຓ຺ຓວິກາຣໍ ອາປຊ຺ຊມານໍ. ຫທຍງ຺ຄຕຠາວນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕຄຕໍ ອຊ຺ຌາສຍໍ. ປກາເສຕີຕິ ຣູປມິວ ປກາສໍ ກໂຣຕິ, ສວິຄ຺ຄຫມິວ ທສ຺ເສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຫິ ຘາຕູນໍ ປກາສນຕ຺ໂຖ ເອວ ຣູປ-ສທ຺ໂທ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕໍ ປນ ຣູປນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຈກ຺ຂຸມ຺ຫິ, ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ວາ ປຏິຫນນໍ ລກ຺ຂຓເມຕສ຺ສາຕິ ຈກ຺ຂຸປຏິຫນນລກ຺ຂຓໍ. ເອວໍ ໂສຕປຏິຫນນລກ຺ຂຓນ຺ຕິອາທີສຸປິ. ປຏິຫນນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ວິສຍວິສຍີນໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎາຠິມຸຂຠາໂວ ໂຍຄ຺ຍເທສາວຏ຺ຐານໍ ປຏິຆາໂຕ ວິຍາຕິ ກຕ຺ວາ. ຍຖາ ປຏິຆາເຕ ສຕິ ທຸພ຺ພລສ຺ສ ຈລນໍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ວິສຍາຠິມຸຂຠາເວ ສຕິ ວິສຍິໂນ ຕໍສມ຺ພນ຺ຘສ຺ສ ຈ ວຕ຺ຖຸຣູປສ຺ສ, ຕນ຺ນິສ຺ສິຕສ຺ສ ຈ ຠວງ຺ຄສ຺ສ ຈລນໍ ໂຫຕິ. ໂສ ຣູປສ຺ສ ຈກ຺ຂຸມ຺ຫິ, ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ວາ ຣູເປ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຍມ຺ຫິ ຈກ຺ຂຸມ຺ຫິ ອນິທສ຺ສນມ຺ຫິ ສປ຺ປຏິຆມ຺ຫິ ຣູປໍ ສນິທສ຺ສນໍ ສປ຺ປຏິຆໍ ປຏິຫຎ຺ຎິ ວາ, ຍໍ ຈກ຺ຂຸ ອນິທສ຺ສນໍ ສປ຺ປຏິຆໍ ຣູປມ຺ຫິ ສນິທສ຺ສນມ຺ຫິ ສປ຺ປຏິຆມ຺ຫິ ປຏິຫຎ຺ຎິ ວາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໕໙໗) ຈ ອາທິ. ວິສຍຠາໂວ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຕາ. ໂຄຈຣຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອນຎ຺ຎຖາຠາໂວ ວິສຍຕາ, ຕພ຺ພຫຸລຕາ ໂຄຈຣຠາໂວຕິ ອຍໍ ວິສຍໂຄຈຣານໍ ວິເສໂສ. ສທ຺ທາຍຕີຕິ ອຸທາຫຣີຍຕິ, ສເກຫິ ວາ ປຈ຺ຈເຍຫິ ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາວໍ ອຸປນີຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຕານໍ ຄນ຺ຘຍຕີຕິ ສຸຄນ຺ຘໍ, ທຸຄ຺ຄນ຺ຘນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ຕານໍ ປກາເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສູຈຍຕີ’’ຕິ.

໖໖໔. ອິຕ຺ຖິຍາ ເອວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ. ຍຖາ ຈກ຺ຂາທີນິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ປຸຣິສສ຺ສປິ ໂຫນ຺ຕິ, ນຍິທໍ ຕຖາ. ອິທໍ ປນ ນິຍເມນ ອິຕ຺ຖິຍາ ເອວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວໍ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິເຍປິ. ອິຕ຺ຖິຍາ ຠາໂວ, ອິຕ຺ຖີຕິ ຠວຕິ ເອເຕນ ຈິຕ຺ຕໍ, ອຠິຘານໍ ວາຕິ ອິຕ຺ຖິຠາໂວ. ປຏິສນ຺ຘິສມຸຏ຺ຐິໂຕຕິ ປຏິສນ຺ຘິຍໍເຍວ ສມຸຏ຺ຐິໂຕ, ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ເຕນ ສຫ ເອກກ຺ຂເຓ ສມຸຏ຺ຐິໂຕ. ເອເຕນ ຐເປຕ຺ວາ ລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ຕນໍ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍາທີນິ ວິຍ ອິມສ຺ສ ອປາຕຸຠາວມາຫ. ຍຎ຺ເຈຕໍ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄາທີຕິ ຍໍ ປເນຕໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍຜລຠູຕໍ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄາທິ. ອາທິ-ຄ຺ຄຫເຓນ ອິຕ຺ຖິນິມິຕ຺ຕອິຕ຺ຖິກຸຕ຺ຕອິຕ຺ຖາກປ຺ປານໍ ສງ຺ຄໂຫ. ຕຕ຺ຖ ວິສທອວິສທຫຕ຺ຖປາທາທິຕາ ສຓ຺ຐານໍ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄໍ. ອິຕ຺ຖີນຎ຺ຫິ ຫຕ຺ຖປາທຄີວາອຸຣອາທິສຓ຺ຐານໍ ນ ປຸຣິສານໍ ວິຍ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຫິ ຕາສໍ ເຫຏ຺ຐິມກາໂຍ ວິສໂທ, ອຸປຣິມກາໂຍ ອວິສໂທ, ຫຕ຺ຖປາທາ ຂຸທ຺ທກາ, ມຸຂໍ ຂຸທ຺ທກໍ, ຖນມໍສາ ອວິສທາ, ຕາ ນິມ຺ມສ຺ສຸທາຐິກາ. ເກສພນ຺ຘວຕ຺ຖຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ ອິຕ຺ຖິນິມິຕ຺ຕໍ. ທຫຣກາເລປິ ສຸປ຺ປກມຸສລກາທີຫິ ກີຬາ ມກຈິວາເກນ ສຸຕ຺ຕກນ຺ຕນນ຺ຕິ ຈ ເອວມາທິ ອິຕ຺ຖິກຸຕ຺ຕໍ, ອິຕ຺ຖິກິຣິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອວິສທຏ຺ຐານຄມນາທິອາກາໂຣ ອິຕ຺ຖາກປ຺ໂປ. ປຸຣິສມ຺ປິ ຫິ ອວິສທໍ ທິສ຺ວາ ມາຕຸຄາໂມ ວິຍ ຕິຏ຺ຐຕິ ນິປຊ຺ຊຕິ ນິສີທຕິ ຂາທຕິ ຠຸຎ຺ຊຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ອິທໍ ປນ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄາທິປຣິທີປນໍ ອກຸສລນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຖາປິ ວຓ຺ເຓນ຺ຕິ ອາຈຣິຍາ. ກຖໍ? ໂຍນິປເທໂສ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄໍ, ສຣາຘິປ຺ປາຍາ ອິຕ຺ຖິນິມິຕ຺ຕໍ, ອວິສທຏ຺ຐານຄມນາທໂຍ ອິຕ຺ຖິກຸຕ຺ຕໍ, ອິຕ຺ຖິສຓ຺ຐານໍ ອິຕ຺ຖາກປ຺ໂປຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອຘິປ຺ປາໂຍ ນາມ ປຸຣິສສ຺ມິໍ ເມຖຸນຕຓ຺ຫາ. ສາ ຫິ ຕາສໍ ນິຈ຺ຈໍ ພລວຕຣາ ປວຕ຺ຕຕິ, ອໂຕ ສາປິ ອິຕ຺ຖີຕິ ສຎ຺ຊານນສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕຕາຍ ‘‘ອິຕ຺ຖິນິມິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກິຎ຺ຈາປິ ອິຕ຺ຖີຕິ ສຎ຺ຎາຓສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕຕາຍ ກຸຕ຺ຕາກປ຺ປານມ຺ປິ ນິມິຕ຺ເຕເຍວ ອນ຺ໂຕຄຘຕາ, ຕຖາປິ ເຕສໍ ວິສຸໍ ຄຫຓໂຕ ສຣາຘິປ຺ປາຍາ ເອວ ນິມິຕ຺ຕຠາເວນ ອຘິປ຺ເປຕາ.

໖໖໕. ກິໍ ປເນຕໍ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄາທິ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ວິຍ ປຏິສນ຺ຘິສມຸຏ຺ຐິຕໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປຏິຈ຺ເຈວາ’’ຕິອາທິ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄາທີນິ ຍຖາສກໍ ກມ຺ມາທິນາ ປຈ຺ຈເຍນ ສມຸຏ຺ຐຫນ຺ຕິ, ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປນ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍສຫິເຕເຍວ ສນ຺ຕາເນ ຕໍຕທາກາຣາ ຫຸຕ຺ວາ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ອິຕຣຕ຺ຖ ຈ ນ ຠວນ຺ຕີຕິ ເຕສໍ ຕພ຺ຠາວຠາວິຕໍ ອຸປາທາຍ ‘‘ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປຏິຈ຺ເຈວ ຊາຍນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕານິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ອິຕ຺ຖິ…ເປ… ກາຣຓຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ. ອີທິເສເນວ ກາຣຓຠາວສງ຺ຂາເຕນ ອຘິປຕິຠາເວນ ຕສ຺ສ ອິນ຺ທ຺ຣິຍຕາ ວຸຕ຺ຕາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສຫິເຕ ສນ຺ຕາເນ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄາທິອາກາຣຣູປປຈ຺ຈຍານໍ ອຎ຺ຎຖາ ອນຸປ຺ປາທນໂຕ, ນ ປນ ອິນ຺ທ຺ຣິຍາທິປຈ຺ຈຍສມ຺ຠວໂຕ. ຕຖາ ເຫຕໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ວິຍ ເອກກລາປຄຕານໍ ອາຫາໂຣ ວິຍ ກລາປນ຺ຕຣຣູປານໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກມນຸປາລກໍ ວາ ນ ໂຫຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍອາຫາຣານໍ ວິຍ ອິມສ຺ສ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຈ຺ຈຍຕາ, ອຕ຺ຖິອວິຄຕປຈ຺ຈຍຕາ ຈ ປາຬິຍໍ ນ ວຸຕ຺ຕາ. ຍສ຺ມາ ປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣາຘີນານິ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄາທີນິ, ຕສ຺ມາ ຍຕ຺ຖສ຺ສ ອາຘິປຈ຺ຈໍ, ຕໍສທິເສສຸ ມຕຈິຕ຺ຕກຕຣູເປສຸປິ ຕໍສຓ຺ຐານຕາ ທິສ຺ສຕິ. ຍສ຺ມາ ປເນເຕ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປຏິຈ຺ຈ ຊາຍນ຺ຕາປິ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍການໍ ປຏິສນ຺ຘິຍໍ ນ ສມຸຏ຺ຐຫນ຺ຕິ, ປວຕ຺ເຕເຍວ ສມຸຏ຺ຐຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ປວຕ຺ເຕ…ເປ… ປຏິສນ຺ຘິຍ’’ນ຺ຕິ.

໖໖໖-໗. ສໍເສທຊໂອປປາຕິການໍ ປນ ກິຎ຺ຈິ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິເຍນ ສຫ ປຏິສນ຺ຘິຍເມວ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ. ນ ຈາຕິ ຈ-ກາໂຣ ວຈນີຍນ຺ຕຣສມຸຈ຺ຈເຍ. ‘‘ກິຎ຺ຈາ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ເຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຍສ຺ມາ ລິງ຺ຄາທິອາກາເຣສຸ ຣູເປສຸ ຣູປາຍຕນໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄາທໂຍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ຕໂຕ ອຎ຺ຎານິ ຍຖາໂຍຄໍ ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍານິ ເຈວ ມໂນວິຎ຺ເຎຍ຺ຍານິ ຈ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ວາ’’ຕິ. ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ປປຎ຺ໂຈ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິເຍປິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ໂຍເຊຕພ຺ໂພຕິ ອຕິເທສໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ເອເສວາ’’ຕິອາທິ. ເສເສປີຕິ ເອຕ຺ຕເກເຍວ ວຸຕ຺ເຕ ອິໂຕ ເສເສສຸ ສພ຺ເພສຸປີຕິ ກທາຈິ ໂກຈິ ຈິນ຺ເຕຍ຺ຍາຕິ ອາຫ ‘‘ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິເຍ’’ຕິ. ປຐມກປ຺ປານນ຺ຕິ ປຐມກປ຺ປິກນຣານໍ. ເຕສຎ຺ຫິ ອາຠສ຺ສຣໂລກໂຕ ຈວິຕ຺ວາ ອິຘູປປນ຺ນານໍ ທີຆສ຺ສ ກາລສ຺ສ ອຈ຺ຈເຍນ ໂອຬາຣິກໍ ອາຫາຣໍ ອາຫຣຕໍ ມຸຕ຺ຕກຣີເສສຸ ສຎ຺ຊາເຕສຸ ເຕສໍ ນິກ຺ຂມນຕ຺ຖາຍ ວຓມຸຂານິ ຠິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ປຸຣິສສ຺ສ ປຸຣິສຠາໂວ, ອິຕ຺ຖິຍາ ຈ ອິຕ຺ຖິຠາໂວ ປາຕຸຣໂຫສິ. ຕຖາ ຫິ ປຸຣິມຕ຺ຕຠາເວສຸ ປວຕ຺ຕອຸປຈາຣຌານານຸຠາເວນ ຍາວ ສຕ຺ຕສນ຺ຕາເນ ກາມຣາຄວິກ຺ຂມ຺ຠນເວໂຄ ນ ປຏິປສ຺ສມ຺ຠຕິ, ນ ຕາວ ພລວກາມຣາຄູປນິສ຺ສຍານິ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ປາຕຸຣເຫສຸໍ. ຍທາ ປນສ຺ສ ວິຈ຺ຉິນ຺ນຕາຍ ພລວກາມຣາໂຄ ລທ຺ຘາວສໂຣ ອໂຫສິ, ຕທາ ຕທູປນິສ຺ສຍານິ ຕານິ ສຕ຺ຕານໍ ສນ຺ຕາເນ ສຎ຺ຊາຍນ຺ຕິ.

໖໖໘. ປຣໂຕຕິ ປຐມກປ຺ປໂຕ ອປຣຠາເຄ. ປວຕ຺ເຕ…ເປ… ປຣິວຕ຺ຕຕີຕິ ຍຖາ ຕໍ ໂສເຣຍ຺ຍກເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ຕສ຺ສ ວິຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອປິ-ສທ຺ເທນ ປຐມປາຣາຊິກາຍໍ ວິນີຕວຕ຺ຖຸປາຬິຍໍ ອາຄຕຠິກ຺ຂຸສ຺ສ, ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ວິຍ ຈ ປຏິສນ຺ຘິຍໍ ສມຸຏ຺ຐິຕສ຺ສປິ ປວຕ຺ເຕ ປຣິວຕ຺ຕນໍ ທີເປຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄໍ ປາຕຸຠູຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕຣິສ຺ສາ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ປຸຣິສລິງ຺ຄໍ ປາຕຸຠູຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໖໙).

ຍສ຺ສ ປນ ປຏິສນ຺ຘິຍໍ ທ຺ວີສຸ ເອກມ຺ປິ ນ ສມຸຏ຺ຐິຕໍ, ໂສ ອຠາວໂກ ນາມ, ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕິຍມ຺ປິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍຸປ຺ປຕ຺ຕິ ນ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໖໖໙. ກິໍ ປເນຕສ຺ສ ອຸຠຍສ຺ສປິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຍາ, ວິນາສນສ຺ສ ຈ ກາຣຓໍ, ຍໂຕ ອິທໍ ສມຸຏ຺ຐາຕິ, ປຣິວຕ຺ຕຕີຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອິມໍ ອນຸໂຍຄໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ມຫຕາ ປາປກມ຺ເມນາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ມຫຕາຕິ ປຣທາຣິກກມ຺ມາທິນາ ມຫາພເລນ. ປາປກມ຺ເມນ ອຸປນິສ຺ສຍຠູເຕນ. ມຫຕາ ກຸສເລເນວາຕິ ອິທໍ ສຸຄຕິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ທຸຄ຺ຄຕິຍໍ ປນ ອຸຠຍມ຺ປິ ອກຸສລກມ຺ເມເນວ ຊາຍຕິ.

໖໗໐. ອິນ຺ທ຺ຣິເຍ ວິນຏ຺ເຐ ເອກນ຺ເຕເນວ ລິງ຺ຄມ຺ປິ ວິນສ຺ສເຕວາຕິ ອາຫ ‘‘ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄໍ ວິນສ຺ສຕີ’’ຕິ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ – ອິເມສຸ ທ຺ວີສຸ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອຸຕ຺ຕມໍ, ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຫີນໍ, ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອນ຺ຕຣຘານໍ ມຫນ຺ເຕນ ອກຸສເລນ ກມ຺ເມນ ໂຫຕິ, ສມຸຏ຺ຐານໍ ມຫນ຺ເຕນ ກຸສລກມ຺ເມນ, ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອນ຺ຕຣຘານໍ ທຸພ຺ພລາກຸສເລນ, ສມຸຏ຺ຐານມ຺ປິ ທຸພ຺ພລກຸສເລນ, ທຸຄ຺ຄຕິຍໍ ປນ ອຸຠຍສ຺ສາປິ ອນ຺ຕຣຘານໍ, ສມຸຏ຺ຐານຎ຺ຈ ອກຸສເລເນວ ໂຫຕີຕິ. ຍທິ ສຸຄຕິຍໍ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍມ຺ປິ ກຸສເລເນວ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ, ກຖຎ຺ຈຣຫິ ‘‘ປຣທາຣິກກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ນິຣເຍ ປຈ຺ຈິຕ຺ວາ ເຕເນວ ປາປກມ຺ເມນ ປຎ຺ຈສຕກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ມນຸສ຺ສໂລເກ ອິຕ຺ຖີ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕີ’’ຕິອາທິວຈນນ຺ຕິ? ນາຍໍ ວິໂຣໂຘ ນິສ຺ສນ຺ທຜລວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ປຏິສນ຺ຘິຍໍ ຕາວ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍນິພ຺ພຕ຺ຕນາຣຫມ຺ປິ ກມ຺ມໍ ກທາຈິ ປຣທາຣິກາທິນາ ພລວປາປກມ຺ເມນ ປຏິພາຫິຕສາມຕ຺ຖິຍໍ ອສ຺ສ, ຕທາ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍນິພ຺ພຕ຺ຕເນ ອສມຕ຺ຖຕາຍ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍເມວ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ. ປວຕ຺ຕິຍໍ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ພລວຠາເວນ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍູປນິສ຺ສຍໍ ປຣທາຣິກມກຸສລກມ຺ມໍ ປຏິພາຫິຕ຺ວາ ປຏິສນ຺ຘິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ສມຸຏ຺ຐາເປນ຺ຕໍ ກທາຈິ ລທ຺ຘສາມຄ຺ຄິຕາສຎ຺ຊາຕພລວິເສເສນ ປຣທາຣິກາທິນາ ກມ຺ເມນ ປຏິພາຫິຕສາມຕ຺ຖິຍໍ ຠເວຍ຺ຍ, ຕທາ ອຕ຺ຕໂນ ທຸພ຺ພລຕາຍ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ນ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ, ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍເມວ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ. ເອວໍ ປຣທາຣິກາທິກມ຺ມູປນິສ຺ສເຍນ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ ຕໍ ເຕນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍ ກຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈຕິ.

໖໗໑-໒. ຍທາ ປນ ຕໍ ກມ຺ມໍ ປຸນ ສາມຄ຺ຄິປຏິລາຠໂຕ, ປຣິກ຺ຂີຓປາປກມ຺ມຕາຍ ວາ ພລວປ຺ປຕ຺ຕໍ ອຠວິສ຺ສ, ຕທາ ທິນ຺ນເວຘໍ ວິຍ ຣຸກ຺ຂໍ ຕທປຄເມ ອຕ຺ຕໂນ ພລານຸຣູປໍ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ, ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ກາຣຓາຠາວໂຕ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ອຸຠຍສ຺ສ ປນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຍມ຺ປິ ວິສທິສິນ຺ທ຺ຣິຍນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ ປຸເຣ ສຕ຺ຕຣສມຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຐິຕິກາລມຸປາທາຍ ຕໍຕໍສມຸຏ຺ຐາປກກມ຺ມໍ ຕໍ ຕໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ນ ຊເນຕິ. ສຕ຺ຕຣສມຈິຕ຺ເຕນ ສຫ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ວິສທິສິນ຺ທ຺ຣິຍຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ປຸຣິມຈິຕ຺ເຕນ ສຫ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ. ຍທິ ຫິ ສຕ຺ຕຣສມຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທໂຕ ປຣມ຺ປິ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ອິຕຣໍ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເອກສ຺ມິໍ ສນ຺ຕາເນ ທ຺ວິນ຺ນໍ ສຫຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອນິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ. ເຕເນວ ຫິ ‘‘ຍສ຺ສ ວາ ປນ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ສ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ຍມ. ໓.ອິນ຺ທ຺ຣິຍຍມກ.໑໘໘) ອິມສ຺ມິໍ ປຎ຺ເຫ ‘‘ໂນ’’ຕິ (ຍມ. ໓.ອິນ຺ທ຺ຣິຍຍມກ.໑໘໘) ປຏິກ຺ເຂໂປ ກໂຕຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສາປີ’’ຕິອາທິ. ເອກສ຺ມິຎ຺ຈ ນິຣຸທ຺ເຘ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘານິ ລິງ຺ຄາທີນິ ກຕິປຍທິວເສຫິ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ເຕສຸ ນິຣຸທ຺ເຘສຸ ອິຕຣານິ ອນຸກ຺ກເມນ ຊາຍນ຺ຕີຕິ ອາຈຣິຍາ. ອິຕ຺ຖິນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາທກກມ຺ມໂຕ, ປຸຣິສນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາທກກມ຺ມໂຕ ວາຕິ ອຸຠໂຕ ທຸວິຘໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນມສ຺ສາຕິ ອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊໂນ. ຕສ຺ສາປີຕິ ຍສ຺ສ ທຸວິຘໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນມຕ຺ຖິ, ຕສ຺ສາປິ ເອກເມວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ສິຍາ, ກິໍ ປນ ອິຕຣສ຺ສາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ນນຸ ຈ ທຸວິເຘ ພ຺ຍຎ຺ຊເນ ສຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍທ຺ວເຍນາປິ ຠວິຕພ຺ພໍ, ພ຺ຍຎ຺ຊນຎ຺ຫິ ຕໍ ຕໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປຏິຈ຺ຈ ຊາຍຕີຕິ? ສຈ຺ຈໍ ຊາຍຕິ, ເອຕ຺ຖາປິ ອິຕ຺ຖິອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປຏິຈ຺ຈ ອິຕ຺ຖິນິມິຕ຺ຕເມວ ຍາວຊີວໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ປຸຣິສອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປຏິຈ຺ຈ ປຸຣິສນິມິຕ຺ຕເມວ, ອິຕຣໍ ປນ ນ ຕສ຺ສ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍເຫຕຸໂຕ ຊາຍຕິ. ຕໍ ປນ ເຍນ ກາຣເຓນ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອວໍ ສນ຺ເຕ’’ຕິ ອນຸໂຍຄໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ນ ຈາຠາໂວ’’ຕິອາທິນາ ໂສຘນໍ ຕຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ສນ຺ເຕຕິ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍ ສຕິ. ອຠາໂວ ຈາຕິ ຍໍ ປຏິຈ຺ຈ ຊາຍຕິ, ຕສ຺ສ ອຠາວໂຕ ປຸຣິສອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ອິຕ຺ຖິພ຺ຍຎ຺ຊນາຠາໂວ, ອິຕ຺ຖິອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ປຸຣິສພ຺ຍຎ຺ຊນາຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ຈາຠາໂວ ສິຍາຕິ ເນວ ທຸຕິຍພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ອຠາໂວ ສິຍາ. ນ ຕໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນກາຣຓນ຺ຕິ ຕໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ທຸຕິຍພ຺ຍຎ຺ຊນກາຣຓໍ ນ ໂຫຕິ. ກສ຺ມາ? ສທາ ອຠາວໂຕ. ອິຕ຺ຖິອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ຫິ ຍທາ ອິຕ຺ຖິຍາ ຣາຄຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕທາ ປຸຣິສພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ປາກຏໍ ໂຫຕິ, ອິຕ຺ຖິພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ຄຸຬ຺ຫໍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ອິຕຣສ຺ສ ອິຕຣໍ. ຍທິ ຈ ເຕສໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ທຸຕິຍພ຺ຍຎ຺ຊນກາຣຓໍ ຠເວຍ຺ຍ, ສທາປິ ພ຺ຍຎ຺ຊນທ຺ວຍໍ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍ, ນ ປນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕສ຺ມາ ເວທິຕພ຺ພເມຕໍ ‘‘ນ ຕສ຺ສ ຕໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນກາຣຓ’’ນ຺ຕິ. ກິຎ຺ຈຣຫິ ກາຣຓນ຺ຕິ ເຈ? ອາຫ ‘‘ຕສ຺ສາ…ເປ… ກາຣຓ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ກມ຺ມສຫາຍນ຺ຕິ ປຸຣິມຠວສິທ຺ຘສ຺ສ ອິນ຺ທ຺ຣິຍນິພ຺ພຕ຺ຕກກມ຺ມສ຺ສ ສຫາຍໍ. ຣາຄຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິຕ຺ຖິຍາ ປຸຣິສສ຺ມິໍ, ປຸຣິສສ຺ສ ອິຕ຺ຖິຍໍ ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ເມຖຸນຣາຄຈິຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຕໍ ປາກຏໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ເຘ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ຍສ຺ມາ ປນິມສ຺ສ ເອກເມວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອິຕ຺ຖິອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນໂກ ສຍມ຺ປິ ປຣໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຄພ຺ຠໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ອຕ຺ຕານໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປຣມ຺ປິ ຄຓ຺ຫາເປຕິ. ໂສ ຫິ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍວນ຺ຕຕາຍ ສຍໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ປເຣສຸ ອຸປກ຺ກມກຣຓໂຕ ປຣໍ ຄຓ຺ຫາເປຕິ. ປຸຣິສອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນໂກ ປເຣສຸ ອຸປກ຺ກມກຣຓໂຕ ປຣໍ ຄພ຺ຠໍ ຄຓ຺ຫາເປຕິ, ສຍໍ ປນ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍວນ຺ຕຕາຍ ຄພ຺ຠໍ ນ ຄຓ຺ຫາຕິ.

ຍສ຺ມາ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິເຍ ສຕິ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄາທໂຍ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕສຸ ຈ ສນ຺ເຕສຸ ອິຕ຺ຖີຕິ ປກາໂສ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ຕສ຺ສ ປກາສນກາຣຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອິຕ຺ຖີຕິ ປກາສນຣສ’’ນ຺ຕິ. ທຸວິຘມ຺ປິ ປເນຕໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ກາຍປສາໂທ ວິຍ ສກລສຣີຣພ຺ຍາປກເມວ, ນ ຈສ຺ສ ກາຍປສາເທນ ສງ຺ກໂຣ ລກ຺ຂຓເຠທໂຕ, ນິສ຺ສຍເຠທໂຕ ຈ.

໖໗໓. ສຫຊຣູປປຣິປາລນລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ຍຖາ ອຕ຺ຕນາ ສຫຊາຕຣູປານິ ຕີສຸ ຂເຓສຸ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເອວໍ ອນຸປາລນລກ຺ຂຓໍ. ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ເອກນ຺ຕກມ຺ມຊຕ຺ຕາ ສຫຊຄ຺ຄຫເຓເນວ ອນຸປາເລຕພ຺ພານມ຺ປິ ກມ຺ມຊຠາໂວວ ສິທ຺ໂຘຕິ ກມ຺ມຊຄ຺ຄຫຓໍ ນ ກຕໍ. ຍຖາສກໍ ຂຓຕ຺ຕຍມຕ຺ຕຏ຺ຐາຍີນມ຺ປິ ກມ຺ມຊຣູປານໍ ປວຕ຺ຕິເຫຕຸຠາເວເນວ ຕໍ ອນຸປາລກໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເຕສໍ ປວຕ຺ຕນຣສ’’ນ຺ຕິ. ປວຕ຺ຕນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເຕສໍ ຍາປນໍ ຐປນໍ ຐິຕິເຫຕຸກຕາ. ນ ຫິ ກມ຺ມຊານໍ ກມ຺ມເມວ ຐິຕິເຫຕຸ ຠວິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ ອາຫາຣຊາທີນໍ ອາຫາຣາທິ ວິຍ. ກິໍ ກາຣຓໍ? ຕງ຺ຂຓາຠາວໂຕ. ກມ຺ມຎ຺ຫິ ນິຣຸທ຺ຘໍ ຣູປສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ຕໂຕ ຕໍສມຸຏ຺ຐານຣູປານິ ມຕປິຕິກາ ວິຍ ປຸຕ຺ຕາ ຈູຬປິຕຸອາທິນິສ຺ສເຍນ ອຎ຺ຎນິສ຺ສເຍເນວ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ອຎ຺ຎຎ຺ຈ ເຕສໍ ຍາປນສມຕ຺ຖໍ ນຕ຺ຖິ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິເຍນາຕິ ຕເທວ ເຕສໍ ປວຕ຺ຕນຣສໍ. ອາຫາຣຊາທໂຍ ປນ ຘຣມານກປິຕິກາ ວິຍ ປຸຕ຺ຕາ ອຎ຺ຎນິຣເປກ຺ຂາ ສກສກປຈ຺ຈຍວເສເນວ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ອາຫາຣາທໂຍ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖິກ຺ຂເຓເຍວ ຣູປານິ ສມຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ເຕສໍ ຐິຕິປວຕ຺ຕິຍາວ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ຕໂຕ ຕໍສມຸຏ຺ຐານານິ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍນິຣເປກ຺ຂານິ. ເສສານິປິ ຕໍຕໍປຈ຺ຈຍວເສເນວ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕີຕິ ນ ອຎ຺ຎໍ ຐປນກາຣຓໍ ປຈ຺ຈາສີສນ຺ຕິ. ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານມ຺ປິ ເຈຕໍ ອຸປ຺ປາທໂຕ ປຏ຺ຐາເຍວ ອນຸປາລກໍ. ຍາເປຕພ຺ພານິ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພານິ ສຫຊາຕຠູຕານິ ປທຏ຺ຐານເມຕສ຺ສາຕິ ຍາເປຕພ຺ພຠູຕປທຏ຺ຐານໍ.

໖໗໔. ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕູຕິ ຐເປຕ຺ວາ ອຣູປາວຈຣວິປາກມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸໍ ອວເສສາ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ. ເຕນາຫ ‘‘ປຎ຺ຈໂວກາເຣ’’ຕິ. ປຎ຺ຈໂວກາເຣ ມໂນຘາຕຸ, ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸໂຍ ຈ ຍໍ ຣູປໍ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຕໍ ‘‘ວຕ຺ຖູ’’ຕິ ປວຸຈ຺ຈຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ປຎ຺ຈໂວກາເຣຕິ ຈ ວິເສສນໍ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸວເສນ ກຕໍ, ມໂນຘາຕຸ ປນ ຈຕຸໂວກາຣຠເວ ນຕ຺ເຖວ. ປາຬິຍໍ ອນາຄຕສ຺ສາປິ ຫທຍວຕ຺ຖຸໂນ ອາຄມໂຕ, ຍຸຕ຺ຕິໂຕ ຈ ອຕ຺ຖິຠາໂວ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ອາຄໂມ ຕາວ –

‘‘ຍໍ ຣູປໍ ນິສ຺ສາຍ ມໂນຘາຕຸ ຈ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ ຈ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຕໍ ຣູປໍ ມໂນຘາຕຸຍາ ຈ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸຍາ ຈ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການຎ຺ຈ ຘມ຺ມານໍ ນິສ຺ສຍປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໘) –

ເອວມາທິ ປຏ຺ຐານວຈນໍ. ຍຸຕ຺ຕິ ປນ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພາ – ນິປ຺ຜນ຺ນອຸປາທາຍຣູປນິສ຺ສຍໍ ຘາຕຸທ຺ວຍໍ ປຎ຺ຈໂວກາຣຠເວ ຣູປປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິຕ຺ຕາ. ຍໍ ຍຎ຺ຫິ ຣູປປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິ, ຕໍ ຕໍ ນິປ຺ຜນ຺ນອຸປາທາຍຣູປນິສ຺ສຍໍ ທິສ຺ສຕິ ຍຖາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ. ຕຕ຺ຖ ນ ຕາວ ຣູປາຍຕນາທີນໍ, ໂອຊາຍ ຈ ຕນ຺ນິສ຺ສຍຕາ ຍຸຊ຺ຊຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຏິພທ຺ຘໂຕ ພຫິປິ ເຕສໍ ປວຕ຺ຕິທສ຺ສນໂຕ, ນາປິ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ຕທຸຠຍວິຣຫິເຕ ອຠາວກສນ຺ຕາເນປິ ຘາຕຸທ຺ວຍທສ຺ສນໂຕ. ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສາປິ ສຫຊປຣິປາລນລກ຺ຂຓກິຈ຺ຈນ຺ຕຣໍ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ນ ຕນ຺ນິສ຺ສຍຕາ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ຕຎ຺ຫິ ກິຈ຺ຈນ຺ຕເຣ ປສຸຕໍ ນ ອິມາສໍ ນິສ຺ສໂຍ ຠວິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ຕສ຺ມາ ປາຣິເສສໂຕ ເຕສໍ ນິສ຺ສໂຍ ຫທຍວຕ຺ຖຸ ນາມ ອຕ຺ຖີຕິ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພໍ. ໂຫຕຸ ຕາວ ຘາຕຸທ຺ວຍນິສ຺ສໂຍ ວຕ຺ຖຸ, ອຸປາທາຍຣູປຎ຺ຈ, ຕໍ ປເນຕໍ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານໍ ປຏິນິຍຕກິຈ຺ຈໍ ຫທຍປ຺ປເທເສ ຐິຕເມກນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກຖເມຕໍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ວຕ຺ຖຸຣູປຠາວໂຕ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານໍ ຈກ຺ຂຸ ວິຍ. ຍຎ຺ຫິ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ວຕ຺ຖຸຠູຕໍ ຣູປໍ, ຕໍ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານໍ ຍຖາ ຈກ຺ຂຸປສາໂທ, ຕໂຕ ເອວ ປຏິນິຍຕກິຈ຺ຈໍ ອຏ຺ຐິໍ ກຕ຺ວາ ມນສິ ກຕ຺ວາ ສພ຺ພໍ ເຈຕສາ ສມນ຺ນາຫຣິຕ຺ວາ ກິຎ຺ຈິ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ ຫທຍປ຺ປເທສສ຺ສ ຂິຊ຺ຊນໂຕ ຕຕ຺ເຖທໍ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຍຖາຫຸ ອາຈຣິຍາ –

‘‘ກມ຺ມຊໍ ວຕ຺ຖຸຠາວາ ຕໍ, ຈກ຺ຂຸໍວ ນິຍຕກ຺ຣິຍໍ;

ຈິນ຺ຕາຍ ຈ ອຸໂຣເຂທາ, ຕຕ຺ຣ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ ວິຊານິຍ’’ນ຺ຕິ.

ຍທິ ມໂນຘາຕຸມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕູນໍ ນິສ຺ສຍຠູຕໍ ຫທຍວຕ຺ຖຸ ນາມ ອຕ຺ຖິ, ກສ຺ມາ ປເນຕໍ ຣູປກຓ຺ເຑ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ລພ຺ຠມານສ຺ສ ອວຈເນ ກາຣຓໍ ອຕ຺ຖີຕິ? ໂນ ນຕ຺ຖິ ກາຣຓນ຺ຕຣສມ຺ຠວໂຕ. ກິໍ ປນ ຕໍ ກາຣຓໍ? ເທສນາເຠໂທ. ຍຖາ ຫິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນິ ເອກນ຺ຕໂຕ ຈກ຺ຂາທິນິສ຺ສຍານິ, ນ ເອວໍ ມໂນວິຎ຺ຎາຓໍ ເອກນ຺ເຕນ ຫທຍວຕ຺ຖຸນິສ຺ສິຕໍ ປຎ຺ຈໂວກາຣຠເວເຍວ ຕນ຺ນິສ຺ສຍຕ຺ຕາ, ເອກນ຺ເຕນ ນິສ຺ສິຕວເສເນວ ຈ ວຕ຺ຖຸເທສນາ ປວຕ຺ຕາ. ‘‘ອຕ຺ຖິ ຣູປໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ, ອຕ຺ຖິ ຣູປໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ນ ວຕ຺ຖູ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໕໘໔) ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີຫິ ນິສ຺ສິເຕຫິ ວິເສສິຕຕ຺ຕາ. ຍມ຺ປິ ເອກນ຺ເຕນ ຫທຍວຕ຺ຖຸນິສ຺ສຍໍ ຕສ຺ສ ວເສນ ‘‘ອຕ຺ຖິ ຣູປໍ ມໂນວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ວຕ຺ຖູ’’ຕິອາທິນາ ທຸກາທີສຸ ວຸຈ຺ຈມາເນສຸ ນ ຕທນຸຄຸຓາ ອາຣມ຺ມຓທຸກາທໂຍ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ. ນ ຫິ ‘‘ອຕ຺ຖິ ຣູປໍ ມໂນວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓໍ, ອຕ຺ຖິ ຣູປໍ ນ ມໂນວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓ’’ນ຺ຕິ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸນ຺ຕິ ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓທຸກາ ຠິນ຺ນຄຕິກາ ສິຍຸໍ, ນ ເອກຣສາ ເທສນາ ຠເວຍ຺ຍ, ເອກຣສຎ຺ຈ ເທສນໍ ເທເສຕຸໍ ຕຕ຺ຖ ຠຄວໂຕ ອຊ຺ຌາສໂຍ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ຫທຍວຕ຺ຖຸ ນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ອລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ. ເອສາ ຫິ ຠຄວໂຕ ປກຕິ, ຍໍ ເອກຣເສເນວ ເທສນໍ ເທເສຕຸໍ ລພ຺ຠມານສ຺ສາປິ ກສ຺ສຈິ ອຄ຺ຄຫຓໍ. ຕຖາ ຫິ ນິກ຺ເຂປກຓ຺ເຑປິ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທວິຠາເຄນ ອວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ ອວິຕກ຺ກາວິຈາຣປທວິສຊ຺ຊເນ ວິຕກ຺ໂກ ວິຈາໂຣ ຈາຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ອວິຕກ຺ກວິຈາຣມຕ຺ຕປທວິສຊ຺ຊເນ ລພ຺ຠມາໂນປິ ວິຕກ຺ໂກ ນ ອຸທ຺ຘໂຏ, ອຎ຺ຎຖາ ‘‘ວິຕກ຺ໂກ ຈາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາຕິ. ນິສ຺ສຍຠາວໂຕ ອຸປຣິ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ວຫນ຺ຕໍ ວິຍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາຕີຕິ ອຸພ຺ພາຫນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ.

໖໗໕. ຈຕູສຸ ອາຫາເຣສຸ ອິຘ ຣູປາຘິກາຣໂຕ ກພຬີກາໂຣ ອາຫາໂຣ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ອາຫາຣຕາຕິ ກພຬີກາໂຣ ອາຫາໂຣ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ກພຬໍ ກຣີຍຕີຕິ ກພຬີກາໂຣ. ອາຫຣີຍຕີຕິ ອາຫາໂຣ, ກພຬໍ ກຕ຺ວາ ອຊ຺ໂຌຫຣີຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທຎ຺ຈ ສວຕ຺ຖຸກໍ ກຕ຺ວາ ອາຫາຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກພຬີກາຣາຫາຣສ຺ສ ປນ ໂອຊາ ອິຘ ອາຫາໂຣ ນາມ. ເຕນາຫ ‘‘ຍາຍ ໂອຊາຍາ’’ຕິອາທິ. ໂສ ຈ ຣູປາຫຣຓສຠາໂວ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນພລກໂຣ ອງ຺ຄມງ຺ຄານຸສາຣີຣສາຫຣຓຠູໂຕ ຠູຕນິສ຺ສິໂຕ ເອໂກ ວິເສໂສ. ພາຫິຣາຫາຣປຈ຺ຈຍໍ ປຏິລຠິຕ຺ວາ ເອວ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຫາໂຣ ຣູປໍ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ ອຍໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຫາຣສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສຍຠາເວນາປິ ຣູປໍ ອາຫຣຕີຕິ ອາຫ ‘‘ໂອຊຏ຺ຐມກໍ ຣູປໍ ອາຫຣຕີ’’ຕິ. ໂອຊາ ອຏ຺ຐມີ ຍສ຺ສ ຕໍ ໂອຊຏ຺ຐມກໍ. ຍາຍ ໂອຊາຍາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອຸທຍານນ຺ຕຣໍ ຣູປຊນນໂຕ ໂອຊາສງ຺ຂາຕາຍ ໂອທນກຸມ຺ມາສາທິວຕ຺ຖຸຄຕາຍ ຍາຍ ຜຣຓໂອຊາຍ. ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖາຕິ ຍມ຺ຫິ ຍມ຺ຫິ ຊນປເທ, ນຄຣາທີສຸ ຈ. ‘‘ກພຬີກາໂຣ ອາຫາໂຣ’’ຕິ ປວຸຈ຺ຈຕິ ຕພ຺ພຕ຺ຖຸກຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໖໗໖. ກິໍ ປນ ວຕ຺ຖຸໂນ ກິຈ຺ຈໍ, ກິໍ ໂອຊາຍາຕິ ເຈ? ປຣິສ຺ສຍຫຣຓໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ສ ກິຈ຺ຈໍ, ປາລນໍ ໂອຊາຍາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອນ຺ນປານາທິກ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອຄ຺ຄິໍ ຫຣຕິ ກມ຺ມຊນ຺ຕິ ກມ຺ມຊເຕຊໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ອນ຺ໂຕກຸຈ຺ຉິຍຎ຺ຫິ ໂອທນາທິວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອສຕິ ກມ຺ມຊເຕໂຊ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ອຸທຣປຏລສງ຺ຂາຕມຸປາທິນ຺ນຣູປໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ‘‘ຉາໂຕມ຺ຫິ, ອາຫາຣໍ ເມ ເທຖາ’’ຕິ ວທາເປຕິ, ຠຸຕ຺ຕກາເລ ອຸທຣປຏລໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ອນຸປາທິນ຺ນກວຕ຺ຖຸໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ອຖ ສຕ຺ໂຕ ເອກຄ຺ໂຄ ໂຫຕິ. ຍຖາ ຫິ ຉາຍາຣກ຺ຂໂສ ຉາຍາປວິຏ຺ຐໍ ທິສ຺ວາ ຄເຫຕ຺ວາ ເທວສງ຺ຂລິກາຍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຠວເນ ໂມທນ຺ໂຕ ຉາຕກາເລ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ສີເສ ທໍສຕິ, ໂສ ທຏ຺ຐຕ຺ຕາ ວິຣວຕິ, ຕໍ ວິຣວໍ ສຸຕ຺ວາ ສເຈ ອຎ຺ເຎປິ ມນຸສ຺ສາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ໂສ ອາຄຕາຄເຕ ຄເຫຕ຺ວາ ຂາທິຕ຺ວາ ສກຠວເນ ໂມທຕິ, ເອວໍ ຍໍ ຍໍ ອນ຺ນປານາທິກໍ ວຕ຺ຖຸ, ຕໍ ຕໍ ກມ຺ມຊເຕໂຊ ຄເຫຕ຺ວາ ຊີຣາເປຕ຺ວາ ປຸນ ອຸທຣປຏລໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຕສ຺ມາ ອນ຺ນປານາທິກໍ ວຕ຺ຖຸ ອຕ຺ຕໂນ ອຸທຣປຏລໍ ປວິຏ຺ຐກາເລ ອຸປາທິນ຺ນກາຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຐິຕໍ ຕໂຕ ໂມເຈຕ຺ວາ ອຕ຺ຕານໍ ຄຓ຺ຫາປນວເສນ ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕິກໍ ຫຣຕິ. ເກວລນ຺ຕິ ໂອຊາວິຍຸຕ຺ຕໍ ວຕ຺ຖຸ ຊີວິຕໍ ກມ຺ມຊຠູຕໍ ຕໍ ປາເລຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ.

໖໗໗. ໂອຊາ…ເປ… ປາຈກນ຺ຕິ ໂອຊາ ຊີວິຕໍ ປາເລຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ກມ຺ມຊໍ ເຕຊໍ ຫຣິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ອາມາສຍສ຺ສ ອປຸຓ຺ຓໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນຕິ ໂອຊຏ຺ຐມກຣູປຫຣຓວເສເນວ ອິມສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນວເສນ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາຕິ. ກາເຍນາຕິ ຣູປກາເຍນ. ອຕ຺ຕໂນ ຠາວນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອຘິປ຺ປາຍໍ. ວິຎ຺ຎາເປນ຺ຕານນ຺ຕິ ປເຣສໍ ສຎ຺ຎາເປນ຺ຕານໍ. ກາຍຄ຺ຄຫຓານຸສາເຣນາຕິ ຜນ຺ທມານກາຍຄຕວຓ຺ຓສ຺ສ ຄຫຓຠູຕານໍ ຈກ຺ຂຸທ຺ວາຣິກຊວນານນ຺ຕຣປ຺ປວຕ຺ຕານໍ ນິຈ຺ຉຍຄ຺ຄຫຓສງ຺ຂາຕານໍ ມໂນທ຺ວາຣິກຊວນານໍ ອນຸສ຺ສຣເຓນ ເຕສໍ ອນນ຺ຕຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ຫິ ຣູປາທິອາຣມ຺ມເຓ ອາປາຖຄເຕ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ກຸສລາກຸສລຊວເນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຠວງ຺ຄໍ ໂອຕິຓ຺ເຓ ມໂນທ຺ວາຣິກຊວນໍ ຕເທວາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ຠວງ຺ຄໍ ໂອຕຣຕິ, ປຸນ ຕສ຺ມິໍເຍວ ທ຺ວາເຣ ວິສຍໍ ວວຕ຺ຖາເປຕ຺ວາ ຊວນໍ ຠວງ຺ຄໍ ໂອຕຣຕິ, ຕສ຺ມາ ຈກ຺ຂຸທ຺ວາຣິກຊວນານນ຺ຕຣປ຺ປວຕ຺ຕານໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຊວນວາຣານມນນ຺ຕຣໍ ຕຕິຍວາເຣ ປວຕ຺ຕາຍ ມໂນທ຺ວາຣຊວນວີຖິຍາ ເອວ ຄຫິຕາຍ ເອຕາຍ ກຣຓຠູຕາຍ ຈຕຸຕ຺ຖວາເຣ ມໂນທ຺ວາເຣ ຊວເນເນວ ຠາໂວ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ເອເຕນ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ-ສທ຺ທສ຺ສ ກຣຓສາຘນຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ສຍໍ ວາຕິອາທິນາ ປນ ກມ຺ມສາຘນຕ຺ຕມາຫ.

ເອວໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ-ສທ຺ທສ຺ສ ກາຣກທ຺ວເຍ ສມ຺ຠວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ກາຍ-ສທ຺ເທນ ສຫ ກມ຺ມຘາຣຍສມາສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ກາໂຍ’’ຕິ ໂວຫາຣສ຺ສ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍມ຺ປິ ຈ ປວຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກາເຍນ ສໍວໂຣ’’ຕິອາທິສຸຕ຺ຕມາຫ. ກາຍວິປ຺ຜນ຺ທເນນ ອຘິປ຺ປາຍວິຎ຺ຎາປນເຫຕຸຕ຺ຕາຕິ ວິປ຺ຜນ຺ທມານກາເຍນ ກຣຓຠູເຕນ ອຘິປ຺ປາຍວິຎ຺ຎາປນເຫຕຸຠາວໂຕ ກາເຍນ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິປິ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ກາຍວິປ຺ຜນ຺ທນສ຺ສ ເຫຕຸຠາວໂຕ ຕໍເຫຕຸກໍ ກາຍວິປ຺ຜນ຺ທນສງ຺ຂາຕໍ ກາຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຘິປ຺ປາຍຊານນໂຕ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາຍວິຎ຺ຎາປນສ຺ສ ກາຣຓຠາເວນ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ກາເຍນ ອຘິປ຺ປາຍໍ ວິຎ຺ຎາເປຕີຕິ. ຕຖາ ກາຍວິປ຺ຜນ຺ທນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ກາຣຓເມຕ຺ຖ ອຕ຺ຖີຕິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ຄຍ຺ຫມານຕ຺ຕາ ສຍຎ຺ຈ ກາເຍນ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ກາເຍນ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິປິ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ.

໖໗໘. ຈິຕ຺ຕຊານິລຘາຕຸຍາຕິ ອຠິກ຺ກມາທິປວຕ຺ຕກຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານວາໂຍຘາຕຸຍາ. ອາກາຣວິກາຣຕາຕິ ອາກາຣຠູໂຕ ວິກາໂຣ. ກສ຺ສ ປນ ສາ ອາກາຣວິກາຣຕາຕິ? ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ວາໂຍຘາຕຸອຘິການໍ ຈິຕ຺ຕຊມຫາຠູຕານໍ. ກິໍ ຕໍ ສາມຕ຺ຖິຍໍ? ຈລນເຫຕຸຕາ, ຈິຕ຺ຕຊຕາ, ອຸປາທາຍຣູປຕາ ຈ. ອຖ ວາ ຈິຕ຺ຕຊານິລຘາຕຸຍາ ເອກາ ອາກາຣວິກາຣຕາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ນ ເກວລຎ຺ຫິ ສາມິວຈນໍ ຈລນສມ຺ພນ຺ຘາເປກ຺ຂາຍ ເອວ, ອຖ ໂຂ ອາກາຣວິກາຣສມ຺ພນ຺ຘາເປກ຺ຂາຍປີຕິ.

ຍທິ ເອວໍ, ກຖໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອຸປາທາຍຣູປຕ຺ຕໍ. ‘‘ຈິຕ຺ຕຊານິລຘາຕຸຍາ’’ຕິ ຫິ ວຈເນນ ວາໂຍຘາຕຸຍາວ ອາກາຣວິກາຣຕາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ, ນ ຈ ເອກຠູຕນິສ຺ສິຕໍ ອຸປາທາຍຣູປໍ ນາມ ອຕ຺ຖິ ‘‘ຈຕຸນ຺ນໍ ມຫາຠູຕານໍ ອຸປາທາຍຣູປ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໕໘໔) ວຈນໂຕຕິ? ນາຍໍ ໂທໂສ, ຈຕຸນ຺ນໍ ວິກາຣຕາ ຈຕູສຸ ເອກສ຺ສປິ ໂຫຕິ ຈຕຸສາຘາຣຓຘນໍ ວິຍ. ອນິລຘາຕຸອຘິກກລາໂປ ວາ ອິຘ ‘‘ອນິລຘາຕູ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕທຘິເກ ຕໍໂວຫາຣໂຕ ຍຖາ ສມ຺ຠາຣຘາຕຸຍາ ອຘິກຠາເວນ ປຖວີໂວຫາໂຣ, ຕສ຺ມາ ວາໂຍຘາຕຸອຘິການໍ ຈິຕ຺ຕຊມຫາຠູຕານໍ ເອກາ ອາກາຣວິກາຣຕາ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ນ ໂກຈິ ວິໂຣໂຘ. ອຘິກຕາ ຈສ຺ສາ ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ພາ, ນ ປມາຓໂຕ. ອິຕຣຖາ ຫິ ເຕສໍ ອວິນິພ຺ໂຠຄວຸຕ຺ຕິຕາ ນ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ອຘິກຕາ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ອຘິກວເສນ ອິຕເຣຫິ ວິນິພ຺ໂຠຄປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ ໂຫຕິ. ສາມຕ຺ຖິຍາຘິກຎ຺ຈ ກາຣຓານຸກາຣິຕາຍ. ກາຣຓຎ຺ຫິ ອຠິກ຺ກມາທິປວຕ຺ຕກໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ຕໍ ຈລນາຘິປ຺ປາຍສຠາວໍ ຕໂຕ ສມຸຏ຺ຐິເຕ ກລາເປ ອນຸກໂຣນ຺ເຕ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ເອວ ອຘິກຕ຺ຕໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ວາໂຍຘາຕຸຍາ ເອວ ອາກາຣວິກາຣຕາ’’ຕິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ເຕສໍ ມເຕນ ອຸປາທາຣູປຕ຺ຕໍ ທຸຣູປປນ຺ນໍ. ນ ຫິ ເອກສ຺ສ ວິກາໂຣ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຸປາທາຣູປນ຺ຕິ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ.

ກີທິສີ ປນາຍໍ ວິກາຣຕາຕິ ອາຫ ‘‘ສຫຊາຕສ຺ສ ຣູປສ຺ສ ຈລເນ ເຫຕູ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສຫຊາຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ຕນາ ສຫຊາຕສ຺ສ. ຍສ຺ມາ ອຸຕຸຈິຕ຺ຕາຫາຣຊານໍ ຈລນໍ ຈິຕ຺ຕຊຣູປສມ຺ພນ຺ເຘເນວ ໂຫຕິ, ນທີໂສຕຈລເນນ ຕຕ຺ຖ ປກ຺ຂິຕ຺ຕສຸກ຺ຂໂຄມຍປິຓ຺ຑາທີນໍ ວິຍ. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິວເສນ ປນ ຈິຕ຺ຕຊານເມວ ຈລນໍ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຫຊາຕສ຺ສາ’’ຕິ. ຣູປສ຺ສາຕິ ຣູປກາຍສ຺ສ. ຈລເນຕິ ສນ຺ຖມ຺ຠນສນ຺ຘາຣຓຈລນສງ຺ຂາເຕ ຈລິຕຠາເວ. ສນ຺ຖມ຺ຠນາທິກມ຺ປິ ຫິ ຈລນາຠິມຸຂຕາຍ ຈລນນ຺ຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ເຫຕູຕິ ເຫຕຸຠູຕາ ສຫກາຣີກາຣຓຠູຕາ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນາມ ເນວ ຜນ຺ທມານຣູປກາໂຍ, ນ ຈ ຜນ຺ທມານາ ວາໂຍຘາຕຸ, ອຖ ໂຂ ມຫນ຺ຕໍ ປາສາຓໍ ອຸກ຺ຂິປນ຺ຕສ຺ສ ສພ຺ພຖາເມນ ຄຫຓກາເລ ສຣີຣສ຺ສ ອຸສ຺ສາຫນວິກາໂຣ ວິຍ ຣູປກາຍສ຺ສ ປຣິປ຺ຜນ຺ທນປຈ຺ຈຍຠາເວນ ລພ຺ຠມາໂນ ເອໂກ ອາກາຣວິກາໂຣ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນາມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ນນຸ ຈ ຜນ຺ທມານວຓ຺ຓາທິວິນິມຸຕ຺ໂຕ ໂກຈິ ວິກາໂຣ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ສ ວຓ຺ຓຄ຺ຄຫຓານນ຺ຕຣໍ ຄຫຓໍ ໂຫຕີຕິ ກຖເມຕໍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ? ອຘິປ຺ປາຍຄ຺ຄຫຓໂຕ. ນ ຫິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິວິກາຣຣຫິເຕສຸ ຣຸກ຺ຂຈລນາທີສຸ ອຘິປ຺ປາຍຄ຺ຄຫຓໍ ທິຏ຺ຐໍ, ຫຕ຺ຖຈລນາທີສຸ ປນ ທິຏ຺ຐໍ, ຕສ຺ມາ ຜນ຺ທມານວຓ຺ຓາທິວິນິມຸຕ຺ໂຕ ໂກຈິ ວິກາໂຣ ອຕ຺ຖິ ອຘິປ຺ປາຍສ຺ສ ວິຎ຺ຎາປໂກຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພເມຕໍ ເອກນ຺ເຕນ. ຎາປໂກ ຈ ເຫຕຸ ສຍໍ ຄຫິໂຕເຍວ ອຕ຺ຕໂນ ຎາເປຕພ຺ພມຕ຺ຖໍ ຎາເປຕິ, ນ ວິຊ຺ຊມານມຕ຺ເຕນາຕິ. ຎາເປຕພ຺ພວຓ຺ຓຄ຺ຄຫຓານນ຺ຕຣໍ ວິກາຣຄ຺ຄຫຓມ຺ປິ ອນຸມານໂຕ ສິທ຺ຘໍ. ຕຖາ ຫິ ວທນ຺ຕິ –

‘‘ວິສຍຕ຺ຕມນາປນ຺ນາ,

ສທ຺ທາ ເນວຕ຺ຖໂພຘກາ;

ນ ສຕ຺ຕາມຕ຺ຕໂຕ ອຕ຺ເຖ,

ເຕ ອຎ຺ຎາຕາ ປກາສກາ’’ຕິ.

ຍທິ ວິກາຣຄ຺ຄຫຓເມວ ກາຣຓມຘິປ຺ປາຍຄ຺ຄຫຓສ຺ສ, ກສ຺ມາ ອຄ຺ຄຫິຕສງ຺ເກຕານໍ ອຘິປ຺ປາຍຄ຺ຄຫຓໍ ນ ໂຫຕີຕິ? ນ ເກວລໍ ວິກາຣຄ຺ຄຫຓເມວ ອຘິປ຺ປາຍສ຺ສ ຄຫຓສ຺ສ ກາຣຓໍ, ອຖ ໂຂ ປຸຣິມສິທ຺ຘສມ຺ພນ຺ຘຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ ອິມສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສໂຍຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຍຖາ ຫິ ອຣຎ຺ເຎ ອຸທກຕິຕ຺ເຖ ອຸສ຺ສາເປຕ຺ວາ ຐປິຕໂຄສີສາທີນິ ອຸທກນິມິຕ຺ຕານິ ທິສ຺ວາ ຕທນນ຺ຕຣປ຺ປວຕ຺ຕາຍ ອວິຎ຺ຎາຍມານນ຺ຕຣາຍ ມໂນທ຺ວາຣຊວນວີຖິຍາ ໂຄສີສາທີນໍ ອຸທກສຫຈາຣີປກາຣສຎ຺ຎາຓາກາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອຸທກເມຕ຺ຖ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ຊານນໍ, ເອວໍ ຜນ຺ທມານວຓ຺ຓໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕທນນ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕາຍ ອວິຎ຺ຎາຍມານນ຺ຕຣາຍ ມໂນທ຺ວາຣວີຖິຍາ ປຸຣິມຄ຺ຄຫິຕສມ຺ພນ຺ຘູປນິສ຺ສຍສຫິຕາຍ ສາຘິປ຺ປາຍວິກາຣຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕີຕິ.

໖໘໑-໒. ສຫຊຣູປຈລນສ຺ສ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິວິກາຣສຫິຕາຍ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ເຫຕຸຠາໂວ ຍຸຕ຺ໂຕ, ກິໍ ສພ຺ພາ ເອວ ວາໂຍຘາຕຸ ສຫຊຣູປໍ ຈາເລຕີຕິ ອິມໍ ໂຈທນໍ ໂສເຘຕຸໍ ‘‘ລຠິຕ຺ວາ ປນຸປຕ຺ຖມ຺ຠ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປຕ຺ຖມ຺ເຠຕີຕິ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠໍ, ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກາວຊ຺ຊນວີຖິຍນ຺ຕິ ມໂນທ຺ວາຣິກຊວນວີຖິໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກວີຖິຍາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສມຸຏ຺ຐາປກຕ຺ຕາຠາວໂຕ. ເຫຏ຺ຐາຫິ ຉຫິ ຈ ຈິຕ຺ເຕຫີຕິ ສຕ຺ຕສຸ ຊວເນສຸ ເຫຏ຺ຐິເມຫິ ຉຫິ ຊວເນຫິ ສມຸຏ຺ຐິຕໍ ວາໂຍຘາຕຸໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠໍ ລຠິຕ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເກຈິ ປນ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ‘‘ວາໂຍຘາຕຸສມຸຏ຺ຐິຕ’’ນ຺ຕິ ປາຐໍ ທິສ຺ວາ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນ຺ຕິ ຠາວສາຘນວເສນ ຄເຫຕ຺ວາ ເຫຏ຺ຐາ ຉຫິ ຈິຕ຺ເຕຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນວາໂຍຘາຕຸສມຸຏ຺ຐິຕໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠໍ ລຠິຕ຺ວາຕິ ໂຍເຊນ຺ຕິ. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສຫິຕຕ຺ຕນາຕິ ສຍໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສຫິຕາ ອຕ຺ຕນາ ສຫຊາຕໍ ຈິຕ຺ຕຊຣູປໍ ເທສນ຺ຕຣຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາເວນ ຈລຍຕິ, ນ ອິຕຣາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຍໍ ປເນຕ຺ຖາຘິປ຺ປາໂຍ – ຍຖາ ນາມ ສຕ຺ຕຫິ ຍຸເຄຫິ ອາກຑ຺ຒິຕພ຺ພສກເຏ ສຕ຺ຕມຍຸຄຍຸຕ຺ຕາ ເອວ ໂຄຓາ ເຫຏ຺ຐາ ຉສຸ ຍຸເຄສຸ ຍຸຕ຺ຕໂຄເຓຫິ ລທ຺ຘຸປຕ຺ຖມ຺ຠາ ສກຏໍ ຈາເລນ຺ຕິ, ປຐມຍຸຄາທິຍຸຕ຺ຕາ ປນ ສນ຺ຖມ຺ຠນສນ຺ຘາຣຓມຕ຺ຕເມວ ສາເຘນ຺ຕາ ເຕສໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກາ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວເມວໍ ສຕ຺ຕມຊວນສມຸຏ຺ຐິຕາ ວາໂຍຘາຕຸ ເຫຏ຺ຐາ ຉຫິ ຊວເນຫິ ສມຸຏ຺ຐິຕວາໂຍຘາຕຸໂຕ ລທ຺ຘຸປຕ຺ຖມ຺ຠາ ຈິຕ຺ຕຊຣູປໍ ຈາເລຕິ. ປຐມຊວນາທິສມຸຏ຺ຐິຕາ ປນ ສນ຺ຖມ຺ຠນສນ຺ຘາຣຓມຕ຺ຕໍ ສາເຘນ຺ຕາ ຕສ຺ສ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກາ ໂຫນ຺ຕິ, ເທສນ຺ຕຣຸປ຺ປຕ຺ຕິເຍວ ເຈຕ຺ຖ ຈລນໍ ອຸປ຺ປນ຺ນເທສໂຕ ເກສຄ຺ຄມຕ຺ຕມ຺ປິ ຘມ຺ມານໍ ຈລນາຠາວໂຕ, ອິຕຣຖາ ຘມ຺ມານໍ ອພ຺ຍາປາຣຕາ, ຂຓິກຕາ ຈ ນ ສິຍາ. ກຖໍ ປນສ຺ສ ສຫຊຣູປານໍ ເທສນ຺ຕຣຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເຫຕຸຠາໂວຕິ? ຍຖາ ອຕ຺ຕນາ ສຫຊຣູປານິ ເຫຏ຺ຐິມຊວນາທິສມຸຏ຺ຐິຕຣູເປຫິ ປຕິຏ຺ຐິຕຏ຺ຐານໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ເອວໍ ເຕຫິ ສຫ ຕຕ຺ຖ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິເຍວສ຺ສ ເທສນ຺ຕຣຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາໂວຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອຖ ຜນ຺ທມານວຓ຺ຓຄ຺ຄຫຓານນ຺ຕຣໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຄ຺ຄຫຓສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສຫິຕາຕິ ສຕ຺ຕມຊວນສມຸຏ຺ຐິຕາຍ ເອວ ຈ ວິເສສິຕຕ຺ຕາ ຈລນາກາຣສຫິຕາເຍວ ວາໂຍຘາຕຸ ວິກາຣສຫິຕາຕິ? ນຍິທເມວໍ ເທສນ຺ຕຣຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາເວນ ຈລຍິຕຸມສກ຺ໂກນ຺ຕິໂຍປິ ສນ຺ຖມ຺ຠນສນ຺ຘາຣຓມຕ຺ຕກຣເຓນ ປຐມຊວນາທິສມຸຏ຺ຐານວາໂຍຘາຕຸໂຍປິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິວິກາຣສຫິຕາ ເອວ. ເຍນ ທິສາຠາເຄນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຠິກ຺ກມາທີນິ ປວຕ຺ເຕຕຸກາໂມ ຕທຠິມຸຂຠາວວິກາຣສມ຺ຠວໂຕ. ອຘິປ຺ປາຍສຫຠາວິນຎ຺ຫິ ວິກາຣໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິມາຈິກ຺ຂນ຺ຕິ. ເຕເນວ ຫິ ຠຄວຕາ ‘‘ກຕມໍ ຕໍ ຣູປໍ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ? ຍາ ກຸສລຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວາ…ເປ… ອພ຺ຍາກຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ອຠິກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສ ວາ…ເປ… ປສາເຣນ຺ຕສ຺ສ ວາ ກາຍສ຺ສ ຖມ຺ຠນາ ສນ຺ຖມ຺ຠນາ ສນ຺ຖມ຺ຠິຕຕ຺ຕໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາປນາ ວິຎ຺ຎາປິຕຕ຺ຕໍ. ອິທໍ ຕໍ ຣູປໍ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໗໒໐) ສນ຺ຖມ຺ຠນສນ຺ຘາຣຓານມ຺ປິ ປຈ຺ຈຍຠາວາກາໂຣ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ມໂນທ຺ວາຣາວຊ຺ຊນສ຺ສາປິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສມຸຏ຺ຐາປກຕາວຈນໍ ສຸຏ຺ຐຸ ອຸປປນ຺ນໍ ໂຫຕິ.

໖໘໓-໔. ຈິຕ຺ຕຊາຕາຍ ປຖວີຘາຕຸຍາ ອຸປາທິນ຺ນກຆຏ຺ຏເນ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຍ ອາກາຣວິກາໂຣ, ອຍໍ ວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕຊາຕາຍາຕິ ວຈີເຠທປ຺ປວຕ຺ຕກຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາຍ. ອຸປາທິນ຺ນກຆຏ຺ຏເນຕິ ອຸປາທິນ຺ນກກລາປສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອກ຺ຂຣຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານສ຺ສ ຆຏ຺ຏນສຎ຺ຎິເຕ ກິຈ຺ເຈ ຆຏ຺ຏນສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຈໂຍຕິ ຕສ຺ສ ສຫກາຣີກາຣຓຠູໂຕ. ເອໂກ ອາກາຣວິກາໂຣຕິ ຆຏ຺ຏິຍມານອຸປາທິນ຺ນຣູປໂຕ, ຆຏ຺ຏນ຺ຕິ ຍາ ປຖວີຘາຕຸໂຕ ຈ ວິນິວຏ຺ໂຏ ປຖວີຘາຕຸຍາ ອຸປາທິນ຺ນຆຏ຺ຏນປຈ຺ຈຍສຠາວຣູໂປ ເອໂກ ອາກາຣວິກາຣວິເສໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຖວິຘາຕຸຍາຕິ ສາມິວຈນໍ ‘‘ອຸຠຍສມ຺ພນ຺ຘາເປກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ – ຍຖາ ຕຕ຺ຖ ຜນ຺ທມານວຓ຺ຓຄ຺ຄຫຓານນ຺ຕຣໍ ຄຍ຺ຫຕິ, ເອວມິຘ ສຸຍ຺ຍມານສທ຺ທສວນານນ຺ຕຣນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອິທຎ຺ຈ ສນ຺ຖມ຺ຠນາທີນໍ ອຠາເວນ ຆຏ຺ຏເນນ ສທ຺ຘິໍເຍວ ສທ຺ທສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ‘‘ລຠິຕ຺ວາ ປນຸປຕ຺ຖມ຺ຠ’’ນ຺ຕິອາທິນໂຍ ນ ລພ຺ຠຕິ. ຆຏ຺ຏນຎ຺ຫິ ປຐມຊວນາທີສຸປິ ລພ຺ຠເຕວ. ເຕນາຫ ‘‘ສທ຺ທວສາ’’ຕິ. ອຖ ຆຏ຺ຏນຈລນານໍ ໂກ ວິເສໂສຕິ? ຆຏ຺ຏນໍ ປຈ຺ຈຍວິເສເສນ ຠູຕກລາປານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອາສນ຺ນຕຣຸປ຺ປາທຕາ, ຈລນໍ ເອກສ຺ສາປິ ເທສນ຺ຕຣຸປ຺ປາທນປຣມ຺ປຣຕາຕິ ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສ. ໂຄສີສາທິອຸປມາເປຕ຺ຖ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ສາວາຕິ ສາ ເອວ ສຫສທ຺ທາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ສກ຺ຍກຸລິນ຺ທຸນາຕິ ສຸປຣິສຸທ຺ຘຄຄນຕລສ຺ສ ສກ຺ກຣາຊກຸລສ຺ສ ອວຠາສກຏ຺ເຐນ ຕສ຺ສ ນິສາກຣຠູເຕນ. ອຖ ວາ ອິນ຺ທຕິ ປຣມິສ຺ສຣິຍໍ ກໂຣຕີຕິ ອິນ຺ທຸ. ອິນ຺ທຸ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຸຕ຺ຕມວາຈກຕ຺ຕາ ສກ຺ກກຸລຸຕ຺ຕເມນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໖໘໕. ອຖ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຕາວ ສຫສທ຺ທາວ, ສທ຺ໂທ ປນ ຈິຕ຺ຕໂຊ ອວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໂກ ອຕ຺ຖີຕິ ເຈ? ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ສທ຺ໂທ ນ ຈິຕ຺ຕໂຊ’’ຕິອາທິ. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຆຏ຺ຏນນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍໍ ປຖວີຘາຕຸຍາ ຆຏ຺ຏນໍ. ຘາຕຸສງ຺ຆຏ຺ຏເນເນວາຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ສມຕ຺ເຖຕິ. ຍສ຺ມາ ຘາຕຸສງ຺ຆຏ຺ຏເນເນວ ສທ຺ໂທ ຊາຍຕິ, ນ ເຕນ ວິນາ, ຕສ຺ມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອເນນ ຈ ເຍ ວທນ຺ຕິ ‘‘ວິຕກ຺ກວິປ຺ຜາຣສທ຺ໂທ ນ ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍຕິ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐາໂນ ວິຕກ຺ກວິປ຺ຜາຣສທ຺ໂທ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ວິນາປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ‘ຍາ ຕາຍ ວາຈາຍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາປນາ’ຕິ (ຘ. ສ. ໖໓໖) ຫິ ວຈນໂຕ ອໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ເຍນ ສທ຺ເທນ ສຫ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕໂຕວ ຈິຕ຺ຕໂຊປິ ສທ຺ທນວໂກ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ, ເຕສໍ ວາທໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ມຫາອຏ຺ຐກຖາວາໂທປິ ຫິ ສທ຺ໂທວ ໂຫຕິ, ນ ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍຕິ ວິຣຸທ຺ຘເມຕນ຺ຕິ ມຎ຺ຎມາເນຫິ ສງ຺ຄຫກາເຣຫິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕວ. ອານນ຺ທາຈຣິໂຍ ປນ ມຫາອຏ຺ຐກຖາວາທໍ ອປ຺ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາວ ຕຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາຍໍ ວຓ຺ເຓຕິ. ກຖໍ? ‘‘ຊິວ຺ຫາຕາລຸຈລນາທິກຣວິຕກ຺ກສມຸຏ຺ຐິຕໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສຫຊເມວ ສຸຂຸມສທ຺ທໍ ທິພ຺ພໂສເຕນ ສຸຕ຺ວາ ອາທິສຕີ’’ຕິ ສຸຕ຺ເຕ, ປຏ຺ຐາເນ ຈ ໂອຬາຣິກໍ ສທ຺ທໍ ສນ຺ຘາຍ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອິມິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນ ວິຕກ຺ກວິປ຺ຜາຣສທ຺ທສ຺ສ ອໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ.

໖໘໖-໗. ວິຎ຺ຎາປນໂຕຕິ ວຈີໂຆເສນ ອຘິປ຺ປາຍວິຎ຺ຎາປນເຫຕຸຕ຺ຕາ. ສຍໍ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍໂຕຕິ ຄຫຓານຸສາເຣນ ວຈີໂຆເສນ ວາ ເຫຕຸນາ ສຍໍ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕາ. ຕສ຺ສາຕິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສທ຺ທສ຺ສ. ສມ຺ຠໂວ ກາຣກທ຺ວເຍຕິ ວິຎ຺ຎາປຍຕີຕິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ເອວໍ ເຫຕຸມ຺ຫິ, ກມ຺ມນິ ວາ ຕສ຺ສ ສມ຺ຠໂວ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິໍ ປເນຕໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິທ຺ວຍໍ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານໍ, ອຸທາຫຸ ກມ຺ມາທິສມຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ນ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິທ຺ວຍ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອຏ຺ຐ ຣູປານິ ວິຍາຕິ ສກສກກລາປຄຕອຏ຺ຐຣູປານິ ວິຍ, ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິທ຺ວຍສ຺ສ ເອກໂຕ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສຫຊກລາເປ ສທ຺ໂທ ນ ລພ຺ຠຕີຕິ ວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິກລາເປ ລພ຺ຠມານມ຺ປິ ຕໍ ຫິຕ຺ວາ ‘‘ອຏ຺ຐ’’ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຍຖາວຸຕ຺ຕວິກາຣຄ຺ຄຫຓມຸເຂນ ‘‘ອຍໍ ອິທໍ ນາມ ກາຕຸກາໂມ’’ຕິ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ອຘິປ຺ປາໂຍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຘິປ຺ປາຍປ຺ປກາສນຣສາ’’ຕິ. ກາຍວິປ຺ຜນ຺ທນເຫຕຸຠູຕາຍ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ວິກາຣຕ຺ຕາ ຕສ຺ສາ ກາຍວິປ຺ຜນ຺ທນສ຺ສ ເຫຕຸຠາວາກາເຣນ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກາຍ…ເປ… ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ’’ຕິ. ວາໂຍຘາຕຸຍາ ກິຈ຺ຈາຘິກຕາຍ ອາຫ ‘‘ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານວາໂຍຘາຕຸປທຏ຺ຐານາ’’ຕິ. ວຈີໂຆສສ຺ສ ເຫຕຸຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ວຈີໂຆສສງ຺ຂາຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕຊສທ຺ທສ຺ສ ເຫຕຸຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ.

ເກຈິ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ຆຏ຺ຏເນ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຆຏ຺ຏນານນ຺ຕຣໍ ສທ຺ທສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານປຖວີຘາຕຸ ອຸປາທິນ຺ນຆຏ຺ຏນມຕ຺ຕໍ ກໂຣຕິ, ຆຏ຺ຏິຕກ຺ຂເຓ ອຸຕຸສມຸຏ຺ຐາໂນວ ສທ຺ໂທ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ໂສ ປນ ຈິຕ຺ຕປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ປຣິຍາເຍນ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐາໂນຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເຕສໍ ມເຕນ ຈິຕ຺ຕຊສທ຺ໂທເຍວ ນ ລພ຺ຠຕິ, ຕສ຺ມາ ເອວໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອຸທກຕາປນກາເລ ອນ຺ໂຕອຸທເກເຍວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສທ຺ໂທ ວິຍ ອຸປາທິນ຺ເນ ຆຏ຺ເຏຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານປຖວີຘາຕຸຍາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິສມກາລເມວ ຕສ຺ມິໍ ກລາເປ ນວມໍ ຫຸຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕເຍວ ຠູຕິກສທ຺ໂທ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານສທ຺ໂທປິ ວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິວເສເນວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຈ຺ຉຣາປຫຣຓາທິສທ຺ໂທ ປນ ວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ ຈິຕ຺ຕປຈ຺ຈຍອຸຕຸສມຸຏ຺ຐາໂນເຍວາຕິ.

໖໘໘. ວິຄ຺ຄຫາຠາວໂຕ ນ ກສ຺ສຕິ, ກສິຕຸໍ ຉິນ຺ທິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕີຕິ ອກາໂສ, ໂສເຍວ ອາກາໂສຕິ ອາຫ ‘‘ນ ກສ຺ສຕີຕິ ອາກາໂສ’’ຕິ, ໂກ ປເນໂສຕິ ອາຫ ‘‘ຣູປານໍ ວິວໂຣ’’ຕິ, ກຓ຺ຓຈ຺ຉິທ຺ທາທິຣູປານໍ ອນ຺ຕຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອເນນ ອຊຏາກາສມາຫ. ໂຍ…ເປ… ປຣິຈ຺ເຉໂທຕິ ປນ ອິມິນາ ອິຘາຘິປ຺ເປຕມາກາສໍ, ໂສ ປນ ຣຸຬ຺ຫີວເສນ ອາກາໂສຕິ ປວຸຈ຺ຈຕິ.

ຣູປານິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕິ, ສຍໍ ວາ ເຕຫິ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ເຕສໍ ວາ ປຣິຈ຺ເຉທມຕ຺ຕນ຺ຕິ ຣູປປຣິຈ຺ເຉໂທ, ຕໍ ລກ຺ຂຓເມຕສ຺ສາຕິ ຣູປປຣິຈ຺ເຉທລກ຺ຂໂຓ. ອຍຎ຺ຫິ ຕໍ ຕໍ ຣູປກລາປໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຣູປປຣິຍນ຺ຕປ຺ປກາສນຣໂສ’’ຕິ. ‘‘ອຍໍ ຣູປານໍ ເຫຏ຺ຐິໂມ ປຣິຍນ຺ໂຕ, ອຍໍ ອຸປຣິໂມ’’ຕິ ເອວໍ ວິຠາວນກິຈ຺ໂຈຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ຍສ຺ມາ ຣູປານໍ ປຣິຈ຺ເຉທມຕ຺ຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ຄຍ຺ຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຣູປມຣິຍາທປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖາຫ – ກິໍ ປເນສ ຣູເປ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານກລາປໂຕ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕິ, ອຖ ເອກສມຸຏ຺ຐານພຫຸກລາປໂຕ, ອຸທາຫຸ ເອເກກສມຸຏ຺ຐານເອເກກກລາປໂຕ, ເອເກກຣູປໂຕ ວາຕິ? ເອເກກສມຸຏ຺ຐານເອເກກກລາປໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ຍທິ ຫິ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານກລາປໂຕ, ເອກສມຸຏ຺ຐານພຫຸກລາປໂຕ ວາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕິ, ເອວໍ ສຕິ ສມ຺ຜຸຏ຺ຐຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ ວາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ເທຍ຺ຍ, ເອກກລາປຄຕຣູປານໍ ວິຍ ນານາກລາປຄຕຣູປານມ຺ປິ ອວິນິພ຺ໂຠຄວຸຕ຺ຕິຕາ ວາ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ອຖ ວາ ເອເກກຣູປໂຕ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕິ, ເອວໍ ສຕິ ເອເກກກລາປຄຕຣູປານມ຺ປິ ນານາກລາປຄຕຣູປານໍ ວິຍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິນິພ຺ໂຠຄວຸຕ຺ຕິຕາປສງ຺ໂຄ ສິຍາ, ອຸຠຍມ຺ປິ ປເນຕໍ ອນິຏ຺ຐໍ, ຕສ຺ມາ ເອເກກສມຸຏ຺ຐານເອເກກກລາປໂຕ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອສມ຺ຜຸຏ຺ຐຠາວຉິທ຺ທວິວຣຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ ວາຕິ ອສມ຺ຜຸຏ຺ຐຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ ວາ ຉິທ຺ທວິວຣຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມິໍ ກລາເປ ຠູຕານໍ ປຣິຈ຺ເຉໂທ, ເຕເຫວ ອສມ຺ຜຸຏ຺ຐຠາເວນ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໂຕ ອສມ຺ຜຸຏ຺ຐຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ກລາປນ຺ຕຣຠູຕາ ກລາປນ຺ຕຣຠູເຕຫິ ສມ຺ຜຸຏ຺ຐາວ ເອກຆນປິຓ຺ຑຠາເວນ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ຕຖາປິ ຘມ຺ມໂຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິວິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອສໍກິຓ຺ຓາ ເອວ. ເຕສໍ ຍາ ວິວິຕ຺ຕຕາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອສໍກິຓ຺ຓຕາ, ອຍໍ ປຣິຈ຺ເຉໂທ. ຠູຕນ຺ຕເຣຫິ ວິຍ ເຕຫິ ໂສ ອສມ຺ຜຸຏ຺ໂຐວ, ອິຕຣຖາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕາ ນ ສິຍາ ເຕສໍ ຠູຕານໍ ພ຺ຍາປິຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ. ອພ຺ຍາປິຠາໂວ ຫິ ອສມ຺ຜຸຏ຺ຐຕາ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ອິມສ຺ສ ນິທ຺ເທເສ ‘‘ອສມ຺ຜຸຏ຺ຐໍ ຈຕູຫິ ມຫາຠູເຕຫີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໖໓໗).

ອຖ ວາ ກລາປນ຺ຕຣຠູຕານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອສໍກິຓ຺ຓຠາເວນ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໂຕ ອສມ຺ຜຸຏ຺ຐຕາປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ, ກຓ຺ຓຈ຺ຉິທ຺ທມຸຂວິວຣາທິວເສນ ຉິທ຺ທວິວຣຠາວສ຺ສ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໂຕ ຉິທ຺ທວິວຣຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ຣູປປຣິຈ຺ເຉເທ ຫິ ສຕິ ຉິທ຺ທວິວຣຠາໂວ ໂຫຕິ. ເຍສໍ ຣູປານໍ ປຣິຈ຺ເຉໂທ, ຕຕ຺ເຖວ ເຕສໍ ປຣິຈ຺ເຉທຠາເວນ ລພ຺ຠຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຣູປປທຏ຺ຐາໂນ’’ຕິ.

໖໘໙-໙໑. ຣູປສ຺ສລຫຸຕາທິຕ຺ຕຍນິທ຺ເທເສຕິ ຣູປສ຺ສລຫຸຕາ ຣູປສ຺ສມຸທຸຕາ ຣູປສ຺ສກມ຺ມຎ຺ຎຕາຕິ ອິມສ຺ສ ຣູປລຫຸຕາທິຕ຺ຕຍສ຺ສ ນິທ຺ເທເສ ສມ຺ປຕ຺ເຕ ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາຕິ ອຣູປສ຺ສ ລຫຸຕາທີສຸ ‘‘ກາຍລຫຸຠາໂວ ກາຍລຫຸຕາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣເນວ ‘‘ຣູປສ຺ສ ລຫຸຠາໂວ ລຫຸຕາ’’ຕິອາທິນາ ຣູປສມ຺ພນ຺ຘີຠາເວນ ຣູປວິກາຣາປິ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພາ. ຣູປສ຺ສ ລຫຸຠາໂວ ລຫຸຕາ, ສາ ຣູປສ຺ສ ຄຣຸຠາວວູປສມລກ຺ຂຓາ, ຄຣຸຠາວນິມ຺ມທ຺ທນຣສາ, ອທນ຺ຘຕາປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ, ລຫຸຣູປປທຏ຺ຐານາ. ຣູປສ຺ສ ມຸທຸຠາໂວ ມຸທຸຕາ, ສາ ຣູປສ຺ສ ຖທ຺ຘຠາວວູປສມລກ຺ຂຓາ, ຖທ຺ຘຠາວນິມ຺ມທ຺ທນຣສາ, ສພ຺ພກິຣິຍາສຸ ອວິໂຣຘິຕາປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ, ມຸທຸຣູປປທຏ຺ຐານາ. ຣູປສ຺ສ ກມ຺ມຎ຺ຎຠາໂວ ກມ຺ມຎ຺ຎຕາ, ສາ ຣູປສ຺ສ ອກມ຺ມຎ຺ຎຠາວວູປສມລກ຺ຂຓາ, ອກມ຺ມຎ຺ຎຠາວນິມ຺ມທ຺ທນຣສາ, ສຣີຣກິຣິຍາສຸ ອນຸກູລຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ, ກມ຺ມຎ຺ຎຣູປປທຏ຺ຐານາຕິ. ອຕ຺ໂຖ ປເນຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອມ຺ເຫຫິ ວຸຕ຺ຕານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິມາ ປນ ຕິສ຺ໂສ ຣູປານໍ ວິກາຣຠາວໂຕ ‘‘ຣູປວິກາຣາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕິສ຺ໂສ…ເປ… ວິຠາວິນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຍຖາກ຺ກມໍ ປເນຕາ ຣູປສ຺ສ ທນ຺ຘຕ຺ຕກຣຘາຕຸກ຺ໂຂຠປຏິປກ຺ຂປຈ຺ຈຍສມຸຏ຺ຐານາ, ຖທ຺ຘຕ຺ຕກຣຘາຕຸກ຺ໂຂຠປຏິປກ຺ຂປຈ຺ຈຍສມຸຏ຺ຐານາ, ຣູປານໍ ສຣີຣກິຣິຍາສຸ ອນນຸກູລຠາວກຣຘາຕຸກ຺ໂຂຠປຏິປກ຺ຂປຈ຺ຈຍສມຸຏ຺ຐານາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ຘາຕຸກ຺ໂຂໂຠຕິ ວາຕປິຕ຺ຕເສມ຺ຫປໂກໂປ, ຣສາທິຘາຕູນໍ ວາ ວິກາຣາວຕ຺ຖາ, ທ຺ວິຘາ ວຸຕ຺ຕາປິ ອຕ຺ຖໂຕ ປຖວີຘາຕຸອາທີນໍເຍວ ວິກາໂຣຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປຏິປກ຺ຂປຈ຺ຈຍາ ສປ຺ປາຍອຸຕຸອາຫາຣາວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕາ, ສາ ຈ ຕໍຕໍວິກາຣສ຺ສ ວິເສສປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕາ, ອວິເສເສນ ປນ ສພ຺ເພສໍ ປຈ຺ຈຍາ, ຕຖາ ຫິ ເຕ ກທາຈິປິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ນ ວິຊຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ອວິຊຫນ຺ຕານໍ ປນ ທຸພ຺ພິຊານີຍໍ ນານຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕໍປກາສນຕ຺ຖໍ ‘‘ເອຕາສ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກມໂຕວ ນິທສ຺ສນນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ລຫຸຕາຍ ຫິ ອໂຣຄີ ນິທສ຺ສນໍ, ມຸທຸຕາຍ ມທ຺ທິຕຈມ຺ມໍ, ກມ຺ມຎ຺ຎຕາຍ ສຸຘນ຺ຕສຸວຓ຺ຓໍ.

ນນຸ ເຈຕ຺ຖ ອໂຣຄິໂນ ຕາວ ນິທສ຺ສນໍ ຍຸຕ຺ຕໍ ຕສ຺ສ ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘສນ຺ຕານຕ຺ຕາ, ສຸປຣິມທ຺ທິຕຈມ຺ມສຸຘນ຺ຕສຸວຓ຺ຓານໍ ປນ ກຖໍ. ນ ຫິ ອນິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘຣູປສນ຺ຕາເນ ລຫຸຕາທີນິ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ ຕຖາ ຘາຕຸກ຺ໂຂຠປຏິປກ຺ຂປຈ຺ຈຍາຠາວໂຕ? ສຈ຺ຈໍ, ມຸທຸກມ຺ມຎ຺ຎສທິສຣູປນິທສ຺ສນມຕ຺ຕເມຕໍ, ນ ປນ ຕຕ຺ຖ ອິຘາຘິປ຺ເປຕມຸທຸຕາກມ຺ມຎ຺ຎຕາສຠາວໂຕ. ຍທິ ເອວໍ, ກຖໍ ຕູລປິຈຸອາທີສຸ ລຫຸຠາວາທິກນ຺ຕິ? ນ ຕຕ຺ຖ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ລຫຸຠາວາທິກໍ ອຕ຺ຖິ, ຄຣຸຠາວາທິເຫຕູນໍ ປນ ອຠາວໂຕ ຕຕ຺ຖ ລຫຸຠາວາທິໂວຫາໂຣ.

ກມ຺ມໍ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ເອກນ຺ເຕນ ຕາສໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນປຈ຺ຈຍາເປກ຺ຂຕ຺ຕາ, ອິຕຣຖາ ສພ຺ພທາຠາວິນີຫິ ລຫຸຕາທີຫິ ຠວິຕພ຺ພໍ ສິຍາຕິ. ອທນ຺ຘຕາລກ຺ຂຓາຕິ ອຄຣຸຠາວລກ຺ຂຓາ. ຄຣຸຠາວສ຺ສ ວິໂນທນໍ ຂິປນໍ ອປນຍນໍ ກິຈ຺ຈເມຕິສ຺ສາຕິ ຄຣຸຠາວວິໂນທນຣສາ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ອຍໍ ຣູປານໍ ຄຣຸຠາວໍ ວິໂນເທຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ຄຣຸຣູປປຏິປກ຺ຂານໍ ປນ ອທນ຺ຘຣູປານໍ ວິກາຣຕ຺ຕາ ‘‘ຊາຕິ ນໍ ອຸປ຺ປາເທຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ປຣິຍາເຍນ ຄຣຸຠາວໍ ວິໂນເທຕິ ນາມ. ຕສ຺ສຎ຺ຫິ ວິຊ຺ຊມານາຍໍ ອຸປ຺ປນ຺ນຣູປານໍ ອຄຣຸຠາໂວເຍວາຕິ. ເອສ ນໂຍ ມຸທຸຕາກມ຺ມຎ຺ຎຕາສຸ. ເຈຕສິກລຫຸຕາທໂຍ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈນີການໍ ຕໍຕໍອກຸສລຘມ຺ມານໍ ວິທ຺ຘໍສກຠາເວນ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ວິກາຣມຕ຺ຕຠາວໂຕ ນິປ຺ປຣິຍາເຍເນວ ຕາສໍ ຕໍກິຈ຺ຈຕາ ລພ຺ຠຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ລຫຸປຣິວຕ຺ຕິຕປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາຕິ ອທນ຺ຘສ຺ສ ອໂຣຄີປຸຣິສສ຺ສ ອປຣາປຣໍ ສງ຺ກນ຺ຕິ ປຣິວຕ຺ຕນໍ ວິຍ ອທນ຺ຘປຣິວຕ຺ຕນໍ ຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ສ ຣູປສ຺ສ ລຫຸຕາ, ຕຕ຺ເຖວ ວິກາຣຠາເວນ ອຸປລພ຺ຠນໂຕ ລຫຸຣູປປທຏ຺ຐານາ. ເອວມິຕຣາສຸປິ. ອຖທ຺ຘຕາຕິ ອກຖິນຕາ. ອຕ຺ຕໂນ ມຸທຸຠາເວເນວ ສພ຺ພກິຣິຍາສຸ ອວິຣຸທ຺ຘາ ຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາຕີຕິ ອວິໂຣຘິຕາປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ. ມຸທຸ ຫິ ກຕ຺ຖຈິ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ຕີສຸປິ ຐາເນສຸ ປຏິປກ຺ຂຕ຺ເຖ ອ-ກາໂຣ. ທນ຺ຘຕາທິເຫຕູນໍ ປຏິປກ຺ຂສມຸຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ລຫຸຕາທີນນ຺ຕິ ເກຈິ. ອປເຣ ປນ ສຕ຺ຕາປຏິເສເຘຕິ ວທນ຺ຕິ. ສຣີເຣນ ກຕ຺ຕພ຺ພກິຣິຍານໍ ອນຸກູລຕາສງ຺ຂາໂຕ ກມ຺ມຎ຺ຎຠາໂວ ລກ຺ຂຓເມຕິສ຺ສາຕິ ສຣີຣກິຣິຍານຸກູລກມ຺ມຎ຺ຎຠາວລກ຺ຂຓາ. ອກມ຺ມຎ຺ຎໍ ທຸພ຺ພລໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ກມ຺ມຎ຺ຎຕາ ອທຸພ຺ພລຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ ວຸຕ຺ຕາ.

໖໙໒. ຣູປານມາຈໂຍ ໂຍຕິອາທີສຸ ໂຍ ນິປ຺ຜນ຺ນຣູປານໍ ອາທິໂຕ ຈໂຍ, ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ຕໂຕ ຕໂຕ ອາຄຕສ຺ສ ວິຍ ຈໂຍຕິ ວາ ອາຈຍສງ຺ຂາໂຕ ຣູປານໍ ປຐມຸປ຺ປາໂທ ວຑ຺ຒິ ຈ, ໂສ ອຸປຈໂຍຕິ ອຸທ຺ເທເສ ວຸຕ຺ໂຕ ‘‘ອຸປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ອຸປສິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອຸປ-ສທ຺ທສ຺ສ ປຐມູປຣິອຕ຺ຖທສ຺ສນໂຕ. ຍາ ປນ ເຕສໍເຍວ ຣູປານໍ ອນຸປ຺ປພນ຺ຘຕາ ອນຸປ຺ປພນ຺ຘວເສນ ປວຕ຺ຕິ, ສາ ສນ຺ຕຕີຕິ ປວຸຈ຺ຈຕິ. ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ ຫິ ຣູປຸປ຺ປຕ຺ຕິອາທິຈຍຠາວໂຕ ອາຈໂຍ ນາມ, ຕໂຕ ປຣໍ ຍາວ ສຕ຺ຕຣສມຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທາ ວຑ຺ຒິຠາວໂຕ ອຸປຈໂຍ ນາມ. ຕທາ ຫິ ຣູປສ຺ສ ກມ຺ມຈິຕ຺ຕອຸຕູຫິ ຈໂຍເຍວ, ນ ຫານິ. ອຖ ວາ ຍາວ ອາຫາຣສມຸຏ຺ຐານ ຣູປຸປ຺ປາໂທ, ຈກ຺ຂາທິອຸປ຺ປາໂທ ວາ, ຕາວ ອຸປຈໂຍ ນາມ, ຕໂຕ ປຣໍ ປນ ຈຸຕິປຣິໂຍສານໍ ສນ຺ຕຕິ ນາມ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ –

‘‘ໂຍ ອາຍຕນານໍ ອາຈໂຍ, ໂສ ຣູປສ຺ສ ອຸປຈໂຍ. ໂຍ ຣູປສ຺ສ ອຸປຈໂຍ, ສາ ຣູປສ຺ສ ສນ຺ຕຕີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໖໔໑-໖໔໒) –

ເອວໍ ອຸປຈຍສນ຺ຕຕີນໍ ອຕ຺ຖໂຕ ນານຕ຺ຕາຠາວທີປນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕາຍ ປາຬິຍາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ –

‘‘ອາຈໂຍ ນາມ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ, ອຸປຈໂຍ ນາມ ວຑ຺ຒິ, ສນ຺ຕຕິ ນາມ ປວຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ນທີຕີເຣ ຂຕກູປສ຺ມິຎ຺ຫິ ອຸທກຸຄ຺ຄມນກາໂລ ວິຍ ອາຈໂຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ, ປຣິປຸຓ຺ຓກາໂລ ວິຍ ອຸປຈໂຍ ວຑ຺ຒິ, ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ຄມນກາໂລ ວິຍ ສນ຺ຕຕິ ປວຕ຺ຕີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໖໔໑; ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໔໔໔) –

ອຸປມາ ວຸຕ຺ຕາ. ‘‘ຣູປານມາຈໂຍ’’ຕິ ເຈຕ຺ຖ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທເສນ ອຸປ຺ປາໂທ ນາມ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານໍ ວິກາໂຣ. ວິກາຣຕ຺ເຕ ຈ ສຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວິກາຣວນ຺ຕຘມ຺ມເຠທຠິນ຺ນຕ຺ຕາ ເອກກ຺ຂເຓປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານໍ ພຫູນມ຺ປິ ຣູປານໍ ວິສຸໍ ວິສຸໍເຍວ ອຸປ຺ປາທວິກາຣຠາໂວ, ນ ປິຓ຺ຑສ຺ເສວາຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ. ນ ເກວລຎ຺ຈ ຣູປານເມວ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອີທິສີ, ອຖ ໂຂ ອຣູປຘມ຺ມານມ຺ປິ ອຸປ຺ປາໂທ ຣູປາຣູປຘມ຺ມານໍ ຊຣຕາ, ອນິຈ຺ຈຕາ, ຣູປສ຺ສ ລຫຸມຸທຸກມ຺ມຎ຺ຎຕາ ຈາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໖໙໓. ຊາຕິຣູປນ຺ຕິ ທີປິຕໍ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ອຸຠຍສ຺ສປິ ຣູປຸປ຺ປາທສຠາວຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຍທິ ເອວໍ, ກສ຺ມາ ວິຠຊ຺ຊ ວຸຕ຺ຕໍ? ຠຄວຕາ ຕເຖວ ເທສິຕຕ຺ຕາ. ຠຄວຕາປິ ກສ຺ມາ ຕຖາ ເທສິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວຸຕ຺ຕມາກາຣນານຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ. ອາກາຣນານຕ຺ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວິຠາວິຕເມວ. ອກ຺ຂຣສ຺ສ ປຐມຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອຸປຈໂຍ, ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ສນ຺ຕຕິ. ເອວໍ ຕິສມຸຏ຺ຐານຣູປານມ຺ປິ ທຏ຺ຐພ຺ພນ຺ຕິ ເອວໍ ເຕສໍ ອາກາຣນານຕ຺ຕໍ ວຓ຺ເຓນ຺ຕິ. ເວເນຍ຺ຍານໍ ວເສນ ວາຕິ ຕທາ ກິຣ ໂສຕູນໍ ເອວໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ອຍໍ ຊາຕິ ສພ຺ເພສໍ ຘມ຺ມານໍ ປຠໂວ, ສຍໍ ປນ ນ ກຸໂຕຈິ ຊາຍຕິ, ຍຖາ ຕໍ ‘‘ປກຕິວາທີນໍ ປກຕີ’’ຕິ. ເຕສໍ ມິຈ຺ຉາຄາຫໍ ວິຘເມນ຺ໂຕ ‘‘ຊາຕິ ນາມ ນ ອຎ຺ຎາ, ອຸປຈຍສນ຺ຕຕິວເສນ ຐິຕາ ຣູປຸປ຺ປຕ຺ຕິເຍວ ປນ ຕຖາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ສາ ຈ ຍສ຺ສ ອຸປ຺ປາໂທ, ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈເຍເຫວ ຊາຕປຣິຍາຍໍ ລພ຺ຠຕີ’’ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອຸປຈໂຍ ສນ຺ຕຕີຕິ ທ຺ວິຘາ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ເທເສຕີຕິ ອາຈຣິຍາ.

ປຸພ຺ພນ຺ຕໂຕ ປຸພ຺ພໂກຏ຺ຐາສໂຕ, ອນາຄຕຠາວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາເນ ຣູປຘມ຺ເມ ອຸປ຺ປາໂທ ອນາຄຕກ຺ຂຓໂຕ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊາເປນ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊາປນຣໂສ’’ຕິ. ‘‘ອິເມ ຣູປຘມ຺ມາ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຖ ເນ’’ຕິ ນິຍ຺ຍາເຕນ຺ໂຕ ວິຍ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນິຍ຺ຍາຕນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ’’ຕິ. ປຣິປຸຓ຺ຓຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານຕາ ອຸປຣິ ຈໂຍ ອຸປຈໂຍຕິ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍຖາ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂຓປ຺ປຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມ ໂຫຕິ ອາທິກມ຺ເມ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍວເສນ, ເອວໍ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂຓຄຕໍ ອຸປຈິຕໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປຈິຕຣູປປທຏ຺ຐາໂນ’’ຕິ.

ປວຕ຺ຕິລກ຺ຂຓາຕິ ອນຸປ຺ປພນ຺ຘໂຕ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນ ປວຕ຺ຕມານຣູປານໍ ປວຕ຺ຕນນ຺ຕິ ລກ຺ຂິຕພ຺ພາ. ອນຸປ຺ປພນ຺ຘນຣສາຕິ ປຸພ຺ພາປຣວເສນ ອນຸປ຺ປພນ຺ຘນກິຈ຺ຈາ. ອສຕິ ຫິ ອຸປ຺ປາເທ ປຸພ຺ພາປຣວເສນ ອນຸປ຺ປພນ຺ໂຘ ນ ສິຍາ. ອນຸປ຺ປພນ຺ຘຣສຕ຺ຕາເຍວ ອນຸປຈ຺ເຉທວເສນ ຄເຫຕພ຺ພໂຕ ອາຫ ‘‘ອນຸປຈ຺ເຉທປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ’’ຕິ. ປຸພ຺ພາປຣວເສນ ຆຏິຕຣູເປສຸ ອຸປລພ຺ຠນໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນຸປ຺ປພນ຺ຘຣູປປທຏ຺ຐານາ’’ຕິ.

໖໙໔. ຊີຣຓນ຺ຕິ ຊິຓ຺ຓຠາໂວ, ອຠິນວຠາວຫານີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປາກຏາ ຣູປຘມ຺ເມສຸ ຂຓ຺ຑິຈ຺ຈາທິຠາເວນ ທນ຺ຕາທີສຸ ວິກາຣທສ຺ສນໂຕ, ອິຕຣາ ຕທຠາວໂຕ ອປາກຏາ. ກາມໍ ຣູປຘມ຺ມານມ຺ປິ ຂຓິກຊຣາ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນາ ເອວ, ຍາ ‘‘ອວີຈິຊຣາ’’ຕິ ວາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຣູປຘມ຺ມານໍ ປນ ຊຣາຍ ສຸຏ຺ຐຸ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ປາກຏາ ຣູປຘມ຺ເມສູ’’ຕິ ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຂຓ຺ຑິຈ຺ຈາທິວິກາໂຣ ປນ ຂຓິກຊຣາຍ ນຕ຺ຖິ. ຣູປປຣິປາໂກ ຣູປຘມ຺ມານໍ ຊິຓ຺ຓຕາ, ຊຣໍ ປຕ຺ຕສ຺ສ ຠງ຺ໂຄ ອວສ຺ສໍຠາວີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປນຍນຣສາ’’ຕິ, ຠງ຺ຄູປນຍນກິຈ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຠາວານປຄເມປີຕິກກ຺ຂຬຕ຺ຕາທິສຠາວານປຄເມປິ, ຐິຕິກ຺ຂເຓ ຫິ ຊຣາ ນາມ, ນ ຈ ຕທາ ຘມ຺ມສຠາວໍ ວິຊຫຕິ. ນວຠາໂວ ອຸປ຺ປາທາວຕ຺ຖາ, ຕສ຺ສາ ອປຄມຠາເວນ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ນວຠາວາປຄມປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ’’ຕິ. ວີຫິປຸຣາຓຠາໂວ ວິຍາຕິ ວີຫິຠາວານປຄເມປິ ອຠິນວຠາວາປຄມນກໂຣ ວີຫິປຸຣາຓຠາໂວ ວິຍ. ວີຫິປຸຣາຓຠາໂວ ສພ຺ພາວຕ຺ຖານິ ອປເນຕິ, ອຍໍ ປນ ເກວລໍ ອຸປ຺ປາທາວຕ຺ຖເມວ ອປເນຕິ. ປຣິໂຕ ສພ຺ພໂຕ ຠິຊ຺ຊນນ຺ຕິ ລກ຺ຂິຕພ຺ພາຕິ ປຣິເຠທລກ຺ຂຓາ. ນິຈ຺ຈໍ ນາມ ຘຸວໍ, ຣູປໍ ປນ ຂຓຠງ຺ຄິຕາຍ ນ ນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ອນິຈ຺ຈໍ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ອນິຈ຺ຈຕາ. ສາ ປນ ຐິຕິປ຺ປຕ຺ຕຣູປໍ ຐິຕິຍເມວ ວິນາສນຠາເວນ ສໍສີເທນ຺ຕີ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ສໍສີທນຣສາ. ຍສ຺ມາ ຈ ສາ ຠງ຺ຄຠາວໂຕ ຂຍວຍາກາເຣເນວ ຄຍ຺ຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຂຍວຍຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ’’ຕິ. ອນຸກ຺ກເມນ ວິນາໂສ ຂໂຍ ນາມ, ທີປວຏ຺ຏິກາຍ ສຫ ເຕລສ຺ສ ວິຍ ສຫ ນິໂຣໂຘ ວໂຍຕິ ວທນ຺ຕິ.

໖໙໖-໗. ສໂມຘານໂຕຕິ ຣາສິໂຕ. ເກຈີຕິ ອຠຍຄິຣິວາສິໂນ. ມິທ຺ຘຣູປສ຺ສ ວທນສີລາ, ມິທ຺ຘວາໂທ ວາ ເອເຕສນ຺ຕິ ມິທ຺ຘວາທິໂນ. ມິທ຺ຘຣູປໍ ນາມາຕິ ອຸຕຸຈິຕ຺ຕາຫາຣວເສນ ຕິສມຸຏ຺ຐານໍ ມິທ຺ຘໍ ນາມ ຣູປໍ. ເຕ ປຏິກ຺ຂິປິຕພ຺ພາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກຖໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕພ຺ພາຕິ ອາຫ ‘‘ມຸນີສີ’’ຕິອາທິ. ນຕ຺ຖິ ນີວຣຓາຕິ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ເຄນ ວິຈິກິຈ຺ຉານີວຣຓສ຺ສ, ອນາຄາມິມຄ຺ເຄນ ກາມຈ຺ຉນ຺ທພ຺ຍາປາທກຸກ຺ກຸຈ຺ຈນີວຣຓານໍ, ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ຖິນມິທ຺ຘນີວຣຓານຎ຺ຈ ປຫີນຕ຺ຕາ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ຍທິ ມິທ຺ຘໍ ຣູປໍ ສິຍາ, ອປ຺ປຫາຕພ຺ພໍ ຠເວຍ຺ຍ. ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ ນ ປຫາຕພ຺ໂພ ນ ຠາເວຕພ຺ໂພ ນ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ໂພ. ‘‘ກຕເມ ຘມ຺ມາ ເນວທສ຺ສເນນນຠາວນາຍປຫາຕພ຺ພາ. ຈຕູສຸ ຠູມີສຸ ກຸສລໍ, ຈຕູສຸ ຠູມີສຸ ວິປາໂກ, ຕີສຸ ຠູມີສຸ ກິຣິຍາພ຺ຍາກຕໍ, ຣູປຎ຺ຈ ນິພ຺ພານຎ຺ຈ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ເນວທສ຺ສເນນນຠາວນາຍປຫາຕພ຺ພາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໔໐໗) ວຈເນນ ຣູປຘມ຺ມານໍ ປຫານາຠາວໂຕ. ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ຕສ຺ສ ນີວຣຓຠາໂວ ວິຣຸຊ຺ເຌຍ຺ຍ ນີວຣຓານໍ ປຫາຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ນີວຣຓານໍ ອປ຺ປຫາຕພ຺ພຕ຺ເຕ –

‘‘ຍາ ເມ ກງ຺ຂາ ປຸເຣ ອາສິ, ຕໍ ເມ ອກ຺ຂາສິ ຈກ຺ຂຸມາ;

ອທ຺ຘາ ມຸນີສິ ສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ນຕ຺ຖິ ນີວຣຓາ ຕວາ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໕໔໖) –

ນີວຣຓປ຺ປຫາເນນ ຠຄວໂຕ ໂຖມນໍ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ຍທິ ສິຍາ, ‘‘ຣູປໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ນ ຕຸມ຺ຫາກໍ, ຕໍ ປຊຫຖາຕິອາທິວຈນໂຕ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໗; ສໍ. ນິ. ໓.໓໓-໓໔) ຣູປສ຺ສ ປຫາຕພ຺ພຕາປິ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ? ຕໍ ນ, ຕພ຺ພິສຍຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫານສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ໂຍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣູເປ ຉນ຺ທຣາຄວິນໂຍ, ຕໍ ຕຕ຺ຖ ປຫານ’’ນ຺ຕິ. ນ ຈ ປເນຕໍ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ຕພ຺ພິສຍຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫານວເສເນວ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ສາຘກວຈນຠາວໂຕ, ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທີນໍ ຕຕ຺ຖ ປຫານສ຺ສ ອນຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ຈ, ຕສ຺ມາ ‘‘ນຕ຺ຖິ ນີວຣຓາ ຕວາ’’ຕິອາທິວຈເນຫິ ວິຣຸຊ຺ຌນໂຕ ນ ມິທ຺ຘໍ ຣູປນ຺ຕິ.

ຍທິ ປນ ປໂຣ ທຬ຺ຫມູຬ຺ຫຄ຺ຄາຫິຕາຍ ຕໍວິສຍຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫານວເສເນວ ນີວຣຓປ຺ປຫານໍ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ສກວາທໍ ໂອຑ຺ເຑຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ຕນ຺ນິເສຘນຕ຺ຖໍ ປຸນ ຖິນມິທ຺ຘນີວຣຓສ຺ສ ອວິຊ຺ຊານີວຣເຓນ ສຫ ສມ຺ປໂຍຄວຈນຎ຺ຈ ອາຫຣນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຖິນມິທ຺ຘນີວຣຓ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຖິນມິທ຺ຘນີວຣຓຎ຺ເຈວ ອວິຊ຺ຊານີວຣຓຎ຺ຈ ນີວຣເຓນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘‘ຈຕູຫິ ສມ຺ປໂຍໂຄ’’ຕິ (ຘາຕຸ. ໓) ວຈນໂຕ ອຣູປຘມ຺ມານເມວ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ສມ຺ປໂຍໂຄ ລພ຺ຠຕິ, ນ ຣູປຘມ຺ມານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອຣູເປນ ວາ, ຕສ຺ມາ ຍທິ ມິທ຺ຘໍ ຣູປໍ ສິຍາ, ນ ຕໍ ສມ຺ປໂຍຄວຈນມຣຫຕີຕິ. ອຖ ສິຍາ – ຍຖາລາຠວຈນເມຕ຺ຖ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ, ‘‘ສກ຺ຂຣກຖລມ຺ປິ ມຈ຺ຉຄຸມ຺ພມ຺ປິ ຈຣນ຺ຕມ຺ປິ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕມ຺ປີ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໔໙) ວິຍ. ຍຖາ ຫິ ‘‘ສກ຺ຂຣກຖລິກໍ ມຈ຺ຉຄຸມ຺ພມ຺ປິ ຈຣນ຺ຕມ຺ປິ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕມ຺ປີ’’ຕິອາທີສຸ ສກ຺ຂຣກຖລິກສ຺ສ ຈຣຓາໂຍຄໂຕ ມຈ຺ຉຄຸມ຺ພາເປກ຺ຂາຍ ຈຣຓໍ, ອຸຠຍາເປກ຺ຂາຍ ຐານນ຺ຕິ ເອວໍ ຍຖາລາໂຠ ໂຍຊີຍຕິ, ເອວມິຘາປິ ຖິນາເປກ຺ຂາຍ ສມ຺ປໂຍຄວຈນໍ, ອຸຠຍາເປກ຺ຂາຍ ນີວຣຓວຈນນ຺ຕິ? ຕມ຺ປິ ນ, ຣູປຠາວສ຺ເສວ ອສິທ຺ຘຕ຺ຕາ. ສິທ຺ເຘ ຫິ ຣູປຠາເວ ອສມ຺ຠວໂຕ ຍຖາລາຠໂຍຊນາ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ. ເອຕ຺ຕເກເນວ ມິທ຺ຘສ຺ສ ອຣູປຠາເວ ສິທ຺ເຘປິ ຍຖາ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ພນ຺ຘໍ ສຸພນ຺ຘໍ ໂຫຕິ, ເອວມເນກສຸຕ຺ຕສາຘິຕໍ ອປ຺ປຘໍສິຍໍ ໂຫຕີຕິ ປຏ຺ຐານປ຺ປກຣເຓ ‘‘ນີວຣຓໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິຈ຺ຈ…ເປ… ປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໓.໘.໘) ອິມສ຺ສ ວິຠງ຺ເຄ ‘‘ອຣູເປ…ເປ… ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໓.໘.໘) ວຸຕ຺ຕໍ ອຣູປຠວຸປ຺ປຕ຺ຕິມ຺ປິ ອາຫຣນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ມຫາປກຣຓປຏ຺ຐາເນ’’ຕິອາທິ. ຌານນິກນ຺ຕິອາທີນມ຺ປິ ຘມ຺ມໂຕ ໂລຠາທິຠາວໂຕ ກາມຈ຺ຉນ຺ທນີວຣຓາທີຫິ ອຠິນ຺ນຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກາມຈ຺ຉນ຺ທນີວຣຓ’’ນ຺ຕິອາທິ.

ເອຕ຺ຖ ສິຍາ – ‘‘ປຎ຺ຈິເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາວຣຓາ ນີວຣຓາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໕.໕໑) ຖິນມິທ຺ຘສ຺ສ ນີວຣຓຠາເວນ ເອກໂຕ ອາຄຕຕ຺ຕາ ອິຘາປິ ‘‘ຖິນມິທ຺ຘນີວຣຓ’’ນ຺ຕິ ເອກໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ, ຖິນເມວ ຈ ປນ ອຣູປຠເວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຖິນມິທ຺ຘນ຺ຕິ? ຕຍິທມສາຣໍ, ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈສ຺ສ ນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ຍທິ ຫິ ເອກໂຕ ຄຫິຕມຕ຺ເຕເນວ ອິຘາປິ ເອກໂຕ ຄຫຓໍ ສິຍາ, ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈສ຺ສປິ ຕຕ຺ຖ ເອກໂຕ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອິຘ ຄຫຓໍ ສມ຺ຠເວຍ຺ຍ, ນ ຈ ປເນວໍ ອຕ຺ຖິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈນີວຣຓນ຺ຕ຺ເວວ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ນ ຕສ຺ສ ອຣູປຠວຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ສກ຺ກາ ປຏິພາຫິຕຸນ຺ຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ເກວໂລ ຫາຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອກຸສລຣາສິ, ຍທິທໍ ປຎ຺ຈ ນີວຣຓາ (ອ. ນິ. ໕.໕໒), ອິເມ ປຎ຺ຈ ນີວຣເຓ ປຫາຍ, ວິຄຕຖິນມິທ຺ໂຘຕິ ຕສ຺ສ ຖິນມິທ຺ຘສ຺ສ ຈຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວນ຺ຕຕ຺ຕາ ມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຫີນຕ຺ຕາ ປຏິນິສ຺ສຏ຺ຐຕ຺ຕາ, ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕິ ວິຄຕຖິນມິທ຺ໂຘຕິ, ອິທໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອິມມ຺ຫາ ຖິນມິທ຺ຘມ຺ຫາ ໂສເຘຕິ ວິໂສເຘຕິ ປຣິໂສເຘຕິ ໂມເຈຕິ ວິໂມເຈຕິ ປຣິໂມເຈຕິ ວາ’’ຕິ (ວິຠ. ໕໕໑) ເອວມາທິໍ ປາຬິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ຍທິປິ ສິຍາ ທຸວິຘໍ ມິທ຺ຘໍ ຣູປໍ, ອຣູປຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ອຣູປໍ, ຕໍ ນີວຣເຓສຸ ເທສິຕໍ, ນ ຣູປນ຺ຕິ? ຕມ຺ປິ ນ, ວິເສສວຈນາຠາວໂຕ. ນ ຫິ ວິເສເສຕ຺ວາ ມິທ຺ຘໍ ນີວຣເຓສຸ ເທສິຕໍ ‘‘ຍທປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຖິນໍ, ຕທປິ ນີວຣຓໍ, ຍທປິ ມິທ຺ຘໍ, ຕທປິ ນີວຣຓໍ, ຖິນມິທ຺ຘໍ ນີວຣຓນ຺ຕິ ອິຕິ ຫິທໍ ອຸທ຺ເທສໍ ອາຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ມິທ຺ຘສ຺ສ ທຸວິຘຕໍ ປຣິກປ຺ເປຕ຺ວາປິ ນ ສກ຺ກາ ນີວຣຓຠາວໍ ນິວຕ຺ເຕຕຸໍ. ສກ຺ກາ ຫິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍໍ ຕໍ ອຣູປໂຕ ອຎ຺ຎໍ ມິທ຺ຘໍ ປຣິກປ຺ປິຕໍ, ຕມ຺ປິ ນີວຣຓໍ ມິທ຺ຘສຠາວຕ຺ຕາ ອິຕຣໍ ນີວຣຓໍ ວິຍາຕິ. ຍທິ ມິທ຺ຘສ຺ສ ຣູປຠາວໍ ນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຖ, ກຖໍ ຠຄວໂຕ ນິທ຺ທາ ໂຫຕິ, ນນຸ ມິທ຺ຘສ຺ສ ‘‘ນິທ຺ທາ ປຈລາຍິກາ’’ຕິອາທິນາ ວິຠງ຺ເຄ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນິທ຺ທາຠາໂວ ສິທ຺ໂຘຕິ? ນຍິທເມວໍ, ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄາທີສຸ ວິຍ ນິທ຺ທາເຫຕຸໂນ ມິທ຺ຘສ຺ສ ນິທ຺ທາຠາເວນ ວິຠຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເອວມ຺ປິ ນິທ຺ທາເຫຕຸໂນ ມິທ຺ຘສ຺ສ ອຠາວໂຕ ກຖໍ ຠຄວໂຕ ນິທ຺ທາຕິ ເຈ? ສາ ຠຄວໂຕ ນຕ຺ຖີຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ ‘‘ອຠິຊານາມິ ໂຂ ປນາຫໍ ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ…ເປ… ທິວາ ສຸປິຕາ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ (ມ. ນິ. ໑.໓໘໗) ນ ນິທ຺ທາ ຠຄວໂຕ ມິທ຺ເຘນ, ອຖ ໂຂ ສຣີຣເຄລຎ຺ເຎນ, ຕຎ຺ຈ ຠຄວໂຕ ນຕ຺ຖີຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ ‘‘ປິຏ຺ຐິ ເມ ອາຄິລາຍຕິ, ຕມຫໍ ອາຍມິສ຺ສາມີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໒໒; ສໍ. ນິ. ໔.໒໔໓) ວຈນໂຕ. ນ ເຈຕ຺ຖ ເອວມວຘາຣຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ‘‘ມິທ຺ຘເມວ ນິທ຺ທາເຫຕູ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ອຎ຺ໂຎປິ ອຕ຺ຖິ ນິທ຺ທາເຫຕຸ. ໂກ ປນ ໂສຕິ? ສຣີຣເຄລຎ຺ຎໍ, ຕສ຺ມາ ນ ຠຄວໂຕ ນິທ຺ທາ ມິທ຺ຘເຫຕຸກາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໖໙໘. ວິສຸໍ ວິສຸໍ ອຠາວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາຕິ ວາໂຍຘາຕຸອາທິໂຕ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ນຕ຺ຖິຠາວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ. ກຖໍ ປນ ໂສ ທສ຺ສິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ວາໂຍຘາຕຸຍາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ກາຍພລໍ ນາມ ອຕ຺ຖໂຕ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ປວຕ຺ຕິອາກາຣວິເສໂສ ຕສ຺ສາ ວິປ຺ຜາຣຠາວໂຕ. ຍໂຕ ພາລານໍ ພລນ຺ຕິ ວທນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວາໂຍຘາຕຸຍາ ຄຫິຕາຍ ພລຣູປໍ ຄຫິຕເມວາ’’ຕິ. ສມ຺ຠໂວ ກາມຘາຕຸຍໍ ເອກຈ຺ຈສຕ຺ຕານໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຣິປາກປຈ຺ຈໂຍ ອາໂປຘາຕຸຍາ ປວຕ຺ຕິອາກາຣວິເສໂສຕິ ອາຫ ‘‘ອາໂປຘາຕຸຍາ ສມ຺ຠວຣູປ’’ນ຺ຕິ. ຄຫິຕາຍ ຄຫິຕເມວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຸປຈຍສນ຺ຕຕິວິນິມຸຕ຺ໂຕ ຣູປຸປ຺ປາໂທ ນຕ຺ຖິ, ອຸປ຺ປາທາວຕ຺ຖາຍ ຈ ອຎ຺ຎາ ຊາຕິ ນາມ ນຕ຺ເຖວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປຈຍສນ຺ຕຕີຫິ ຊາຕິຣູປ’’ນ຺ຕິ. ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານສ຺ສປິ ໂຣຄສ຺ສ ວິສຠາຄປຈ຺ຈຍສມຸປ຺ປນ຺ໂນ ຘາຕຸກ຺ໂຂໂຠ ອາສນ຺ນກາຣຓໍ, ປເຄວ ອິຕຣສ຺ສ. ໂສ ອຕ຺ຖໂຕ ຣູປຘມ຺ມານໍ ປາກາວຕ຺ຖາ ຐິຕິຠງ຺ຄກ຺ຂເຓສຸ ເອວ ສິຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຊຣຕາອນິຈ຺ຈຕາທີຫິ ໂຣຄຣູປໍ ຄຫິຕ’’ນ຺ຕິ.

໖໙໙-໗໐໔. ຣູປານິ ສມຸຏ຺ຐຫນ຺ຕິ ຊາຍນ຺ຕິ ເອເຕຫີຕິ ຣູປສມຸຏ຺ຐານານິ. ການິ ປນ ຕານີຕິ ອາຫ ‘‘ອຸຕຸຈິຕ຺ຕາຫາຣກມ຺ມານີ’’ຕິ.

ອາຫາໂຣ ຣູປເຫຕຸໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ປກ຺ຂິປິຕພ຺ໂພ, ກມ຺ມໍ, ອຸຕຸ ຈ ຈິຕ຺ຕຎ຺ຈ ອາຫາໂຣຕິ ອິເມ ຣູປເຫຕຸໂຍຕິ. ຣູປເຫຕຸໂຍຕິ ຈ ຣູປສ຺ສ ຊນກປຈ຺ຈຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ເອເຕເຫວາ’’ຕິອາທິ. ເອກເມກໍເຍວ ສມຸຏ຺ຐານໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ເອກສມຸຏ຺ຐານາ. ນນຸ ເອກໂຕ ເອວ ປຈ຺ຈຍໂຕ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖີຕິ? ສຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ, ຣູປຊນກປຈ຺ຈເຍສຸ ເອກໂຕຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຠິສນ຺ຘິ. ອຏ຺ຐິນ຺ທ຺ຣິຍານີຕິ ຈກ຺ຂາທີນິ ປຎ຺ຈ, ອິຕ຺ຖິປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍທ຺ວຍໍ, ຊີວິຕຎ຺ຈາຕິ ອຏ຺ຐິນ຺ທ຺ຣິຍານິ. ກາຍວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິວເສນ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິທ຺ວຍໍ.

ທ຺ວີຫີຕິ ໂກຈິ ຈິຕ຺ເຕນ, ໂກຈິ ອຸຕຸນາ ຈາຕິ ເອວໍ ທ຺ວີຫິ. ນ ຫິ ເອກສ຺ເສວ ທ຺ເວ ເອກກ຺ຂເຓ ປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ. ອຸຕຸອາຫາຣ…ເປ… ກຕນ຺ຕິ ເອເກກໍ ອຸຕຸນາ, ອາຫາເຣນ, ຈິຕ຺ເຕນ ຈາຕິ ຕີຫິ ກຕໍ. ຈຕສ຺ໂສ ຈາປິ ຘາຕຸໂຍຕິ ຈຕ຺ຕາຣິ ມຫາຠູຕານິ. ຕານິ ຫິ ນິສ຺ສຕ຺ຕນິຊ຺ຊີວຏ຺ເຐນ ຘາຕູຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ກມ຺ມາທີຫິ ຈຕູຫິ ຠວນ຺ຕີຕິ ຈຕຸພ຺ຠວາ. ທ຺ເວຕິ ຊຣຕາ ອນິຈ຺ຈຕາ.

໗໐໕-໖. ອິທານິ ມິສ຺ສກສມຸຏ຺ຐານານິປິ ຄເຫຕ຺ວາ ຕໍຕໍປຈ຺ຈຍຊາຕານໍ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉທໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກມ຺ເມນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຏ຺ຐິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ວຕ຺ຖຸ ສຸທ຺ຘຏ຺ຐກໍ ສນ຺ຕຕ຺ຍູປຈຍາກາສາຕິ ວີສຕິ ກມ຺ມຊາ. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິທ຺ວຍໍ ສທ຺ໂທ ລຫຸຕາທິຕ຺ຕຍໍ ສຸທ຺ຘຏ຺ຐກາທໂຍ ເອກາທສາຕິ ສຕ຺ຕຣສ ເຈຕສາ ຊາຍເຣ, ຈິຕ຺ຕຊາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສທ຺ໂທ ລຫຸຕາທິຕ຺ຕຍໍ ສຸທ຺ຘຏ຺ຐກາທໂຍ ເອກາທສາຕິ ທສປຎ຺ເຈວ ປນ຺ນຣສ ອຸຕຸນາ ຊາຍເຣ. ລຫຸຕາທິຕ຺ຕຍໍ ສຸທ຺ຘຏ຺ຐກາທໂຍ ເອກາທສາຕິ ຈຸທ຺ທສ ອາຫາຣໂຕ. ຊຣຕາອນິຈ຺ຈຕາຫິ ເຕ ອຏ຺ຐສຏ຺ຐິ ຈ ໂຫນ຺ເຕວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

໗໐໗-໘. ‘‘ຊຣຕາ…ເປ… ສມຸຏ຺ຐິຕາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ຕຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຊາຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຊາຕສ຺ສ ປາກເຠທຕ຺ຕາຕິ ຊຣຕາຍ ຊາຕຘມ຺ມສ຺ສ ປາກຕ຺ຕາ, ອນິຈ຺ຈຕາຍ ຈ ເຠທຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຊຣຕາອນິຈ຺ຈຕາ ນາມ ອຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມສ຺ສ ໂຫນ຺ຕິ, ໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານສ຺ສ. ຍທິ ຫິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານສ຺ສ ສິຍຸໍ, ຕທາ ຕາສມ຺ປິ ຊາຍມານຕ຺ຕປຣິຍາໂຍ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ອຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມສ຺ສ ປນ ຊາຕິໂຕ ປຣໍ ອິມາສໍ ສມ຺ຠວໂຕ ນ ຊາຍນ຺ຕີຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ. ຍທິ ປນ ໂກຈິ ເຕສມ຺ປິ ຊາຕຠາເວ ໂກ ວິໂຣໂຘຕິ ປຏິປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ຕໍ ທຸຄ຺ຄາຫໍ ວິຘເມນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຊາເຍຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິອາທິ. ໂຫນ຺ຕຸ ນາມ ເຕສມ຺ປິ ປາກເຠທາ, ຕທາປິ ໂກ ວິໂຣໂຘຕິ ອາຫ ‘‘ນ ຫີ’’ຕິອາທິ. ປາໂກ ນ ປຣິປຈ຺ຈຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ເອເຕນ ນ ຠິຊ຺ຊຕີຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ. ປກ຺ກສ຺ສ ຫິ ຠງ຺ໂຄ ນິຍໂຕ. ເຠໂທ ວາ ນ ຈ ຠິຊ຺ຊຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ປາກຠາໂວປິ ວຸຕ຺ໂຕວ. ນ ຫິ ອປກ຺ກໍ ຠິຊ຺ຊຕີຕິ, ອຎ຺ຎຖາ ອຸປ຺ປາທຠງ຺ຄານໍ ອນຎ຺ຎຕ຺ຕປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ນຕ຺ຖິ ຕນ຺ຕິ ປາກເຠທານໍ ປຈ຺ຈນໍ ຠິຊ຺ຊນໍ ນຕ຺ຖີຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ສງ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອາຫ.

ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ຍທິ ຊຣຕາອນິຈ຺ຈຕາ ເກນຈິ ປຈ຺ຈເຍນ ຊາເຍຍ຺ຍຸໍ, ຕທາ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ນາມ ຊຣາຍ, ຠງ຺ເຄນ ຈ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຕສໍ ຊຣຕາອນິຈ຺ຈຕາປິ ສິຍຸໍ, ນ ຈ ປເນຕາ ອຸປລພ຺ຠນ຺ຕິ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ນ ຊຣຕາ ອຎ຺ຎຊຣາຍ ຊີຣຕິ, ຠິຊ຺ຊຕິ ວາ, ນ ຈ ຠງ຺ໂຄ ອຎ຺ເຎນ ຠງ຺ເຄນ ຠິຊ຺ຊຕິ, ຊີຣຕິ ວາ, ອິຕຣຖາ ສາປິ ຊຣາ ອປຣາຍ ຊຣາຍ, ຠງ຺ເຄນ ຈ ຊີຣຕິ, ຠິຊ຺ຊຕິ, ໂສ ຈ ຠງ຺ໂຄ ອຎ຺ຎາຍ ຊຣາຍ, ອຎ຺ເຎນ ຠງ຺ເຄນ ຊີຣຕິ, ຠິຊ຺ຊຕີຕິ ອນວຏ຺ຐານປ຺ປສງ຺ຄໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

໗໐໙-໑໐. ‘‘ຊາຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ນິຄມນໍ. ອຖ ວາ ອຸຕ຺ຕຣິ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຈທນາຍ ຜລຐປນໍ. ‘‘ສິຍາ ກຕ຺ຖຈີ’’ຕິອາທິ ປຣມຕາສງ຺ກນໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ‘‘ຊຣຕາອນິຈ຺ຈຕາທ຺ວຍໍ ນ ປຈ຺ຈຕິ, ນ ຠິຊ຺ຊຕິ ວາ’’ຕິ ອຘິກາເຣ. ຣູປສ຺ສູປຈໂຍຕີຕິ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ, ເຕນ ‘‘ຣູປສ຺ສ ອຸປຈໂຍ ສນ຺ຕຕີ’’ຕິ ວຈເນນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ປາໂກປິ ປຈ຺ຈຕຸ, ເຠໂທປິ ປຣິຠິຊ຺ຊຕູຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ຍຖາ ກມ຺ມາທີຫິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກຣູປນິທ຺ເທເສ ‘‘ກຕມໍ ຕໍ ຣູປໍ ອຸປາທິນ຺ນໍ? ຈກ຺ຂາຍຕນໍ…ເປ… ກາຍາຍຕນໍ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ຍໍ ວາ ປນຎ຺ຎມ຺ປິ ອຕ຺ຖິ ຣູປໍ ກມ຺ມສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ຣູປາຍຕນໍ…ເປ… ໂຜຏ຺ຐພ຺ພາຍຕນໍ ອາກາສຘາຕຸ ຣູປສ຺ສ ອຸປຈໂຍ ຣູປສ຺ສ ສນ຺ຕຕິ ກພຬີກາໂຣ ອາຫາໂຣ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໖໕໒) ອຸປຈຍສນ຺ຕຕີນໍ ນິທ຺ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ຊາຕິ ຊາຍຕີຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ ຕສ຺ສາ ອປຣຊາຕິຍາ ອຠາເວປິ. ເອວໍ ຊຣາຠງ຺ຄານໍ ອປຣຊຣາຠງ຺ຄາຠາເວປິ ຊີຣຓໍ, ຠິຊ຺ຊນຎ຺ຈ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ອິຕຣຖາ ຊາຕິຍາປິ ເຠທນາ ຕທວຕ຺ຖາເຍວາຕິ.

໗໑໑. ‘‘ນ ເຈວາ’’ຕິອາທິ ຍຖາສງ຺ກິຕປຣມຕສ຺ສ ປຏິກ຺ຂິປນໍ. ຍທິ ຊາຍຕີຕິ ນ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພໍ, ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ນິທ຺ເທເສ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຊາຍມານສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ອສຕິປິ ຊາຕິຍາ ຊາຍມານຕ຺ເຕ ຊາຍມານານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິຠາວໂຕ ຕສ຺ສາ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍຠາວໂວຫາໂຣ ອນຸມໂຕຕິ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ປນ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ຊາຍມານຕ຺ຕາ. ຊາຍມານສ຺ສ ຫິ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິມຕ຺ຕໍ ຊາຕິ, ຕສ຺ມາ ອສິທ຺ເຘນ ອສິທ຺ຘສາຘນເມຕນ຺ຕິ.

໗໑໒-໗. ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິນາ ປຸນປິ ປຣມຕາສງ຺ກໍ ກຕ຺ວາ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຍສໍ ຘມ຺ມານໍ ຍາ ຊາຕິ, ສາ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕໂວຫາຣໍ, ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິສມ຺ມຸຕິຎ຺ຈ ລຠເຕວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຖາຕິ ຍຖາ ລຠເຕວ, ຕຖາ. ຍໍຕໍ-ສທ຺ທາ ຫິ ອພ຺ຍຠິຈາຣິຕສມ຺ພນ຺ຘາ. ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ປຈ຺ຈຍາ ເອຕິສ຺ສາຕິ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍາ, ຕສ຺ສາ ຠາໂວ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕໍ, ຕປ຺ປຈ຺ຈຍຕ຺ເຕນ ປວຕ຺ໂຕ ໂວຫາໂຣ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕໂວຫາໂຣ, ຕໍ ກມ຺ມປຈ຺ຈຍຠາວາທິໂວຫາຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິສມ຺ມຸຕິນ຺ຕິ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ ຊາຍຕີຕິ ເອວໍ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິວເສນ ປວຕ຺ຕສມ຺ມຸຕິໍ. ກມ຺ມາທິສມ຺ຠວນ຺ຕິ ກມ຺ມາທິຈຕຸປຈ຺ຈຍສມຸຏ຺ຐານໍ. ຊນການໍ ປຈ຺ຈຍານໍ ອານຸຠາວກ຺ຂຓຸປ຺ປາເທ ອຠາວໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ເຍ ເຕ ຣູປານໍ ຊນກປຈ຺ຈຍາ, ເຕສໍ ຕທຸປ຺ປາທນໍ ປຕິ ອນຸປຣຕພ຺ຍາປາຣານໍ ໂຍ ໂສ ປຈ຺ຈຍູປລກ຺ຂຓິໂຍ ກິຈ຺ຈານຸຠາວກ຺ຂໂຓ, ຕທາ ຊາຍມານານໍ ຘມ຺ມານໍ ວິກາຣຠາເວນ ລພ຺ຠມານຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວິເນຍ຺ຍປຸຄ຺ຄລວເສນ ຊາຕິຍາ ປຈ຺ຈຍໂຕ ຊາຕຕ຺ຕໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ຕໂຕ ປຸເຣ, ປຈ຺ຉາ ຈ ອນຸປລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ, ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຊາຕິຍາ ປນ ລພ຺ຠຕີ’’ຕິ. ຊຣາຠງ຺ຄານໍ ປນ ປຈ຺ຈຍານຸຠາວກ຺ຂຓໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິ ຐິຕິຠງ຺ຄກ຺ຂເຓສຸ ລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ ນ ເອວໍ ອນຸຎ຺ຎາຕຸໍ ສກ຺ກາຕິ, ຊາຕິຍາ ປນ ລພ຺ຠຕິ ໂສ ໂວຫາໂຣຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕປ຺ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕໂວຫາຣນ຺ຕິອາທິຄາຖາທ຺ວຍໍ ນິຄມນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ.

໗໑໘-໙. ອຖ ກິໍ ອິມາຍ ຄີວາກຓ຺ຑູຍາຍ, ນນຸ ວຸຕ຺ຕໍ ຠຄວຕາ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ‘‘ຊຣາມຣຓໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນິຈ຺ຈໍ ສງ຺ຂຕໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໒໐), ຕສ຺ມາ ກຖເມຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຊຣຕາ ອນິຈ຺ຈຕາ ເຈວ ນ ເກຫິຈິ ສມຸຏ຺ຐິຕາຕິ ໂຍ ວເທຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ວິຕກ຺ກໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຏິກ຺ຂິປິຕຸໍ ‘‘ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສາ ຫິ ປຣິຍາຍເທສນາ’’ຕິ. ປຣິຍາຍເທສນຕ຺ຕເມວ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ອນິຈ຺ຈານ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ-ສທ຺ເທນ ‘‘ສງ຺ຂຕານ’’ນ຺ຕິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

໗໒໐-໓. ອນິຈ຺ຈໍ ສງ຺ຂຕຎ຺ຈາຕິ ຈ-ສທ຺ເທນ ‘‘ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ອນິຈ຺ຈສງ຺ຂຕຘມ຺ມານໍ ຊຣາມຣຓຕ຺ຕາ ເຕສຸ ສນ຺ເຕສຸ ໂຫຕິ, ອສນ຺ເຕສຸ ນ ໂຫຕິ. ນ ຫິ ອຊາຕໍ ປຣິປຈ຺ຈຕິ, ຠິຊ຺ຊຕິ ວາ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ຊາຕິປຈ຺ຈຍຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຊຣາມຣຓໍ ສງ຺ຂຕໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນໍ, ຕໂຕເຍວ ຈ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ປຣິຍາເຍນ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕໍ. ຍຖາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິອາທີນໍ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານຕາຠາເວປິ ຈິຕ຺ຕຊານໍ ວິກາຣຕ຺ຕາ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານຠາໂວຕິ. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຍ ວິຍາຕິ ຈ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ລຫຸຕາທີນມ຺ປິ ຈິຕ຺ຕຊາທິຠາວສ຺ສ ປຣິຍາເຍເນວ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ. ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ອຏ຺ຐາຣເສວ ນິປ຺ຜນ຺ນຣູປານິ ກມ຺ມາທິສມຸຏ຺ຐານານີຕິ. ຕຍນ຺ຕິ ຊາຕິຊຣາຠງ຺ຄສງ຺ຂາຕານໍ ລກ຺ຂຓຣູປຕ຺ຕຍໍ.

ຂໍປຸປ຺ຜໍວາຕິ ອາກາສກຸສຸມໍ ວິຍ. ຍຖາ ອາກາສກຸສຸມໍ ສພ຺ພໂສ ອຊາຕຕ຺ຕາ ນຕ຺ຖິ, ເອວມິທມ຺ປິ ນຕ຺ຖີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິຈ຺ຈໍ ວາສງ຺ຂຕໍ ວິຍາຕິ ຍຖາ ອສງ຺ຂຕໍ ນິພ຺ພານໍ ເກນຈິ ອສງ຺ຂຕຕ຺ຕາ ນິຈ຺ຈໍ ຘຸວໍ, ເອວມິທມ຺ປິ ເກນຈິ ອສງ຺ຂຕຕ຺ຕາ ນິຈ຺ຈໍ ສສ຺ສຕໍ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂນຠຍໍ ປນິທນ຺ຕິ ອິທໍ ປນ ອຸຠຍມ຺ປິ ຂໍປຸປ຺ຜໍ ວິຍ ໂນ ນຕ຺ຖິ, ນ ຈ ນິພ຺ພານໍ ວິຍ ອສງ຺ຂຕໍ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິສ຺ສຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິໂຕຕິ ຊາຍມານປຣິປຈ຺ຈມານຠິຊ຺ຊມານານໍ ຊາຕິອາທິມຕ຺ຕຠາເວນ ຊາຍມານາທິນິສ຺ສຍປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິຕ຺ຕາ. ຕເມວ ນິສ຺ສຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕໍ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ‘‘ຠາເວ ປຖວິຍາທີນ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ປຖວີອາທີນໍ ນິສ຺ສຍານໍ ຠາເວ ຊາຕິອາທິຕ຺ຕຍໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ໂນ ນຕ຺ຖິ, ຍສ຺ມາ ຈ ເຕສໍ ອຠາເວ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ອິມເມວ ຈ ອຠິນິເວສໍ ນິເສເຘຕຸໍ ຠຄວຕາ ຊາຕິຍາ ຈຕຸຊຕ຺ຕໍ, ຊຣາມຣຓສ຺ສ ຈ ອນິຈ຺ຈາທິປຣິຍາໂຍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໗໒໔-໕. ນິປ຺ຜນ຺ນານິ ນາມາຕິ ‘‘ຣູປສ຺ສ ປຣິຈ຺ເຉໂທ, ຣູປສ຺ສ ວິກາໂຣ, ຣູປສ຺ສ ລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປຣິຈ຺ເຉທາທິຠາວໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ກກ຺ຂຬຕ຺ຕາທິນາ ສຠາເວນ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊ ຄເຫຕພ຺ພຕ຺ຕາ, ອປຣິຍາເຍເນວ ກມ຺ມາທິປຈ຺ຈເຍຫິ ນິປ຺ຜນ຺ນຕ຺ຕາ ວາ ນິປ຺ຜນ຺ນານິ ນາມ. ຕພ຺ພິປຣີຕໂຕ ອນິປ຺ຜນ຺ນາ.