໙. ນວໂມ ປຣິຈ຺ເຉໂທ

ປຸຎ຺ຎວິປາກປຈ຺ຈຍນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໕໖໐-໑. ວຏ຺ຏກຖາຍ ໂລກຸຕ຺ຕຣວິປາການໍ ອລພ຺ຠນໂຕ ‘‘ໂລກິຍາເນວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎາທິສງ຺ຂາຣາຕິ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາໂຣ ອປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາໂຣ ອາເນຎ຺ຊາຠິສງ຺ຂາໂຣຕິ ຕໂຍ ສງ຺ຂາຣາ. ຕຕ຺ຖ ປຸນາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕານໍ ອປຸຎ຺ຎຜລໂຕ, ທຸກ຺ຂສໍກິເລສໂຕ ຈ ໂສເຘຕິ, ປຸຊ຺ຊໍ ຠວຜລໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕີຕິ ວາ ປຸຎ຺ຎໍ, ອຕ຺ຕໂນ ຜລສ຺ສ ອຠິສງ຺ຂຣຓຏ຺ເຐນ ອຠິສງ຺ຂາໂຣ ຈາຕິ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາໂຣ, ປຸຎ຺ຎປຏິປກ຺ຂໂຕ ອປຸຎ຺ຎໍ, ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຠິສງ຺ຂາໂຣ ຈາຕິ ອປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາໂຣ. ສມາຘິປຈ຺ຈນີການໍ ອຕິທູຣຕາຍ ນ ອິຎ຺ຊຕິ ນ ກມ຺ປຕີຕິ ອາເນຎ຺ຊໍ, ຕໍ ອຠິສງ຺ຂໂຣຕີຕິ ອາເນຎ຺ຊາຠິສງ຺ຂາໂຣ. ຕຕ຺ຖ ທານສີລາທິວເສນ ປວຕ຺ຕາ ອຏ຺ຐ ກາມາວຈຣກຸສລເຈຕນາ, ຠາວນາວເສເນວ ປວຕ຺ຕາ ຣູປາວຈຣກຸສລເຈຕນາ ຈາຕິ ເຕຣສ ເຈຕນາ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາໂຣ ນາມ. ປາຓາຕິປາຕາທິວເສນ ປວຕ຺ຕາ ທ຺ວາທສ ອກຸສລເຈຕນາ ອປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາໂຣ ນາມ. ຠາວນາວເສເນວ ປວຕ຺ຕາ ຈຕສ຺ໂສ ອຣູປາວຈຣກຸສລເຈຕນາ ອາເນຎ຺ຊາຠິສງ຺ຂາໂຣ ນາມ. ຠວາທີສຸ ຍຖາ ປຈ຺ຈຍາ, ຕຖາ ເຍສຎ຺ຈ ວິປາການໍ ປຈ຺ຈຍາ, ເຕປິ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເກຈິ ປນ ‘‘ເຕປີຕິ ສງ຺ຂາຣານໍ ຄຫຓ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ສຕິ ‘‘ເຍສ’’ນ຺ຕິ ອນິຍມນິທ຺ເທສສ຺ສ ນິຍມກວຈນາຠາວໂຕ.

໕໖໒. ກຕເມ ປນ ເຕ ຠວາທໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ຕໂຍ ຠວາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ກາມຣູປາຣູປວເສນ ຕໂຍ ຠວາ. ສຎ຺ຎີຠວອສຎ຺ຎີຠວເນວສຎ຺ຎີນາສຎ຺ຎີຠວວເສນ, ປນ ເອກໂວກາຣຠວຈຕຸໂວກາຣຠວປຎ຺ຈໂວກາຣຠວວເສນ ຈ ຕໂຍ ຠວາ ເອຕ຺ເຖວ ສໂມຘານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຈຕສ຺ໂສ ໂຍນິໂຍຕິ ອຓ຺ຑຊຊລາພຸຊສໍເສທຊໂອປປາຕິກວເສນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕ຺ຕນິກາຍາ. ຕຕ຺ຖ ພີຊກປາເລ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ສຕ຺ຕນິກາໂຍ ອຓ຺ຑຊໂຍນິ ນາມ. ມາຕຸຄພ຺ເຠ ຊລາພຸເຊ ນິພ຺ພຕ຺ຕສຕ຺ຕນິກາໂຍ ຊລາພຸຊໂຍນິ ນາມ. ປທຸມຄພ຺ຠມານຸສກຄພ຺ຠມລາທິສໍເສທູປນິສ຺ສເຍນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສຕ຺ຕນິກາໂຍ ສໍເສທຊໂຍນິ ນາມ. ກຸໂຕຈິ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ເກວລໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປຣິປຸຓ຺ຓງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ໂຄ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສຕ຺ຕນິກາໂຍ ໂອປປາຕິກໂຍນິ ນາມ. ຄຕິປຎ຺ຈກໍ ເຫຏ຺ຐາ ວິຠາວິຕເມວ. ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ວຕ຺ຖຸຠູຕາ ຈ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ຘາ ຉ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິໂຍ ນາມ. ຕາ ປນ ນານຕ຺ຕກາຍາທິວເສນ ສຕ຺ຕວິຘາຕິ ອາຫ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິໂຍ ສຕ຺ຕາ’’ຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ສຕ຺ຕິມາ, ຠິກ຺ຂເວ, ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິໂຍ. ກຕມາ ສຕ຺ຕ? ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕ຺ຕາ ນານຕ຺ຕກາຍາ ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎິໂນ. ເສຍ຺ຍຖາປິ ມນຸສ຺ສາ ເອກຈ຺ເຈ ຈ ເທວາ ເອກຈ຺ເຈ ຈ ວິນິປາຕິກາ, ອຍໍ ປຐມາ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິ. ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕ຺ຕາ ນານຕ຺ຕກາຍາ ເອກຕ຺ຕສຎ຺ຎິໂນ. ເສຍ຺ຍຖາປິ ເທວາ ພ຺ຣຫ຺ມກາຍິກາ ປຐມາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕາ, ອຍໍ ທຸຕິຍາ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິ. ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕ຺ຕາ ເອກຕ຺ຕກາຍາ ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎິໂນ. ເສຍ຺ຍຖາປິ ເທວາ ອາຠສ຺ສຣາ, ອຍໍ ຕຕິຍາ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິ. ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕ຺ຕາ ເອກຕ຺ຕກາຍາ ເອກຕ຺ຕສຎ຺ຎິໂນ. ເສຍ຺ຍຖາປິ ເທວາ ສຸຠກິຓ຺ຫາ, ອຍໍ ຈຕຸຕ຺ຖີ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິ. ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕ຺ຕາ ສພ຺ພໂສ ຣູປສຎ຺ຎານໍ ສມຕິກ຺ກມາ ປຏິຆສຎ຺ຎານໍ ອຕ຺ຖງ຺ຄມາ ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎານໍ ອມນສິກາຣາ ‘ອນນ຺ໂຕ ອາກາໂສ’ຕິ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນູປຄາ, ອຍໍ ປຎ຺ຈມີ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິ. ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕ຺ຕາ ສພ຺ພໂສ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນໍ ສມຕິກ຺ກມ຺ມ ‘ອນນ຺ຕໍ ວິຎ຺ຎາຓ’ນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາຍຕນູປຄາ, ອຍໍ ຉຏ຺ຐີ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິ. ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕ຺ຕາ ສພ຺ພໂສ ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາຍຕນໍ ສມຕິກ຺ກມ຺ມ ‘ນຕ຺ຖິ ກິຎ຺ຈີ’ຕິ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນູປຄາ, ອຍໍ ສຕ຺ຕມີ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໓໒; ອ. ນິ. ໗.໔໔).

ເອຕ຺ຖ ຫິ ອປຣິມາຓຈກ຺ກວາຬວາສິໂນ ມນຸສ຺ສາ ກາມາວຈຣເທວາ ປຸນພ຺ພສຸມາຕຸປິຍງ຺ກຣມາຕາທໂຍ ວິນິປາຕິກາສຸຣາ ຈ ກຸສລວິປາກປຏິສນ຺ຘິກາ ເວມານິກເປຕາ ເຈຕິ ອິເມ ທີຆຣສ຺ສກິສຖູລກາຬໂອທາຕາທິວຓ຺ຓສຓ຺ຐານວເສນ ຣູປກາຍສ຺ສ, ອເຫຕຸທຸເຫຕຸຕິເຫຕຸວເສນ ປຏິສນ຺ຘິສຎ຺ຎາຍ ຈ ນານາຠາວໂຕ ນານຕ຺ຕກາຍນານຕ຺ຕສຎ຺ຎິໂນ ນາມ, ອຍໍ ປຐມາ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິ. ປຐມຊ຺ຌານຕລວາສິໂນ ປນ ຕໂຍ ເທວາ ອຸປຣູປຣິວາສີນໍ ວຓ຺ຓາທິກມເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວຓ຺ຓາທີນໍ ນິຫີນຕາຍ ຣູປກາຍສ຺ສ ນານາຠາວໂຕ, ປຐມຊ຺ຌານວິປາກວິຎ຺ຎາຓວເສນ ສມານສຎ຺ຎິຕາຍ ຈ ນານຕ຺ຕກາຍເອກຕ຺ຕສຎ຺ຎິໂນ ນາມ, ອຍໍ ທຸຕິຍາ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິ, ຈຕຸຣາປາຍວາສິໂນປິ ວຓ຺ຓສຓ຺ຐານວເສນ ຣູປກາຍສ຺ສ ນານາສຠາວຕ຺ຕາ, ອກຸສລວິປາກສຎ຺ຎາວເສນ ສຎ຺ຎາຍ ເອກສຠາວຕ຺ຕາ ຈ ທຸຕິຍວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິຍໍເຍວ ສໂມຘານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ທຸຕິຍຊ຺ຌານຕລວາສິໂນ ຕໂຍ ເທວາ ວຓ຺ຓສຓ຺ຐານາທິວເສນ ສມານຕ຺ຕາ ຣູປກາຍສ຺ສ ວິເສສາຠາວໂຕ ປຎ຺ຈກນເຍ ທຸຕິຍຕຕິຍຊ຺ຌານສຎ຺ຎາວເສນ ປຏິສນ຺ຘິສຎ຺ຎາຍ ນານາຠາວໂຕ ເອກຕ຺ຕກາຍນານຕ຺ຕສຎ຺ຎິໂນ ນາມ, ອຍໍ ຕຕິຍາ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິ. ຕຕິຍຊ຺ຌານຕລວາສິໂນ ປນ ຕໂຍ ເທວາ ຣູປກາຍວເສນ ສມານຕ຺ຕາ, ປຎ຺ຈກນເຍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານວິປາກສຎ຺ຎາວເສນ ປຏິສນ຺ຘິສຎ຺ຎາຍ ຈ ເອກຕ຺ຕາ ເອກຕ຺ຕກາຍເອກຕ຺ຕສຎ຺ຎິໂນ ນາມ, ອຍໍ ຈຕຸຕ຺ຖີ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິ. ເວຫປ຺ຜລວາສິໂນ ເຈວ ປຎ຺ຈ ສຸທ຺ຘາວາສວາສິໂນ ຈ ວຓ຺ຓສຓ຺ຐານວເສນ ຣູປກາຍສ຺ສ, ປຎ຺ຈມຊ຺ຌານວິປາກສຎ຺ຎາວເສນ ປຏິສນ຺ຘິສຎ຺ຎາຍ ຈ ສມານຕ຺ຕາ ຈຕຸຕ຺ຖວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິເມວ ຠຊນ຺ຕິ. ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນາທໂຍ ຕິສ຺ໂສ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິໂຍ ປາຬິວເສເນວ ປາກຏາ. ອສຎ຺ຎສຕ຺ຕາ ປນ ວິຎ຺ຎາຓາຠາເວນ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນວາສິໂນ ຈ ສຎ຺ຎາຍ ວິຍ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ສຸຂຸມຠາເວເນວ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕີສຸ ນ ຄຫິຕາ, ສຕ຺ຕານໍ ນິວາສຕາຍ ປນ ‘‘ສຕ຺ຕາວາສາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ເຕຫິ ສຕ຺ຕ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິໂຍ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ ນວ ສຕ຺ຕາວາສາ ວຸຕ຺ຕາ.

໕໖໓-໔. ອິທານິ ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕສຸ ຠວາທີສຸ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສວິປາການໍ ຕິຓ຺ຓໍ ອຠິສງ຺ຂາຣານໍ ປຈ຺ຈຍຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກາເມ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣສຎ຺ຎິຕາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ນວນ຺ນໍ ປາກຈິຕ຺ຕານນ຺ຕິ ສເຫຕຸກາເຫຕຸກວເສນ ນວນ຺ນໍ ສຸຄຕິປຏິສນ຺ຘິວິປາກຈິຕ຺ຕານໍ. ນານກ຺ຂຓິກ…ເປ… ປຈ຺ຈເຍຫິ ຈາຕິ ກຸສລາກຸສລກມ຺ມສ຺ສ ອຕີຕສ຺ເສວ ອຕ຺ຕນາ ຊເນຕພ຺ພວິປາການໍ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ ນານກ຺ຂຓິກກມ຺ມປຈ຺ຈເຍນ, ເຕສເມວ ພລວກາຣຓຠາວໂຕ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈເຍນ ຈ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຕສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສຍຕ຺ຕໍ ‘‘ກຸສລາກຸສລໍ ກມ຺ມໍ ວິປາກສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໒໓). ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຸປນິສ຺ສຍຠາໂວ ພລວກມ຺ມວເສນ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ທຸພ຺ພລຎ຺ຫິ ກມ຺ມໍ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ນ ໂຫຕີຕິ ປຏ຺ຐານວຓ຺ຓນາຍໍ ທສ຺ສິຕເມຕໍ.

໕໖໖-໘. ປຎ຺ຈນ຺ນນ຺ຕິ ກຸສລວິປາກຈກ຺ຂຸໂສຕວິຎ຺ຎາຓສມ຺ປຏິຈ຺ຉນສນ຺ຕີຣຓທ຺ວຍວເສນ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ. ທຸຄ຺ຄຕິຍໍ ກຸສລວິປາກປຏິສນ຺ຘິຍາ ອຠາວໂຕ ອາຫ ‘‘ນ ໂຫນ຺ຕິ ປຏິສນ຺ຘິຍ’’ນ຺ຕິ. ເອວໍ ປຏິສນ຺ຘິປວຕ຺ຕີນໍ ອສງ຺ກຣວເສນ ປຈ຺ຈຍວິຘິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສຬສນ຺ນໍ ປວຕ຺ເຕ, ປຏິສນ຺ຘິຍໍ ນວນ຺ນນ຺ຕິ ຍຖາລາຠວເສນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

໕໖໙-໗໔. ຣູເປ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣາຕິ ອຠິຎ຺ຎາວຊ຺ຊິຕາ ປຎ຺ຈ ຣູປາວຈຣປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣາ. ກສ຺ມາ ປນ ອຠິຎ຺ຎາຍ ປຣິວຊ຺ຊນນ຺ຕິ? ວິປາກທານາຠາວໂຕ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ປນສ຺ສາ ວິປາກສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ, ນ ປນ ວິປາກຸປ຺ປາທນສຠາວາຠາວໂຕ. ຍທິ ຫິ ອຠິຎ຺ຎາເຈຕນາ ວິປາກໍ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍ, ອຎ຺ຎຠູມິກກມ຺ມສ຺ສ ອຎ຺ຎຠູມິກວິປາກຸປ຺ປາທນາໂຍຄໂຕ ສຠູມິກເມວ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍ. ຕໍ ປນ ກິໍ ນວຕ຺ຕພ຺ພາຣມ຺ມຓໍ ວາ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍ ປຣິຕ຺ຕາທິອາຣມ຺ມຓໍ ວາ? ກິຎ຺ເຈຕ຺ຖ – ຍທິ ຕາວ ນວຕ຺ຕພ຺ພາຣມ຺ມຓໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ຕໍ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ ຣູປາວຈຣວິປາການໍ ເອກນ຺ເຕນ ກມ຺ມສມານາຣມ຺ມຓຕາຍ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ, ອຠິຎ຺ຎາເຈຕນາຍ ຈ ສຍໍ ປຣິຕ຺ຕາທິອາຣມ຺ມຓຕ຺ຕາ. ອຖ ປຣິຕ຺ຕາທິອາຣມ຺ມຓໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ຕມ຺ປິ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ ຣູປາວຈຣວິປາການໍ ເອກນ຺ເຕເນວ ນວຕ຺ຕພ຺ພາຣມ຺ມຓຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທກຓ຺ເຑ –

‘‘ຣູປາວຈຣຕິກຈຕຸກ຺ກຊ຺ຌານາ ກຸສລໂຕ ຈ ວິປາກໂຕ ຈ ກິຣິຍໂຕ ຈ ຈຕຸຕ຺ຖສ຺ສ ຌານສ຺ສ ວິປາໂກ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນໍ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນໍ. ອິເມ ຘມ຺ມາ ນວຕ຺ຕພ຺ພາ ‘ປຣິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓາ’ຕິປິ ‘ມຫຄ຺ຄຕາຣມ຺ມຓາ’ຕິປິ ‘ອປ຺ປມາຓາຣມ຺ມຓາ’ຕິປີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໔໒໒).

ອປິຈ ສມາຘິວິຊ຺ຊາສມ຺ຠາຣຠູຕາ ອຠິຎ຺ຎາ ສມາຘິສ຺ສ ອານິສໍສມຕ຺ຕໍ ສມາຘິຜລສທິສາ. ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຫິ ອຘິຏ຺ຐານວິກຸພ຺ພນທິພ຺ພສທ຺ທສວນາທິກສ຺ສ ຍຖິຈ຺ຉິຕສ຺ສ ກິຈ຺ຈສ຺ສ ນິປ຺ຜາທນມຕ຺ຕຜລາ ອຠິຎ຺ຎາເຈຕນາ. ເຕນາຫ ‘‘ໂສ ເອວໍ ສມາຫິເຕ ຈິຕ຺ເຕ’’ຕິອາທິ (ປາຣາ. ໑໒-໑໓) ຕສ຺ມາ ສມາຘິສ຺ສ ຜລສທິສາ ອຠິຎ຺ຎາເຈຕນາ ນ ຈ ຜລໍ ເທຕິ, ທານສີລານິສໍສຠູໂຕ ຕສ຺ມິໍ ຠເວ ປຈ຺ຈຍລາໂຠ ວິຍ ນຕ຺ຖິ ຕສ຺ສ ວິປາກຸປ຺ປາທນນ຺ຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ສມານຠູມິກໂຕ ອາເສວນລາເຠນ ພລວນ຺ຕານິ ຌານານິ ວິປາກໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕິ ສມາປຕ຺ຕິຠາວໂຕ, ອຠິຎ຺ຎາ ປນ ສຕິປິ ຌານຠາເວ ຕທຠາວໂຕ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓ ອາຄນ຺ຕຸກາເຍວາຕິ ທຸພ຺ພລາ, ຕສ຺ມາ ວິປາກໍ ນ ເທຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ອນຸຣຸທ຺ຘາຈຣິເຍນ –

‘‘ສມານາເສວເນ ລທ຺ເຘ, ວິຊ຺ຊມາເນ ມຫພ຺ພເລ;

ອລທ຺ຘາ ຕາທິສໍ ເຫຕຸໍ, ອຠິຎ຺ຎາ ນ ວິປຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. (ນາມ. ປຣິ. ໔໗໔);

ຕຍິທມກາຣຓໍ, ປຣິຕ຺ຕຌານສ຺ສ ອວິເສເສນ ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ຊາທີສຸ ວິປາກທານວຈນໂຕ. ນ ຫິ ປຣິຕ຺ຕໍ ລທ຺ຘາເສວນເມວ ຕຕ຺ຖ ວິປາກໍ ເທຕີຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ສມານາເສວເນ ລທ຺ເຘເຍວ ຌານສ຺ສ ວິປາກທານໍ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ອປິຈ ປຸນປ຺ປຸນໍ ປຣິກມ຺ມວເສນ ອຠິຎ຺ຎາຍປິ ວສິຠາວສພ຺ຠາວາ ຕສ຺ສາປິ ຈ ພລວຠາໂວ ອຕ຺ເຖວາຕິ ວິປາກໍ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍ.

ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ປາກຈິຕ຺ຕານນ຺ຕິ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຣູປາວຈຣວິປາກຈິຕ຺ຕານໍ. ມາປຸຎ຺ຎສງ຺ຂາຣາຕິ ອປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣາ. ‘‘ອິເມ ອປຸຎ຺ຎສງ຺ຂາຣາ’’ຕິ ວາ ປທຈ຺ເຉໂທ. ເອກສ຺ສາຕິ ເອກສ຺ສ ອກຸສລວິປາກສນ຺ຕີຣຓສ຺ສ. ຉນ຺ນນ຺ຕິ ສນ຺ຕີຣຓວຊ຺ຊານໍ ຉນ຺ນໍ ອກຸສລວິປາການໍ. ປວຕ຺ເຕ ປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ ອນິຏ຺ຐຣູປາທິອາປາຖາຄເຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສຸຄຕິຍໍ ອກຸສລວິປາກປຏິສນ຺ຘິຍາ ອຠາວໂຕ ອາຫ ‘‘ນ ໂຫນ຺ຕິ ປຏິສນ຺ຘິຍ’’ນ຺ຕິ. ຈຕຸນ຺ນນ຺ຕິ ອກຸສລວິປາກຈກ຺ຂຸໂສຕວິຎ຺ຎາຓສມ຺ປຏິຈ຺ຉນສນ຺ຕີຣຓວເສນ ຈຕຸນ຺ນໍ. ຕານິ ປນ ເອກນ຺ຕໂຕ ອນິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓານິ. ຣູປຠເວ ຈ ກຖໍ ອນິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓສມາໂຍໂຄຕິ ອາຫ ‘‘ໂສ ຈາ’’ຕິອາທິ. ໂສຕິ ໂສ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ. ‘‘ກາມຠເວ’’ຕິ ອິທໍ ອນິຏ຺ຐຣູປາທີນໍ ວິເສສນໍ, ນ ປນ ‘‘ອຸປລທ຺ຘິຍ’’ນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ. ເຕນາຫ ‘‘ອນິຏ຺ຐ…ເປ… ນ ວິຊ຺ຊເຣ’’ຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ອຸປລທ຺ຘິຍນ຺ຕິ ອິມສ຺ເສວ ວິເສສນຠາເວນ ຄເຫຕ຺ວາ ພ຺ຣຫ຺ມູນໍ ກາມຠວໍ ອາຄຕກ຺ຂເຓ ຣູປາທິອຸປລທ຺ຘິຍ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອນິຏ຺ຐ…ເປ… ນ ວິຊ຺ຊເຣ ເອກນ຺ຕສຸຂວຕ຺ຖຸຠູເຕ ຕຕ຺ຖ ໂວກິຓ຺ຓສຸຂທຸກ຺ຂກາຣຓສ຺ສ ອຠາວໂຕ.

໕໗໖. ‘‘ເອວໍ ຕາວາ’’ຕິອາທິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ອປ຺ປນໍ. ຍຖາ ຈາຕິ ຈ-ສທ຺ເທນ ‘‘ເຍສຎ຺ຈາ’’ຕິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕຖາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ເຕ’’ຕິ ສງ຺ຄຓ຺ຫິຕພ຺ພໍ.

໕໗໗-໘໑. ຍຕ຺ຖ ວິຕ຺ຖາຣປ຺ປກາສນໍ ກຕໍ, ຕໂຕ ຠວໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ມຸຂມຕ຺ຕປ຺ປກາສນໍ ກາຕຸກາໂມ ອາຫ ‘‘ຕຕ຺ຣິທ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຣາຕິ ເຕສຸ ຠວາທີສຸ. ອິທນ຺ຕິ ນິທສ຺ສິຕພ຺ພຠາເວນ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈກ຺ຂມາຫ. ອາທິໂຕ ປນ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ຠວໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ອວິເສເສນາຕິ ກາມາວຈຣຣູປາວຈຣວເສນ ວິເສສາຠາເວນ ເຕຣສ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣາ. ທ຺ວິຠເວສູຕິ ກາມຣູປຠເວສຸ. ເກສຎ຺ຈິ ມນຸສ຺ສານໍ, ຠຸມ຺ມເທວານຎ຺ຈ ອຓ຺ຑຊຊລາພຸຊານມ຺ປິ ສມ຺ຠວໂຕ ຕທເປກ຺ຂາຍ ‘‘ຈຕູສຸ…ເປ… ໂຍນິສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນານຕ຺ຕ…ເປ… ຐິຕີສຸປີຕິ ອລຸຕ຺ຕສມາສວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນານຕ຺ຕກາຍນານຕ຺ຕສຎ຺ຎາທີສຸ ຈຕູສຸ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕີສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣສ຺ມິນ຺ຕິ ນານຕ຺ຕກາຍາທິເກ, ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣສ຺ສ ຠວາທີສຸ ເອກວີສຕິວິປາການໍ ເອກາວຕ຺ຖາຍ ປຈ຺ຈໂຍ ອຫຸຕ຺ວາ ທຸຄ຺ຄຕິປຣິຍາປນ຺ເນສຸ ຠວໂຍນິຄຕິວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິສຕ຺ຕາວາເສສຸ ປຏິສນ຺ຘິໍ ອທຕ຺ວາ ປວຕ຺ເຕເຍວ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ວິປາການໍ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ, ກາມາວຈຣສຸຄຕິປຣິຍາປນ຺ເນສຸ ປຏິສນ຺ຘິໍ ທຕ຺ວາ ປວຕ຺ເຕ ໂສຬສນ຺ນໍ ວິປາການໍ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ, ຣູປາວຈຣຠູມິປຣິຍາປນ຺ເນສຸ ປຏິສນ຺ຘິໍ ທຕ຺ວາ ປວຕ຺ເຕ ທສນ຺ນໍ ວິປາການໍ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍຖາຣຫ’’ນ຺ຕິ.

໕໘໒-໓. ກາເມ ຠເວ, ຣູເປ ຠເວຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕີສຸ ຄຕີສູຕິ ເທວມນຸສ຺ສວຊ຺ເຊສຸ ຕີສຸ ຄຕີສຸ. ເອກິສ຺ສາຕິ ນານຕ຺ຕກາຍເອກຕ຺ຕສຎ຺ຎີສງ຺ຂາຕາຍ ເອກິສ຺ສາ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິຍາ. ເອກສ຺ມິນ຺ຕິ ນານຕ຺ຕກາຍເອກຕ຺ຕສຎ຺ຎີສງ຺ຂາເຕເຍວ ເອກສ຺ມິໍ ສຕ຺ຕາວາເສ.

໕໘໔-໖. ເອກາຣູປຠເວຕິ ເອກສ຺ມິໍ ອຣູປຠເວ. ເອກິສ຺ສາ ໂຍນິຍາຕິ ເອກິສ຺ສາເຍວ ໂອປປາຕິກໂຍນິຍາ. ຕີສຸ ຈິຕ຺ຕຏ຺ຐິຕີສູຕິ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນາທີສຸ ຕີສຸ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕີສຸ. ສຕ຺ຕາວາເສ ຈຕຸພ຺ພິເຘຕິ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນາທິເກເຍວ ຈຕຸພ຺ພິເຘ ສຕ຺ຕາວາເສ. ວິຊານິຕພ຺ພາ…ເປ… ປຈ຺ຈຍາຕິ ສງ຺ຂາຣາ ຍຖາ ປຈ຺ຈຍາ ເຍສຎ຺ຈ ປຈ຺ຈຍາ, ຕຖາ ເຕປິ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕໘໗-໙໐. ນນຸ ຈ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຏິສນ຺ຘິປວຕ຺ຕີສຸປິ ວິປາການໍ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຕ຺ຖ ປຏິສນ຺ຘິເຍວ ຕາວ ນ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ. ຍທິ ຫິ ປຸຣິມຠວໂຕ ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາຓໍ ອິຘາຄຈ຺ຉຕີຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ຕໍ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ, ຣູປາຣູປຘມ຺ມານໍ ເກສຄ຺ຄມຕ຺ຕມ຺ປິ ເທສນ຺ຕຣສງ຺ກມນາຠາວໂຕ. ອຖ ອຕີຕຠວນິພ຺ພຕ຺ຕສງ຺ຂາຣໂຕ ນ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ, ຕມ຺ປິ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ ອເຫຕຸກໂທສາປຕ຺ຕິໂຕຕິ ອິມິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນ ໂຈເທນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ນ ຣູປາຣູປຘມ຺ມານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອາຈຣິໂຍ ຕສ຺ສາຘິປ຺ປາຍໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຕໍ ສຎ຺ຎາເປຕຸກາໂມ ອາຫ ‘‘ນຕ຺ຖິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ຕໂຕ ເຫຕຸໍ ວິນາຕິ ຕຕ຺ຖ ເຫຕຸໍ ວິນາ, ອຕີຕຠວນິພ຺ພຕ຺ຕກມ຺ມສງ຺ຂາຣນິກນ຺ຕິອາຣມ຺ມຓໍ ວິນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸລທ຺ຘປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ອວິຊ຺ຊາທິສຫກາຣີກາຣຓສຫິຕສ຺ສ ສງ຺ຂາຣສ຺ສ ວເສນ ສຸຏ຺ຐຸ ອເວກລ຺ລໂຕ ປຏິລທ຺ຘປຈ຺ຈຍໍ. ຣູປາຣູປມຕ຺ຕນ຺ຕິ ພາຫິຣກປຣິກປ຺ປິຕສ຺ສ ອຘິຕິຏ຺ຐນກສ຺ສ ສຕ຺ຕຊີວາທິໂນ ອຠາວໂຕ ຣູປາຣູປຘມ຺ມມຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຈ ສຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິ. ຠວນ຺ຕຣ…ເປ… ປວຸຈ຺ຈຕີຕິ ໂວຫາຣມຕ຺ເຕນ ຠວນ຺ຕຣມຸເປຕີຕິ ປວຸຈ຺ຈຕິ. ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄິຍາ ຠວນ຺ຕຣຠາເວນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນມຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໕໙໑. ອິທານິ ຕໍ ປຏິສນ຺ຘິກ຺ກມໍ ປາກຏາຍ ມນຸສ຺ສປຏິສນ຺ຘິຍາ ວເສນ ປກາເສຕຸໍ ສມາຣຠນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຕຍິທ’’ນ຺ຕິອາທິ. ສຸທຸພ຺ພຸຘນ຺ຕິ ອຕິທຸພ຺ພິຊານິຍໍ. ເຕນາຫຸ ໂປຣາຓາ –

‘‘ສຈ຺ຈໍ ສຕ຺ໂຕ ປຏິສນ຺ຘິ, ປຈ຺ຈຍາກາຣເມວ ຈ;

ທຸທ຺ທສາ ຈຕຸໂຣ ຘມ຺ມາ, ເທເສຕຸຎ຺ຈ ສຸທຸກ຺ກຣາ’’ຕິ.

໕໙໒-໓. ອາສນ຺ນມຣຓສ຺ສາຕິ ປຣູປກ຺ກເມນ ວາ ອາຍຸກ຺ຂຍາທິວເສນ ວາ ສມາສນ຺ນມຣຓສ຺ສ. ສຸສ຺ສມາເນຕິ ອນຸກ຺ກເມນ ອຸປສຸສ຺ສມາເນ. ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍກສ຺ສ ອາຍຕນານໍ ອນຸປຸພ຺ພຸປ຺ປຕ຺ຕິ ວິຍ ນິໂຣໂຘປິ ອນຸປຸພ຺ພໂຕ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນຏ຺ເຐ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍາທິເກ’’ຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ນານາກມ຺ມສມຸຏ຺ຐິເຕສຸ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍາທີສຸ ນຏ຺ເຐສູ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ຫທຍ…ເປ… ເກ’’ຕິ ອິມິນາ ເສສກາເຍ ກາຍິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ນິຣຸທ຺ຘຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເອກກມ຺ມສມຸຏ຺ຐິຕມ຺ປິ ນສ຺ສເຕວາຕິ ອປເຣ. ອານນ຺ທາຈຣິໂຍ ປນ ‘‘ຍມເກ’’ ຍສ຺ສ ຈກ຺ຂາຍຕນໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຕສ຺ສ ມນາຍຕນໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ. ອາມນ຺ຕາ. ຍສ຺ສ ວາ ປນ ມນາຍຕນໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຕສ຺ສ ຈກ຺ຂາຍຕນໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ. ສຈິຕ຺ຕການໍ ອຈກ຺ຂຸການໍ ຈວນ຺ຕານໍ ເຕສໍ ມນາຍຕນໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ໂນ ຈ ເຕສໍ ຈກ຺ຂາຍຕນໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ. ສຈກ຺ຂຸການໍ ຈວນ຺ຕານໍ ເຕສໍ ມນາຍຕນຎ຺ຈ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຈກ຺ຂາຍຕນຎ຺ຈ ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’ຕິອາທິນາ (ຍມ. ໑.ອາຍຕນຍມກ.໑໒໐) ຈກ຺ຂາຍຕນາທີນໍ ຈຸຕິຈິຕ຺ເຕນ ສຫ ນິໂຣໂຘ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍາທີນິ ຈຸຕິໂຕ ປຸພ຺ເພ ນ ນສ຺ສນ຺ຕິ. ອຕິມນ຺ທຠາວູປຄມນໍ ປນ ສນ຺ຘາຍ ອຏ຺ຐກຖາຍ ‘ນິຣຸທ຺ເຘສຸ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສູ’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ອນວເສສນິໂຣຘໍ ສນ຺ຘາຍ. ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກຊວນານນ຺ຕຣມ຺ປິ ຈຸຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ທສ຺ສິຕາ’’ຕິ ວທຕິ. ຫທຍວຕ຺ຖຸມຕ຺ຕສ຺ມິນ຺ຕິ ຫທຍວຕ຺ຖຸປເທສມຕ຺ເຕ. ນ ຫິ ຫທຍວຕ຺ຖຸໍ ນິສ຺ສາຍ ກາຍິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປວຕ຺ຕຕິ.

໕໙໔-໗. ວຕ຺ຖຸສນ຺ນິສ຺ສິຕນ຺ຕິ ເສສິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ນິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ນິສ຺ສຍຠາວູປຄມນສາມຕ຺ຖິຍາໂຍເຄນ ມນ຺ທຠາວໂຕ ວາ ຫທຍວຕ຺ຖຸມຕ຺ຕສນ຺ນິສ຺ສິຕໍ. ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕທາ ກມ຺ມກມ຺ມນິມິຕ຺ຕາທີນິ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕຊວນວິຎ຺ຎາຓໍ. ຕໍ ປນ ສຸຄຕິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕມານສ຺ສ ກຸສລໍ ໂຫຕິ, ທຸຄ຺ຄຕິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕມານສ຺ສ ອກຸສລໍ. ເຕນາຫ ຠຄວາ –

‘‘ນິມິຕ຺ຕສ຺ສາທຄຘິຕໍ ວາ, ຠິກ຺ຂເວ, ວິຎ຺ຎາຓໍ ຕິຏ຺ຐມານໍ ຕິຏ຺ຐຕິ ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສາທຄຘິຕໍ ວາ, ຕສ຺ມິໍ ເຈ ສມເຍ ກາລໍ ກໂຣຕິ, ຐານເມຕໍ ວິຊ຺ຊຕິ, ຍໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຄຕີນໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຄຕິໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ ນິຣຍໍ ວາ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິໍ ວາ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໓໕).

ຍທິ ເອວໍ –

‘‘ຄຕິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕ ກຕເມສໍ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ເຫຕູນໍ ປຈ຺ຈຍາ ອຸປປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ, ກຸສລສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ຊວນກ຺ຂເຓ ຕໂຍ ເຫຕູ ກຸສລາ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ຊາຕເຈຕນາຍ ສຫຊາຕປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕິ ກຸສລມູລປຈ຺ຈຍາປິ ສງ຺ຂາຣາ. ນິກນ຺ຕິກ຺ຂເຓ ທ຺ເວ ເຫຕູ ອກຸສລາ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ຊາຕເຈຕນາຍ ສຫຊາຕປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕິ ອກຸສລມູລປຈ຺ຈຍາປິ ສງ຺ຂາຣາ. ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ ຕໂຍ ເຫຕູ ອພ຺ຍາກຕາ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ຊາຕເຈຕນາຍ ສຫຊາຕປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕິ ນາມຣູປປຈ຺ຈຍາປິ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ວິຎ຺ຎາຓປຈ຺ຈຍາປິ ນາມຣູປ’’ນ຺ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໒໓໒) –

ນິກນ຺ຕິກ຺ຂເຓ ເຫຕຸທ຺ວຍປຈ຺ຈຍາປິ ສຸຄຕິປຏິສນ຺ຘິກສ຺ສ ກຖໍ ທສ຺ສິຕາຕິ? ນຍິທໍ ມຣຓາສນ຺ນຊວນສມ຺ປຍຸຕ຺ຕເຫຕຸໂຍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຖ ໂຂ ກຕກມ຺ມສ຺ສ ຕໍ ກມ຺ມໍ ອາຣພ຺ຠ ອສ຺ສາທວເສນ ປວຕ຺ຕຊວນສມ຺ປຍຸຕ຺ຕເຫຕຸໂຍ ສນ຺ຘາຍ. ກຕູປຈິຕມ຺ປິ ຫິ ກມ຺ມໍ ຕຓ຺ຫາຍ ອສ຺ສາທິຕໍ ວິປາກາຠິນິປ຺ຜາທເນ ສມຕ຺ຖນ຺ຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ກມ຺ມກຣຓກາເລ ອປ຺ປຫີນາວຕ຺ຖາຍ ສນ຺ຕາເນ ອນຸສຍິຕເຫຕຸໂຍ ສນ຺ຘາຍ ນິກນ຺ຕິກ຺ຂເຓ ທ຺ເວ ເຫຕຸໂຍຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ເຕສໍ ສຫຊາຕປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາໂຍຄໂຕ. ປຸພ຺ພານຸເສວິຕໍ ປຸຎ຺ຎໍ ວາ ອປຸຎ຺ຎເມວ ວາ ກມ຺ມໍ, ກມ຺ມນິມິຕ຺ຕໍ ວາ ອາລມ຺ພິຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕໍ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ປຸພ຺ພານຸເສວິຕນ຺ຕິ ປຸພ຺ເພ ອາເສວິຕໍ. ‘‘ກຕຕ຺ຕາ ອຸປຈິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຓ຺ຫາຍ ອນຸເສວິຕຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວາ ‘‘ປຸພ຺ພານຸເສວິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອນຸປຸພ຺ພເສວິຕ’’ນ຺ຕິປິ ປາຐໍ ວທນ຺ຕິ, ປຏິສນ຺ຘິວເສນ ປຸພ຺ເພ ອາເສວິຕໍ, ປຸພ຺ເພ ທິນ຺ນປຏິສນ຺ຘິກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທິນ຺ນປຏິສນ຺ຘິກມ຺ປິ ປນ ອປຣຊາຕີສຸ ປວຕ຺ຕິວິປາກໍ ນ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕີຕິ ນຕ຺ຖິ. ປຸຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎຄ຺ຄຫເຓນ ຍຖາກມ຺ມໍ ສຸຄຕິທຸຄ຺ຄຕິປຏິສນ຺ຘີນໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ທສ຺ເສຕິ. ກມ຺ມໍ ກມ຺ມນິມິຕ຺ຕໍ ວາຕິ ວາ-ສທ຺ເທນ ຄຕິນິມິຕ຺ຕໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕຕ຺ຖ ກມ຺ມໍ, ຄຕິນິມິຕ຺ຕຎ຺ຈ ມໂນທ຺ວາເຣເຍວ ອາປາຖມາຄຈ຺ຉຕິ, ກມ຺ມນິມິຕ຺ຕໍ ປນ ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣປິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣຄ຺ຄຫິເຕປິ ອາຣມ຺ມເຓ ປຏິສນ຺ຘິ ໂຫຕິ. ອປເຣ ປນ ຄຕິນິມິຕ຺ຕມ຺ປິ ຉທ຺ວາເຣສຸ ລພ຺ຠຕີຕິ ວຓ຺ເຓນ຺ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ສຈ຺ຈສງ຺ເຂເປ –

‘‘ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ສິຍາ ສນ຺ຘິ, ວິນາ ກມ຺ມໍ ທ຺ວິໂຄຈເຣ’’ຕິ. (ສ. ສ. ໑໗໓).

ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ຄຕິນິມິຕ຺ຕໍ ມໂນທ຺ວາເຣ ອາປາຖມາຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ຕທາຣມ຺ມຓາຍ ຈ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກປຏິສນ຺ຘິຍາ ອທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ, ມູລຏີກາທີສຸ ຈ ‘‘ກມ຺ມພເລນ ອຸປຏ຺ຐາປິຕໍ ວຓ຺ຓາຍຕນໍ ສຸປິນໍ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ວິຍ, ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸກສ຺ສ ວິຍ ຈ ມໂນທ຺ວາເຣ ເອວ ໂຄຈຣຠາວໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ນິຍເມຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເຕສໍ ວຈນໍ ນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ຕິ ອາຈຣິຍາ. ກມ຺ມນິມິຕ຺ຕຎ຺ຈ ປເນຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ອາປາຖມາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ຈຸຕິກາລາສນ຺ເນ ກຕກມ຺ມສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓສນ຺ຕາເນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຕໍສທິສນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ອິຕຣຖາ ຕເທວ ປຏິສນ຺ຘິຍາ ອາຣມ຺ມຓຸປຏ຺ຐາປກໍ ຕເທວ ປຏິສນ຺ຘິຊນກໍ ຠເວຍ຺ຍ, ນ ຈ ປຏິສນ຺ຘິຍາ ອຸປຈາຣຠູຕານິ ວິຍ, ‘‘ເອຕສ຺ມິໍ ຕຍາ ປວຕ຺ຕິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ປຏິສນ຺ຘິຍາ ອາຣມ຺ມຓໍ ອນຸປ຺ປເທນ຺ຕານິ ວິຍ ຈ ປວຕ຺ຕານິ ຈຸຕິອາສນ຺ນຊວນານິ ປຏິສນ຺ຘິຊນການິ ຠເວຍ຺ຍຸໍ. ‘‘ກຕຕ຺ຕາ ອຸປຈິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕທາ ຈ ປຏິສນ຺ຘິຍາ ເອກວີຖິຍໍ ວິຍ ປວຕ຺ຕມານານິ ກຖໍ ກຕູປຈິຕານິ ສິຍຸໍ, ອສ຺ສາທນຠູຕາຍ ຕຓ຺ຫາຍ ອປຣາມຏ຺ຐານິ ກຖໍ ປຏິສນ຺ຘິນິພ຺ພຕ຺ຕການິ, ນ ຈ ໂລກິຍານິ ໂລກຸຕ຺ຕຣານິ ວິຍ ສມານວີຖິຜລານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ຕໍ ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ຕໍ ຊວນວິຎ຺ຎາຓໍ. ເອກຕ຺ຕນເຍນ ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈຸຕິປຏິສນ຺ຘິຕທາສນ຺ນວິຎ຺ຎາຓານຎ຺ຫິ ສນ຺ຕຕິວເສນ ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ອຸປນີເຕກຕ຺ຕໍ ອິຘ ຕໍ ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ.

ອວິຊ຺ຊາຍ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນາທີນເວຕິ ອນຸສຍວເສນ ປວຕ຺ຕາຍ ຠວຕຓ຺ຫາຍ, ຈິຕ຺ຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາຍ ວາ ອວິຊ຺ຊາຍ ຉາທິຕທຸກ຺ຂາທີນເວ. ຕຖາຠູເຕ ປນ ກມ຺ມາທິວິສເຍ ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓຠາເວນ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານຠູເຕ. ຕຓ຺ຫາຍ ອປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ ເອວ ປຸຣິມຸປ຺ປນ຺ນາຍ ຈ ສນ຺ຕຕິຍາ ຕຖາປຣິຓຕຕ຺ຕາ ປຏິສນ຺ຘິຏ຺ຐານາຠິມຸຂໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ນິນ຺ນໂປຓປພ຺ຠາຣໍ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຕຓ຺ຫາ ນເມຕີ’’ຕິ. ສຫຊາ ປນ ສງ຺ຂາຣາຕິ ຈຸຕິອາສນ຺ນຊວນວິຎ຺ຎາຓສຫຊາຕເຈຕນາ, ສພ຺ເພປິ ວາ ຜສ຺ສາທໂຍ. ຂິປນ຺ຕີຕິ ຂິປນ຺ຕາ ວິຍ ຕສ຺ມິໍ ວິສເຍ ປຏິສນ຺ຘິວເສນ ວິຎ຺ຎາຓປຕິຏ຺ຐານສ຺ສ ເຫຕຸຠາເວນ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຕນ຺ຕິ ຕໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ. ‘‘ສນ຺ຕຕິວສາ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕ ຕເທວ ວິຎ຺ຎາຓໍ ສນ຺ຘາວຕິ ສໍສຣຕິ, ນ ອຎ຺ຎນ຺ຕິ ອິມຎ຺ຈ ມິຈ຺ຉາວາທໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ສຕິ ຫິ ນານຕ຺ຕນເຍ ສນ຺ຕຕິວເສນ ເອກຕ຺ຕນໂຍ ໂຫຕີຕິ.

໕໙໙. ອາຣມ຺ມຓາທີຫິ…ເປ… ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອາຣມ຺ມຓນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍາທີຫິ ປວຕ຺ຕຕິ. ກຖໍ? ອາສນ຺ນມຣຓສ຺ສ ຫິ ກມ຺ມພເລນ ມໂນທ຺ວາເຣ ອຸປຏ຺ຐາປິຕໍ ອວິຊ຺ຊາຍ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນາທີນວໍ ກມ຺ມາທິວິສຍໍ ອາຣພ຺ຠ ມໂນທ຺ວາຣາວຊ຺ຊນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕໂຕ ມຣຓາສນ຺ນວີຖິຍາ ວຕ຺ຖຸທຸພ຺ພລຠາເວນ ມນ຺ທປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ຈຕ຺ຕາຣິ, ປຎ຺ຈ ວາ ຊວນານິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ຕທາຣມ຺ມເຓ ສຕິ, ອສຕິ ວາ ຠວງ຺ຄວິສຍມາລມ຺ພິຕ຺ວາ ຈຸຕິຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຠວງ຺ຄານນ຺ຕຣມ຺ປິ ຈຸຕິ ໂຫຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ຈຸຕິຈິຕ຺ເຕ ປນ ນິຣຸທ຺ເຘ ຕເທວ ອາປາຖຄຕໍ ກມ຺ມກມ຺ມນິມິຕ຺ຕາທິໍ ອາຣພ຺ຠ ອນຸປຈ຺ຉິນ຺ນກິເລສພລວນິມິຕ຺ຕໍ ສຫຊາຕສງ຺ຂາເຣຫິ ກມ຺ມາທິອາຣມ຺ມເຓ ຂິປິຍມານໍ ໂອຣິມຕີຣຣຸກ຺ຂວິນິພນ຺ຘໍ ຣຊ຺ຊຸໍ ອາລມ຺ພິຕ຺ວາ ມາຕິກາຕິກ຺ກາມໂກ ວິຍ ປຸຣິມຎ຺ຈ ນິສ຺ສຍໍ ຊຫຕິ, ອປຣຎ຺ຈ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐິຕໍ ນິສ຺ສຍໍ ອສ຺ສາທຍມານໍ ວາ ອນສ຺ສາທຍມານໍ ວາ ອາຣມ຺ມຓາທີຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ປວຕ຺ຕຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ໂອຣິມຕີຣໍ ວິຍ ປຸຣິມຠໂວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ຕຕ຺ຖ ຐິຕຣຸກ຺ໂຂ ວິຍ ປຸຣິມຠເວ ປວຕ຺ຕມານກ຺ຂນ຺ຘາ, ຣຊ຺ຊຸ ວິຍ ກມ຺ມາທິອາຣມ຺ມຓໍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຣຊ຺ຊຸ ວິຍ ຫທຍວຕ຺ຖູ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ‘‘ຣຊ຺ຊຸ ວິຍ ຕຓ຺ຫາ’’ຕິປິ ອປເຣ. ປຸຣິໂສ ວິຍ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ຕສ຺ສ ຣຊ຺ຊຸຄ຺ຄຫຓໍ ວິຍ ຕຓ຺ຫາຍ ອາຣມ຺ມຓາຠິມຸຂນມນໍ, ປໂຍໂຄ ວິຍ ຂິປນກສງ຺ຂາຣາ, ມາຕິກາ ວິຍ ຈຸຕິຈິຕ຺ຕໍ, ປຣຕີຣໍ ວິຍ ປຣໂລໂກ.

໖໐໐. ຍຖາ ປຸຣິໂສ ປຣຕີເຣ ປຕິຏ຺ຐຫມາໂນ ປຣຕີຣຣຸກ຺ຂວິນິພນ຺ຘໍ ກິຎ຺ຈິ ອສ຺ສາທຍມາໂນ ວາ ອນສ຺ສາທຍມາໂນ ວາ ເກວລໍ ປຖວິຍໍ ສກພລປ຺ປໂຍເຄເຫວ ປຕິຏ຺ຐາຕິ, ເອວມິທມ຺ປິ ຠວນ຺ຕຣຕ຺ຕຠາວວິນິພນ຺ຘຫທຍວຕ຺ຖຸສງ຺ຂາຕໍ ນິສ຺ສຍໍ ປຎ຺ຈໂວກາຣຠເວ ອສ຺ສາທຍມານໍ ວາ ຈຕຸໂວກາຣຠເວ ອນສ຺ສາທຍມານໍ ວາ ເກວລໍ ອາຣມ຺ມຓນິສ຺ສຍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມເຫວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ຕໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ນາປິ ອິຘາຄຕໍ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ຠເວ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ກມ຺ມາທິນ຺ຕິ ອຕີຕຠວນິພ຺ພຕ຺ຕກມ຺ມາທິໍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຂິປນກສງ຺ຂາຣານໍ, ນມນວເສນ ປວຕ຺ຕຕຓ຺ຫາຍ, ກມ຺ມາທິວິສຍາຍ ອາທີນວປຏິຈ຺ຉາທິກາຍ ຈ ອວິຊ຺ຊາຍ, ທຬ຺ຫຄ຺ຄາຫາທິກຣານໍ ອຸປາທານາທີນຎ຺ຈ ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ກມ຺ມໍ ນາມ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍຠູຕໍ, ອປຣາປຣິຍເວທນີຍຠູຕໍ ວາ ປຏິສນ຺ຘິນິພ຺ພຕ຺ຕກກມ຺ມໍ. ຂິປນກສງ຺ຂາຣາ ນາມ ຈຸຕິອາສນ຺ນຊວນສຫຊາຕສງ຺ຂາຣາ, ປຏິສນ຺ຘິຊນກກມ຺ມສຫຄຕສງ຺ຂາຣາ ວາ, ຕໂຕ ປຸຣິມຊວນສຫຄຕສງ຺ຂາຣາຕິ ວາ ເກຈິ. ນມນວເສນ ປວຕ຺ຕຕຓ຺ຫາ ນາມ ອນຸສຍາວຕ຺ຖາຍ ປວຕ຺ຕຕຓ຺ຫາ. ເອສ ນໂຍ ອາທີນວປຏິຈ຺ຉາທກອວິຊ຺ຊາຍປິ. ກມ຺ມາທິວິສຍາ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕາເຍວ. ທຬ຺ຫຄ຺ຄາຫກຣອຸປາທານາ ນາມ ມຓ຺ຑູກໍ ປນ຺ນໂຄ ວິຍ ອຸປປຕ຺ຕິຠວສ຺ສ ທຬ຺ຫຄ຺ຄຫຓວເສນ ປວຕ຺ຕາ ກາມຸປາທານາທໂຍ.

໖໐໑-໕. ສທ຺ທປຏິໂຆສາທີນໍ ສຕິປິ ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຠາເວ ສນ຺ຕານພນ຺ໂຘ ນ ປາກໂຏຕິ ເຕສໍ ເອກຕ຺ຕນານຕ຺ຕຠາວໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ອນາຄຕມຕີຕເຫຕຸສມຸປ຺ປາທເມວ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອຕ຺ຖາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ຈຸຕິປຏິສນ຺ຘາຘິກາເຣ. ປຏິໂຆສທີປມຸທ຺ທາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອາທາສຕລຄຕມຸຂນິມິຕ຺ຕາທີນໍ ຄຫຓໍ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອຄນ຺ຕ຺ວາຕິ ສທ຺ທາທິປຈ຺ຈຍເທສໍ ອນຸປຄນ຺ຕ຺ວາ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍຖາ ສທ຺ທາທີນໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິປເທສໍ ອນຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ປຏິໂຆໂສ ສທ຺ທເຫຕຸໂກ, ປທີໂປ ປທີປນ຺ຕຣາທິເຫຕຸໂກ, ມຸທ຺ທາ ລຎ຺ຉນເຫຕຸໂກ, ມຸຂນິມິຕ຺ຕາທິກໍ ອາທາສາທິອຠິມຸຂາທິເຫຕຸກໍ ໂຫຕິ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ອຠາວາ, ເອວມິທມ຺ປິ ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາຓໍ ນ ເຫຕຸເທສໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕໍເຫຕຸກໍ ໂຫຕິ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ອຠາວາ, ຕສ຺ມາ ນ ອິທໍ ເຫຕຸເທສໂຕ ປຸຣິມຠວໂຕ ອິຘາຄຕໍ ປຏິໂຆສາທໂຍ ວິຍ ສທ຺ທາທິເທສໂຕ, ນາປິ ຕໂຕ ເຫຕຸໍ ວິນາ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ສທ຺ທາທີຫິ ວິນາ ປຏິໂຆສາທໂຍ ວິຍາຕິ. ອຖ ວາ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ອຄນ຺ຕ຺ວາຕິ ປຸພ຺ເພ ປຈ຺ຈຍປເທເສ ສນ຺ນິຫິຕາ ຫຸຕ຺ວາ ຕໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍາ ນ ໂຫນ຺ຕິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ປຸພ຺ເພ ອຠາວາ, ນາປິ ສທ຺ທາທິປຈ຺ຈຍາ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວໍ ອິທມ຺ປີຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ສນ຺ຕານພນ຺ຘໂຕ ນຕ຺ຖີຕິ ສນ຺ຕານປ຺ປພນ຺ຘໂຕ ນຕ຺ຖິ ເອກຕາ ສນ຺ຕາເນກຕ຺ເຕປິ ອຎ຺ຎສ຺ເສວ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປາຕຸຠວນໂຕ, ນາປິ ນານຕາ ອປຸພ຺ພານໍ ອປຸພ຺ພານໍ ອຸປ຺ປາເທປິ ປຐມຸປ຺ປນ຺ນໍ ຘມ຺ມໍ ວິນາ ປຈ຺ຉິມສ຺ສ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ, ປທີປສ຺ສ ວິຍ ນານຕາ ນ ສິຍາ. ຂຓິກາປິ ຫິ ປທີປຊາລາ ສນ຺ຕາເນກຕ຺ຕໍ ອຸປາທາຍ ສາ ເອວາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອຕ຺ຕກິຈ຺ຈຎ຺ຈ ສາເຘຕິ. ‘‘ສຕິ ສນ຺ຕານພນ຺ເຘ’’ຕິອາທິນາ ສນ຺ຕານພນ຺ເຘ ເອກນ຺ຕໍ ເອກຕ຺ຕາຍ ຈ ນານຕ຺ຕາຍ ຈ ອຄ຺ຄເຫຕພ຺ພຕໍ, ຄຫເຓ ຈ ໂທສໍ ທສ຺ເສຕິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ສນ຺ຕານພນ຺ເຘ ສຕິ ຍທິ ເອກນ຺ເຕນ ເອກຕາ ສິຍາ, ຂີຣທຘີນມ຺ປິ ອນຎ຺ຎຠາວໂຕ, ອຕ຺ຕໂຕເຍວ ຈ ສຍໍ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ຂີຣໂຕ ທຘິສມ຺ຠູຕໍ ນ ຠເວຍ຺ຍ. ອຖາປິ ສນ຺ຕານພນ຺ເຘ ສຕິ ເອກນ຺ຕໍ ນານຕາ ຠເວຍ຺ຍ, ຂີຣທຘີນມ຺ປິ ນານຕ຺ຕາ, ອຎ຺ຎສ຺ສ ຈ ສາມິຠາວມຕ຺ເຕນ ອປຣສ຺ສ ສາມິຠາວາໂຍຄໂຕ ຂີຣສາມິ ນໂຣ ທຘິສາມິ ນ ຠເວຍ຺ຍ, ນ ຈ ປເນວໍ ໂລເກ ທິສ຺ສຕີຕິ.

໖໐໖. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ເອວໍ ໂລກໂວຫາຣປຣິຈ຺ເຉໂທ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ເອກນ຺ຕໍ ເອກຕາ, ນານຕາປິ ວາ ນ ເຈວ ອຸປຄນ຺ຕພ຺ພາ. ເອກຕ຺ເຕ ປນ ອຘິປ຺ເປເຕ ຘມ຺ມໂຕ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສນ຺ຕານໂຕວ ຄເຫຕພ຺ພໍ, ນານຕ຺ເຕ ອຘິປ຺ເປເຕ ສນ຺ຕານວເສນ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຘມ຺ມໂຕວ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫຸ ໂປຣາຓາ –

‘‘ທິຏ຺ຐສນ຺ຕານພນ຺ຘສ຺ມິໍ, ເອກຎ຺ຎຕ຺ຕວິຈາຣເຓ;

ສຠາຄຸປ຺ປຕ຺ຕິເຍກຕ຺ຕ-ມຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ຂຓເຠທໂຕ’’ຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ເອກນ຺ຕໍ ເອກຕາປຏິເສເຘນ ‘‘ສຍໍກຕໍ ສຸຂທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ອິມໍ ທິຏ຺ຐິໍ ນິວາເຣຕິ, ເອກນ຺ຕໍ ນານຕາປຏິເສເຘນ ‘‘ປຣໍກຕໍ ສຸຂທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ.

໖໐໗-໙. ນນຸ ນ ສຸນ຺ທຣໍ, ນນຸ ສິຍາຕິ ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອສງ຺ກນ຺ຕິປາຕຸຠາເວຕິ ສງ຺ກນ຺ຕິປາຕຸຠາວຣຫິເຕ, ອສງ຺ກນ຺ຕິວເສນ ວາ ປາຕຸຠາເວ, ອສງ຺ກມິຕ຺ວາວ ປາຕຸຠາເວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຂນ຺ຘາຠິສມ຺ຠວາຕິ ອຠິສມ຺ຠູຕກ຺ຂນ຺ຘາ, ອຖ ວາ ອຠິສມ຺ຠວຕິ ກມ຺ມໍ ເອເຕສູຕິ ອຠິສມ຺ຠວາ, ຂນ຺ຘາ, ເອວໍ ອຠິສມ຺ຠວາ ກມ຺ມາຘິຏ຺ຐານຠູຕາ ຂນ຺ຘາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘ ນິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາຕິ ຜລາຘິຏ຺ຐານຠູຕໍ ປຣໂລກໍ ອຄນ຺ຕ຺ວາ ອິເຘວ ນິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ. ປຣຕ຺ຖາຄມໂຕຕິ ປຣໂລກໍ ອຄມນໂຕ. ຕສ຺ສາຕິ ກມ຺ມສ຺ສ. ອຎ຺ຎສ຺ສາຕິ ເຍນ ຕໍ ກມ຺ມໍ ກຕໍ, ຕໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ. ອຎ຺ຎໂຕຕິ ຍໍ ຕໍ ກມ຺ມໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ອຎ຺ຎໂຕ. ເອຕໍ ວິຘານນ຺ຕິ ອິຘໂລກໂຕ ປຣໂລກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ນຕ຺ຖິ, ຕຕ຺ຖ ‘‘ອຎ຺ເຎວ ຂນ຺ຘາ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ ອິທໍ ສພ຺ພໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິຘານໍ.

໖໑໑-໔. ‘‘ສນ຺ຕາເນ…ເປ… ສາຘໂກ’’ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ປກາເສຕຸໍ ‘‘ເອກສ຺ມິໍ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກສ຺ມິໍ ສນ຺ຕາເນຕິ ຍສ຺ມິໍ ຘມ຺ມປຸຎ຺ເຊ ກມ຺ມໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ເສວ ສນ຺ຕາເນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎສ຺ສາຕິປິ ວາ…ເປ… ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ເອກນ຺ຕໍ ເອກຕ຺ຕນານຕ຺ຕານໍ ປຏິສິທ຺ຘຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອຕສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສາຕິ ເຫຕຸຜລານໍ ອຕ຺ຖໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ເຕປິ ເຕເນວ ເຫຕຸຜລຠາເວນ ສມ຺ພນ຺ຘຕ຺ຕາ ຕໍ ຜລໍ ອຎ຺ຎສ຺ສ, ອຎ຺ຎໂຕຕິ ວາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ. ພີຊານນ຺ຕິ ອມ຺ພມາຕຸລຸງ຺ຄພີຊານໍ. ອຠິສງ຺ຂາໂຣຕິ ມຘຸອາທິປຣິຠາວນໍ. ມຘຸອາທິນາຕິ ມຘຸຈຕຸມຘຸຣອລຕ຺ຕກຣສາທິນາ. ຕສ຺ສາຕິ ຕສ຺ສ ປຣິຠາວິຕພີຊສ຺ສ. ປຐມໍ ລທ຺ຘປຈ຺ຈໂຍຕິ ມຘຸຣຠາວູປຄມນໂຕ ປຐມເມວ ລທ຺ຘປຈ຺ຈໂຍ. ກາລນ຺ຕເຣຕິ ຜລກາເລ. ເອວໍ ເຎຍ຺ຍມິທມ຺ປິ ຈາຕິ ຍຖາ ເອຕໍ, ເອວໍ ອິທມ຺ປິ ຎາຕພ຺ພໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍຖາ ຫິ ອມ຺ພພີຊາທີສຸ ມຘຸນາ, ຈຕຸມຘຸເຣນ ວາ ໂຍເຊຕ຺ວາ ໂຣປິເຕສຸ ຜລຣໂສ ມຘຸໂຣ ໂຫຕິ, ມາຕຸລຸງ຺ຄພີເຊ ຈ ອລຕ຺ຕກຣເສນ ຣຊິຕ຺ວາ ໂຣປິເຕ ອມ຺ພິລຠຓ຺ໂຑ ຣຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ນ ຈ ຕໍ ພີຊໍ ອຠິສງ຺ຂຣຓໍ ວາ ຜລຏ຺ຐານໍ ປາປຸຓາຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ກາລນ຺ຕເຣ ຜລວິເສໂສ ນ ອຎ຺ຎພີຊສນ຺ຕາເນ ໂຫຕິ, ນ ຈ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ພີເຊ ອຠິສງ຺ຂາຣປຈ຺ຈຍໂຕ ໂຫຕິ, ເອວເມວ ເຍ ອິຘ ໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ຘາ, ເຕສຸ ນິປ຺ຜນ຺ນໍ ກມ຺ມໍ ວາ ປຣໂລກໍ ນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ເອວມ຺ປິ ກາລນ຺ຕເຣ ວິປາກກ຺ຂນ຺ຘາ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ສນ຺ຕາເນ ນ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ, ນ ຈ ອຎ຺ຎກມ຺ມປຈ຺ຈຍໂຕ ໂຫນ຺ຕີຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຫິ ອຠິສງ຺ຂຕໍ ພີຊໍ ວິຍ ກມ຺ມໍ ວາ ສຕ຺ໂຕ, ອຠິສງ຺ຂາໂຣ ວິຍ ກມ຺ມໍ, ພີຊສ຺ສ ອງ຺ກຸຣາທິປ຺ປພນ຺ໂຘ ວິຍ ສຕ຺ຕສ຺ສ ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາຓາທິປ຺ປພນ຺ໂຘ. ຕຕ຺ຖຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ມຘຸຣຣສສ຺ສ ອມ຺ພິລຠຓ຺ເຑ ຣຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ຕສ຺ເສວ ພີຊສ຺ສ ຕໂຕ ເອວ ຈ ອຠິສງ຺ຂາຣໂຕ ຠາໂວ ວິຍ ກມ຺ມກາຣກສ຺ເສວ ສຕ຺ຕສ຺ສ ຕໂຕ ເອວ ຈ ອຠິສງ຺ຂຣຓໂຕ ຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໖໑໕. ພາລກາເລ…ເປ… ຜລທາຍິນາຕິ ພາລສຣີເຣ ກຕໍ ວິຊ຺ຊາປຣິຍາປຸຓນໍ, ສິປ຺ປສິກ຺ຂນໍ, ໂອສຘູປໂຍໂຄ ຈ ນ ວຸຑ຺ຒສຣີຣໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຖ ຈ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕໍ ວິຊ຺ຊາປາຏວໍ, ສິປ຺ປຊານນໍ, ອນາມຍຕາທິ ຈ ວຸຑ຺ຒສຣີເຣ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ຈ ຕານິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ໂຫນ຺ຕິ ຕໍສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ເນ ເອວ ສທິເສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ນ ຈ ຍຖາ ປຍຸຕ຺ເຕນ ວິຊ຺ຊາປຣິຍາປຸຓນາທິນາ ວິນາ ຕານິ ອຎ຺ຎໂຕ ໂຫນ຺ຕິ ຕທຠາເວ ອຠາວໂຕ, ເອວໍ ອິຘາປິ ສນ຺ຕາເນ ຍໍ ຜລໍ, ເອຕໍ ນາຎ຺ຎສ຺ສ, ນ ຈ ອຎ຺ຎໂຕຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເອເຕນ ຈ ສງ຺ຂາຣາຠາເວ ຜລາຠາວເມວ ທສ຺ເສຕິ, ນ ອຎ຺ຎປຈ຺ຈຍນິວາຣຓໍ ກໂຣຕິ.

໖໑໖-໘. ເອວໍ ສນ຺ເຕປີຕິ ອສງ຺ກນ຺ຕິປາຕຸຠາເວ. ຕຕ຺ຖ ຈ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂທສປຣິຫຣເຓ ສຕິ ສິທ຺ເຘປີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິຊ຺ຊມານນ຺ຕິ ປທີປສ຺ສ ວຏ຺ຏິກາສ຺ເນໂຫ ວິຍ ວິຊ຺ຊມານໍ ອນິຣຸທ຺ຘນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອວິຊ຺ຊມານນ຺ຕິ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂາຠາວສ຺ສ ອຣຫໂຕ ຈຸຕິຈິຕ຺ຕໍ ວິຍ ອວິຊ຺ຊມານໍ ນິຣຸທ຺ຘນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕປ຺ປວຕ຺ຕິກ຺ຂເຓຕິ ກມ຺ມສ຺ສ ປວຕ຺ຕມານກ຺ຂເຓເຍວ. ເຕນາຫ ‘‘ສທ຺ຘິເມວ ຈ ເຫຕຸນາ’’ຕິ. ອວິຊ຺ຊມານນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕິກ຺ຂຓໂຕ ປຸພ຺ເພ ວິຊ຺ຊມານຕໍ ອສມ຺ປຕ຺ຕໍ. ນິຣຸທ຺ຘນ຺ຕິ ຂຓຕ຺ຕຍໍ ປຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ຘໍ. ເຕນາຫ –

‘‘ປວຕ຺ຕິກ຺ຂຓໂຕ ປຸພ຺ເພ, ປຈ຺ຉາ ນິຈ຺ຈຜລໍ ສິຍາ’’ຕິ.

ປຸພ຺ເພຕິ ກມ຺ມາຍູຫນໂຕ ປຸພ຺ເພ. ອວິຊ຺ຊມານຕາສາມຎ຺ເຎນ ເຫຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຈ຺ຉາຕິ ວິປາກປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ ປຈ຺ຉາ ຈ.

໖໑໙-໒໐. ກຏຕ຺ຕາປຈ຺ຈໂຍຕິ ກຏຕ຺ຕາ ເອວ ປຈ຺ຈໂຍ, ນ ວິຊ຺ຊມານຕາຍ ອວິຊ຺ຊມານຕາຍ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ກາມາວຈຣສ຺ສ ກຸສລສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ອຸປຈິຕຕ຺ຕາ ວິປາກໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ (ຘ. ສ. ໔໓໑). ຍທິ ເອວໍ ອຣຫຕາ ກຕກມ຺ມມ຺ປິ ກຏຕ຺ຕາປຈ຺ຈໂຍ ສິຍາຕິ? ນຍິທເມວໍ. ຍຖາ ຫິ ອຈ຺ຉິນ຺ນມູລສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ເຂ ປຸປ຺ຜິຕໍ ພີຊສມຕ຺ຖມ຺ປິ ກຸສຸມໍ ມູເລ ຉິນ຺ນມຕ຺ເຕ ຜລທາຍກໍ ນ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອຣຫໂຕປິ ກິເລສມູລສ຺ສ ອພ຺ໂພຈ຺ຉິນ຺ນກາເລ ສນ຺ຕາເນ ປວຕ຺ຕມ຺ປິ ກມ຺ມໍ ກິເລສມູລຈ຺ຉິນ຺ນມຕ຺ເຕເຍວ ຜລທາເນ ອສມຕ຺ຖຠາວໍ ອາປນ຺ນນ຺ຕິ. ເຕນາຫຸ ໂປຣາຓາ –

‘‘ພາລຊນຊ຺ຌາຣຸຬ຺ໂຫ,

ຊາຕິຣໂຖ ກມ຺ມກິເລສຈກ຺ໂກຍໍ;

ກິເລສຈກ຺ກວິຘມໂນ,

ນ ຍາຕິ ກມ຺ເມກຈກ຺ເກປີ’’ຕິ.

ກຏຕ຺ຕາ ເຈ ປຈ຺ຈໂຍ, ນິຈ຺ຈຜລທາຍໂກ ວິພນ຺ໂຘຕິ ອາຫ ‘‘ປາຏິໂຠຄາທິກ’’ນ຺ຕິອາທິ. ປາຏິໂຠຄາທິກນ຺ຕິ ມູລຠາວູປຄມນາທິກໍ. ອາທິ-ຄ຺ຄຫເຓນ ‘‘ປຈ຺ຉາ ມູລໍ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ຠຓ຺ຑຄ຺ຄຫຓໍ, ອິຓຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ປາຏິໂຠຄກິຣິຍາທີນໍ ວິຊ຺ຊມານຕາ, ອວິຊ຺ຊມານຕາ ວາ ນິຍ຺ຍາຕເນ, ປຏິຠຓ຺ຑທາເນ, ອິຓທາເນ ຈ ປຈ຺ຈໂຍ ນ ໂຫຕິ, ອຖ ໂຂ ກຣຓມຕ຺ຕໍ, ນ ຈ ຕໍ ນິຍ຺ຍາຕນາທີນໍ ນິຈ຺ຈເມວ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ ນິຍ຺ຍາຕນາທິມ຺ຫິ ກເຕ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາຠາວໂຕ, ເອວເມວ ວິປາກຸປ຺ປາທເນປິ ກມ຺ມສ຺ສ ວິຊ຺ຊມານຕາ, ອວິຊ຺ຊມານຕາ ວາ ປຈ຺ຈໂຍ ນ ໂຫຕິ, ອຖ ໂຂ ກຣຓມຕ຺ຕເມວ, ກຣຓມຕ຺ເຕ ຈ ສຕິ ວິປກ຺ກວິປາການໍ ປຈ຺ຈໂຍ ນ ໂຫຕີຕິ.

໖໒໑. ປຣມສ຺ສ ອຸຕ຺ຕມສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປກາສນໂຕ ປຣມຕ຺ຖປ຺ປກາສໂນ. ປີຕິພຸທ຺ຘິວິວຑ຺ຒໂນຕິ ປີຕິຍາ, ຎາຓສ຺ສ ຈ, ປີຕິສຫຄຕສ຺ສ ວາ ຎາຓສ຺ສ ວິວຑ຺ຒໂນ.

ອິຕິ ອຠິຘມ຺ມຕ຺ຖວິກາສິນິຍາ ນາມ

ອຠິຘມ຺ມາວຕາຣສໍວຓ຺ຓນາຍ

ປຸຎ຺ຎວິປາກປຈ຺ຈຍນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.