໑. ປຐໂມ ປຣິຈ຺ເຉໂທ

ຈິຕ຺ຕນິທ຺ເທໂສ

ກາມາວຈຣກຸສລວຓ຺ຓນາ

໘. ເອວໍ ຕາວ ຣຕນຕ຺ຕຍປ຺ປຓາມາທິກໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຍຖາຣທ຺ຘປ຺ປກຣຓສ຺ສ ອຕ຺ຖສຣີຣຠູຕມຠິຘມ຺ມໍ ສງ຺ເຂປໂຕ ອຸທ຺ທິສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຈິຕ຺ຕໍ ເຈຕສິກ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕສທ຺ທສ຺ສ ຕາວ ວຈນຕ຺ຖໍ ສຍເມວ ອນນ຺ຕຣໍ ວິປຎ຺ເຈຕິ. ‘‘ເຈຕສິກ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ປນ ອວິປ຺ປໂຍຄີຠາເວນ ເຈຕສິ ຈິຕ຺ເຕ ນິຍຸຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖ ວາ ຠວໍ ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍາຕິ ເຈຕສິກໍ, ເວທນາທິກ຺ຂນ຺ຘຕ຺ຕຍສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ຣຸປ຺ປຕິ, ຣູປີຍຕີຕິ ວາ ຣູປໍ, ສີຕຸຓ຺ຫາທີຫິ ວິກາຣມາປຊ຺ຊຕິ, ອາປາທີຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຈຕຸນ຺ນໍ ມຫາຠູຕານໍ, ຈຕຸວີສຕິອຸປາທາຣູປານຎ຺ຈ ວເສນ ອຏ຺ຐວີສຕິວິຘສ຺ສ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ຠວາຠວໍ ວິນນໂຕ ສໍສິພ຺ພນໂຕ ວານໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຕຓ຺ຫາ, ນ ວິຊ຺ຊຕິ ສາ ເອຕ຺ຖ, ຕໂຕ ວາ ນິກ຺ຂນ຺ຕໍ ເອຕນ຺ຕິ ນິພ຺ພານໍ, ອມຕໍ ອສງ຺ຂຕໍ ວຕ຺ຖຸ. ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ນິທສ຺ສເນ. ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ອຸຕ຺ຕຣິຕໂຣຕິ ນິຣຸຕ຺ຕໂຣ. ອຖ ວາ ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊວິຫາຣຕ຺ຕາ ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ອຸຕ຺ຕຣໍ ປຈ຺ຈນີກວຈນນ຺ຕິ ນິຣຸຕ຺ຕໂຣ. ຎາຓປ຺ປຫານອນ຺ຕຣາຍນິຍ຺ຍານິເກສຸ ຫິ ສເທວເກ ໂລເກ ນ ໂກຈິ ສຕ຺ຖຸ ສຫຘມ຺ມິກໍ ອຸຕ຺ຕຣໍ ວຈນໍ ກເຖຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ອຕ຺ຖີຕິ. ຕຕ຺ຣ ຠຄວາ ອຸຕ຺ຣາສາຠາວໂຕ ວິສາຣໂທວ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ເຕ ປຏິຊານໂຕ ອິເມ ຘມ຺ມາ ອນຠິສມ຺ພຸທ຺ຘາຕິ ຕຕ຺ຣ ວຕ ມໍ ສມໂຓ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ວາ ເທໂວ ວາ ມາໂຣ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມາ ວາ ໂກຈິ ວາ ໂລກສ຺ມິໍ ສຫຘມ຺ເມນ ປຏິໂຈເທສ຺ສຕີຕິ ນິມິຕ຺ຕເມຕໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ນ ສມນຸປສ຺ສາມິ, ເອຕມຫໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ນິມິຕ຺ຕໍ ອສມນຸປສ຺ສນ຺ໂຕ ເຂມປ຺ປຕ຺ໂຕ ອຠຍປ຺ປຕ຺ໂຕ ເວສາຣຊ຺ຊປ຺ປຕ຺ໂຕ ວິຫຣາມິ.

‘‘ຂີຓາສວສ຺ສ ເຕ ປຏິຊານໂຕ ອິເມ ອາສວາ ອປຣິກ຺ຂີຓາຕິ ຕຕ຺ຣ ວຕ ມໍ…ເປ… ວິຫຣາມິ.

‘‘ເຍ ຈ ໂຂ ປນ ເຕ ອນ຺ຕຣາຍິກາ ຘມ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາ, ເຕ ປຏິເສວໂຕ ນາລໍ ອນ຺ຕຣາຍາຍາຕິ ຕຕ຺ຣ ວຕ ມໍ…ເປ… ວິຫຣາມິ.

‘‘ຍສ຺ສ ໂຂ ປນ ເຕ ອຕ຺ຖາຍ ຘມ຺ໂມ ເທສິໂຕ, ໂສ ນ ນິຍ຺ຍາຕິ ຕກ຺ກຣສ຺ສ ສມ຺ມາ ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍາຍາຕິ ຕຕ຺ຣ ວຕ ມໍ…ເປ… ວິຫຣາມີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໐).

ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣິຍສຈ຺ຈານິ ປກາເສຕີຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈປ຺ປກາສໂນ. ທຸກ຺ຂສມຸທຍນິໂຣຘມຄ຺ຄວເສນ ຫິ ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣິຍສຈ຺ຈານິ. ຍຖາຫ, ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຣິຍສຈ຺ຈານິ. ກຕມານິ ຈຕ຺ຕາຣິ? ທຸກ຺ຂໍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ, ທຸກ຺ຂສມຸທຍໍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ, ທຸກ຺ຂນິໂຣຘໍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ, ທຸກ຺ຂນິໂຣຘຄາມິນີ ປຏິປທາ ອຣິຍສຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໘໓). ຕຕ຺ຖ ເຕຠູມກາ ຘມ຺ມາ ອເນກຸປທ຺ທວາຘິຏ຺ຐານຕາຍ ຘຸວສຸຠາທິວິຣເຫນ, ກຸຈ຺ຉິຕຕຸຈ຺ຉຏ຺ເຐນ ຈ ທຸກ຺ຂໍ ນາມ. ກມ຺ມາທິວິເສສປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ທຸກ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຣຓຠາເວນ ຕຓ຺ຫາ ສມຸທໂຍ ນາມ ‘‘ສເມຈ຺ຈ ອຸເທຕິ ທຸກ຺ຂໍ ອິມສ຺ມາ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ທຸກ຺ຂສ຺ສ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣຘປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ທຸກ຺ຂນິໂຣໂຘ ນິພ຺ພານໍ. ຕໍ ປນ ທຸກ຺ຂນິໂຣຘໍ ອາລມ຺ພຓກຣຓວເສນ ຄມນໂຕ ປາປຸຓນໂຕ, ຕທຘິຄມາຍ ປຏິປທາຠາວໂຕ ຈາຕິ ‘‘ທຸກ຺ຂນິໂຣຘຄາມິນີ ປຏິປທາ’’ຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ໂຄ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສຈ຺ຈຏ຺ໂຐ ປນ ເຕສໍ ຕຈ຺ຉາວິປຣີຕຠູຕຠາວໂຕ ເວທິຕພ຺ໂພ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖເມຕໍ ອວິຕຖເມຕໍ ອນຎ຺ຎຖເມຕ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໙໐) ວິຕ຺ຖາໂຣ. ເອຕ຺ຖ ປນ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍຜລານໍ, ອຣິຍມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານຎ຺ຈ ສຈ຺ຈວິນິສ຺ສຏຠາເວປິ ອິຘ ມຄ຺ຄນິພ຺ພານປ຺ປກາສນຕາວຈເນເນວ ຕປ຺ປກາສນຕ຺ຖມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ອນາສວຠາເວນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ຕໍຕໍເຫຕຸກວິສຍຠາວໂຕ ຈາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ນິຣຸຕ຺ຕໂຣ ຈຕຸສຈ຺ຈປ຺ປກາສໂນ’’ຕິ ອິເມຫິ ຠຄວໂຕ ຈິຕ຺ຕາທິຈຕຸພ຺ພິຘຘມ຺ມເທສນານຸກູລຄຸຓວິເສສໍ ທສ຺ເສຕິ ອຕຖາວິຘສ຺ສ ຕໍເທສນາສາມຕ຺ຖິຍາໂຍຄໂຕ. ອຖ ວາ ‘‘ນິຣຸຕ຺ຕໂຣ’’ຕິ ວຈເນນ ຈຕຸພ຺ພິຘຘມ຺ມສ຺ສ ອນຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ທີເປຕິ. ‘‘ຈຕຸສຈ຺ຈປ຺ປກາສໂນ’’ຕິ ປນ ອິມິນາ ເຍ ເຕ ຘມ຺ມາ ຠຄວຕາ ວິເນຍ຺ຍປຣິປາຈນຕ຺ຖໍ ເທສິຕາ, ນ ເຕ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕາ. ເຍ ປນ ປຣິປາຈິເຕຫິ ເຕຫິ ອຠິສເມຕພ຺ພວເສນ ທຸກ຺ຂາທໂຍ ຈຕຸພ຺ພິຘາ ວຸຕ຺ຕາ, ເຕເຍວ ອຸທ຺ທິສິຕພ຺ພຕ຺ເຖນ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ເອວໍ ສງ຺ເຂປໂຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຘມ຺ເມ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ອິທານິ ອຸທ຺ເທໂສ ນາມ ນິທ຺ເທສຕ຺ຖາຍ ໂຫຕີຕິ ຍຖາອຸທ຺ທິຏ຺ຐຘມ຺ເມ ນິທ຺ທິສິຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ຈິຕ຺ຕາທີສຸ ຘມ຺ເມສຸ. ວິສຍວິຊານນໍ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍໍ ວິສຍສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ວິຊານນໍ ອຸປລທ຺ຘິ, ຕໍ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມິນາ ປນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິຕໍ, ອນິຈ຺ຈຕໍ, ອກາຣກຕຎ຺ຈ ທີເປຕິ. ‘‘ວິສຍວິຊານນ’’ນ຺ຕິ ຫິ ອາຣມ຺ມເຓນ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປລກ຺ເຂນ຺ໂຕ ຕສ຺ສ ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕໍ, ຕໍທີປເນນ ຈ ຕທຠິມຸຂກາເລເຍວ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິທີປນໂຕ ອນິຈ຺ຈຠາວຎ຺ຈ ທີເປຕິ. ຠາວນິທ຺ເທເສນ ປນ ວິຊານນມຕ຺ຕທີປນໂຕ ອກາຣກຠາວໍ. ຍຖາປຈ຺ຈຍຎ຺ຫິ ປວຕ຺ຕິມຕ຺ຕເມເວຕໍ, ຍທິທໍ ສຠາວຘມ຺ໂມ ນາມາຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກຘມ຺ມານໍ ຠາວສາຘນເມວ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ລພ຺ຠຕິ. ຍໍ ປນ ‘‘ຈິນ຺ເຕຕີຕິ ຈິຕ຺ຕໍ, ເຕນ ຈິຕ຺ຕໍ ວິຈຣຕີຕິ ວິຈາໂຣ’’ຕິອາທິນາ ກຕ຺ຕຸກຣຓວເສນ ນິພ຺ພຈນໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ປຣິຍາຍກຖນນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສກສກກິຈ຺ເຈສຸ ຫິ ຘມ຺ມານໍ ອຕ຺ຕປ຺ປຘານຕາສມາໂຣປເນນ ກຕ຺ຕຸຠາໂວ, ຕທນຸກູລຠາເວນ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມສມູເຫ ກຕ຺ຕຸຠາວສມາໂຣປເນນ ກຣຓຕ຺ຕຎ຺ຈ ປຣິຍາຍໂຕວ ລພ຺ຠຕີຕິ. ຕຖາ ນິທສ຺ສນໍ ປນ ຘມ຺ມສຠາວໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ກຕ຺ຕາທິໂນ ອຠາວປຣິທີປນຕ຺ຖນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

‘‘ວິສຍວິຊານນ’’ນ຺ຕິ ຈ ເອເຕນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓູປລທ຺ຘິລກ຺ຂຓຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອິທານິສ຺ສ ຣສາທີນິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ປຸພ຺ພງ຺ຄມຣສຎ຺ຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘານປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ ນາມຣູປປທຏ຺ຐານໍ. ທ຺ວາຣໍ ປຕ຺ວາ ຕທາຣມ຺ມຓຎ຺ຫິ ວິຠາວນຏ຺ເຐນ ຈິຕ຺ຕໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ປຸເຣຈາຣິກໍ. ຕຖາ ຫິ ຈກ຺ຂຸທ຺ວາເຣນ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ຣູປາຣມ຺ມຓໍ ຈິຕ຺ເຕເນວ ຊານາຕິ…ເປ… ມໂນທ຺ວາເຣນ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພໍ ຘມ຺ມາຣມ຺ມຓໍ ຈິຕ຺ເຕເນວ ຊານາຕິ. ຍຖາ ຫິ ນຄຣຄຸຕ຺ຕິໂກ ນຄຣມຊ຺ເຌ ສິງ຺ຆາຏເກ ນິສີທິຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ເນວາສິໂກ, ອຍໍ ອາຄນ຺ຕຸໂກ’’ຕິ ອາຄຕາຄຕໍ ຊນໍ ອຸປຘາເຣຕິ, ເອວໍ ສມ຺ປທມິທໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ທ຺ວາຣໍ ປຕ຺ວາ ຕທາຣມ຺ມຓໍ ວິຠາວນຏ຺ເຐນ ປຸເຣຈາຣິກນ຺ຕິ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຣສໍ. ປຈ຺ຉິມໍ ປຈ຺ຉິມໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ປຸຣິມໍ ປຸຣິມໍ ນິຣນ຺ຕຣໍ ກຕ຺ວາ ສນ຺ທຫມານມິວ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ຄຫຓຠາວໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ສນ຺ຘານປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ. ປຎ຺ຈໂວກາເຣ ປນສ຺ສ ນິຍມໂຕ ນາມຣູປໍ, ຈຕຸໂວກາຣຠເວ ນາມເມວ ປທຏ຺ຐານນ຺ຕິ ນາມຣູປປທຏ຺ຐານຎ຺ຈ ໂຫຕິ. ນານຕ຺ຕໍ ປນ ລກ຺ຂຓາທີນໍ ອຸປຣິ ວກ຺ຂມານນເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວກ຺ຂຕິ ຫິ ຣູປປຣິຈ຺ເຉເທ –

‘‘ສາມຎ຺ຎໍ ວາ ສຠາໂວ ວາ, ຘມ຺ມານໍ ລກ຺ຂຓໍ ມຕໍ;

ກິຈ຺ຈໍ ວາ ຕສ຺ສ ສມ຺ປຕ຺ຕິ, ຣໂສຕິ ປຣິທີປິໂຕ.

‘‘ຜລໍ ວາ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ, ອຸປຏ຺ຐານນໂຍປິ ວາ;

ອາສນ຺ນກາຣຓໍ ຍໍ ຕຸ, ຕໍ ປທຏ຺ຐານສຎ຺ຎິຕ’’ນ຺ຕິ. (ອຠິຘ. ໖໓໓-໖໓໔);

ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ປນ ລກ຺ຂຓາທີນິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອິມິນາວ ນເຍນ ເຕສໍ ນານຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ວຈນຕ຺ຖວິຊານເນນ ວິທິຕຈິຕ຺ຕສາມຎ຺ຎສ຺ສ ອຸຕ຺ຕຣິ ຈິຕ຺ຕວິຠາໂຄ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ໂສເຠຍ຺ຍາຕິ ວຈນຕ຺ຖວິຊານນເມວ ຕາວ ອາທິມ຺ຫິ ຍຸຕ຺ຕຕຣນ຺ຕິ ຕໍ ຕາວ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາຍ ປຸຈ຺ຉຕິ ‘‘ຕສ຺ສ ປນ ໂກ ວຈນຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ປຎ຺ຈວິຘາ ຫິ ປຸຈ຺ຉາ – (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໔໔໙; ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒.໑; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑໗໐) ອທິຏ຺ຐໂຊຕນາປຸຈ຺ຉາ ທິຏ຺ຐສໍສນ຺ທນາປຸຈ຺ຉາ ວິມຕິຈ຺ເຉທນາປຸຈ຺ຉາ ອນຸມຕິປຸຈ຺ຉາ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ອຎ຺ຎາຕໍ ອທິຏ຺ຐໍ, ຕສ຺ສ ຎາຓາຍ ທສ຺ສນາຍ ປຎ຺ຫາກຣຓໍ ອທິຏ຺ຐໂຊຕນາປຸຈ຺ຉາ ນາມ. ຍໍ ປນ ຎາຕໍ ທິຏ຺ຐໍ, ຕສ຺ສ ອຎ຺ເຎຫິ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ສໍສນ຺ທນຕ຺ຖາຍ ປຎ຺ຫາກຣຓໍ ທິຏ຺ຐສໍສນ຺ທນາປຸຈ຺ຉາ ນາມ. ປກຕິຍາ ປນ ສໍສຍປກ຺ຂນ຺ທນສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ສໍສຍສມຸຄ຺ຆາຏນຕ຺ຖໍ ປຎ຺ຫາກຣຓໍ ວິມຕິຈ຺ເຉທນາປຸຈ຺ຉາ ນາມ. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣູປໍ ນິຈ຺ຈໍ ວາ ອນິຈ຺ຈໍ ວາຕິ? ອນິຈ຺ຈໍ, ຠນ຺ເຕ. ຍໍ ປນານິຈ຺ຈໍ, ທຸກ຺ຂໍ ວາ ຕໍ ສຸຂໍ ວາ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໓.໗໙; ມຫາວ. ໒໑) ອນຸມຕິຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ປຎ຺ຫາກຣຓໍ ອນຸມຕິປຸຈ຺ຉາ ນາມ. ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕິປຏ຺ຐານາ. ກຕເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໓; ສໍ. ນິ. ໕.໔໐໒-໔໐໔) ປນ ຕໍຕໍຘມ຺ມານໍ ເທສນາຘິປ຺ປາເຍນ ປຎ຺ຫາກຣຓໍ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາ ນາມ.

ຕາສຸ ປຸຣິມາ ຕິສ຺ໂສ ອາຈຣິຍານໍ ນ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ. ນ ຫິ ເຕ ຄນ຺ຖກຣຓຕ຺ຖາຍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ອິທານິ ອທິຏ຺ຐໍ ໂຊເຕນ຺ຕິ, ທິຏ຺ຐໍ ສໍສນ຺ເທນ຺ຕິ, ສໍສຍໍ ວາ ປກ຺ຂນ຺ທນ຺ຕິ ຕພ຺ພິໂສຘນປຸພ຺ພກເມວ ຄນ຺ຖກຣເຓ ອຠິນິເວສນໂຕ. ອິຕຣາ ປນ ທ຺ເວ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ. ຕາສຸ ອຍໍ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາ. ອປິຈ ໂຈທນໍ ສມຸຏ຺ຐາເປນ຺ຕາ ອາຈຣິຍາ ອຎ຺ຎໍ ໂຈທກໍ ປຣິກປ຺ເປຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ວຈນວເສນ ສມຸຏ຺ຐາເປນ຺ຕີຕິ ຕໍວເສເນຕ຺ຖ ອທິຏ຺ຐໂຊຕນາວິມຕິຈ຺ເຉທນາປຸຈ຺ຉາປິ ລພ຺ຠນ຺ເຕວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕສ຺ສາຕິ ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕ-ສທ຺ທສ຺ສ. ຈິຕ຺ເຕ ຫິ ອຘິຄເຕ ຕສ຺ສ ວາຈໂກ ສທ຺ໂທປິ ສຫຈຣິຍໂຕ ອຘິຄໂຕວ ໂຫຕີຕິ ຕສ຺ສ ອິຘ ຕ-ສທ຺ເທນ ປຣິຄ຺ຄໂຫ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ‘‘ຕສ຺ສ ໂກ ວຈນຕ຺ໂຖ’’ຕິ ອິມິນາ ນ ສເມຕິ. ນ ຫິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ‘‘ໂກ ວຈນຕ຺ໂຖ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉາ ສມ຺ຠວຕີຕິ.

ອິທານິ ຍຖາປຸຈ຺ຉິຕມຕ຺ຖໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕຸໍ ‘‘ວຸຈ຺ຈເຕ’’ຕິ ຕາວ ປຏິຎ຺ຎໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ສພ຺ພສງ຺ຄາຫກວເສນາ’’ຕິອາທິນາ ວິສ຺ສຊ຺ຊນມາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພສງ຺ຄາຫກວເສນາຕິ ເຫຏ຺ຐິມນ຺ຕໂຕ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທໂຍ ອຸປາທາຍ ສພ຺ເພສໍ ອາຣມ຺ມຓວິຊານນສຠາວຕ຺ຕາ ເຕສໍ ສພ຺ເພສເມວ ສງ຺ຄາຫກວເສນ, ນ ປນ ວກ຺ຂມານນິພ຺ພຈເນສຸ ວິຍ ຍຖາລາຠວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈິນ຺ເຕຕີຕິ ວິຊານາຕິ. ຈິນ຺ເຕນ຺ຕິ ເຕນ ໂຄຈຣນ຺ຕິ ວາ ຈິຕ຺ຕໍ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ກຕ຺ຕຸຕາສມາໂຣປເນນ ຫິສ຺ສ ກຣຓຠາໂວ ລພ຺ຠຕິ. ສພ຺ພສງ຺ຄາຫກວເສນ ຕາວ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຍຖາລາຠວເສນປິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຕ຺ຕສນ຺ຕານໍ ວາ ຈິໂນຕີຕິປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພຈິຕ຺ຕສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ຫິ ຈິຕ຺ຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ຍຖາ ຍຖາ ອຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຕຖາ ຕຖາ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ຍສ຺ສ ປນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ຕອຕ຺ຖວິເສໂສ ນ ລພ຺ຠຕິ, ຕໍ ຣຸຬ຺ຫີວເສນ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ກິລຎ຺ຊາທີຫິ ກຕມ຺ປິ ຕາລປຓ຺ເຓຫິ ກຕສຣິກ຺ຂກຕາຍ ຣຸຬ຺ຫີສທ຺ເທນ ‘‘ຕາລວຓ຺ຏ’’ນ຺ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ. ອຕ຺ຕສນ຺ຕານນ຺ຕິ ສກສນ຺ຕານໍ, ຊວນສນ຺ຕານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ຫິ ປຣປຈ຺ຈນີກວຈນຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາໂນຕິ ສທິສວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ຊວນສນ຺ຕາໂນ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕໍ ຈິໂນຕິ ຣາສິໍ ກໂຣຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ສາເສວນການໍ ຊວນຈິຕ຺ຕານໍ ວເສນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕານິ ຫິ ປຸເຣຊາຕານິ ປຈ຺ຉາຊາຕານໍ ອາເສວນປຈ຺ຈຍາ ຫຸຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຊວນສນ຺ຕານສ຺ສ ປຄຸຓພລວຠາວກຣເຓນ ຕໍ ຈິນນ຺ຕິ ນາມ. ວາ-ສທ຺ໂທ ອສພ຺ພສງ຺ຄາຫກຕ຺ຖວິກປ຺ປເນ. ປິ-ສທ຺ໂທ ກິຣິຍາສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ເຖ. ອຖ ວາ ‘‘ສພ຺ພສງ຺ຄາຫກວເສນາ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ອິຘາປິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ໂຫຕີຕິ ອິທມ຺ປິ ສພ຺ພສງ຺ຄາຫກວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຄຍ຺ຫມາເນ ອຕ຺ຕສນ຺ຕານນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຓວຈນສ຺ສ ອຕ຺ຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ສກຕ຺ຖວຸຕ຺ຕິຕ຺ຕາເຍວ ຕໍວເສນ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນນ຺ຕຣາທິປຈ຺ຈຍວເສນ ຫິ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ອພ຺ໂພຈ຺ຉິນ຺ນປ຺ປວຕ຺ຕິກຣຓໂຕ ສພ຺ພເມວ ຈິຕ຺ຕຊາຕໍ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານໍ ຈິໂນຕິ ນາມ. ອິມສ຺ມິໍ ປນຕ຺ເຖ ວາ-ສທ຺ໂທ ກິຣິຍາວິກປ຺ປນຕ຺ໂຖ. ປິ-ສທ຺ໂທ ‘‘ຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ ອາກຑ຺ຒນຕ຺ໂຖຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປຸຣິມປກ຺ເຂ ປນ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິກາຣໂຕວ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

໙. ວິຈິຕ຺ຕໍ ກໂຣຕິ, ວິຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ກຣຓນ຺ຕິ ວິຈິຕ຺ຕກຣຓໍ, ຕໂຕ ວິຈິຕ຺ຕກຣຓາ, ວິຈິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕກມ຺ມາທີນໍ ກຣຓໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂລກສ຺ມິຎ຺ຫິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຈິຕ຺ຕກມ຺ມາທິເຠທໍ ວິຈິຕ຺ຕໍ ສິປ຺ປຊາຕໍ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ຈິຕ຺ເຕເນວ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ກຣີຍຕີຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ທິຏ຺ຐໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈຣຓໍ ນາມ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ? ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ. ຕມ຺ປິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈຣຓໍ ນາມ ຈິຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ເຕເນວ ຈິນ຺ຕິຕ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໑໐໐). ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ສວິຎ຺ຎຕ຺ຕິການໍ ພາຕ຺ຕິໍສຈິຕ຺ຕານມຸປລພ຺ຠຕິ. ສາສວກຸສລາກຸສລໍ ວາ ວິຈິຕ຺ຕຄຕິອາທິກຣຓໂຕ ວາ ວິຈິຕ຺ຕກຣຓຏ຺ເຐນ ຈິຕ຺ຕໍ. ນນຸ ຈ ວິຈິຕ຺ຕຄຕິອາທໂຍ ກມ຺ມວເສນ ນິປ຺ຜຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ກມ຺ມນານາກຣຓໍ ປຏິຈ຺ຈ ສຕ຺ຕານໍ ຄຕິຍາ ນານາກຣຓໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ ອປທາ ທ຺ວິປທາ ຈຕຸປ຺ປທາ ພຫຸປ຺ປທາ ຣູປິໂນ ອຣູປິໂນ ສຎ຺ຎິໂນ ອສຎ຺ຎິໂນ ເນວສຎ຺ຎີນາສຎ຺ຎິໂນ, ກມ຺ມນານາກຣຓໍ ປຏິຈ຺ຈ ສຕ຺ຕານໍ ອຸປປຕ຺ຕິຍາ ນານາກຣຓໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ ອຸຈ຺ຈນີຈຕາ ຫີນປຓີຕຕາ ສຸຄຕທຸຄ຺ຄຕຕາ, ກມ຺ມນານາກຣຓໍ ປຏິຈ຺ຈ ສຕ຺ຕານໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ນານາກຣຓໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ ສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓຕາ ສຸຊາຕທຸຊ຺ຊາຕຕາ ສຸສຓ຺ຐິຕທຸສ຺ສຓ຺ຐິຕຕາ, ກມ຺ມນານາກຣຓໍ ປຏິຈ຺ຈ ສຕ຺ຕານໍ ໂລກຘມ຺ເມ ນານາກຣຓໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ ລາຠາລາເຠ ຍສາຍເສ ນິນ຺ທາປສໍສາຍໍ ສຸຂທຸກ຺ເຂ’’ຕິ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໑).

ຕສ຺ມາ ກມ຺ມເຠທນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຄຕິອາທີນໍ ຈິຕ຺ຕຕາ. ກມ຺ມນ຺ຕິ ຈ ເຈຕສິກຘມ຺ມຠູຕາ ເຈຕນາ, ອຠິຊ຺ຌາທໂຍ ຈ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ນ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ. ກຖໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວິຈິຕ຺ຕຄຕິອາທິກຣຓນ຺ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ກມ຺ມສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສນ຺ນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ຕນ຺ນິປ຺ຜາທິຕມ຺ປິ ຈິຕ຺ເຕເນວ ກຕໍ ໂຫຕິ, ຍຖາ ຣາຊໂຍເຘນ ປຣາຊິໂຕ ສຕ຺ຕຸຣຎ຺ຎາ ຊິໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວິຈິຕ຺ຕໍ ກຣຓມສ຺ສາຕິ ວາ ວິຈິຕ຺ຕກຣຓໍ. ຕໂຕ ເອກຏ຺ຐານິກວຊ຺ຊິຕຎ຺ຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ປຈ຺ເຈກໍ ປຏິສນ຺ຘາທິວິຈິຕ຺ຕກິຣິຍວນ຺ຕຕາຍ, ສພ຺ພເມວ ວາ ຈິຕ຺ຕໍ ອາວຊ຺ຊນາທິອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິສທິສກິຣິຍວນ຺ຕຕາຍ ວິຈິຕ຺ຕກຣຓໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ສພ຺ພວິກປ຺ເປສຸປິ ‘‘ຣູປຠໂວ ຣູປ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລໂປ ຈິຕ຺ຕປຣິຍາເຍນ ຈ ວິຈິຕ຺ຕ-ສທ຺ເທນ ວາ ວິຄ຺ຄໂຫ ວິ-ສທ຺ທໂລໂປ ວາ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຖ ວາ ‘‘ວິຈິຕ຺ຕກຣຓາ’’ຕິ ອິທໍ ຈິຕ຺ຕວິຈິຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ຎາປກເຫຕຸນິທສ຺ສນໍ. ເຕນ ຍສ຺ມາ ອິທໍ ວິຈິຕ຺ຕກຣຓໍ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ວິຈິຕ຺ຕສ຺ສ ນິປ຺ຜາທກໍ ສຍມ຺ປິ ຕເຖວ ວິຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອວໍ ກຣຓວິຈິຕ຺ຕຕາຍ ວິຈິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຐເປຕ຺ວາ ຕໍ ກຣຓວິຈິຕ຺ຕຕາຍ ວິຈິຕ຺ຕຠາວໍ ອຕ຺ຕໂນ ເອວ ຊາຕິຠູມິສມ຺ປໂຍຄາທິວເສນ ວິຈິຕ຺ຕຕາຍ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ຕຕາຍ ວາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ອຎ຺ຎເທວ ກຸສລໍ, ອຎ຺ຎໍ ອກຸສລໍ, ອຎ຺ຎໍ ອພ຺ຍາກຕໍ, ອຎ຺ຎໍ ກາມາວຈຣໍ, ອຎ຺ຎໍ ຣູປາວຈຣາທິເຠທໍ, ອຎ຺ຎໍ ສຣາຄໍ, ອຎ຺ຎໍ ວີຕຣາຄໍ, ອຎ຺ຎໍ ສໂທສໍ, ອຎ຺ຎໍ ວີຕໂທສໍ, ອຎ຺ຎໍ ສໂມຫໍ, ອຎ຺ຎໍ ວີຕໂມຫໍ, ອຎ຺ຎໍ ຣູປາຣມ຺ມຓໍ, ອຎ຺ຎໍ ສທ຺ທາທິອາຣມ຺ມຓໍ, ຣູປາຣມ຺ມເຓສຸ ຈ ອຎ຺ຎໍ ນີລາຣມ຺ມຓໍ, ອຎ຺ຎໍ ປີຕາທິອາຣມ຺ມຓໍ. ເອວໍ ສທ຺ທາຣມ຺ມຓາທີສຸປິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ. ສພ຺ເພສຸ ເຈວ ເຕສຸ ອຎ຺ຎໍ ຫີນໍ, ອຎ຺ຎໍ ມຊ຺ຌິມໍ, ອຎ຺ຎໍ ປຓີຕໍ, ຫີນາທີສຸ ຈ ອຎ຺ຎໍ ຉນ຺ທາຘິປເຕຍ຺ຍໍ, ອຎ຺ຎໍ ຈິຕ຺ຕາຘິປເຕຍ຺ຍໍ, ອຎ຺ຎໍ ວີຣິຍາຘິປເຕຍ຺ຍໍ, ອຎ຺ຎໍ ວີມໍສາຘິປເຕຍ຺ຍນ຺ຕິ ເອວມາທິນາ ຊາຕິຠູມິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕອາຣມ຺ມຓຫີນມຊ຺ຌິມປຓີຕອຘິປຕິອາທີນໍ ວເສນ ວິຈິຕ຺ຕມເນກປ຺ປກາຣໍ, ຕສ຺ມາ ອິມາຍ ອຕ຺ຕວິຈິຕ຺ຕຕາຍ ວາ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ.

ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ເອກເມວ ຈິຕ຺ຕໍ ເອວໍ ວິຈິຕ຺ຕໍ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ວິຈິຕ຺ຕານໍ ປນ ອນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ເອເຕສຸ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ເອກມ຺ປິ ວິຈິຕ຺ຕຕາຍ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ ສມຸທາຍໂວຫາເຣນ ອວຍວສ຺ສາປິ ໂວຫຣິຍມານຕ຺ຕາ ຍຖາ ປພ຺ພຕນທີສມຸທ຺ທາທີນເມກເທສາ ທິຏ຺ຐາ ປພ຺ພຕາທໂຍ ທິຏ຺ຐາຕິ, ຍຖາ ຈ ເອເກກຈິຕ຺ຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາປິ ເວທນາທໂຍ ຣາສຏ຺ເຐນ ຂນ຺ຘໂວຫາເຣນ ‘‘ເວທນາກ຺ຂນ຺ໂຘ ສຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິອາທິນາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອປິເຈຕ຺ຖ ວິປາກວິຎ຺ຎາຓໍ ກມ຺ມກິເລເສຫິ ຈິຕນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ, ຕໍ ກິເລສສຫາເຍນ ກມ຺ມຸນາ ຜລຠາເວນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍ ເຕຫິ ຈິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ. ໂຫຕຸ ຕາວິທໍ ໂລກິຍວິປາກໍ ສນ຺ຘາຍ, ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ປນ ປຕ຺ວາ ກຖນ຺ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ‘‘ກຕເມ ຘມ຺ມາ ກຸສລາ, ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ…ເປ… ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິອາທິນາ ອຣິຍມຄ຺ຄເຈຕນາຍປິ ອວິຊ຺ຊູປນິສ຺ສຍຠາວສ຺ສ ປກາສິຕຕ຺ຕາ ໂລກຸຕ຺ຕຣກຸສລສ຺ສາປິ ອນຸສຍາ ອຸປນິສ຺ສຍາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຕນ຺ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕສ຺ສ ວິປາກສ຺ສ ກມ຺ມກິເລສສຎ຺ຈິຕຕາປຣິຍາໂຍ ລພ຺ຠຕີຕິ. ຈິຕໍ ຕາຍຕີຕິ ວາ ຈິຕ຺ຕໍ. ກມ຺ມາທິສຎ຺ຈິໂຕປິ ຫິ ອຕ຺ຕຠາໂວ ວິຎ຺ຎາຓູປຣເມ ມໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ອາຍຸ ອຸສ຺ມາ ຈ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ຍທາ ກາຍໍ ຊຫນ຺ຕິມໍ;

ອປ຺ປວິທ຺ໂຘ ຕທາ ເສຕິ, ນິຣຕ຺ຖໍວ ກລິງ຺ຄຣ’’ນ຺ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໓.໙໕);

ໂສ ປນາຍໍ ຈິຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ກິຎ຺ຈາປິ ອເນກຕ຺ເຖສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ຈິຕ຺ໂຕ ຈ ຄຫປຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໒.໑໓໓; ໔.໑໗໖) ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍ ອາຄໂຕ. ‘‘ສພ຺ໂພ ໂລໂກ ປຣຈິຕ຺ເຕນ ອຈິຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ ວິຎ຺ຎາເຓ. ‘‘ນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຎ຺ຎໍ ເອກນິກາຍມ຺ປິ ສມນຸປສ຺ສາມິ, ເອວໍ ຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໑໐໐) ວິຈິຕ຺ເຕ, ນານປ຺ປກາເຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຈຣຓໍ ນາມ ຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ຈິຕ຺ຕກມ຺ມເກ. ອິຘ ປນ ຈຕຸພ຺ພິຘຘມ຺ເມ ນິທ຺ເທສໂຕ ປກຣຓວເສນ ຍຖາວຸຕ຺ຕວຈນຕ຺ຖຍຸຕ຺ໂຕ ວິຎ຺ຎາຓວຈໂນວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍມ຺ປີ’’ຕິອາທິ. ປຎ຺ຎາປີຍຕິ ເອຕາຍາຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ຕສ຺ສໍ ນາມປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈິຕ຺ໂຕຕິ ຫິ ເອກສ຺ສ ຄຫປຕິໂນ ນາມໍ. ປິ-ສທ຺ໂທ ວກ຺ຂມານສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ. ວິຎ຺ຎາເຓຕິ ສວິປາກາວິປາກເຠເທ ຈິຕ຺ເຕ. ຕຎ຺ຫິ ວິຊານນຏ຺ເຐນ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາຫ – ‘‘ວິຊານາຕີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ວິຎ຺ຎາຓໍ, ຕສ຺ມາ ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ຈິຕ຺ຕສມ຺ມຸຕີຕິ ຈິຕ຺ຕໂວຫາໂຣ. ທຏ຺ຐພ຺ພາຕິ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພາ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ຈຕຸພ຺ພິຘຘມ຺ມນິທ຺ເທສຏ຺ຐາເນ. ວິຎ຺ຎຸນາຕິ ວິຊານຕາ, ອາຠິຘມ຺ມິເກນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ວິຠາຄວນ຺ຕານໍ ຘມ຺ມານໍ ສຠາວວິຠາວນໍ ວິຠາເຄນ ວິນາ ນ ໂຫຕີຕິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວິຠາຄໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສາຣມ຺ມຓໂຕ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ອາລມ຺ພນ຺ຕິ ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອາຣມ຺ມຓໍ, ປຈ຺ຈໂຍ, ໂຄຈໂຣ ຈ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ລຠຕິ ມາໂຣ ອາຣມ຺ມຓໍ, ລຠຕິ ມາໂຣ ໂອຕາຣ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໘໐) ປຈ຺ຈໂຍ ‘‘ອາຣມ຺ມຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ‘‘ນິມິຕ຺ຕໍ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາ, ອນາຣມ຺ມຓເມກຈິຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໕໙) ໂຄຈໂຣ. ອິຘ ປນ ອຸຠຍມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ ສພ຺ພສ຺ເສວ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສປ຺ປຈ຺ຈຍສໂຄຈຣຕ຺ຕາ. ສຫ ອາຣມ຺ມເຓນ ວຕ຺ຕຕິ ຕທວິນາຠາວໂຕຕິ ສາຣມ຺ມຓໍ. ຠາວປ຺ປຘານນິທ຺ເທສວເສນ ເຈຕ຺ຖ ສາຣມ຺ມຓຠາໂວ ສາຣມ຺ມຓ-ສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ໂຕ ຍຖາ ‘‘ອິທມ຺ປິ ພຸທ຺ເຘ ຣຕນໍ ປຓີຕໍ (ຂຸ. ປາ. ໖.໓). ຈກ຺ຂຸ ສຸຎ຺ຎໍ ອຕ຺ເຕນ ວາ ອຕ຺ຕນິເຍນ ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໔.໘໕) ຣຕນອຕ຺ຕຕ຺ຕນິຍາທິຠາໂວ ຣຕນາທີຫິ ສທ຺ເທຫີຕິ, ຕໂຕ ສາຣມ຺ມຓຠາວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວມຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ຍຖານຸຣູປໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອກວິຘນ຺ຕິ ເອກປ຺ປກາຣໍ, ເອກໂກຏ຺ຐາສນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສວິປາກາວິປາກໂຕຕິ ວິປາກຸປ຺ປາທນສຠາວສ຺ສ ວິຊ຺ຊມານາວິຊ຺ຊມານຠາວໂຕ. ວິປາກ-ສທ຺ໂທ ຫິ ທ຺ວີສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ປວຕ຺ຕຕິ. ກຕ຺ຖຈິ ວິປກ຺ກຠາວມາປນ຺ເນສຸ ອຣູປຘມ຺ເມສຸ, ກຕ຺ຖຈິ ວິປາກຸປ຺ປາທນສຠາເວ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ວິປາກາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ຕິກມາຕິກາ ໓) ວິປກ຺ກຠາວມາປນ຺ເນສຸ ອຣູປຘມ຺ເມສຸ ປວຕ຺ຕຕິ. ‘‘ວິປາກຘມ຺ມຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ຕິກມາຕິກາ ໓) ວິປາກຸປ຺ປາທນສຠາເວ. ອິຘ ປນ ວິປາກຸປ຺ປາທນສຠາໂວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອິຕຣຖາ ຫິ ອຠິຎ຺ຎາກຸສລາທີນໍ ສວິປາກ-ປເທ ອສງ຺ຄຫິຕຠາວາປຕ຺ຕິ ສິຍາ. ຕຖາ ຫິ ຍທິ ວິປກ຺ກຠາວມາປນ຺ນາ ເອວ ຘມ຺ມາ ອິຘ ຄຫິຕາ ສິຍຸໍ, ເຕ ຍສ຺ສ ສນ຺ຕິ, ຕໍ ສວິປາກມິຕຣມວິປາກນ຺ຕິ ອຠິຎ຺ຎາກຸສລສ຺ສ ເຈວ ກທາຈິ ອວິປາກສ຺ສ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍາທິກມ຺ມສ຺ສ ຠາວນາຍປຫາຕພ຺ພາກຸສລສ຺ສ ຈ ວິປາກຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ ອວິປາກ-ປທສງ຺ຄໂຫ ສິຍາ, ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ‘‘ອວິປາກໍ ອພ຺ຍາກຕ’’ນ຺ຕິ ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ ເນສໍ ອພ຺ຍາກຕຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕິ, ນ ເຈຕມິຏ຺ຐໍ ກຸສລາກຸສລນິທ຺ເທເສເຍວ ເຕສໍ ນິທ຺ເທສໂຕ. ວິປາກຸປ຺ປາທນສຠາເວ ປນ ຄຫິເຕ ຕໍສຠາໂວ ນາມ ອນຸປຈ຺ຉິນ຺ນາວິຊ຺ຊມານຕຓ຺ຫານຸສຍສ຺ມິໍ ສນ຺ຕາເນ ສພ຺ຍາປາຣປ຺ປວຕ຺ຕິ ເອວາຕິ ຕສ຺ສາ ເຕສຸປິ ອຕ຺ຖິຕາຍ ອສຕິປິ ວິປາກຸປ຺ປາທເນ ສວິປາກ-ປທສງ຺ຄໂຫ ສິທ຺ໂຘຕິ ນ ໂກຈິ ອິຏ຺ຐວິຆາໂຕ ອາປຊ຺ຊຕິ. ເຍນ ປນ ກາຣເຓນ ອຠິຎ຺ຎາກຸສລາທິກມວິປາກໍ, ໂຍ ເຈຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ວິນິຈ຺ຉໂຍ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອາຄຕຏ຺ຐາເນເຍວ ທສ຺ສຍິສ຺ສາມ.

ກຕມໍ ປເນຕ຺ຖ ສວິປາກໍ, ກຕມມວິປາກນ຺ຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖ ສວິປາກ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອພ຺ຍາກຕນ຺ຕິ ວິປາກກິຣິຍາວເສນ ທຸວິຘມພ຺ຍາກຕໍ. ເຕສຸ ວິປາກຈິຕ຺ຕໍ ຕາວ ອາທາສຕເລ ມຸຂນິມິຕ຺ຕໍ ວິຍ ນິຣຸສ຺ສາຫຕ຺ຕາ ວິປາກຸປ຺ປາທເນ ອສມຕ຺ຖໍ. ກິຣິຍຈິຕ຺ເຕສຸ ຈ ຍເທຕໍ ຂີຓາສວສນ຺ຕາເນເຍວ ນິຍຕມຏ຺ຐາຣສວິຘໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ຕໍ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ນຠວມູລາຍ ສນ຺ຕຕິຍໍ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນມູລາຍ ລຕາຍ ປຸປ຺ຜໍ ວິຍ ຜລທາຍີ ນ ໂຫຕິ. ອາວຊ຺ຊນທ຺ວຍໍ ປນ ອນຸປຈ຺ຉິນ຺ນຠວມູເລປິ ສນ຺ຕາເນ ປວຕ຺ຕມານໍ ອນາເສວນຠາເວນ ທຸພ຺ພລຕ຺ຕາ ໂມຆປຸປ຺ຜມິວ ພີຊຠາເວ ອສມຕ຺ຖໍ ອຜລເມວ. ອິຕິ ສພ຺ພເມຕໍ ອພ຺ຍາກຕໍ ວິປາກາຣຫຕາຠາວໂຕ ອວິປາກນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອວິປາກໍ ອພ຺ຍາກຕ’’ນ຺ຕິ. ຊາຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອສທິສາປິ ສທິສາກາຣາຕິ ຊາຕິ, ສມານາກາໂຣ, ກຸສລາກຸສລາພ຺ຍາກຕານໍ ຊາຕິ ກຸສລາກຸສລາພ຺ຍາກຕຊາຕິ, ຕສ຺ສາ ເຠທໂຕ ຕິວິຘໍ ກຸສລໍ ອກຸສລໍ ອພ຺ຍາກຕນ຺ຕິ. ວຈນຕ຺ຖປຸຈ຺ຉາຍ ປໂຍຊນໍ ວຸຕ຺ຕເມວ.

໑໐. ‘‘ກຸຈ຺ຉິຕານ’’ນ຺ຕິອາທິ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ. ຕຕ຺ຖ ກຸຈ຺ຉິຕານນ຺ຕິ ນິນ຺ທິຕານໍ, ອສຸຈິ ວິຍ ນາຄຣິເກຫິ ວິຎ຺ຎູຫິ ຄຣຫິຕພ຺ພານໍ ປາປຘມ຺ມານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສລນໂຕຕິ ຫິໍສນໂຕ, ອປນຍນໂຕ ວາ. ກຸສລຎ຺ຫິ ຍຖານຸຣູປໍ ຕທງ຺ຄາທິວເສນ ອກຸສລຘມ຺ເມ ປຊຫນ຺ຕໍ ເຕ ຫິໍສຕິ, ອປນຍຕີຕິ ວາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຖ ວາ ສລນໂຕ ສໍວຣຓໂຕ, ປິທຫນໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຸສລຘມ຺ມວເສນ ຫິ ອກຸສລປ຺ປວຕ຺ຕິນິວາຣເຓນ, ອປ຺ປວຕ຺ຕິຘມ຺ມຕາປາທເນນ ຈ ມນຈ຺ຉຏ຺ເຐສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ອປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ສໍວຸຕາ ປິຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ກຸສານນ຺ຕິ ຣາຄາທິອສຸຈິສມ຺ປໂຍເຄນ ນານາວິຘທຸກ຺ຂເຫຕຸຕາຍ ຈ ກຸຈ຺ຉິເຕນາກາເຣນ ອປ຺ປຫີນຠາເວນ ສນ຺ຕາເນ ສຍນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ກຸສາ, ປາປຘມ຺ມາ. ອຖ ວາ ກຸຈ຺ຉິຕານໍ ປາຓາຕິປາຕາທີນໍ ສາວຊ຺ຊຘມ຺ມານໍ ສານໂຕ ນິສານໂຕ ເຕຊນໂຕ ກຸສາ, ໂທສໂລຠາທໂຍ. ໂທສາທີນຎ຺ຫິ ວເສນ ເຈຕນາຍ ຕິກ຺ຂຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປາຓາຕິປາຕາທີນໍ ມຫາສາວຊ຺ຊຕາຕິ. ເຕສໍ ລວເນນ ຉິນ຺ທເນນ ຍຖານຸຣູປໍ ປຊຫເນນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຸເສນາຕິ ກຸຈ຺ຉິຕານໍ ສານໂຕ ຕນຸກຣຓໂຕ, ໂອສານກຣຓໂຕ ວາ ‘‘ກຸສາ’’ຕິ ລທ຺ຘນາເມນ ຎາເຓນ. ລາຕພ຺ພຕ຺ຕາຕິ ອາທາຕພ຺ພຕ຺ຕາ, ສຫຊາຕອຸປນິສ຺ສຍຠາເວນ ສນ຺ຕາເນ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ຎາຓຎ຺ຫິ ຕິເຫຕຸກກຸສລໍ ສຫຊາຕຠາເວນ ເຈວ ອຸປນິສ຺ສຍຠາເວນ ຈ, ທຸເຫຕຸກກຸສລໍ ອຸປນິສ຺ສຍຠາເວເນວ ສນ຺ຕາເນ ປວຕ຺ເຕຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ໂກສລ຺ລສມ຺ຠູຕຏ຺ໂຐ ກຸສລຏ຺ໂຐຕິ ສພ຺ພກຸສລານໍ ສາຘາຣຓວເສນ ອຕ຺ໂຖ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຖ ວາ ກຸເສນາຕິ ຊາຕິສທ຺ທຕາຍ ເອກວຈນນິທ຺ເທໂສ, ກຸເສຫີຕິ ປນ ອຕ຺ໂຖ. ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາວເສນ ຫິ ປວຕ຺ຕານິ ສທ຺ຘາທີນິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ ‘‘ກຸສານີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເຕຫິ ລາຕພ຺ພຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ອປິເຈຕ຺ຖ –

‘‘ກຸໂສ ວິຍ ລຸນາຕີຕິ, ກຸສາ ວິຍ ລຸນາຕິ ວາ;

ກຸສລໍ ກຸໍ ສເລຕີຕິ, ລຸນາຕິ ກຸສມິຈ຺ຈປີ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ກຸໂສ ຄຫິໂຕ ອຸຠຍຠາຄຄຕໍ ຫຕ຺ຖປເທສໍ ລຸນາຕິ, ເອວມິທມ຺ປິ ອຸປ຺ປນ຺ນານຸປ຺ປນ຺ນວເສນ ອຸຠຍຠາຄຄຕໍ ກິເລສປກ຺ຂໍ ລຸນາຕິ ຉິນ຺ທຕິ, ເສຍ຺ຍຖາປິ – ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ນານໍ ປາປການໍ ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ອນຸປ຺ປາທາຍ ຉນ຺ທໍ ຊເນຕິ, ວາຍມຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ…ເປ… ປຫານາຍາ’’ຕິ ອາຄຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຘານໍ. ຕສ຺ມາ ກຸໂສ ວິຍ ລຸນາຕີຕິ ກຸສລໍ. ກຸສາ ວິຍ ລຸນາຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ກຸ’’ອິຕິ ຠູມິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຘມ຺ມານໍ ອຘິຏ຺ຐານຠາເວນ ຕໍສທິສຕາຍ ອິຘ ຣູປາຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຕ຺ຕໂນ ນິສ຺ສຍຠູຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ເອຕຣຫິ, ອາຍຕິຎ຺ຈ ອນຸທຫນໂຕ ວິນາສນໂຕ ກຸໍ ສາຍນ຺ຕີຕິ ກຸສາ, ຣາຄາທໂຍ, ເຕ ວິຍ ອຕ຺ຕໂນ ນິສ຺ສຍໍ ລຸນາຕິ ຉິນ຺ທຕີຕິ ກຸສລໍ. ປໂຍຄສມ຺ປາທິຕາ ຫິ ກຸສລຘມ຺ມາ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ຣູປາຣູປຘມ຺ເມ ອປ຺ປວຕ຺ຕິກຣເຓນ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕິ ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພານຘາຕຸປາປນໂຕຕິ. ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປນ ‘‘ກຸ’’ນ຺ຕິ ລທ຺ຘນາມສ຺ສ ຣູປາຣູປກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ສລນໂຕ ອປນຍນໂຕ ກຸໍ ສເລຕີຕິ ກຸສລໍ. ກຸສໍ ລຸນາຕີຕິ ປນ ກຸຈ຺ຉິຕາ ເອຕ຺ຖ ສຍນ຺ຕີຕິ ກຸໂສ, ກາໂຍ, ຕໍ ລຸນາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕວເສເນວາຕິ ກຸສລໍ.

໑໑. ອິທານິ ກຸສລ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣທສ຺ສນຕ຺ຖມາຫ ‘‘ເຉເກ ກຸສລ-ສທ຺ໂທຍ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ກຸສໂລ ຕ຺ວໍ ຣຖສ຺ສ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄານໍ (ມ. ນິ. ໒.໘໗), ກຸສລານຈ຺ຈຄີຕສ຺ສ, ສິກ຺ຂິຕາ ຈາຕຸຣິຕ຺ຖິໂຍ’’ຕິອາທີສຸ (ຊາ. ໒.໒໒.໙໔) ເຉເກ ທິຏ຺ໂຐ, ເຉກປຣິຍາໂຍ ປວີຓຕ຺ໂຖຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ກຈ຺ຈິ ນຸ ໂຠໂຕ ກຸສລໍ, ກຈ຺ຈິ ໂຠໂຕ ອນາມຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ຊາ. ໑.໑໕.໑໔໖; ໒.໒໐.໑໒໙) ອາໂຣຄ຺ເຍ. ‘‘ກຕໂມ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ກາຍສມາຈາໂຣ ກຸສໂລ? ໂຍ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກາຍສມາຈາໂຣ ອນວຊ຺ໂຊ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໓໖໑) ຈ ‘‘ອປຣໍ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ເອຕທານຸຕ຺ຕຣິຍໍ, ຍຖາ ຠຄວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສູ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໑໔໕) ຈ ເອວມາທີສຸ ອນວຊ຺ເຊ. ‘‘ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ສມາທານເຫຕຸ ເອວມິທໍ ປຸຎ຺ຎໍ ວຑ຺ຒຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໘໐), ກຸສລສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ອຸປຈິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໔໓໑) ຈ ອາທີສຸ ອິຏ຺ຐວິປາເກ. ອນວຊ຺ຊາທິເກຕິ ອນວຊ຺ຊອິຏ຺ຐວິປາເກ, ‘‘ອນວຊ຺ຊາທິເກ’’ຕິ ຈ ອຕ຺ຕນາ ວກ຺ຂມານລກ຺ຂຓສ຺ສ ອນຸຣູປຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ອາໂຣຄ຺ຍຕ຺ຖສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ. ກິເລສໂຣຄສ຺ສ ຫິ ອຠາວໂຕ ກຸສລໍ ອາໂຣຄ຺ຍໍ ໂຫຕິ.

ວຊ຺ຊາ ຣາຄາທໂຍ, ເຕ ຍສ຺ສ ນ ສນ຺ຕິ, ຕໍ ອນວຊ຺ຊໍ, ອິຏ຺ໂຐ ວິປາໂກ ຈຕຸກ຺ຂນ຺ຘສງ຺ຂາໂຕ ຍສ຺ສ, ຕໍ ອິຏ຺ຐວິປາກໍ, ອິຏ຺ຐວິປາກຕາ ຈສ຺ສ ຕໍສຠາວວນ຺ຕຕາຍ ທຏ຺ຐພ຺ພາ, ນ ຕສ຺ສ ອວສ຺ສໍ ອິຏ຺ຐວິປາກສມ຺ຠວໂຕເຍວ, ລກ຺ຂີຍຕິ ອເນນາຕິ ລກ຺ຂຓໍ, ອນວຊ຺ຊຎ຺ຈ ຕໍ ອິຏ຺ຐວິປາກຎ຺ຈາຕິ ອນວຊ຺ຊອິຏ຺ຐວິປາກໍ. ຕໍ ລກ຺ຂຓມສ຺ສາຕິ ອນວຊ຺ຊອິຏ຺ຐວິປາກລກ຺ຂຓໍ.

ນນຸ ຈ ກຸສລເມວ ອນວຊ຺ຊອິຏ຺ຐວິປາກໍ, ວຸຕ຺ຕນິຍາເມນ ປນ ອນວຊ຺ຊອິຏ຺ຐວິປາກໂຕ ອຎ຺ຎໍ ກຸສລໍ ສິຍາ. ນ ຫິ ສຍເມວ ອຕ຺ຕໂນ ລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸນ຺ຕິ? ນາຍໍ ໂທໂສ ປຣິຎ຺ຎາຕາປຣິຎ຺ຎາຕວຈນຕ຺ຖຠາວເຠເທ ເອກສ຺ສາປິ ລກ຺ຂິຕພ຺ພລກ຺ຂຓຠາວປຣິກປ຺ປນໂຕ. ‘‘ອນວຊ຺ຊອິຏ຺ຐວິປາກ’’ນ຺ຕິ ຫິ ປຣິຎ຺ຎາຕວຈນຕ຺ຖໍ. ‘‘ກຸສລ’’ນ຺ຕິ ອປຣິຎ຺ຎາຕວຈນຕ຺ຖໍ. ເອວຎ຺ຈ ເຍນ ສຠາເວນ ປຣິຎ຺ຎາຕວຈນຕ຺ຖສ຺ສ ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ, ເຍນ ຈ ອປຣິຎ຺ຎາຕວຈນຕ຺ຖສ຺ສ, ເຕສໍ ປຣິຎ຺ຎາຕາປຣິຎ຺ຎາຕວຈນຕ຺ຖສຠາວານໍ ເຠເທນ ຕໍສມງ຺ຄິສ຺ສ ກຸສລສ຺ສ ເອກສ຺ສາປິ ເຠໂທ ປຣິກປ຺ປີຍຕິ ຍຖາ ‘‘ປຸເຣ ຠວໍ ປຏຸ ອາສິ, ປຏຸຕໂຣ ເອຕຣຫີ’’ຕິ ຄຸຓເຠເທນ, ວຕ຺ຖຸເຠເທນ ຈ ປຣິກປ຺ປີຍຕິ, ຕສ຺ມາ ປຣິຎ຺ຎາຕວຈນຕ຺ຖຠາເວນ ລກ຺ຂຓໍ, ອປຣິຎ຺ຎາຕວຈນຕ຺ຖຠາເວນ ລກ຺ຂິຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອວໍ ປຣິກປ຺ປິຕເຠເທ ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫມາເນ ນ ໂກຈິ ໂທໂສ ອາປຊ຺ຊຕິ.

ອຖ ວາ ລກ຺ຂີຍຕີຕິ ລກ຺ຂຓໍ, ອນວຊ຺ຊອິຏ຺ຐວິປາກຎ຺ຈ ຕໍ ລກ຺ຂຓຎ຺ຈາຕິ ອນວຊ຺ຊອິຏ຺ຐວິປາກລກ຺ຂຓໍ, ຍໍ ອນວຊ຺ຊອິຏ຺ຐວິປາກໍ ຫຸຕ຺ວາ ລກ຺ຂີຍຕິ, ຕໍ ກຸສລນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ອນວຊ຺ຊ-ສທ຺ເທນ ອນວຊ຺ຊຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ, ອິຏ຺ຐວິປາກສທ຺ເທນ ອິຏ຺ຐວິປາກຠາໂວ, ຕສ຺ມາ ອນວຊ຺ໂຊ ຈ ອິຏ຺ຐວິປາໂກ ຈ ອນວຊ຺ຊອິຏ຺ຐວິປາກໍ, ຕໍ ລກ຺ຂຓເມຕສ຺ສາຕິ ກຣຓຕ຺ເຖ, ກມ຺ມຕ຺ເຖ ວາ ລກ຺ຂຓ-ສທ຺ເທນ ອນວຊ຺ຊອິຏ຺ຐວິປາກລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ອນວຊ຺ຊອິຏ຺ຐວິປາກສຠາວວນ຺ຕໍ, ອນວຊ຺ຊອິຏ຺ຐວິປາກຠາເວນ ລກ຺ຂິຕພ຺ພໍ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິໍ ປເນຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ປທທ຺ວຍປຣິຄ຺ຄເຫນ, ນນຸ ເອເກເນວ ປເທນ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖສິທ຺ຘິ ສິຍາ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ‘‘ອນວຊ຺ຊລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ອປຣໍ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ເອຕທານຸຕ຺ຕຣິຍໍ, ຍຖາ ຠຄວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສູ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໑໔໕) ວິຍ ວຊ຺ຊຣຫິຕຕ຺ຕາ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສາປິ ປສງ຺ໂຄ ສິຍາຕິ ອິຏ຺ຐວິປາກ-ປທໍ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ, ‘‘ອິຏ຺ຐວິປາກລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ ປນ ວຸຕ຺ເຕ ອິຕຣໍ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ ວິປາກາຣຫຠາເວນ ອິຏ຺ຐວິປາກຕາປສງ຺ຄຠາວໂຕ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ອນວຊ຺ຊ-ປເທນ ກຸສລສ຺ສ ປວຕ຺ຕິສຸຂຕໍ, ອິຏ຺ຐວິປາກ-ປເທນ ຈ ວິປາກສຸຂຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ປທທ຺ວຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນວຊ຺ຊປທຎ຺ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ປວຕ຺ຕິສຠາວວເສນ ລກ຺ຂຓວຈນໍ, ອິຕຣໍ ກາລນ຺ຕເຣ ວິປາກຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖຕາວເສນາຕິ. ອຖ ວາ ກຸສລສ຺ສ ອຕ຺ຖວິສຸທ຺ຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ປຸຣິມປທໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຣິສຸທ຺ຘວິປາກຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ປຈ຺ຉິມໍ. ປຸຣິມໍ ວາ ກຸສລສ຺ສ ອກຸສລສຠາວໂຕ ນິວຕ຺ຕນໍ, ປຈ຺ຉິມໍ ອພ຺ຍາກຕສຠາວໂຕຕິ ອລມຕິປປຎ຺ເຈນ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ອນວຊ຺ຊ…ເປ… ລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ ວຈເນນ ກຸສລສ຺ສ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ ອນວຊ຺ຊອິຏ຺ຐວິປາກສຠາວສ຺ສ ກຸສລຊາຕິຍາ ສາຘາຣຓຕ຺ຕາ. ອກຸສລາທີນມສາຘາຣຓຠາເວນ ສຠາວລກ຺ຂຓໍ ວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອກຸສລວິທ຺ຘໍສນຣສນ຺ຕິ ຍຖານຸຣູປໍ ອກຸສລປ຺ປຊຫນກິຈ຺ຈໍ. ກຸສລຎ຺ຫິ ປຣິຕ຺ຕມຫຄ຺ຄຕໂລກຸຕ຺ຕຣເຠທຠິນ຺ນໍ ຍຖາກ຺ກມໍ ຕທງ຺ຄວິກ຺ຂມ຺ຠນສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານວເສນ ອກຸສລປກ຺ຂໍ ປຊຫຕິ. ອຖ ຕທງ຺ຄາທິປ຺ປຫານານໍ ກິໍ ນານາກຣຓນ຺ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ທານາທິປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸຄເຕນ ເຕນ ເຕນ ກຸສລງ຺ເຄນ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ມຈ຺ເຉຣາທິອກຸສລງ຺ຄສ຺ສ ປຫານໍ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານໍ, ຕໍ ທີປາໂລເກນ ອນ຺ຘກາຣວິທ຺ຘໍສນໍ ວິຍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ກາມາວຈຣກຸສລານໍ ປຣິຕ຺ຕານຸຠາວຕາຍ ເຕຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຐິຕິກ຺ຂເຓ ວິທ຺ຘໍສິຕານມກຸສລານໍ ຕທປຄເມ ສຕິ ປຸນ ອາຄເມນ ໂວຕ຺ຖຣຓໂຕ. ເຕສໍ ເຕສໍ ນີວຣຓຘມ຺ມານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນສງ຺ຂາຕໍ ປວຕ຺ຕິນິວາຣຓວເສນ ປຫານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານໍ, ຕໍ ຆຏປ຺ປຫາເຣນ ຊລຕເລ ເສວາລວິຍູຫນໍ ວິຍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຍຖາ ຫິ ພລວຕາ ຆຏປ຺ປຫາເຣນ ທູຣີກຕໍ ເສວາລໍ ຕສ຺ມິໍ ອປນີເຕປິ ຕໍປຫາຣເວເຄນ ສຫສາ ນ ໂອຕ຺ຖຣຕິ, ເອວເມວ ອຸປຈາຣປ຺ປນາເຠເທນ ຌາເນນ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທໂຍ ຕທປ຺ປວຕ຺ຕິກາເລປິ ຕສ຺ສ ພເລນ ສຫສາ ນ ໂອຕ຺ຖຣນ຺ຕີຕິ. ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕາປາທນສງ຺ຂາຕໍ ສມ຺ມາ ອຸຈ຺ເຉທວເສນ ປຫານໍ ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານໍ, ຕໍ ປນ ອສນິສມ຺ປາເຕນ ຣຸກ຺ຂາທີນໍ ສມູລວິທ຺ຘໍສນໍ ວິຍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນ ຫິ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນກິເລສາ ອນຸສຍມຕ຺ຕເກນາປິ ສນ຺ຕາເນ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຍຖາ ປນ ເອກວາຣປ຺ປວຕ຺ເຕນປິ ອິນ຺ທຄ຺ຄິນາ ສຫ ມູເລຫິ ວິທ຺ຘໍສິຕາ ຣຸກ຺ຂາທໂຍ ນ ປຸນ ວິຣຸຫນ຺ຕິ, ເອວເມວໍ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິເກນປິ ເຕນ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປ຺ປາທມຕ຺ເຕເນວ ອນຸສຍມຕ຺ຕຏ຺ຐາຍິໂນປິ ກິເລສາ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ວິທ຺ຘໍສິຕາເຍວ ໂຫນ຺ຕິ.

ໂວທານໍ ວິສຸທ຺ຘິ, ສໍກິເລສມລວິມຸຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຕຖາ ຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານມສ຺ສາຕິ ໂວທານປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ, ປຣິສຸທ຺ຘາກາເຣນ ໂຍຄິໂນ ຎາຓສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐາຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ເອວໍ ກຸສລສ຺ສ ວຊ຺ຊຣຫິຕອິຏ຺ຐວິປາກສຠາເວຫິ ລກ຺ຂຓໍ, ກິຈ຺ຈອຸປຏ຺ຐານາກາຣວເສນ ຈ ຣສປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານານິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ວຊ຺ຊປຏິປກ຺ຂຠາວວເສນ ຈ ລກ຺ຂຓໍ, ສມ຺ປຕ຺ຕິຜລວເສນ ຈ ຣສາທິກໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວຊ຺ຊປຏິປກ຺ຂຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ວຊ຺ຊານໍ ປຏິປກ຺ຂຠາໂວ ວຊ຺ຊປຏິປກ຺ຂຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ. ເອເຕນ ‘‘ອນວຊ຺ຊລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອ-ກາໂຣ ປຏິປກ຺ຂຕ຺ໂຖຕິ ທສ຺ເສຕິ, ເຕນ ປນສ຺ສ ອພ຺ຍາກຕໂຕ ນິວຕ຺ຕນໍ ກຕໍ. ອິຕຣຖາ ຫິ ນາສ຺ສ ວຊ຺ຊໍ, ວຊ຺ຊໂຕ ອຎ຺ຎໍ ວາ ອນວຊ຺ຊນ຺ຕິ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສາປິ ຕໍລກ຺ຂຓຕາປສງ຺ໂຄ ສິຍາ. ‘‘ວຊ຺ຊປຏິປກ຺ຂຕ຺ຕາ’’ຕິ ປນ ວຸຕ຺ເຕ ຍສ຺ມາ ກຸສລາກຸສລານເມວ ປຫາຍກປ຺ປຫາຕພ຺ພຠາເວນ ອາໂລກນ຺ຘກາຣານໍ ວິຍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຠາໂວ, ຕສ຺ມາ ກຸສລເມວ ວຊ຺ຊປຏິປກ຺ຂຕ຺ຕາ ອນວຊ຺ຊລກ຺ຂຓໍ, ນ ອຎ຺ຎນ຺ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕິ. ໂວທານຠາວຣສນ຺ຕິ ໂວທານຠາວສມ຺ປຕ຺ຕິກໍ, ກິເລສມເລຫິ ອສໍກິລິຏ຺ຐຠາເວນ ສມ຺ປຊ຺ຊນກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາປີຍຕິ ອຸປນີຍຕິ ກາຣເຓນ, ອຕ຺ຕໂນ ວາ ກາຣຓໍ ປຏິຈ຺ຈ, ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘຠາເວນ ປຏິມຸຂໍ ວາ ອຸປຏ຺ຐາຕີຕິ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ, ອິຏ຺ໂຐ ວິປາໂກ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານມສ຺ສາຕິ ອິຏ຺ຐວິປາກປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ.

ອສຕິ ໂຍນິໂສມນສິກາເຣ ກຸສລສ຺ສ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ, ສຕິ ຈ ຕສ຺ມິໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ຕສ຺ສ ໂສ ອາສນ຺ນກາຣຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ໂຍນິໂສມນສິກາຣປທຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ໂຍນິໂສ ປເຖນ ອຸປາເຍນ ມນສິກາໂຣ ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ, ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ສານຸສຍສນ຺ຕານວໂຕ ຉນ຺ນໍ ທ຺ວາຣານມາປາຖຄເຕສ຺ວາຣມ຺ມເຓສຸ ປຕິຣູປເທສວາສາທິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ກຸສລຘມ຺ມານໍ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ຠວງ຺ຄໍ ອາວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນມາວຊ຺ຊນໍ ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ນາມ. ວຸຕ຺ຕປຏິປກ຺ຂວເສນ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣປິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຍໍ ປນ ນິຣນຸສຍສນ຺ຕານສມງ຺ຄິສ຺ສ ກິຣິຍຈິຕ຺ຕານໍ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ນິຣວຊ຺ຊຘມ຺ມໍ ສາວຊ຺ຊຘມ຺ມສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ປຈ຺ຈຍຠາວານຸປຄມນໂຕ ໂຍນິໂສມນສິກາຣປກ຺ຂໍ ວາ ຠເຊຍ຺ຍ. ຂີຓາສວສນ຺ຕານຄຕຕ຺ຕາ ໂຍນິໂສອໂຍນິໂສຠາວມນເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ອາປາຖຄຕາຣມ຺ມເຓສຸ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິມຕ຺ຕໍ ວິນາ ນ ກສ຺ສຈິ ກຸສລາກຸສລຠາວສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ຕທຸຠຍວເສນ ນວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ ອພ຺ຍາກຕມນສິກາໂຣຕິ ວາ ສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາຕິ.

ສາວຊ຺ຊານິຏ຺ຐວິປາກລກ຺ຂຓມກຸສລນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ວຊ຺ຊາ ຣາຄາທໂຍ, ເຕ ຍສ຺ສ ສນ຺ຕິ, ຕໍ ສາວຊ຺ຊໍ, ອນິຏ຺ໂຐ ວິປາໂກ ຍສ຺ສ, ຕໍ ອນິຏ຺ຐວິປາກ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ປຏິປກ຺ຂໂຍຊນາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ຣສາທິໂຕ ປເນຕໍ ອນຕ຺ຖຊນນຣສໍ, ສໍກິເລສປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ. ອຖ ວາ ຄາຣຍ຺ຫຠາວໂຕ ສາວຊ຺ຊລກ຺ຂຓເມວ, ສໍກິເລສຠາວຣສໍ, ອນິຏ຺ຐວິປາກປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ, ອໂຍນິໂສມນສິກາຣປທຏ຺ຐານໍ. ວຈນຕ຺ຖໂຕ ປນ ນ ກຸສລນ຺ຕິ ອກຸສລໍ, ກຸສລປຏິປກ຺ຂນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຏິປກ຺ຂຕ຺ເຖ ຫິ ອຍໍ ອກາໂຣ, ນ ປນ ອຎ຺ຎຕ຺ເຖ, ນາປິ ອຠາເວ. ອິຕຣຖາ ຫິ ຕິກໍ ນ ສິຍາ, ທຸກໍ, ຈຕຸກ຺ກໍ ວາ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ຕຖາ ຫິ ຍທິ ກຸສລໂຕ ອຎ຺ຎມກຸສລໍ ສິຍາ, ຕທາ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສາປິ ຕໂຕ ອຎ຺ຎຠາເວນ ອກຸສລ-ສທ຺ທສງ຺ຄໂຫຕິ ກຸສລາກຸສລຊາຕິເຠທໂຕ ທຸວິຘນ຺ຕິ ທຸກໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ຍທິ ຈ ກຸສລາຠາໂວ ອກຸສລໍ, ເຕນ ນ ກາຈິ ຊາຕິ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ກຸສລາພ຺ຍາກຕຊາຕິເຠທໂຕ ທຸກເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ອຖ ສິຍາ ‘‘ອຠາໂວປິ ວິສຸໍ ຄເຫຕພ຺ໂພ’’ຕິ, ເອວໍ ສຕິ ຕສ຺ສ ຊາຕິຍາ ອຠາວໂຕ ຊາຕິ-ສທ຺ເທນ ສຫ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ນ ສິຍາ. ວິຊ຺ຊມານສ຺ສ ຫິ ຊາຕິ ນາມ ໂຫຕິ. ຍເຖວ ວາ ກຸສລສ຺ສ ອຠາໂວ, ເອວໍ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສາປິ ອຠາໂວ ອຕ຺ຖີຕິ ອນພ຺ຍາກຕຊາຕິປິ ວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ ຈຕຸກ຺ກໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ນ ເຈຕມິຏ຺ຐໍ ກຸສລາທິວເສນ ຕິວິຘຊາຕິຍາ ເອວ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ, ປາຬິຍຎ຺ຈ ‘‘ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອພ຺ຍາກຕາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ຕິກວເສເນວ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ກຸສລປຏິປກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ປນ ວຸຈ຺ຈມາເນ ມິຕ຺ຕປຏິປກ຺ໂຂ ອມິຕ຺ໂຕ ວິຍ, ໂລຠປຏິປກ຺ໂຂ ອໂລໂຠ ວິຍ ຈ ຍໍ ຘມ຺ມຊາຕໍ ກຸສລສ຺ສ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຠູຕໍ, ຕໍ ອກຸສລນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ວເສນ ຕິກໍ ອຸປປນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຕາ ຈສ຺ສ ສາວຊ຺ຊານິຏ຺ຐວິປາກຕ຺ຕາ, ເຕນ ປຫາຕພ຺ພຠາວໂຕ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ, ນ ປນ ກຸສລວິນາສນໂຕ. ນ ຫິ ອກຸສເລນ ກຸສລໍ ປຫີຍຕິ, ມຫາພລຕ຺ຕາ ປນ ກຸສລເມວ ຕໍ ປຊຫຕິ. ກຸສລຎ຺ຫິ ມຫາພລໍ, ອກຸສລໍ ທຸພ຺ພລໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອພລາ ນໍ ພລີຍນ຺ຕິ, ມທ຺ທນ຺ເຕນໍ ປຣິສ຺ສຍາ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໗໗໖), ຕສ຺ມາ ກຸສລເມວ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ ອກຸສລສ຺ສ ປຫາຍກໍ, ນາກຸສລໍ ອິຕຣສ຺ສາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຕທຸຠຍ…ເປ… ອພ຺ຍາກຕນ຺ຕິ ຍໍ ຘມ຺ມຊາຕໍ ກຸສລໍ ວິຍ ນ ອນວຊ຺ຊອິຏ຺ຐວິປາກລກ຺ຂຓໍ, ນາປິ ອກຸສລໍ ວິຍ ສາວຊ຺ຊານິຏ຺ຐວິປາກລກ຺ຂຓໍ, ອຖ ໂຂ ອວິປາກຕ຺ຕາ ຕທຸຠຍວິປຣີຕລກ຺ຂຓໍ, ຕໍ ອພ຺ຍາກຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນນຸ ຈ ‘‘ຕທຸຠຍວິປຣີຕລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ສຸຂທຸກ຺ຂເວທນານໍ ວິປຣີຕາ ອຸເປກ຺ຂາເວທນາ ວິຍ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐວິປາການໍ ວິປຣີໂຕ ອຎ຺ໂຎ ໂກຈິ ວິປາໂກ ຍສ຺ສ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ອພ຺ຍາກຕນ຺ຕິ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ? ນາປຊ຺ຊຕິ ຕຖາ ອສມ຺ຠວໂຕ. ຍຖາ ຫິ ອາໂລກນ຺ຘກາຣານໍ ວິປຣີໂຕ ອຎ຺ໂຎ ໂກຈິ ນຕ຺ຖິ, ເອວມິຏ຺ຐານິຏ຺ຐວິປາການໍ ວິປຣີໂຕ ນ ໂກຈິ ວິປາໂກ ອຕ຺ຖີຕິ. ອຖ ວາ ຕໍ-ສທ຺ໂທ ອິຘ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐວິປາກນິຣເປກ຺ຂໍ ກຸສລາກຸສລມຕ຺ຕເມວ ປຈ຺ຈາມສຕີຕິ ກຸສລາກຸສລານໍ ສວິປາກຕ຺ຕາ ຕທຸຠຍວິປຣີຕລກ຺ຂຓໍ, ຕໍ ອວິປາກລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖຕິ ອລເມຕ຺ຖ ອນຸໂຍເຄນ. ກຸສລາກຸສລຠາເວນ ນ ພ຺ຍາກຕນ຺ຕິ ອພ຺ຍາກຕໍ. ກຸສລາກຸສລຎ຺ຫິ ວຕ຺ວາ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ກຸສລາກຸສລຠາເວເນວ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ນ ປກາຣນ຺ຕເຣນ. ຕຖາ ອວຈນຎ຺ຈ ຕສ຺ສ ຕທຸຠຍວິປຣີຕລກ຺ຂຓຕ຺ຕາເຍວ, ນ ປນ ອວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາມຕ຺ເຕນາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ວິ-ສທ຺ໂທ ວິໂຣຘິວຈໂນ. ອາ-ສທ຺ໂທ ອຠິມຸຂຠາວປ຺ປກາສໂນ, ຕສ຺ມາ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈເຍຫິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິໂຣຘາຠິມຸຂຕໍ ກຕໍ ລກ຺ຂຓວິໂຣຘໂຕ ປຫາຍກປ຺ປຫາຕພ຺ພຠາວໂຕ ວາຕິ ພ຺ຍາກຕໍ, ກຸສລາກຸສລໍ. ຕໂຕ ອຎ຺ຎໍ ອພ຺ຍາກຕໍ. ຕຎ຺ຫິ ລກ຺ຂຓໂຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ກຸສລາກຸສລໍ ວິຍ ນ ຕສ຺ສ ວິຣຸທ຺ຘໍ. ນ ຫິ ອວິປາກຕໍ ອນິຏ຺ຐວິປາກຕາ ວິຍ, ອິຏ຺ຐວິປາກຕາຍ ອິຏ຺ຐວິປາກຕາ ວິຍ ຈ ອນິຏ຺ຐວິປາກຕາຍ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐວິປາກຕາຫິ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ, ນ ຈາປິ ອພ຺ຍາກຕໍ ກຸສລາກຸສເລສຸ ກິຎ຺ຈິ ປຊຫຕິ, ນ ຈ ເກນຈິ ປຫາຕພ຺ພນ຺ຕິ. ‘‘ຕທຸຠຍວິປຣີຕລກ຺ຂຓມພ຺ຍາກຕ’’ນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍມາເນ ອໂຫສິ ກມ຺ມໍ, ນາໂຫສິ ກມ຺ມວິປາໂກ, ນຕ຺ຖິ ກມ຺ມວິປາໂກ, ນ ຠວິສ຺ສຕິ ກມ຺ມວິປາໂກຕິ ອິມິນາ ຕິເກນ ສງ຺ຄຫິຕສ຺ສ ຄຕິອຸປຘິກາລປ຺ປໂຍຄວິປຕ຺ຕີຫິ ອວິປາກສ຺ສ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍາທິກມ຺ມສ຺ສ ຠາວນາຍປຫາຕພ຺ພສ຺ສ ອກຸສລສ຺ສ ຈ ອຠິຎ຺ຎາກຸສລສ຺ສ ຈ ວິປາກຸປ຺ປາທນາຠາວໂຕ ‘‘ສິຍາ ນຸ ໂຂ ອພ຺ຍາກຕຠາໂວ ວາ’’ຕິ ກທາຈິ ໂກຈິ ຈິນ຺ເຕຍ຺ຍາຕິ ຕນ຺ນິວາຣຓຕ຺ຖມາຫ ‘‘ອວິປາກາຣຫໍ ວາ’’ຕິ, ວິປາກໍ ທາຕຸໍ ນາຣຫຕິ ຕຕ຺ຖ ສາມຕ຺ຖິຍາຠາວໂຕຕິ ອວິປາກາຣຫໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍາທໂຍ ຕາວ ປຈ຺ຈຍເວກລ຺ລາທີຫິ ກາຣເຓຫິ ອວິປາກາ, ສເຈ ປເນເຕ ຕພ຺ພິທູຣາ ອສ຺ສຸ, ຕທາ ວິປາກທາເນ ສມຕ຺ຖຕາຍ ວິປາກາຣຫາເຍວ, ຕໍ ປນ ນ ຕຖາ, ອຖ ໂຂ ເຍນ ເກນຈິ ອາກາເຣນ ວິປາກທາເນ ອສມຕ຺ຖຕາເຍວ ວິປາກາຣຫໍ ນ ໂຫຕິ, ຕໍ ອພ຺ຍາກຕໍ ນາມາຕິ.

ອິທານິ ເອວໍ ຕິກວເສນ ນິທ຺ທິຏ຺ເຐສຸ ກຸສລາທີສຸ ປຐມໍ ຕາວ ກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ວິຠຊນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຸສລຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຕສ຺ສ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉທໍ ທສ຺ເສຕິ. ເອກວີສຕິວິຘນ຺ຕິ ອຏ຺ຐ ກາມາວຈຣານິ, ປຎ຺ຈ ຣູປາວຈຣານິ, ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣູປາວຈຣານິ, ຈຕ຺ຕາຣິ ໂລກຸຕ຺ຕຣານີຕິ ເອວໍ ສງ຺ເຂປໂຕ ເອກວີສຕິວິຘໍ. ຠູມິໂຕ ຈຕຸພ຺ພິຘນ຺ຕິ ກາມຣູປາຣູປໂລກຸຕ຺ຕຣຠູມິສງ຺ຂາຕານໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ຠູມີນໍ ວເສນ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕມານໍ ຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ຠວນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ຠູມິ, ຐານໍ, ອວຕ຺ຖາ ຈ. ອວຕ຺ຖາປິ ຫິ ອວຕ຺ຖວນ຺ຕານໍ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ວິຍ ຄຍ຺ຫຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ເນສໍ ສຸຂຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕິ. ອວຕ຺ຖາຕິ ເຈຕ຺ຖ ຘມ຺ມານໍ ກາມຕຓ຺ຫາທີຫິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຠາໂວ. ຕຕ຺ຖ ປຸຣິມາ ຕິສ຺ໂສ ຠູມິໂຍ ອຸຠຍວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ, ອິຕຣາ ອວຕ຺ຖາວເສເນວ. ນ ຫິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມານໍ ກາມຠວາທິໂຕ ອຎ຺ຎໍ ຐານມຸປລພ຺ຠຕີຕິ.

ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕມານສ຺ສາປິ ວກ຺ຂມານນເຍນ ກາມຠູມິປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ຠູມິໂຕ ເອກວິຘນ຺ຕິ. ສວຕ຺ຖຸກາວຕ຺ຖຸກເຠທໂຕຕິ ຈກ຺ຂາທີນິ ປຎ຺ຈ, ຫທຍຎ຺ຈາຕິ ຉ ວຕ຺ຖູນິ. ກຸສລສ຺ສ ປນ ຈກ຺ຂາທິນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາຠາວໂຕ ຫທຍວຕ຺ຖຸ ອິຘ ວຕ຺ຖູຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ເຕນ ສຫິຕໍ ເອກນ຺ເຕນ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕຕິ ສວຕ຺ຖຸກໍ, ກາມຣູປຘາຕຸຍໍ ປວຕ຺ຕມານວິຎ຺ຎາຓໍ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ອຣູປສ຺ສ ຣູປປຏິພນ຺ຘປ຺ປວຕ຺ຕິ, ອຣູປຘາຕຸຍໍ ປນ ຣູປາຠາວໂຕ ວຕ຺ຖຸວິຣຫິຕເມວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕມານໍ ອວຕ຺ຖຸກໍ. ຫີນ…ເປ… ຕິວິຘນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຍໂຕ, ຜລໂຕ ຈ ມຊ຺ຌິມປຓີເຕຫິ ນິຫີນໍ, ເຕສໍ ວາ ຄຸເຓຫິ ປຣິຫີນນ຺ຕິ ຫີນໍ, ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈເຍຫິ ປຘານຠາວໍ ນີຕນ຺ຕິ ປຓີຕໍ, ອຸຠິນ຺ນໍ ເວມຊ຺ເຌ ຠວໍ ມຊ຺ຌິມໍ. ຕຕ຺ຖ ຫີເນນ ຉນ຺ເທນ ຈິຕ຺ເຕນ ວີຣິເຍນ ວີມໍສາຍ ວາ ປວຕ຺ຕິຕໍ ຫີນໍ, ມຊ຺ຌິເມຫິ ຉນ຺ທາທີຫິ ປວຕ຺ຕິຕໍ ມຊ຺ຌິມໍ, ປຓີເຕຫິ ປຓີຕໍ. ຉນ຺ທາທີນໍ ປນ ຫີນາທິຠາໂວ ອຘິມຸຕ຺ຕິວເສນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຫີນາຘິມຸຕ຺ຕິວເສນ ຫິ ເນສໍ ຫີນຕາ, ປຓີຕາຘິມຸຕ຺ຕິວເສນ ປຓີຕຕາ, ຕທຸຠຍເວມຊ຺ຌວເສນ ມຊ຺ຌິມຕາ. ຍສກາມຕາຍ ວາ ກຕໍ ກຸສລໍ ຫີນໍ, ປຸຎ຺ຎຜລກາມຕາຍ ມຊ຺ຌິມໍ, ‘‘ປຸຎ຺ຎໍ ນາເມຕໍ ສາຘູຫິ ກຕ຺ຕພ຺ພເມວາ’’ຕິ ເອວໍ ອຣິຍຠາວໍ ນິສ຺ສາຍ ກຕໍ ປຓີຕໍ. ‘‘ອຫມສ຺ມິ ທານປຕິ, ອິເມ ປນຎ຺ເຎ ທານທາສາທໂຍ’’ຕິອາທິນາ ອຕ຺ຕຸກ຺ກໍສນປຣວມ຺ຠນາຫິ ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐໍ ປວຕ຺ຕິຕໍ ວາ ຫີນໍ, ຕຖາ ອນຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐໍ ມຊ຺ຌິມໍ, ມຄ຺ຄຜລປທຏ຺ຐານໍ ປຓີຕໍ. ຠວໂຠຄສມ຺ປຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕໍ ວາ ກຕໍ ຫີນໍ, ສາວກປຈ຺ເຈກໂພຘິປາຣມິຕາວເສນ ອຕ຺ຕໂນ ວິໂມກ຺ຂຕ຺ຖາຍ ກຕໍ ມຊ຺ຌິມໍ, ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິປາຣມິຕາວເສນ ສພ຺ເພສໍ ວິໂມກ຺ຂຕ຺ຖາຍ ກຕໍ ປຓີຕນ຺ຕິ.

ໂສມນສ຺ສຸ…ເປ… ເຠທໂຕຕິ ເຠທ-ສທ຺ໂທ ປຈ຺ເຈກໍ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ໂພ ‘‘ໂສມນສ຺ສຸເປກ຺ຂາເຠທໂຕ ຎາຓເຠທໂຕ ປໂຍຄເຠທໂຕ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ປໂຍຄເຠທໂຕຕິ ສງ຺ຂາຣເຠທໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນນຸ ຈ ໂສມນສ຺ສຸເປກ຺ຂາເຠໂທ ຕາວ ຍຸຕ຺ໂຕ ເຕສໍ ຠິນ຺ນສຠາວຕ຺ຕາ. ຎາຓປ຺ປໂຍຄເຠໂທ ປນ ກຖນ຺ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ຎາຓປ຺ປໂຍຄກໂຕ ເຠໂທ ຎາຓປ຺ປໂຍຄເຠໂທ ເຕສໍ ຠາວາຠາວມຸປາທາຍ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອິທານິ ຕເມວ ໂສມນສ຺ສຸເປກ຺ຂາທິເຠທໍ ວິຠາເຄນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເສຍ຺ຍຖິທ’’ນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ‘‘ໂສມນສ຺ສສຫຄຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕິ. ຕຕ຺ຖ ເສຍ຺ຍຖິທນ຺ຕິ ຕໍ ກຕມໍ, ຕໍ ກຖນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ.

ໂສຠນໍ ມໂນ, ໂສຠນໍ ວາ ມໂນ ເອຕສ຺ສາຕິ ສຸມໂນ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ໂສມນສ຺ສໍ, ມານສິກສຸຂເວທນາເຍຕໍ ອຘິວຈນໍ, ໂສມນສ຺ເສນ ອຸປ຺ປາທໂຕ ຍາວ ນິໂຣຘາ ສຫຄຕໍ ປວຕ຺ຕໍ ສໍສຏ຺ຐໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ໂສມນສ຺ເສນ ສຫ ເອກຸປ຺ປາທາທິຠາວໍ ຄຕນ຺ຕິ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕໍ. ຊານາຕິ ຍຖາສຠາວໍ ປຏິວິຊ຺ຌຕີຕິ ຎາຓໍ, ເຕນ ສມໍ ເອກຸປ຺ປາທາທີຫິ ປກາເຣຫິ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ. ນາສ຺ສ ສງ຺ຂາໂຣ ອຕ຺ຖີຕິ ອສງ຺ຂາຣໍ, ອສງ຺ຂາຣເມວ ອສງ຺ຂາຣິກໍ. ສຫ ສງ຺ຂາເຣນ ປວຕ຺ຕມານໍ ສສງ຺ຂາຣໍ, ຕເທວ ສສງ຺ຂາຣິກໍ. ສງ຺ຂາໂຣຕິ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຕໂນ, ປຣສ຺ສ ວາ ປຸພ຺ພປ຺ປໂຍໂຄ ‘‘ສງ຺ຂໂຣຕິ ຕິກ຺ຂຠາວສງ຺ຂາເຕນ ມຓ຺ຑນວິເສເສນ ສຊ຺ເຊຕິ, ສງ຺ຂຣີຍຕິ ວາ ສຊ຺ຊີຍຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ເອເຕນາ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ຕຕ຺ຖ ທານາທິປຸຎ຺ຎກຣຓກາເລ ມຈ຺ເຉຣມລຖິນມິທ຺ຘາທີຫິ ອຸປກ຺ກິເລເສຫິ ສໍສີທມາເນ ຈິຕ຺ເຕ ອຸປກ຺ກິເລສວູປສມວເສນ, ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ອຸສ຺ສາຫຊນນວເສນ ຕີສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ປວຕ຺ໂຕ ສມ຺ມາວາຍາໂມ ອຕ຺ຕໂນ ປໂຍໂຄ ນາມ. ກຸສລກຣເຓ ນິຣຸສ຺ສາຫສ຺ສ ປນ ‘‘ອມ຺ໂຠ, ສປ຺ປຸຣິສ, ກຸສລກຣຓໍ ນາມ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ອາເສວິຕມຄ຺ໂຄ, ຕຕ຺ຖ ຕຍາປິ ປຏິປຊ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ຕສ຺ມາ ທານໍ ເທຫິ, ສີລໍ ຣກ຺ຂ, ຕຎ຺ຫິ ເຕ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິນາ ກຸສລກຣຓຕ຺ຖາຍ ອຸສ຺ສາຫຊນນວເສນ ປເຣສໍ ກາຍວຈີທ຺ວາເຣສຸ ປວຕ຺ຕາ ອາຓຕ຺ຕິ ປຣປ຺ປໂຍໂຄ ນາມ. ເຕສຸ ປນ ປຸຣິໂມ ປຸພ຺ພຠາຄປ຺ປວຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາເນ, ປຈ຺ຉິໂມ ປເຣສໍ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາເນເຍວ ສມ຺ຠວຕີຕິ ຕນ຺ນິພ຺ພຕ຺ຕິໂຕ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຕິກ຺ຂຠາວສງ຺ຂາໂຕ ວິເສໂສ ອິຘ ອຸປຈາຣໂຕ ສງ຺ຂາໂຣຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫຸ ອາຈຣິຍາ –

‘‘ປຸພ຺ພປ຺ປໂຍຄສມ຺ຠູໂຕ, ວິເສໂສ ຈິຕ຺ຕສມ຺ຠວີ;

ສງ຺ຂາໂຣ ອິຕິ ສງ຺ຂາຣ-ສຠາວຎ຺ຎູຫິ ກິຕ຺ຕິໂຕ’’ຕິ.

ອຖ ວາ ‘‘ສສງ຺ຂາຣິກມສງ຺ຂາຣິກ’’ນ຺ຕິ ຈ ເອຕໍ ເກວລໍ ສງ຺ຂາຣສ຺ສ ຠາວາຠາວມຕ຺ຕາເປກ຺ຂາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຕສ຺ສ ສຫປ຺ປວຕ຺ຕິສພ຺ຠາວາຠາວໂຕຕິ ຠິນ຺ນສນ຺ຕານປ຺ປວຕ຺ຕິໂນປິ ສງ຺ຂາຣສ຺ສ ອິທມຕ຺ຖິຕາຍ ຕໍວເສນ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ສງ຺ຂາໂຣ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສສງ຺ຂາຣິກໍ ສຫ-ສທ຺ທສ຺ສ ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຖປຣິທີປນໂຕ ‘‘ສໂລມໂກ ສປກ຺ຂໂກ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ຕພ຺ພິປຣີຕໍ ປນ ຕທຠາວໂຕ ຍຖາວຸຕ຺ຕວເສເນວ ອສງ຺ຂາຣິກໍ. ອຖ ວາ ສງ຺ຂຣຓໍ, ສງ຺ຂຣີຍຕິ ວາ ເອເຕນ ອາຄນ຺ຕຸກສມ຺ຠູເຕນ ຈິຕ຺ຕສໍສີທນສຠາວາປນຍນວເສເນວ ສຊ຺ຊີຍຕິ, ສງ຺ຂໂຣຕິ ວາ ຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕວເສເນວາຕິ ສງ຺ຂາໂຣຕິ ອຸຊຸກເມວ ປຸພ຺ພປ຺ປໂຍຄຊນິໂຕ ຕິກ຺ຂຠາໂວ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕທຠາວໂຕ ອສງ຺ຂາຣິກໍ, ສຠາວຕິກ຺ຂນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍສຫຄຕາຍ ສສງ຺ຂາຣິກໍ, ອຖ ວາ ມຈ຺ເຉຣມລາທີຫິ ສງ຺ຂຣີຍຕີຕິ ສງ຺ຂາໂຣ, ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສໍສີທນສຠາໂວ, ໂສ ຍສ຺ສ ນຕ຺ຖີຕິ ອສງ຺ຂາຣິກໍ, ອິຕຣໍ ສສງ຺ຂາຣິກໍ. ປຓີຕອຸຕຸໂຠຊນາທິໂກ ວາ ພລວປຈ຺ຈໂຍ ສງ຺ຂາໂຣ ‘‘ສງ຺ຂໂຣຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ຕິກ຺ຂຠາເວນ, ສງ຺ຂຣີຍຕິ ວາ ຕໍ ເອເຕນາ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ອ-ກາຣສ຺ສ ວຸຑ຺ຒຕ຺ຖວຸຕ຺ຕິຕາຍ ວຸຑ຺ຒິປ຺ປຕ຺ໂຕ ສງ຺ຂາໂຣ ອສ຺ສາຕິ ອສງ຺ຂາຣິກໍ, ພລວປຈ຺ຈຍວນ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຸຑ຺ຒິປຣິທີປເກນ ປນ ອ-ກາເຣນ ອວິເສສິຕຕ຺ຕາ ສສງ຺ຂາຣິກໍ ສປ຺ປຈ຺ຈຍໍ ທຸພ຺ພລປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຎາເຓນ ວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ວິຣຫິຕນ຺ຕິ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ.

ອຸເປກ຺ຂຕີຕິ ອຸເປກ຺ຂາ, ເວທິຍມານາປິ ອາຣມ຺ມຓໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂຕິ, ມຊ຺ຌຕ຺ຕາກາຣສຓ຺ຐິຕິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ອິຏ຺ເຐ, ອນິຏ຺ເຐ ຈ ອາຣມ຺ມເຓ ປກ຺ຂປາຕາຠາເວນ ອຸປປຕ຺ຕິໂຕ ຍຸຕ຺ຕິໂຕ ອິກ຺ຂຕິ ອນຸຠວຕີຕິ ອຸເປກ຺ຂາ. ອຖ ວາ ອຸເປຕາ ສຸຂທຸກ຺ຂານໍ ອວິຣຸທ຺ຘາ ອິກ຺ຂາ ອນຸຠວນນ຺ຕິ ອຸເປກ຺ຂາ. ອວິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາເຍວ ເຫສາ ເຕສໍ ອນນ຺ຕຣມ຺ປິ ປວຕ຺ຕຕິ. ສຸຂທຸກ຺ຂເວທນາ ປນ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ວິຣຸທ຺ຘສຠາວຕ຺ຕາ ນາຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອນນ຺ຕຣໍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເຕເນວ ຫິ ປຏ຺ຐາເນ ໂສມນສ຺ສສ຺ສ ອນນ຺ຕຣໍ ໂທມນສ຺ສສ຺ສ, ໂທມນສ຺ສສ຺ສ ອນນ຺ຕຣໍ ໂສມນສ຺ສສ຺ສ ຈ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ປຏິສິທ຺ຘາ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ໂລຠສຫຄຕຈິຕ຺ຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕເວທນາຍປິ ລພ຺ຠຕິ, ປຸຣິມາ ປນ ທ຺ເວ ນ ຕຖາ. ນ ຫິ ໂລຠສຫຄຕາທີນໍ ມຊ຺ຌຕ຺ຕາກາເຣນ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນໍ, ອຸປປຕ຺ຕິໂຕ ອິກ຺ຂນໍ ວາ ອຕ຺ຖີຕິ. ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕນ຺ຕິ ສພ຺ພໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ນນຸ ຈ ອຎ຺ເຎປິ ຜສ຺ສາທໂຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ ອຕ຺ຖີຕິ ໂສມນສ຺ສາທີນໍ ວເສເນວ ປນ ອຏ຺ຐວິຘຕາ ກສ຺ມາ ຄຫິຕາຕິ? ເຠທກຣຠາວໂຕ. ຜສ຺ສາທີນຎ຺ຫິ ສພ຺ພຈິຕ຺ຕສາຘາຣຓຕ຺ຕາ, ສທ຺ຘາທີນຎ຺ຈ ສພ຺ພກຸສລສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ນ ເຕຫິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວິຠາໂຄ, ໂສມນສ຺ສາທໂຍ ປນ ກຕ຺ຖຈິ ຈິຕ຺ເຕ ໂຫນ຺ຕິ, ກຕ຺ຖຈິ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ປາກໂຏວ ເຕຫິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວິຠາໂຄຕິ. ກສ຺ມາ ປເນເຕ ກຕ຺ຖຈິ ຈິຕ຺ເຕ ໂຫນ຺ຕິ, ກຕ຺ຖຈິ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ? ກາຣຓສ຺ສ ສນ຺ນິຫິຕາສນ຺ນິຫິຕຠາວໂຕ. ກິໍ ປນ ເນສໍ ກາຣຓນ຺ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ຕຕ຺ຖ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕຠາໂວ ຕາວ ອາຣມ຺ມຓວເສນ ໂຫຕິ. ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓສ຺ມິຎ຺ຫິ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕຈິຕ຺ຕມຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ນນຸ ຈ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓໍ ໂລຠສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ຣຊ຺ຊນີຍຕ຺ຕາຕິ ກຖໍ ຕຕ຺ຖ ກຸສລໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ? ນຍິທເມກນ຺ຕິກໍ ອິຏ຺ເຐປິ ອາຣມ຺ມເຓ ນິຍມິຕາທິວເສນ ກຸສລສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ຍສ຺ສ ຫິ ‘‘ກຸສລເມວ ມຍາ ກຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ກຸສລກຣເຓເຍວ ຈິຕ຺ຕໍ ນິຍມິຕໍ ໂຫຕິ, ອກຸສລປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕວ ນິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ກຸສລກຣເຓເຍວ ປຣິຓາມິຕໍ, ອຠິຓ຺ຫກຣເຓນ ຈ ກຸສລໍ ສມຸທາຈິຓ຺ຓໍ, ປຏິຣູປເທສວາສສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍປຸພ຺ເພກຕປຸຎ຺ຎຕາສງ຺ຂາຕຈຕຸຈກ຺ກູປນິສ຺ສຍວເສນ, ໂຍນິໂສ ຈ ອາໂຠໂຄ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ສ ອິຏ຺ເຐປິ ອາຣມ຺ມເຓ ອໂລຠສມ຺ປຍຸຕ຺ຕເມວ ຈິຕ຺ຕມຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນ ໂລຠສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ. ໂຫຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ນິຍາມປຣິຓາເມຫິ, ສມຸທາຈິຓ຺ຓຕາຍ ຈ;

ຎາຓປຸພ຺ພງ຺ຄມາໂຠຄາ, ອິຏ຺ເຐປິ ກຸສລໍ ສິຍາ’’ຕິ.

ອປິຈ ສທ຺ຘາພຫຸລຕາທີຫິ ຈ ກາຣເຓຫິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອສ຺ສທ຺ຘານໍ, ຫິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິການຎ຺ຈ ເອກນ຺ຕມິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓຠູຕໍ ຕຖາຄຕຣູປມ຺ປິ ທິສ຺ວາ ໂສມນສ຺ສໍ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເຍ ຈ ກຸສລປ຺ປວຕ຺ຕິຍໍ ອານິສໍສໍ ນ ປສ຺ສນ຺ຕິ, ເຕສໍ ປເຣຫິ ອຸສ຺ສາຫິຕານໍ ກຸສລໍ ກໂຣນ຺ຕານມ຺ປິ ໂສມນສ຺ສໍ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ສທ຺ຘາພຫຸລຕາ ວິສຸທ຺ຘິທິຏ຺ຐິຕາ ອານິສໍສທສ຺ສາວິຕາຕິ ອິເມຫິປິ ກາຣເຓຫິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕຕາ ໂຫຕິ.

ອປິຈ ເຍ ເຕ ເອກາທສ ຘມ຺ມາ ປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ພຸທ຺ຘານຸສ຺ສຕິ ຘມ຺ມານຸສ຺ສຕິ ສໍຆານຸສ຺ສຕິ ສີລານຸສ຺ສຕິ ຈາຄານຸສ຺ສຕິ ເທວຕານຸສ຺ສຕິ ອຸປສມານຸສ຺ສຕິ ລູຂປຸຄ຺ຄລປຣິວຊ຺ຊນໍ ສິນິທ຺ຘປຸຄ຺ຄລເສວນາ ປສາທນີຍສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ຕທຘິມຸຕ຺ຕຕາຕິ ອິເມຫິປິ ກາຣເຓຫິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ພຸທ຺ຘາທິຄຸເຓ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕສ຺ສ ຫິ ຍາວ ອຸປຈາຣຸປ຺ປາທາ ສກລສຣີຣໍ ຜຣມານາ ປີຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຕຖາ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ອກ຺ຂຓ຺ຑຕາທິວເສນ ອຕ຺ຕນາ ຣກ຺ຂິຕໍ ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ, ຄິຫິໂນ ທສສີລໍ ປຎ຺ຈສີລໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ, ທຸພ຺ຠິກ຺ຂຠຍາທີສຸ ປຓີຕໍ ໂຠຊນໍ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ທຕ຺ວາ ‘‘ເອວໍນາມ ທານໍ ອທາສິ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນຈາຄໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ, ຄິຫິໂນປິ ຕຖາຣູເປ ກາເລ ສີລວນ຺ຕານໍ ທິນ຺ນທານໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ, ເຍຫິ ຄຸເຓຫິ ສມນ຺ນາຄຕາ ເທວາ ເທວຕ຺ຕໍ ຄຕາ, ຕຖາຣູປານໍ ຄຸຓານໍ ອຕ຺ຕນິ ອຕ຺ຖິຕໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ, ສມຖວິປສ຺ສນາຫິ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕກິເລເສ ສຏ຺ຐິປິ ສຕ຺ຕຕິປິ ວສ຺ສານິ ອສມຸທາຈຣນ຺ເຕ ທິສ຺ວາ ‘‘ອໂຫ ມຍ຺ຫໍ ກິເລສາ ນ ສມຸທາຈຣນ຺ຕີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ, ເຈຕິຍທສ຺ສນເຖຣທສ຺ສເນສຸ ອສກ຺ກຈ຺ຈກິຣິຍາຍ ສໍສຸຈິຕລູຂຠາເວນ ພຸທ຺ຘາທີສຸ ປສາທສິເນຫາຠາເວນ ຄທ຺ຣຠປິຏ຺ເຐ ຣຊສທິເສ ລູຂປຸຄ຺ຄເລ ປຣິວຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ, ພຸທ຺ຘາທີສຸ ປສາທພຫຸເລ ມຸທຸຈິຕ຺ເຕ ສິນິທ຺ຘປຸຄ຺ຄເລ ປຏິເສວນ຺ຕສ຺ສ, ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓປຣິທີປເກ ປສາທນີຍສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ, ຐານນິສຊ຺ຊາທີສຸປິ ປີຕິອຸປ຺ປາທນຕ຺ຖໍ ຕນ຺ນິນ຺ນຕາທິວເສນ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປີຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ປີຕິຍາ ຈ ໂສມນສ຺ເສນ ສຫ ອວິນາຠາວໂຕ ຕທຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຕສ຺ສາປິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ນິຍຕາຕິ ເອວໍ ປີຕິກາຣຓານິປິ ໂສມນສ຺ສກາຣຓານີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພານິ. ກິຎ຺ຈ – ອຄມ຺ຠີຣປກຕິຕາ, ໂສມນສ຺ສປຏິສນ຺ຘິກຕາຕິ ອິເມຫິ ທ຺ວີຫິ ກາຣເຓຫິ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕຕາ ໂຫຕິ. ໂຍ ຫິ ອຄມ຺ຠີຣປກຕິໂກ ໂຫຕິ, ອປ຺ປມຕ຺ຕເກປິ ຫິໂຕປກຣເຓ ຕຸສ຺ສຕິ, ໂຍ ຈ ໂສມນສ຺ສປຏິສນ຺ຘິໂກ ອປ຺ປສນ຺ເນສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸປິ ອປ຺ປຏິກ຺ກູລທສ຺ສາວີ, ຕສ຺ສ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຍຖາວຸຕ຺ຕານໍ ປນ ໂສມນສ຺ສກາຣຓານມຠາເວນ ມຊ຺ຌຕ຺ຕາຣມ຺ມຓຕາຍ ຈ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ປນ ກມ຺ມໂຕ ອຸປປຕ຺ຕິໂຕ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຣິປາກໂຕ ກິເລສທູຣີຠາວໂຕຕິ ອິເມຫິ ກາຣເຓຫິ ໂຫຕິ. ໂຍ ຫິ ປເຣສໍ ຫິຕຊ຺ຌາສເຍນ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ ຫີນຸກ຺ກຏ຺ຐາທີນິ ຈ ນຬກາຣມຸທ຺ທາຄຓນາທີນິ ສິປ຺ປາຍຕນານິ, ວຑ຺ຒກີກສິວາຓິຊ຺ຊາທີນິ ຈ ກມ຺ມາຍຕນານິ, ວິສຫຣຓາທີນິ ຈ ວິຊ຺ຊາຍຕນານີຕິ ເອວໍ ນິຣວຊ຺ຊສິປ຺ປາຍຕນາທີນິ ສິກ຺ຂາເປຕິ, ສຍໍ ວາ ສິກ຺ຂຕິ, ຘມ຺ມກຖິກສ຺ສ ສກ຺ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ກຖາເປຕິ, ‘‘ອາຍຕິໍ ປຎ຺ຎວາ ຠວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຕ຺ຖນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ນານປ຺ປກາຣໍ ປຸຎ຺ຎກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ, ຕສ຺ເສວໍ ນານປ຺ປກາຣໍ ປຎ຺ຎາສໍວຕ຺ຕນິກກມ຺ມໍ ສມ຺ປາເທນ຺ຕສ຺ສ ຕໍ ກມ຺ມໍ ອຸປນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ກຸສລໍ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຕຖາ ອພ຺ຍາປຊ຺ເຊ ໂລເກ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ກຸສລໍ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ຕສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ສຸຂິໂນ ຘມ຺ມປທານິ ປິລວນ຺ຕິ, ທນ຺ໂຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕຸປ຺ປາໂທ, ອຖ ໂສ ສຕ຺ໂຕ ຂິປ຺ປເມວ ວິເສສຠາຄີ ໂຫຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໑໙໑).

ຕຖາ ປຎ຺ຎາທສກໍ ສມ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຣິປາກໍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ກຸສລໍ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຍນ ປນ ສມຖວິປສ຺ສນາຠາວນາຫິ ກິເລສາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາ, ຕສ຺ສ ກິເລສທູຣີຠາວໍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ຈິຕ຺ຕໍ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ໂຍຄາ ເວ ຊາຍເຕ ຠູຣິ, ອໂຍຄາ ຠູຣິສງ຺ຂໂຍ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໒໘໒).

ອປິຈ ເຍ ເຕ ຘມ຺ມາ ຘມ຺ມວິຈຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ປຣິປຸຈ຺ຉກຕາ ວຕ຺ຖຸວິສທກິຣິຍາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສມຕ຺ຕປຏິປາທນາ ທຸປ຺ປຎ຺ຎປຸຄ຺ຄລປຣິວຊ຺ຊນາ ປຎ຺ຎວນ຺ຕປຸຄ຺ຄລເສວນາ ຄມ຺ຠີຣຎາຓຈຣິຍປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ຕທຘິມຸຕ຺ຕຕາຕິ ອິເມຫິ ກາຣເຓຫິ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຠາໂວ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຫິ ໂຍ ປຎ຺ຎວນ຺ເຕ ອຸປສງ຺ກມ຺ມ ຂນ຺ຘຘາຕຸອາຍຕນອິນ຺ທ຺ຣິຍພລໂພຊ຺ຌງ຺ຄມຄ຺ຄງ຺ຄຌານງ຺ຄສມຖວິປສ຺ສນາທີນໍ ປຣິປຸຈ຺ຉາພຫຸໂລ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ຕໍວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ສຸຕມຍຎາຓໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ຈິຕ຺ຕໍ ຎາຓສຫຄຕໍ ໂຫຕິ. ເຍນ ປນ ນຂເກສຈີວຣເສນາສນາທີນິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣວຕ຺ຖູນິ ປຸພ຺ເພ ອວິສທານິ ເຉທນມລຫຣຓາທິນາ ວິສທານິ ກຕານິ, ຕສ຺ເສວໍ ວິສທວຕ຺ຖຸກສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິເກສຸ ວິສທໍ ຎາຓໍ ໂຫຕິ ປຣິສຸທ຺ຘານິ ທີປກປລ຺ລກາທີນິ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນທີປສິຂາຍ ໂອຠາໂສ ວິຍ. ຍສ຺ສ ຈ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ພລວໍ ໂຫຕິ, ອິຕຣານິ ມນ຺ທານິ, ຕໂຕ ຕານິ ສກສກກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ຕສ຺ສ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄວິຠງ຺ເຄ ອາຄຕນເຍນ ເຕນ ເຕນ ອາກາເຣນ ສມຕ຺ຕໍ ປຏິປາເທຕິ, ຕສ຺ເສວໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ສມຕ຺ຕໍ ປຏິປາເທນ຺ຕສ຺ສ ວິປສ຺ສນາຎາຓາທີນໍ ວເສນ ຈິຕ຺ຕໍ ຎາຓສຫຄຕໍ ໂຫຕິ. ໂຍ ປນ ທຸປ຺ປຎ຺ຎປຸຄ຺ຄເລ ປຣິວຊ຺ເຊຕິ, ປຎ຺ຎວນ຺ຕປຸຄ຺ຄເລ ວາ ປຍິຣຸປາສຕິ, ຂນ຺ຘາທີສຸ ໂອຄາຬ຺ຫໍ ຠຄວໂຕ ຄມ຺ຠີຣຎາຓຈຣິຍໍ ວາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ, ຐານນິສຊ຺ຊາທີສຸ ຕທຘິມຸຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ວາ ວິຫຣຕິ, ອິເມສມ຺ປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ກຸສລໍ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອປິຈ ພຸທ຺ຘາທິຄຸຓານຸສ຺ສຣເຓນປິ ຈິຕ຺ຕໍ ຎາຓສຫຄຕໍ ໂຫຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ຍສ຺ມິໍ, ມຫານາມ, ສມເຍ ອຣິຍສາວໂກ ຕຖາຄຕໍ ອນຸສ຺ສຣຕິ, ເນວສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຣາຄປຣິຍຸຏ຺ຐິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ນ ໂທສ…ເປ… ນ ໂມຫປຣິຍຸຏ຺ຐິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ອຸຊຸຄຕເມວສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ຕຖາຄຕໍ ອາຣພ຺ຠ. ອຸຊຸຄຕຈິຕ຺ໂຕ ໂຂ ປນ, ມຫານາມ, ອຣິຍສາວໂກ ລຠຕິ ອຕ຺ຖເວທໍ, ລຠຕິ ຘມ຺ມເວທໍ, ລຠຕິ ຘມ຺ມູປສໍຫິຕໍ ປາໂມຊ຺ຊໍ, ປມຸທິຕສ຺ສ ປີຕິ ຊາຍຕິ, ປີຕິມນສ຺ສ ກາໂຍ ປສ຺ສມ຺ຠຕິ, ປສ຺ສທ຺ຘກາໂຍ ສຸຂໍ ເວເທຕິ, ສຸຂິໂນ ຈິຕ຺ຕໍ ສມາຘິຍຕິ, ສມາຫິໂຕ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕີ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໖.໑໐; ໑໑.໑໑).

ເອວໍ ພຸທ຺ຘານຸສ຺ສຕິອາທໂຍປິ ຣາຄາທິມລວິໂສຘເນນ ຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸກາເຍວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກິຎ຺ຈ – ຕິເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິກຕາ ຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຣຓໍ. ປຏິສນ຺ຘິປຎ຺ຎາ ຫິ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຠວງ຺ຄສນ຺ຕຕິວເສນ ພຫຸລໍ ປວຕ຺ຕມານາ ສນ຺ຕານປຣິຠາວເນນ ຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສວິເສສອຸປນິສ຺ສໂຍ ໂຫຕິ. ອສງ຺ຂາຣິກຕ຺ຕໍ ປນ ສປ຺ປາຍອຸຕຸໂຠຊນອາວາສາທິປຈ຺ຈເຍຫິ ໂຫຕີຕິ. ໂຫນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓຕາ ສທ຺ຘາພາຫຸລ຺ຍໍ ທິຏ຺ຐິສຸທ຺ຘິ ຈ;

ຜລທສ຺ສາວິຕາ ເຈວ, ປີຕິໂພຊ຺ຌງ຺ຄເຫຕຸໂຍ.

‘‘ເອກາທສ ຕຖາ ຘມ຺ມາ, ອຄມ຺ຠີຣສຠາວຕາ;

ໂສມນສ຺ສຍຸຕ຺ຕາ ສນ຺ຘິ, ອິຈ຺ເຈເຕ ສຸຂເຫຕຸໂຍ.

‘‘ອຠາໂວ ສຸຂເຫຕູນໍ, ມຊ຺ຌຕ຺ຕາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ຈ;

ອຸເປກ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸ ຈ, ເອວໍ ເຎຍ຺ຍາ ວິຠາວິນາ.

‘‘ກມ຺ມູປປຕ຺ຕິໂຕ ເຈວ, ຕຖາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປາກໂຕ;

ກິເລສູປສມາ ຘມ຺ມ-ວິຈຍສ຺ສ ຈ ເຫຕຸຫິ.

‘‘ສຕ຺ຕຘມ຺ເມຫິ ພຸທ຺ຘາທິ-ຄຸຓານຸສ຺ສຣເຓນ ຈ;

ສປ຺ປຎ຺ຎສນ຺ຘິໂຕ ເຈວ, ຈິຕ຺ຕໍ ຎາຓຍຸຕໍ ສິຍາ.

‘‘ອຸຕຸໂຠຊນອາວາສ-ສປ຺ປາຍາທີຫິ ເຫຕຸຫິ;

ອສງ຺ຂາຣິກຠາໂວປິ, ວິຎ຺ຎາຕພ຺ໂພ ວິຠາວິນາ’’ຕິ.

ເອວໍ ເວທນາຎາຓປ຺ປໂຍຄເຠທໂຕ ອຏ຺ຐວິຘໍ ກາມາວຈຣຈິຕ຺ຕໍ ນິທ຺ທິສິຕ຺ວາ ອິທານິ ຕໍ ນິຄເມນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອິທໍ…ເປ… ນາມາ’’ຕິ.

໑໒. ເຍນ ປນຕ຺ເຖນ ອິທໍ ‘‘ກາມາວຈຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ທານິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຸທ຺ທານໂຕ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ອຸທ຺ທານໂຕຕິ ອຸທ຺ເທສໂຕ, ສງ຺ເຂປໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິຎ຺ຈາປິ ອວສິຏ຺ຐກິເລສາທໂຍ ວິຍ ກິເລສກາໂມປິ ອສ຺ສາເທຕພ຺ພຕາຍ ວຕ຺ຖຸກາເມ ສງ຺ຄຫິໂຕ ຎາຓໍ ວິຍ ເຎຍ຺ເຍຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ເອໂກເຍວ ກາໂມ ສິຍາ, ຕຖາປິ ກິເລສກາໂມ ວຕ຺ຖຸກາມຠາວໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ກາມນີຍຏ຺ເຐນ ຄຈ຺ຉຕິ, ນ ກາມນວເສນ. ກາມນວເສນ ຈ ປນ ກິເລສກາໂມວ ໂຫຕິ, ນ ປນ ວຕ຺ຖຸກາໂມຕິ ອາຫ ‘‘ກ຺ເລສວຕ຺ຖຸວສາ’’ຕິອາທິ. ໂກ ປເນຕ຺ຖ ວຕ຺ຖຸກາໂມ, ໂກ ກິເລສກາໂມຕິ ໂຈທນໍ ມນສິ ນິຘາຍ ‘‘ຉນ຺ໂທ ກາໂມ, ຣາໂຄ ກາໂມ, ຉນ຺ທຣາໂຄ ກາໂມ, ສງ຺ກປ຺ໂປ ກາໂມ, ຣາໂຄ ກາໂມ, ສງ຺ກປ຺ປຣາໂຄ ກາໂມ’’ຕິ (ມຫານິ. ໑) ເອວໍ ນິທ຺ເທສປາຬິຍໍ ອາຄຕາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ ກາມຕຓ຺ຫາວ ອິຘ ກິເລສກາໂມ. ວຕ຺ຖຸກາໂມຕິ ຈ ‘‘ມນາປິກາ ຣູປາ…ເປ… ມນາປິກາ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພາ…ເປ… ສພ຺ເພປິ ກາມາວຈຣາ ຘມ຺ມາ…ເປ… ສພ຺ເພປິ ຣູປາວຈຣາ…ເປ… ສພ຺ເພປິ ອຣູປາວຈຣາ…ເປ… ກາມາ’’ຕິ (ມຫານິ. ໑) ຕຕ຺ເຖວ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ ສວິຎ຺ຎາຓາວິຎ຺ຎາຓປ຺ປເຠທາ ເຕຠູມກຘມ຺ມາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ກິເລໂສ…ເປ… ວຏ຺ຏກ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຉນ຺ທຣາໂຄວາ’’ຕິ ອວຘາຣເຓນ ກິເລສຠາເວນ ນິຣຸຬ຺ເຫສຸ ໂລຠໂທສໂມຫາທີສຸ ທສສຸ ໂທສໂມຫາທໂຍ ນວ ກິເລເສ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ກາມຣູປາຣູປຕຓ຺ຫາຍ ວຕ຺ຖຸ ປຕິຏ຺ຐານໍ, ກາຣຓຠູຕນ຺ຕິ ວາ ວຕ຺ຖຸ.

໑໓. ກຖໍ ປນ ກິເລສກາໂມ ນາມ, ກຖຎ຺ຈ ວຕ຺ຖຸກາໂມຕິ ອາຫ ‘‘ກິເລສກາໂມ’’ຕິອາທິ. ກາເມຕີຕິ ວຕ຺ຖຸກາມໍ ປຕ຺ເຖຕິ. ກາມີຍຕີຕິ ກິເລສກາເມນ ປຕ຺ຖີຍຕິ. ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ເຖ. ຈ-ສທ຺ໂທ ເອວ-ກາຣຕ຺ເຖ, ເຕນ ຍສ຺ມາ ກິເລສກາໂມ ກາເມຕີຕິ ກາໂມ, ວຕ຺ຖຸກາໂມ ຈ ກາມີຍຕີຕິ, ຕສ຺ມາ ເອວ ກິເລສກາໂມ, ວຕ຺ຖຸກາໂມ ຈາຕິ ທຸວິໂຘປິ ເອສ ກາໂມ ກາຣກທ຺ວເຍ ກຕ຺ຕຣິ, ກມ຺ມນິ ຈ ສິຊ຺ຌຕິ, ກຕ຺ຕຸຠາວໍ, ກມ຺ມຠາວຎ຺ຈ ປຈ຺ຈນຸໂຠຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ທຸວິໂຘຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ກາມານໍ ວາຈກໂຕ ທຸວິໂຘ. ‘‘ກາໂມ’’ຕິ ອຍໍ ສທ຺ໂທ ກາຣກທ຺ວເຍ ສິຊ຺ຌຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕກາຣກຍຸຄເຬ ນິປ຺ຜຊ຺ຊຕິ, ກຕ຺ຕຣິ, ກມ຺ມນິ ຈ ‘‘ກາໂມ’’ຕິ ປທສມ຺ຠໂວ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂວ-ກາໂຣ ປນ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວໍ ໂວ ກາລາມາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໓.໖໖) ວິຍ. ອຖ ວາ ໂວກາຣກທ຺ວເຍຕິ ຂນ຺ຘທ຺ວເຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິເລສກາໂມ ຫິ ສງ຺ຂາຣສຠາວຕ຺ຕາ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ເຘ, ວຕ຺ຖຸກາໂມ ຈ ວກ຺ຂມານນເຍນ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓຠູໂຕ ຣູປສຠາວຕ຺ຕາ ຣູປກ຺ຂນ຺ເຘຕິ ເອວໍ ທຸວິໂຘເປສ ກາໂມ ຂນ຺ຘທ຺ວເຍ ສິຊ຺ຌຕິ ນິປ຺ຜຊ຺ຊຕິ, ອນ຺ໂຕຠາວໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ.

໑໔. ສມ຺ປຊ຺ຊນານິ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ, ຕາສໍ ວເສນ ວິສຍວິສຍີຠາເວນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສໂມສຣຓວເສນ, ສມ຺ປາປຸຓນວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມິນາ ປນ ອິທໍ ທີເປຕິ – ຍຕ຺ຖ ທຸວິໂຘປິ ກາໂມ ວິສຍວິສຍີຠາເວນ ສຫິໂຕ ປວຕ຺ຕຕິ, ໂສເຍວ ເອກາທສວິໂຘ ປເທໂສ ກາມາວຈຣສຎ຺ຎິໂຕ. ຍຕ຺ຖ ປນ ຣູປາຣູປຘາຕຸຍໍ ເກວລໍ ວຕ຺ຖຸກາໂມວ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ໂສ ປເທໂສ ກາມາວຈໂຣ ນາມາຕິ. ນນຸ ຈ ທຸວິໂຘປິ ສຫິໂຕ ຣູປາຣູປຘາຕູສຸ ປວຕ຺ຕຕິ, ຣູປາຣູປາວຈຣຘມ຺ມານໍ ວຕ຺ຖຸກາມຕ຺ຕາ, ຕທາຣມ຺ມຓຠູຕານຎ຺ຈ ຣູປາຣູປຕຓ຺ຫານໍ ຕໍໂຍເຄນ ກິເລສກາມຠາວສິທ຺ຘິໂຕຕິ? ນຍິທເມວໍ ໂອຣມ຺ຠາຄິຍຠູຕສ຺ສ ພຫລກິເລສສ຺ເສວ ກາມຣາຄສ຺ສ ອິຘ ກິເລສກາມຠາເວນ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ‘‘ອຸທ຺ທານໂຕ ທຸເວ ກາມາ’’ຕິ ສພ຺ເພ ກາເມ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາປິ ຫິ ‘‘ປເທໂສ ຈຕຸປາຍານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວິສຍນິຍມເນນ ‘‘ທຸວິໂຘປິ ອຍ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກາເມກເທສຠູໂຕ ນີວຣຓາວຕ຺ຖາຍ ກຖິໂຕ ກາມຣາໂຄ ກິເລສກາມຠາເວນ, ຕພ຺ພຕ຺ຖຸກາເຍວ ຘມ຺ມາ ວຕ຺ຖຸກາມຠາເວນ ຄຫິຕາ, ນ ຣູປາຣູປຕຓ຺ຫາ, ຕພ຺ພຕ຺ຖຸກຘມ຺ມາ ຈາຕິ ຎາປີຍຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອຸປຣິ ວກ຺ຂມານາ ສສຕ຺ຖາວຈຣູປມາ ອຸປປນ຺ນາ ໂຫຕິ, ຍຖາວຸຕ຺ຕານເມວ ກາມານໍ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ຣູປາຣູປຘາຕູສຸ ວິມານກປ຺ປຣຸກ຺ຂວຕ຺ຖາລງ຺ກາຣປຣິຕ຺ຕກຸສລາທິເຠເທສຸ ກາມາວຈຣຘມ຺ເມສຸ ປວຕ຺ໂຕ ຉນ຺ທຣາໂຄ ກິເລສກາໂມ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ນ ຈ ຕພ຺ພຕ຺ຖຸຠູຕໍ ວິມານກປ຺ປຣຸກ຺ຂາທິປຣິຕ຺ຕຘມ຺ມຊາຕໍ ວຕ຺ຖຸກາໂມ ນາມາຕິ ສິທ຺ຘໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ກາໂມ ວາ ກາມສຎ຺ຎາ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ນ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ກາມາວຈຣສຕ຺ຕສນ຺ຕານຄຕຕຓ຺ຫາຍ ວິສຍຠາເວ ສຕິ ປນ ຕໍໂຍເຄນ ຣູປາຣູປຘາຕູສຸປິ ປວຕ຺ຕມາໂນ ປຣິຕ຺ຕຘມ຺ໂມ ວຕ຺ຖຸກາໂມເຍວາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ນິທ຺ເທເສ ອາຄຕນເຍນ ນິຣວເສໂສ ກິເລສກາໂມ ກາມຕຓ຺ຫາຠວຕຓ຺ຫາວິຠວຕຓ຺ຫານິໂຣຘຕຓ຺ຫາປເຠໂທ ອິຘ ປວຕ຺ຕຕິ. ວຕ຺ຖຸກາເມສຸປິ ອປ຺ປກໍ ຣູປາຣູປວິປາກມຕ຺ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ສພ຺ໂພເຍວ ອິຘ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອນວເສສປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ກາໂມຍໍ ທຸວິໂຘປິ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິຎ຺ຈາປິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຕສຸ ປນ ພຫລກິເລສກາມຠູໂຕ ພຫລກາມຣາໂຄ ຈ ຕພ຺ພຕ຺ຖຸກາ ປຎ຺ຈ ກາມຄຸຓາ ຈ ອິຘ ຄຫິຕາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ສມ຺ປຕ຺ຕີນໍ ວເສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມ຺ປຊ຺ຊນວເສນ, ສມິຊ຺ຌນວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອວຈຣຕີຕິ ປວຕ຺ຕຕິ. ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸມ຺ຫິ, ຍສ຺ມາ ທຸວິໂຘປິ ອຍໍ ກາໂມ ອວຈຣຕິ, ຕສ຺ມາ ກາໂມ ເອຕ຺ຖ ອວຈຣຕີຕິ ກາມາວຈຣສຎ຺ຎິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໕. ສຄ຺ຄໂມກ຺ຂເຫຕຸຠູຕາ ປຸຎ຺ຎສມ຺ມຕາ ອຍາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອເປຕາຕິ ອປາຍາ. ນິຣຍາທິວເສນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອປາຍາ ຈຕຸປາຍາ. ຉນ຺ນນ຺ຕິ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກຕາວຕິໍສຍາມາຕຸສິຕານິມ຺ມານຣຕິປຣນິມ຺ມິຕວສວຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕານໍ ຉນ຺ນໍ ເທວໂລການໍ. ເມຣຸປາທວາສິໂນ ປນ ອສຸຣາ ຕາວຕິໍເສສຸເຍວ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕີຕິ ນ ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ສຕ຺ຕນ຺ນນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມນໂສ ອຸສ຺ສນ຺ນຕາຍ ມນຸສ຺ສາ, ສຕິສູຣຠາວພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໂຍຄ຺ຍຕາທິຄຸຓວເສນ ອຸປຈິຕມານສຕາຍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຄຸຓຈິຕ຺ຕຕາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເຕ ປນ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ຊມ຺ພຸທີປວາສິໂນ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍຖາຫ –

‘‘ຕີຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຐາເນຫິ ຊມ຺ພຸທີປກາ ມນຸສ຺ສາ ອຸຕ຺ຕຣກຸຣຸເກ ຈ ມນຸສ຺ເສ ອຘິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ ເທເວ ຈ ຕາວຕິໍເສ. ກຕເມຫິ ຕີຫິ? ສູຣາ ສຕິມນ຺ໂຕ ອິຘ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາໂສ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໙.໒໑).

ເຕຫິ ປນ ສມານຣູປາທິຕາຍ ສທ຺ຘິໍ ປຣິຕ຺ຕທີປວາສີຫິ ອິຕຣມຫາທີປວາສິໂນປິ ‘‘ມນຸສ຺ສາ’’ອິຈ຺ເຈວ ປຎ຺ຎາຍິໍສຸ. ໂລກິຍາ ປນ ມນຸໂນ ອປຈ຺ຈຠາເວເນວ ‘‘ມນຸສ຺ສາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເອກາທສວິໂຘຕິ ຈຕຸຣາປາເຍສຸ ຕິຣຈ຺ຉານເປຕ຺ຕິວິສຍານໍ ວິສຸໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນສ຺ສ ໂອກາສສ຺ສ ອຠາເວປິ ຍຕ຺ຖ ເຕ ອຣຎ຺ຎສມຸທ຺ທປພ຺ພຕປາທາທິເກ ນິພທ຺ຘວາສໍ ວສນ຺ຕິ, ຕາທິສສ຺ສ ຐານສ຺ສ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ເອກາທສວິໂຘ.

໑໖. ນນຸ ເຈຕ຺ຖ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ຘມ຺ມານໍ ປວຕ຺ຕິສມ຺ຠວໂຕ ກາມສ຺ເສວ ອວຈຣຓວເສນ ກຖໍ ນາມລາໂຠຕິ ອາຫ ‘‘ອສ຺ສາຠິລກ຺ຂິຕຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອສ຺ສາຕິ ອິມສ຺ສ ທຸວິຘສ຺ສ ກາມສ຺ສ. ອຠິລກ຺ຂິຕຕ຺ຕາຕິ ເອກາທສວິເຘ ປເທເສ ປາກຏຕ຺ຕາ. ອຖ ວາ ອສ຺ສາຕິ ກຣຓຕ຺ເຖ ສາມິວຈນໍ, ຕສ຺ມາ ອເນນ ທຸວິເຘນ ກາເມນ ເອກາທສວິຘສ຺ສ ປເທສສ຺ສ ອຠິລກ຺ຂິຕຕ຺ຕາ, ປຎ຺ຎາປິຕຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ສາມິວຈນວເສນ ອສ຺ສ ເອກາທສວິຘສ຺ສ ປເທສສ຺ສ ເຕນ ທຸວິເຘນ ອຠິລກ຺ຂິຕຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຫ ສຕ຺ເຖຫີຕິ ສສຕ຺ຖາ, ຍຕ຺ຖ ເຕ ອວຈຣນ຺ຕິ, ໂສ ສສຕ຺ຖາວຈໂຣ, ປເທໂສ. ໂສ ວິຍ. ຍຖາ ຫິ ຍສ຺ມິໍ ປເທເສ ສສຕ຺ຖາ ປຸຣິສາ ອວຈຣນ຺ຕິ, ໂສ ວິຊ຺ຊມາເນສຸປິ ອຎ຺ເຎສຸ ທ຺ວິປທຈຕຸປ຺ປທາທີສຸ ອວຈຣນ຺ເຕສຸ ເຕສໍ ຕຕ຺ຖ ປາກຏຕ຺ຕາ, ເຕຫິ ວາ ອຠິລກ຺ຂິຕຕ຺ຕາ ‘‘ສສຕ຺ຖາວຈໂຣ’’ຕ຺ເວວ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ເອວໍ ວິຊ຺ຊມາເນສຸປິ ອຎ຺ເຎສຸ ຣູປາວຈຣາທີສຸ ອວຈຣນ຺ເຕສຸ ອຠິລກ຺ຂຓວເສນ ອຍໍ ປເທໂສ ‘‘ກາມາວຈໂຣ’’ຕ຺ເວວ ສຎ຺ຎິໂຕຕິ. ເອສ ນໂຍ ຣູປາຣູປາວຈເຣສຸ.

໑໗-໘. ນນຸ ຈ ຈິຕ຺ຕໍ ກາມາວຈຣນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ ປນ ປເທສສ຺ສ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ກຖໍ ຕຕ຺ຖ ອວຈຣນ຺ຕໍ ກາມາວຈຣໍ ນາມາຕິ ອາຫ ‘‘ສ຺ວາຍ’’ນ຺ຕິອາທິ. ໂສ ອຍໍ ກາມາວຈໂຣ ‘‘ກາໂມ’’ຕິ ສຎ຺ຎິໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຣູປຠໂວ ຣູປນ຺ຕິ ຍຖາ ຣູປຠໂວ ຣູປໍ. ອວຸຕ຺ໂຕປິ ຫິ ຍຖາສທ຺ໂທ ເອວໍ-ສທ຺ທສນ຺ນິຏ຺ຐານໂຕ ລພ຺ຠຕິ. ຍຖາ ‘‘ຣູປູປປຕ຺ຕິຍາ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຣູປຠວູປປຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ຣູປຠໂວ ‘‘ຣູປ’’ນ຺ຕິ ສຎ຺ຎິໂຕຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ກຖໍ ປເນສ ເອວໍ ສຎ຺ຎິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອຸຕ຺ຕຣສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ອຖ ວາ ຍຖາ ອຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ປທສ຺ສ ໂລປໍ ກຕ຺ວາ ອຸທີຣິໂຕ ເອສ ຣູປຠໂວ ‘‘ຣູປ’’ນ຺ຕິ ສຎ຺ຎິໂຕ, ເອວໍ ສ຺ວາຍໍ ກາມາວຈໂຣ ກາໂມຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕສ຺ມິໍ ກາເມຕິ ຕສ຺ມິໍ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລປວເສນ ກາມສຎ຺ຎິເຕ ປເທເສ. ອິທນ຺ຕິ ອິທໍ ອຏ຺ຐວິຘໍ ຈິຕ຺ຕໍ. ອຘິກາຣວເສນ ປນ ຕສ຺ສ ຄຫເຓປິ ສພ຺ເພສເມວ ປຣິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕານມຍມຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕິ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ກາເມ ອວຈຣຓໂຕ. ສທາຕິ ສພ຺ພກາລໍ, ພາຫຸລ຺ເຍນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິມິນາ ປນ ອິທໍ ທີເປຕິ – ຍຖາ ສງ຺ຄາເມ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອວຈຣນ຺ໂຕ ‘‘ສງ຺ຄາມາວຈໂຣ’’ຕິ ລທ຺ຘນາໂມ ຫຕ຺ຖີ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອວຈຣນ຺ໂຕປິ ພາຫຸລ຺ລປ຺ປວຕ຺ຕິວເສນ ‘‘ສງ຺ຄາມາວຈໂຣ’’ຕ຺ເວວ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ເອວມິທໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອວຈຣນ຺ຕມ຺ປິ ກາມໂລເກ ພາຫຸລ຺ລວຸຕ຺ຕິໂຕ ‘‘ກາມາວຈຣ’’ມິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເຕນ ປນ ນນຸ ເຈຕໍ ຣູປາຣູປຠເວສຸປິ ອວຈຣຓໂຕ ຣູປາວຈຣາທິນາມມ຺ປິ ລເຠຍ຺ຍາຕິ ອິທໍ ໂຈທນໍ ປຣິຫຣຕິ. ໂຫຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ກາເມວຈຣຕີຕ຺ເຍຕໍ, ກາມາວຈຣສຎ຺ຎິຕໍ;

ເສເສ ອວຈຣນ຺ຕມ຺ປິ, ສງ຺ຄາມາວຈໂຣ ຍຖາ’’ຕິ.

ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸມ຺ຫິ. ຈ-ສທ຺ໂທ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕຣສມຸຈ຺ຈເຍ. ເຕນ ຍສ຺ມາ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ກາມາວຈໂຣ ‘‘ກາໂມ’’ຕິ ສຎ຺ຎິໂຕ, ຍສ຺ມາ ຈ ຕສ຺ມິໍ ກາເມ ອິທໍ ຈິຕ຺ຕໍ ສທາ ອວຈຣຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ກາມາວຈຣ’’ມິຈ຺ເຈວ ກຖິຕໍ, ນ ປນ ກາມາວຈຣາວຈຣໍ, ນາປິ ຣູປາຣູປາວຈຣນ຺ຕິ ວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ກາມຆາຕິນາຕິ ເທສນາຎາເຓນ ວິເນຍ຺ຍສນ຺ຕານຄຕສ຺ສ ກິເລສກາມສ຺ສ ຫນນສີເລນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ.

໑໙. ປຏິສນ຺ຘິໍ …ເປ… ອວຈາຣຍຕີຕິ ວາຕິ ອຖ ວາ ຍສ຺ມາ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ອຸປ຺ປນ຺ນມ຺ປິ ກາເມ ຠເວເຍວ ປຏິສນ຺ຘິໍ ອວຈາຣຍຕິ, ຕສ຺ມາ ອິທໍ ກາເມ ອວຈາຣຍຕີຕິ ‘‘ກາມາວຈຣ’’ນ຺ຕິ ກຖິຕໍ ຈາ-ສທ຺ທສ຺ສ ຣສ຺ສຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລປວເສນ ປທສມ຺ຠວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ວິນາປິ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລປໍ ກາມາວຈຣ-ສທ຺ທສ຺ສ ສມ຺ຠວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຣິຍາປນ຺ນນ຺ຕິ ຕຕ຺ຣ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ກາມຠເວ. ປຣິຍາປນ຺ນນ຺ຕິ ອນ຺ໂຕຄຘໍ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ –

‘‘ກຕເມ ຘມ຺ມາ ກາມາວຈຣາ? ເຫຏ຺ຐໂຕ ອວີຈິນິຣຍໍ ປຣິຍນ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ອຸປຣິໂຕ ປຣນິມ຺ມິຕວສວຕ຺ຕີ ເທເວ ອນ຺ໂຕກຣິຕ຺ວາ ຍໍ ເອຕສ຺ມິໍ ອນ຺ຕເຣ ເອຕ຺ຖາວຈຣາ ເອຕ຺ຖ ປຣິຍາປນ຺ນາ ຂນ຺ຘຘາຕຸອາຍຕນາ ຣູປໍ ເວທນາ ສຎ຺ຎາ ສງ຺ຂາຣາ ວິຎ຺ຎາຓໍ. ອິເມ ຘມ຺ມາ ກາມາວຈຣາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໒໘໗) –

ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຍຖາ ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຍາ ກຸຈ຺ຉິສ຺ມິໍ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕປິ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕິໂກ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິຍເມວ ປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ‘‘ຕິຣຈ຺ຉາໂນ’’ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວມິທໍ ຣູປາຣູປຠເວສຸ ອຸປ຺ປນ຺ນມ຺ປິ ກາມຠວປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ‘‘ກາມາວຈຣ’’ມິຈ຺ເຈວ ກຖິຕນ຺ຕິ. ຕປ຺ປຣິຍາປນ຺ນຕາ ຈສ຺ສ ອວີຈິປຣນິມ຺ມິຕປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນກາສນິນ຺ນາຍ ກາມຕຓ຺ຫາຍ ວິສຍຠາວໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ນິກ຺ເຂປກຓ຺ເຑປິ ‘‘‘ເອຕ຺ຖາວຈຣາ’ຕິ ວຈນໍ ອວີຈິປຣນິມ຺ມິຕປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນກາສາຍ ກາມຕຓ຺ຫາຍ ວິສຍຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ປທສມ຺ຠໂວ ປເນຕ຺ຖ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ໂພ – ກາມຕຓ຺ຫາ ກາໂມ, ໂສ ເອຕ຺ຖ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ອວຈຣຕີຕິ ກາມາວຈຣນ຺ຕິ. ນນຸ ເຈຕ຺ຖ ກຕມາ ກາມຕຓ຺ຫາ, ຍາ ກາມາວຈຣຘມ຺ມາຣມ຺ມຓາ ຕຓ຺ຫາ. ກຕເມ ກາມາວຈຣຘມ຺ມາ, ເຍ ກາມຕຓ຺ຫາວິສຍາຕິ ເອວໍ ອິຕຣີຕຣນິສ຺ສຍຕາໂທໂສ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ? ນາປຊ຺ຊຕິ, ອວີຈິອາທິເອກາທໂສກາສນິນ຺ນຕາຍ ຍໍກິຎ຺ຈິ ຕຓ຺ຫໍ ກາມຕຓ຺ຫາຠາເວນ ຄເຫຕ຺ວາ ຕໍສຠາວາຍ ຕຓ຺ຫາຍ ວິສຍຠາເວນ ກາມາວຈຣຘມ຺ມານໍ ອຸປລກ຺ເຂຕພ຺ພຠາວໂຕ. ອຖ ວາ ກິເລສວຕ຺ຖຸວເສນ ທຸວິໂຘປິ ກາໂມ ຍຖາຣຫໍ ສຫຊາຕວເສນ ເອຕ຺ຖ ອວຈຣຕີຕິ ກາມາວຈຣໍ, ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ວາ ທຸວິເຘປິ ກາເມ ເອຕໍ ອວຈຣຕີຕິ ກາມາວຈຣໍ. ອຖ ວາ ມຎ຺ຈນິສ຺ສິຕເກສຸ ອຸກ຺ກຸຏ຺ຐິໍ ກໂຣນ຺ເຕສຸ ນິສ຺ສຍນິສ຺ສິຕານໍ ອເຠທສ຺ສ ພຸທ຺ຘິຍາ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ນິສ຺ສິຕເກສຸ ນິສ຺ສຍູປຈາຣວເສນ ‘‘ມຎ຺ຈາ ອຸກ຺ກຸຏ຺ຐິໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວເມຕມ຺ປິ ກາມາວຈຣຠເວ ປວຕ຺ຕນວເສນ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ນິສ຺ສຍໂວຫາເຣນ ‘‘ກາມາວຈຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂຫຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ກາໂມວຈຣຕີຕ຺ເຍຕ຺ຖ, ກາເມວຈຣຕີຕິ ວາ;

ຐານູປຈາຣໂຕ ວາປິ, ຕໍ ກາມາວຈຣໍ ຠເວ’’ຕິ.

໒໐. ປຸຊ຺ຊຜລນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ, ອຕ຺ຕສນ຺ຕານໍ ປຸນນໂຕ ຈ ປຸຎ຺ຎານິ, ກຕ຺ຕພ຺ພຕາຍ ກິຣິຍາ, ເຕສໍ ເຕສໍ ອານິສໍສານໍ ວຕ຺ຖຸຕາຍ ວຕ຺ຖູນິ ຈາຕິ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນິ. ຄຓນໂຕ ທສປຣິມາຓຕ຺ຕາ ທສ ຈ ຕານິ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນິ ຈາຕິ ທສ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນິ, ເຕສໍ ວເສນາຕິ ທສປຸຎ຺ຎກ຺ຣິຍວຕ຺ຖຸວເສນ, ທສປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸຠາເວນ ຕໍມຍໍ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວ-ກາເຣນ ປນ ຣູປາຣູປໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ວິຍ ນ ເກວລໍ ຠາວນາວເສເນວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຖ ວາ ທສປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸວເສເນວ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ປນ ປເຣຫິ ປຣິກປ຺ປິຕປຣປສໍສາທິປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸວເສນາຕິ ເອວ-ສທ຺ເທນ ອວຘາຣຓໍ. ຍໂຕ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ສພ຺ພານຸສ຺ສຕິປຸຎ຺ຎຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິ.

໒໑. ການິ ປນ ຕານິ ທສປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນິ, ເຍສໍ ວເສນ ອິທໍ ອຏ຺ຐວິຘໍ ຈິຕ຺ຕໍ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິມໍ ອນຸໂຍຄໍ ສນ຺ຘາຍ ຕານິ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ທານໍ ສີລ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ທິຍ຺ຍຕິ ເອເຕນາຕິ ທານໍ, ປຣິຈ຺ຈາຄເຈຕນາ. ອິຘ ປນ ຈິຕ຺ຕາຘິກາຣວເສນ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ‘‘ສີລາ’’ທີສຸປິ. ສີລຕີຕິ ສີລໍ, ກາຍວຈີກມ຺ມານິ ສມາທຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸສິລ຺ຍວເສນ ຫິ ກາຍກມ຺ມາທີນິ ອວິປ຺ປກິຓ຺ຓານິ ສມ຺ປຕິ, ອາຍຕິຎ຺ຈ ຫິຕສຸຂາວຫານິ ສມ຺ມາ ຐປິຕານິ ສມາຫິຕານິ ໂຫນ຺ຕິ, ສີລຍຕິ ອຸປຘາເຣຕີຕິ ວາ ສີລໍ. ອຸປຘາຣຓໍ ປເນຕ຺ຖ ກຸສລານໍ ອຘິຏ຺ຐານຠາໂວ. ຠາເວຕິ ກຸສລຘມ຺ເມ ອາເສວຕິ ວຑ຺ເຒຕິ ເອຕາຍາຕິ ຠາວນາ. ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ນິປ຺ຜນ຺ນາ ປຕ຺ຕິ ທິຍ຺ຍຕິ ເອເຕນາຕິ ປຕ຺ຕິທານໍ. ຕໍຕໍກິຈ຺ຈກຣເຓ ພ຺ຍາວຏສ຺ສ ຠາໂວ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈໍ. ເທເສຕິ ເອຕາຍາຕິ ເທສນາ. ປຕ຺ຕິໍ ອນຸໂມທຕິ ເອເຕນາຕິ ປຕ຺ຕານຸໂມໂທ. ປຸພ຺ພປທໂລເປນ ປນ ‘‘ອນຸໂມໂທ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທິຏ຺ຐິຍາ ອຸຊຸຠາໂວ ທິຏ຺ຐິຊຸຕ຺ຕໍ, ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ອຸຊຸກຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຕໂນ, ປຣສ຺ສ ວາ ຫິຕຊ຺ຌາສຍວເສນ ສມ຺ມາ ສຸຓນ຺ຕິ ເອຕາຍາຕິ ສໍສຸຕິ. ປູຊາວເສນ ອປຈາຍຕິ ສາມີຈິໍ ກໂຣຕິ ເອເຕນາຕິ ອປຈາໂຍ. ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນໍ ປເຠໂທ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸປ຺ປເຠໂທ. ມຊ຺ຌປທໂລປວເສນ ປນ ‘‘ປຸຎ຺ຎວຕ຺ຖຸປ຺ປເຠໂທ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຖາ ອາຊຎ຺ຎຍຸຕ຺ໂຕ ຣໂຖ ‘‘ອາຊຎ຺ຎຣໂຖ’’ຕິ. ອຍໍ ຕາເວຕ຺ຖ ປທວິຈາໂຣ.

ອຍໍ ປນ ວິນິຈ຺ຉໂຍ – ຕຕ຺ຖ ເສຂປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ປຣໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປູຊານຸຄ຺ຄຫກາມຕາຍ ອຕ຺ຕໂນ ວິຊ຺ຊມານວຕ຺ຖຸປຣິຈ຺ຈຊນວເສນ ປວຕ຺ຕາ ເຈຕນາ ທານມຍປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ນາມ. ຂີຓາສວານມ຺ປິ ຕຖາ ປວຕ຺ຕາ ທານເມວ, ສາ ປນ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາ ນາມ ນ ໂຫຕີຕິ ນ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕາ. ປຸຊ຺ຊຜລນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ, ຫິ ອຕ຺ຕສນ຺ຕານໍ ປຸນນໂຕ ຈ ປຸຎ຺ຎໍ, ນ ຈ ຂີຓາສວສນ຺ຕາເນ ປວຕ຺ຕາ ຜລນິພ຺ພຕ຺ຕິກາ ໂຫຕິ, ນ ຈ ຕໍ ປຸນາຕິ ວິສຸທ຺ຘສນ຺ຕານປ຺ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ.

ຍາ ປນ ນິຈ຺ຈສີລອຸໂປສຖສີລາທິວເສນ ປຎ຺ຈສີລໍ ອຏ຺ຐສີລໍ ທສສີລໍ ສມາທິຍນ຺ຕສ຺ສ, ອສມາທິຍນ຺ຕສ຺ສປິ ກຸລຈາຣິຕ຺ຕວເສນ ສມ຺ປຕ຺ຕກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີຫິ ວິຣມນ຺ຕສ຺ສ, ອຸປສມ຺ປທມາຬເກ ສໍວຣໍ ສມາທິຍນ຺ຕສ຺ສ, ປາຕິໂມກ຺ຂໍ ປຣິປູເຣນ຺ຕສ຺ສ, ອາປາຖຄຕວິສເຍສຸ ຈກ຺ຂາທີນິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ຖເກນ຺ຕສ຺ສ, ຈີວຣາທິເກ ຈ ປຈ຺ຈເຍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ, ກຸຫນາທິວຕ຺ຖຸໂຕ ອາຊີວໍ ປຣິໂສເຘນ຺ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕາ ເຈຕນາ, ອຍໍ ສີລມຍປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸນາມ. ເອຕ຺ຖາຫ – ‘‘ທານໍ ນາເມຕໍ ມຍ຺ຫໍ ກຸລວໍໂສ ກຸລຈາຣິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ຈາຣິຕ຺ຕສີເລ ຐຕ຺ວາ ເທນ຺ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕາ ທານມຍປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ກິໍ, ອຸທາຫຸ ສີລມຍນ຺ຕິ? ສີລມຍເມວ ຈາຣິຕ຺ຕສີລຠາວໂຕ. ເທຍ຺ຍຘມ຺ມປຣິຈ຺ຈາຄວເສນ ປວຕ຺ຕາປິ ເຫສາ ປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາຣສ຺ສ ອປຣຠາເຄ ເຈຕນາຍ ຈ ຕຖາ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສີລມຍເມວ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ, ນ ທານມຍໍ. ປູຊານຸຄ຺ຄຫກາມຕາຍ ຫິ ທິນ຺ນໍ ທານມຍນ຺ຕິ.

‘‘ຈກ຺ຂຸ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປນ ຈກ຺ຂາທິເກ ຕິລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ສມ຺ມສນ຺ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕາ ໂຄຕ຺ຣຠຸໂວທານປຣິໂຍສານາ ວິປສ຺ສນາເຈຕນາ, ກສິຓາທີສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ອປ຺ປນໍ ອປ຺ປຕ຺ຕາ ໂຄຕ຺ຣຠຸປຣິໂຍສານາ ປຣິກມ຺ມເຈຕນາ ຈາຕິ ອຍໍ ຠາວນາມຍປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ນາມ. ອປ຺ປນາປ຺ປຕ຺ຕາປິ ຠາວນາເຍວ, ສາ ປນ ນ ກາມາວຈຣາຕິ ອິຘ ນ ຄຫິຕາ. ນິຣວຊ຺ຊວິຊ຺ຊາຍຕນກມ຺ມາຍຕນສິປ຺ປາຍຕນານໍ ສິກ຺ຂນເຈຕນາປິ ຠາວນາມເຍເຍວ ສໂມຘານໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອາຈຣິຍາ. ຍາ ເຈຕ຺ຖ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ຂຍໂຕ ວຍໂຕ ສມ຺ມສິຕ຺ວາ ທທໂຕ ປວຕ຺ຕາ, ສາປິ ປຸພ຺ເພ ວິຍ ອຸຠຍຠາເຄ ເຈຕນານໍ ຕຖາ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຠາວນາມຍປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸເຍວາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ທານາທິກໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ສຸຈຣິຕກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ອສຸກສ຺ສ ຈ ນາມ ປຕ຺ຕິ ໂຫຕຸ, ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ວາ ໂຫຕູ’’ຕິ ເອວໍ ອຕ຺ຕນາ ກຕສ຺ສ ປເຣຫິ ສາຘາຣຓຠາວໍ ປຈ຺ຈາສີສນວເສນ ປວຕ຺ຕາ ປຕ຺ຕິທານມຍປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ນາມ. ກິໍ ປເນວໍ ປຕ຺ຕິໍ ທທໂຕ ປຸຎ຺ຎກ຺ຂໂຍ ໂຫຕີຕິ? ນ ໂຫຕິ, ຍຖາ ປນ ເອກໍ ທີປໍ ຊາເລຕ຺ວາ ຕໂຕ ທີປສຫສ຺ສໍ ຊາເລນ຺ຕສ຺ສ ປຐມທີໂປ ຂີໂຓຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ, ປຸຣິມາໂລເກນ ປນ ສທ຺ຘິໍ ປຈ຺ຉິມາໂລກສ຺ສ ເອກີຠາເວ ອຕິມຫາວ ໂຫຕິ, ເອວເມວ ປຕ຺ຕິໍ ທທໂຕ ປຣິຫານິ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ວຸຑ຺ຒິເຍວ ປນ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ກຖໍ ປເນສາ ທິນ຺ນາ ນາມ ໂຫຕີຕິ? ‘‘ອິທໍ ເມ ປຸຎ຺ຎກມ຺ມໍ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ, ອສຸກສ຺ສ ວາ ປຣິຓມຕູ’’ຕິ ເອວໍ ປຸພ຺ພຠາເຄ, ປຈ຺ຉາປິ ວາ ວຈີເຠທໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ມນສາ ເອວ ວາ ຈິນ຺ເຕນ຺ເຕນ ທິນ຺ນາ ນາມ ໂຫຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຍໍ ມຍາ ກຕໍ ສຸຈຣິຕໍ, ຕສ຺ສ ຜລໍ ‘ທມ຺ມີ’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ປຕ຺ຕິ ທິນ຺ນາວ ໂຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ກຸສລກມ຺ມາຘິກາຣຕ຺ຕາ ປນ ປເຣຫິ ຈ ກມ຺ມສ຺ເສວ ອນຸໂມທິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ກມ຺ມເມວ ທາຕພ຺ພໍ, ອນຸໂມເທນ຺ເຕນປິ ກມ຺ມເມວ ອນຸໂມທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອິທເມຕ຺ຖ ອາຈຣິຍານໍ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ.

ຈີວຣາທີສຸ ປຈ຺ຈາສາຣຫິຕສ຺ສ ອສໍກິລິຏ຺ເຐນ ອຊ຺ຌາສເຍນ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ວຕ຺ຕປຏິວຕ຺ຕກຣຓວເສນ, ຄິລານຸປຏ຺ຐານວເສນ ຈ ປວຕ຺ຕາ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈມຍປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ນາມ.

ອາມິສກິຎ຺ຈກ຺ຂາທິນິຣເປກ຺ຂຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ປຄຸຓໍ ຘມ຺ມໍ ວິມຸຕ຺ຕາຍຕນສີເສ ຐຕ຺ວາ ເທເສນ຺ຕສ຺ສ, ຕເຖວ ນິຣວຊ຺ຊວິຊ຺ຊາຍຕນາທິກໍ ອຸປທິສນ຺ຕສ຺ສ ຈ ປວຕ຺ຕາ ເທສນາມຍປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ນາມ. ປເຣຫິ ກຕໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ສຸຈຣິຕກມ຺ມໍ ທິນ຺ນມທິນ຺ນມ຺ປິ ວາ ອິສ຺ສາມຈ຺ເຉຣມລໍ ປຫາຍ ‘‘ສາຘຸ ສຸຏ຺ຐູ’’ຕິ ອນຸໂມທນ຺ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕາ ອນຸໂມທນປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ນາມ, ‘‘ອຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ກມ຺ມສ຺ສກຕາຎາຓວເສນ ທິຏ຺ຐິໍ ອຸຊຸໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕາ ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ນາມ. ຍທິ ເອວໍ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມປຸຎ຺ຎກິຣິຍຕາ ນ ລພ຺ຠຕີຕິ? ໂນ ນ ລພ຺ຠຕິ ປຸຣິມປຈ຺ຉິມເຈຕນານມ຺ປິ ຕໍຕໍປຸຎ຺ຎກິຣິຍາສ຺ເວວ ສງ຺ຄຓ຺ຫນໂຕ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ –

‘‘ປຸຣິມາ ມຸຎ຺ຈນາ ເຈວ, ປຣາ ຕິສ຺ໂສປິ ເຈຕນາ;

ໂຫຕິ ທານມຍໍ ປຸຎ຺ຎໍ, ເອວໍ ເສເສສຸ ທີປເຍ’’ຕິ.

ຕສ຺ມາ ກິຎ຺ຈາປິ ອຸຊຸກຣຓເວລາຍໍ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕເມວ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ປຸຣິມປຈ຺ຉາຠາເຄ ປນ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕມ຺ປິ ໂຫຕີຕິ ຕສ຺ສາປິ ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມປຸຎ຺ຎກິຣິຍຠາໂວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ.

ອປເຣ ປນາຫຸ – ວິຎ຺ຎາຓປຎ຺ຎາຓວເສນ ທສ຺ສນໍ ທິຏ຺ຐິ, ຈິຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎາ ຈ. ທິຏ຺ຐິຍາ ອຸຊຸຠາໂວ ທິຏ຺ຐິຊຸຕ຺ຕໍ. ກິໍ ຕໍ? ກຸສລຎ຺ຈ ວິຎ຺ຎາຓໍ ກມ຺ມສ຺ສກຕາຎາຓາທິ ຈ ສມ຺ມາທສ຺ສນໍ. ຕຕ຺ຖ ກຸສລວິຎ຺ຎາເຓນ ຎາຓຸປ຺ປາເທປິ ອຕ຺ຕໂນ ສຸຈຣິຕານຸສ຺ສຣຓປຣຄຸຓປສໍສາສຣຓຄມນານໍ ສງ຺ຄໂຫ, ກມ຺ມສ຺ສກຕາຎາເຓນ ກມ຺ມປຖສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາຕິ. ທານາທິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ປນ ຎາຓໍ ທານາທີສ຺ເວວ ອນ຺ໂຕຄຘນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ເອວມິມໍ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣຄຸຓວິເສສໍ ອຘິຄມິສ຺ສາມິ, ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ວາ ຫຸຕ຺ວາ ປເຣ ຘມ຺ມເທສນາຍ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອວໍ ອຕ຺ຕໂນ, ປເຣສໍ ວາ ວິມຸຕ຺ຕາຍຕນສີເສນ ສທ຺ຘມ຺ມໍ ສຸຓນ຺ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕາ ສວນມຍປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ນາມ. ນິຣວຊ຺ຊວິຊ຺ຊາຍຕນາທິສວນເຈຕນາປິ ເອຕ຺ເຖວ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕິ. ປູຊາຣເຫ, ຄຣຸຏ຺ຐານິເຍ, ມຫລ຺ລເກ ຈ ທິສ຺ວາ ອາສນາ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສ ປຕ຺ຕຈີວຣປຏິຄ຺ຄຫຓມຄ຺ຄທານອຠິວາທນອຎ຺ຊລິກມ຺ມກຣຓອາສນປຸປ຺ຜຄນ຺ຘາທິອຠິຫາຣໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ຈ ປວຕ຺ຕາ ພຫຸມານເຈຕນາ ອປຈິຕິສຫຄຕປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ນາມ. ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈາປຈາຍນານຎ຺ຫິ ອຍໍ ວິເສໂສ – ວຍສາ, ຄຸເຓນ ຈ ເຊຏ຺ຐານໍ, ຄິລານານຎ຺ຈ ຕໍຕໍກິຈ຺ຈກຣຓໍ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈໍ, ສາມີຈິກິຣິຍາ ອປຈາຍນນ຺ຕິ.

໒໒-໓. ເອວໍ ອຏ຺ຐກຖາຍ ອາຄຕນເຍນ ທສປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕນເຍນ ທານໍ ສີລໍ ຠາວນາຕິ ຕີຓິເຍວ ທສ຺ເສຕຸໍ ເຕສຸ ອິຕເຣສມ຺ປິ ສງ຺ຄຫໍ ທີເປນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ສງ຺ຄຫ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ປຕ຺ຕິທານານຸໂມທນາ ທາເນ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ຕໍສຠາວຕ຺ຕາ. ທານມ຺ປິ ຫິ ອິສ຺ສາມຈ຺ເຉຣານໍ ປຏິປກ຺ຂໍ, ເອເຕປິ, ຕສ຺ມາ ສມານປຏິປກ຺ຂຕາຍ ທາເນນ ສຫ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ເອເຕ ທານມຍປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈາປຈາຍນາ ສີລມເຍ ປຸຎ຺ເຎ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ຈາຣິຕ຺ຕສີລສຠາວຕ຺ຕາ. ເທສນາສວນທິຏ຺ຐິອຸຊຸກາ ປນ ກຸສລຘມ຺ມາເສວນໂຕ ຠາວນໂຕ ຠາວນາມເຍ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ເທເສນ຺ໂຕ, ສຸຓນ຺ໂຕ ຈ ເທສນານຸສາເຣນ ຎາຓໍ ເປເສຕ຺ວາ ລກ຺ຂຓໍ ປຏິວິຊ຺ຌ ເທເສຕິ, ສຸຓາຕິ ຈ, ຕານິ ຈ ເທສນາສວນານິ ປຏິເວຘເມວ ອາຫຣນ຺ຕີຕິ ເທສນາສວນໍ ຠາວນາມເຍ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຘມ຺ມທານຠາວໂຕ ‘‘ເທສນາ ທານມເຍ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິປິ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ຕຖາ ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມໍ ສພ຺ພຕ຺ຖາປິ ສພ຺ເພສໍ ນິຍມນລກ຺ຂຓຕ຺ຕາຕິ. ທານາທີສຸ ຫິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ‘‘ອຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕາຍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາວ ວິໂສຘິຕໍ ມຫປ຺ຜລໍ ໂຫຕິ ມຫານິສໍສນ຺ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ທີຆນິກາຍຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມໍ ປນ ສພ຺ເພສໍ ນິຍມນລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໓໐໕) ວຸຕ຺ຕໍ. ມຫາສໍຆິຍາ ປນ ອຠຍຄິຣິວາສິໂນ ຈ ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມໍ ວິສຸໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍຠາເວນ ນ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ທານໍ ສີລໍ ຠາວນາ ສໍສຸຕິ ເທສນານຸສ຺ສຕິໂມທນໍ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈປູຊາສຣຓປ຺ປຕ຺ຕິປສໍສາ ຈາຕິ ອຕ຺ຕນາ ກຕປຸຎ຺ຎານຸສ຺ສຣຓໍ ພຸທ຺ຘາທີສຸ ສຣຓຄມນໍ ປຣຄຸຓປສໍສາຕິ ອິມານິ ຕີຓິ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທ຺ວາທສ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນິ ປຎ຺ຎາເປນ຺ຕິ. ປຸນ ຕີເຓວາຕິ ປຐມໍ ທສາປິ ສມານາ ປຸນ ສງ຺ເຂປໂຕ ຕີເຓວ ສມ຺ໂຠນ຺ຕິ.

໒໔. ອິທານິ ປເຣຫິ ນິທ຺ທິສິຍມານານໍ ປຸຎ຺ຎານຸສ຺ສຣຓາທີນໍ ອຕ຺ຕນາ ນິທ຺ທິຏ຺ເຐສ຺ເວວ ສໂມຘານໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສພ຺ພານຸສ຺ສຕິປຸຎ຺ຎຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພສ຺ເສວ ອຕ຺ຕນາ ກຕສຸຈຣິຕສ຺ສ ອນຸສ຺ສຣຓໍ ສພ຺ພານຸສ຺ສຕິປຸຎ຺ຎໍ ນາມ. ປສໍສາຕິ ປເຣຫິ ກຕາຍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ, ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຈ ວິປ຺ປສນ຺ນຈິຕ຺ເຕນ ປສໍສນໍ, ສນ຺ຕຸສ຺ສນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຣຓຕ຺ຕຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສຣນ຺ຕິ ຫິໍສນ຺ຕີຕິ ສຣຓານິ, ພຸທ຺ຘາທີນິ ຕີຓິ ຣຕນານິ. ຕານິ ຫິ ສຣຓຄຕານໍ ເຕເນວ ສຣຓຄມເນນ ຠຍໍ ສນ຺ຕາສໍ ທຸຄ຺ຄຕິປຣິກ຺ກິເລສໍ ຫິໍສນ຺ຕິ ວິນາເສນ຺ຕິ. ຕໂຍ ອວຍວາ ອສ຺ສາຕິ ຕຍໍ, ຕີຫິ ອວຍເວຫິ ຍຸຕ຺ຕສມຸທາຍສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ, ສຣຓານໍ ຕຍໍ ສຣຓຕ຺ຕຍໍ, ຕີຓິ ສຣຓານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ນ ຫິ ອວຍວວິນິມຸຕ຺ໂຕ ສມຸທາໂຍ ນາມ ໂກຈິ ອຕ຺ຖີຕິ. ອິຘ ປນ ສຣຓຕ຺ຕຍຄ຺ຄຫເຓນ ອຸປຈາຣໂຕ, ອຸຕ຺ຕຣປທໂລປໂຕ ວາ ສຣຓຄມນໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ນ ຫິ ສຣຓຕ຺ຕຍໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ນາມ ໂຫຕິ. ອຕ຺ຖໂຕ ປເນຕໍ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ວຕ ໂສ ຠຄວາ, ສ຺ວາກ຺ຂາໂຕ ຘມ຺ໂມ, ສຸປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ສໍໂຆ’’ຕິອາທິນາ ພຸທ຺ຘາທີສຸ ປສາທປຏິລາຠວເສນ ປວຕ຺ຕາ ເຈຕນາ ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມສ຺ມິໍ ສງ຺ຄຫໍ ຍນ຺ຕິ ຕໍວເສເນວ ເຕສໍ ອິຊ຺ຌໂຕ. ນ ຫິ ວິປຣີຕທິຏ຺ຐິກສ຺ສ ອິມານິ ຕີຓິ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ເອກນ຺ເຕນ ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ນ ວິສຸໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍຠາເວນ ຄເຫຕພ຺ພາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ນຕ຺ຖິ ສໍສໂຍ’’ຕິ. ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມສ຺ສ ຠາວນາມຍສງ຺ຄເຫປິ ສງ຺ເຂປນເຍນ ຠາວນາມເຍ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ, ວິຕ຺ຖາຣນເຍນ ປນ ‘‘ກຕ຺ຖ ນຸ ໂຂ’’ຕິ ສໍສໂຍ ສິຍາຕິ ອິເມສໍ ຠາວນາມຍສງ຺ຄໂຫ ນ ວຸຕ຺ໂຕ. ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມສ຺ສ ວາ ສພ຺ເພສໍ ມຫປ຺ຜລຠາວນິຍາມກຕ຺ເຕນ ມູລຠູຕຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ປຘານຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວິສຸໍ ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປເຣ ປນ ‘‘ສງ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ‘ມຸຎ຺ຈຕີ’ຕິ ວຈນໂຕ ສຣຓຄມນສ຺ສ ສີລສມາທາເນ ວິຍ ຄຫຓໍ ສມ຺ຠວຕີຕິ ສີລມເຍ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ສຣຓຄມນໍ ປຓິປາຕຠາວໂຕ ອປຈິຕິສຫຄເຕ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕີ’’ຕິ ເກຈິ.

໒໕. ອິທານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນໍ ປຸຣິມປຈ຺ຉິມຠາຄວເສນ ປວຕ຺ຕມານາປິ ເຈຕນາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຸຣິມາ ມຸຎ຺ຈນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປຸຣິມາຕິ ທານຕ຺ຖາຍ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ຘມ຺ເມນ ສເມນ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕສ຺ສ, ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ‘‘ປຣິຈ຺ຈຊິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ, ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍໍ ປຣິເຍສນ຺ຕສ຺ສ ຈ ຍາວ ວຕ຺ຖຸໂນ ປຏິຄ຺ຄາຫກສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ, ປຣິຓາມນໍ ວາ, ຕາວ ປວຕ຺ຕາ ປຸພ຺ພຠາຄເຈຕນາ. ປຏິຄ຺ຄາຫກສ຺ສ ປນ ຫຕ຺ເຖ ວິສ຺ສຊ຺ຊນເຈຕນາ, ປຣິຓາມນເຈຕນາ ວາ ມຸຎ຺ຈນເຈຕນາ ນາມ. ສາເຍວ ນິຄ຺ຄຫີຕໂລເປນ ‘‘ມຸຈນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ‘‘ມຸຎ຺ຈນາ’’ອິຕິເຍວ ວາ ປາໂຐ. ປຣາຕິ ອຕ຺ຕນາ ວິສ຺ສຏ຺ຐວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ອາລຍໍ ອກຕ຺ວາ ‘‘ສາຘຸ ສຸຏ຺ຐຸ ອຄ຺ຄໍ ທານໍ ເມ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ໂສມນສ຺ສຈິຕ຺ເຕນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ອປຣຠາຄເຈຕນາ. ຕິສ຺ໂສປິ ເຈຕນາຕິ ອິຕິ ອຍຎ຺ຈ ປຸຣິມາ ເຈຕນາ, ອຍຎ຺ຈ ມຸຎ຺ຈນເຈຕນາ, ອຍຎ຺ຈ ອປຣເຈຕນາຕິ ຕິສ຺ໂສປິ ເຈຕນາ ເອກໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ທານມຍໍ ປຸຎ຺ຎໍ ໂຫຕິ, ທານມຍປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ປຸຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ປທໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ‘‘ໂຫຕີ’’ຕິ ເອກວຈນນິທ຺ເທໂສ. ອິທານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ເສເສສຸປິ ອຕິທິສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ເອວໍ ເສເສສຸ ທີປເຍ’’ຕິ. ເສເສສູຕິ ສີລາທີສຸ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູສຸ ເອວໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ ‘‘ສີລໍ ‘ຣກ຺ຂິສ຺ສາມີ’ຕິ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ, ‘ປພ຺ພຊິສ຺ສາມີ’ຕິ ວິຫາຣໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕາ ປຸຣິມເຈຕນາ, ສີລໍ ສມາທິຍນ຺ຕສ຺ສ, ປພ຺ພຊນ຺ຕສ຺ສ, ສີລໍ ປຣິປູເຣນ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ມຊ຺ຌິມເຈຕນາ, ‘ປູຣິຕໍ ເມ’ຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ອປຣເຈຕນາຕິ ເອວໍ ຕິສ຺ໂສປິ ເຈຕນາ ເອກໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ສີລມຍປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ນາມາ’’ຕິອາທິນາ ທີປເຍ, ປກາເສຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນນຸ ຈ ອຕ຺ຕນາ ກຕປຸຎ຺ຎານຸສ຺ສຣຓເຈຕນາ ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມສງ຺ຄຫິຕາ, ອຍຎ຺ຈ ອປຣເຈຕນາ ສາເຍວາຕິ ກຖມສ຺ສາ ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຄໂຫຕິ? ນາຍໍ ໂທໂສ, ວິສຍເຠເທນ ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ວິເສສສພ຺ຠາວໂຕ. ປຸຎ຺ຎານຸສ຺ສຣຓຎ຺ຫິ ອຕ຺ຕນາ ກຕປຸຎ຺ຎວິສຍເມວ. ອຍໍ ປນ ຕພ຺ພຕ຺ຖຸວິສຍາຕິ ປາກໂຏເຍວ ທ຺ວິນ຺ນໍ ວິເສໂສຕິ.

ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທສປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸວເສເນວ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ, ຕຕ຺ຖ ທສປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນິ ສຣູປໂຕ, ສງ຺ຄຫໂຕ ຈ ນິທ຺ທິສິຕ຺ວາ ອິທານິ ຕຖາປວຕ຺ຕມານສ຺ສ ຈສ຺ສ ປາເຏກ຺ກໍ ປວຕ຺ຕາກາຣວິສຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິທານີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ອຍນ຺ຕິ ວກ຺ຂມານນິທສ຺ສນໍ. ທາຕພ຺ໂພ ຘມ຺ໂມ ເທຍ຺ຍຘມ຺ໂມ, ອນ຺ນາທິທສວິຘໍ ວຕ຺ຖຸ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ –

‘‘ອນ຺ນໍ ປານໍ ວຕ຺ຖໍ ຍານໍ, ມາລາຄນ຺ຘວິເລປນໍ;

ເສຍ຺ຍາວສຖປທີເປຍ຺ຍໍ, ທານວຕ຺ຖູ ທສາວິເມ’’ຕິ.

ປຏິຄ຺ຄາຫໂກ ອາທິ ເຍສໍ ເທສກາລມິຕ຺ຕາທີນໍ ເຕ ປຏິຄ຺ຄາຫກາທໂຍ, ເທຍ຺ຍຘມ຺ມສ຺ສ, ປຏິຄ຺ຄາຫກາທີນຎ຺ຈ ສມ຺ປຕ຺ຕິ ສມ຺ປນ຺ນຕາ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມປຏິຄ຺ຄາຫກາທິສມ຺ປຕ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມສ຺ສ ປຓີຕມນາປຠາໂວ ຘມ຺ເມນ ສເມນ ອຸປ຺ປນ຺ນຠາໂວ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມສມ຺ປຕ຺ຕິ. ປຏິຄ຺ຄາຫການໍ ອຄ຺ຄທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍຠາໂວ ປຏິຄ຺ຄາຫກສມ຺ປຕ຺ຕິ. ທຸລ຺ລຠອນ຺ນປານາທິໂກ ເທໂສ ເທສສມ຺ປຕ຺ຕິ. ຕາທິໂສວ ກາໂລ ກາລສມ຺ປຕ຺ຕິ. ທຸລ຺ລຠອນ຺ນປານາທິເກ ຫິ ເທເສ, ກາເລ ວາ ທິນ຺ນໍ ອຊ຺ຌາສຍສ຺ສ ພລວຕາຍ ມຫປ຺ຜລໍ, ໂສມນສ຺ສເຫຕຸກຎ຺ຈ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ທານສ຺ສ ສມ຺ປຕ຺ຕິວເສນ ວຸຕ຺ຕາ. ມິຕ຺ຕສມ຺ປຕ຺ຕິ ປນ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຠາໂວ. ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຎ຺ຫິ ນິສ຺ສາຍ ທານາທີສຸ ຈິຕ຺ຕໍ ໂອທຄ຺ຍປ຺ປຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຣິຈາຣິກສມ຺ປຕ຺ຕິ ປນ ອນາຓຕ຺ຕິຍາປິ ຕໍຕໍກິຈ຺ຈສມ຺ປາທເນ ອປ຺ປມຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິຈາຣິກຊນສ຺ສ ປຏິລາໂຠ. ອຎ຺ຎໍ ວາ ໂສມນສ຺ສເຫຕຸນ຺ຕິ ສທ຺ຘາພຫຸລຕາວິສຸທ຺ຘິທິຏ຺ຐິຕາທິເຠທໍ ອຎ຺ຎໍ ໂສມນສ຺ສກາຣຓໍ ວາ. ອາຄມ຺ມາຕິ ອຸປາຄມ຺ມ, ປຏິຈ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຫຏ຺ຐປຫຏ຺ໂຐຕິ ໂສມນສ຺ສວເສນ ຫຏ຺ໂຐ ເຈວ ປຫຏ຺ໂຐ ຈ. ອຸຠເຍນປິ ອຘິກໂສມນສ຺ສໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຖິ…ເປ… ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ອຕ຺ຖິ ທິນ຺ນໍ, ອຕ຺ຖິ ຍິຏ຺ຐໍ, ອຕ຺ຖິ ຫຸຕໍ, ອຕ຺ຖິ ສຸກຕທຸກ຺ກຏານໍ ກມ຺ມານໍ ຜລໍ ວິປາໂກ, ອຕ຺ຖິ ອຍໍ ໂລໂກ, ອຕ຺ຖິ ປໂຣ ໂລໂກ, ອຕ຺ຖິ ມາຕາ, ອຕ຺ຖິ ປິຕາ, ອຕ຺ຖິ ສຕ຺ຕາ ໂອປປາຕິກາ, ອຕ຺ຖິ ໂລເກ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ສມ຺ມຄ຺ຄຕາ ສມ຺ມາປຏິປນ຺ນາ, ເຍ ອິມຎ຺ຈ ໂລກໍ ປຣຎ຺ຈ ໂລກໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣນ຺ຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໔໑) ເອວໍ ປວຕ຺ຕໍ ທສວິຘໍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິວຕ຺ຖຸວເສນ ເຈວ ຘມ຺ມວິຈຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຏ຺ຐານິຍາທີນໍ ວເສນ ຈ ປວຕ຺ຕໍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຫິ ນ ເກວລໍ ນວນ຺ນໍເຍວ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິວຕ຺ຖູນໍ ຄຫຓໍ, ອຖ ໂຂ ຘມ຺ມວິຈຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຏ຺ຐານິຍານມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ. ສມ຺ມາ ຎາເຍນ ປວຕ຺ຕາ ທິຏ຺ຐິ, ປສຕ຺ຖາ ວາ ທິຏ຺ຐີຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ, ຕໍ. ປຸຣກ຺ຂຕ຺ວາຕິ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ກຕ຺ວາ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ສຫຊາຕປຸພ຺ພງ຺ຄມວເສນ ‘‘ມໂນປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໑-໒) ວິຍ ສມ຺ປໂຍຄສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ.

ອນຸສ຺ສາຫິໂຕຕິ ໂລຠມຈ຺ຉຣິຍາທິວເສນ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ສງ຺ໂກຈໍ ອນາປຊ຺ຊນໂຕ ອຕ຺ຕນາ, ປເຣນ ວາ ເກນຈິ ອນຸສ຺ສາຫິໂຕ ຫຸຕ຺ວາ. ສຠາວໂຕ ຫິ ປຸຎ຺ຎປ຺ປວຕ຺ຕິທສ຺ສນມິທໍ. ປເຣຫີຕິ ປນ ປຣປາກຏຸສ຺ສາຫທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຐມນ຺ຕິ ເທສນາກ຺ກເມນ, ອິຘ ນິທ຺ທິຏ຺ຐກ຺ກເມນ ວາ ປຐມໍ. ມຫາກຸສລຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕຕາທິອງ຺ຄປາຣິປູຣິຍາ ມຫນ຺ຕໍ ກຸສລຈິຕ຺ຕໍ. ອຖ ວາ ປຈ຺ຉິມຠວິກໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ປຏິສນ຺ຘິອາກຑ຺ຒນໂຕ ມຫນ຺ຕໍ ປູຊິຕໍ ກຸສລຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ມຫາກຸສລຈິຕ຺ຕໍ. ສພ຺ເພສມ຺ປິ ຫິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ປຏິສນ຺ຘິ ເມຕ຺ຕາປຸພ຺ພງ຺ຄມສ຺ສ ຕິເຫຕຸກໂສມນສ຺ສມຍສ຺ສ ອສງ຺ຂາຣິກຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວິປາໂກຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ‘‘ເທຍ຺ຍຘມ຺ມ…ເປ… ຫຏ຺ຐປຫຏ຺ໂຐ’’ຕິ ເອຕ຺ຕາວຕາ ອິມສ຺ສ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕຠາວມາຫ, ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິໍ ປຸຣກ຺ຂຕ຺ວາ’’ຕິ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຠາວໍ, ‘‘ອນຸສ຺ສາຫິໂຕ’’ຕິ ປນ ອິມິນາ ອສງ຺ຂາຣິກຠາວນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາຕິ ‘‘ເທຍ຺ຍຘມ຺ມປຏິຄ຺ຄາຫກາທິສມ຺ປຕ຺ຕິໍ, ອຎ຺ຎໍ ວາ ໂສມນສ຺ສກາຣຓໍ ອາຄມ຺ມາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ອຸສ຺ສາຫິໂຕຕິ ເທຍ຺ຍຘມ຺ເມ ສາເປກ຺ຂາທິຕາຍ, ສີລສມ຺ປທາທີສຸ ອນຘິມຸຕ຺ຕຕາທີຫິ ຈ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ສງ຺ໂກຈາປຊ຺ຊນໂຕ ອຕ຺ຕນາ, ປເຣນ ວາ ເກນຈິ ອຸສ຺ສາຫິໂຕ. ປເຣຫີຕິ ປນ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ກໂຣຕິ ທານາທີນິ ປຸຎ຺ຎານີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕເມວາຕິ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕາທິນາ ຕໍສທິສຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂຫຕິ ຫິ ຕໍສທິເສປິ ຕໍໂວຫາໂຣ ຍຖາ ຈ ‘‘ສາເຍວ ຕິຕ຺ຕິຣີ, ຕານິເຍວ ໂອສຘານີ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ປນ ‘‘ອຸສ຺ສາຫິໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ສສງ຺ຂາຣິກຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ອິມສ຺ມິໍ ປນຕ຺ເຖຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສສງ຺ຂາຣິກສທ຺ທາຠິເຘຍ຺ເຍ, ອຸສ຺ສາຫິຕພ຺ພຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາເຕ ອຕ຺ເຖ ຕໍວິສເຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸພ຺ພປ຺ປໂຍຄສ຺ສາຕິ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ສງ຺ໂກເຈ ຊາຍມາເນ ຕໂຕ ວິເວເຈຕ຺ວາ ສມຸສ຺ສາຫນວເສນ ປວຕ຺ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕປ຺ປໂຍຄສ຺ສ. ປຸພ຺ພ-ຄ຺ຄຫຓໍ ປເນຕ຺ຖ ຕຖາປວຕ຺ຕປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ໂສ ປໂຍໂຄ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຕສ຺ສ ປຸພ຺ພກາລິກຕາຍາຕິ ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ.

ປຏິປຕ຺ຕິທສ຺ສເນນາຕິ ຠິກ຺ຂູ ທິສ຺ວາ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມປຣິຈ຺ຈຊນວນ຺ທນາທິປຏິປຕ຺ຕິທສ຺ສເນນ. ພລນ຺ຕິ ອນນ຺ຕີຕິ ພາລາ, ອສ຺ສາສິຕປສ຺ສາສິຕມຕ຺ເຕເນວ ຊີວນ຺ຕິ, ນ ປຎ຺ຎາຊີວິເຕນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ພາລາເຍວ ພາລກາ. ເຕ ປນ ອິຘ ‘‘ອຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕາຍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ອຠາເວນ ອສຎ຺ຊາຕພຸທ຺ຘິໂນ ທາຣກາ. ປາກຏວເສນ ເຈຕ຺ຖ ພາລກ-ຄ຺ຄຫຓໍ. ສຫສາ ກຣຓາທິກາເລ ປນ ອິຕເຣສມ຺ປິ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ. ໂສມນສ຺ສໍ ຊາຕໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ໂສມນສ຺ສຊາຕາ, ຊາຕໂສມນສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຫສາຕິ ສີຆໍ ສີຆໍ ທາຕຸກາມຕາຍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິສມກາລເມວ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ປຏິປຕ຺ຕິທສ຺ສເນນາ’’ຕິ ອິມິນາ ປເຣສໍ ປໂຍຄາຠາວມາຫ, ‘‘ຊາຕປຣິຈຍາ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປໂຍຄາຠາວໍ. ອຸຠເຍນາປິ ອິມສ຺ສ ອສງ຺ຂາຣິກຠາວໍ ທີເປຕິ. ‘‘ພາລກາ, ສຫສາ’’ຕິ ຈ ອິເມຫິ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຠາວມາຫ, ‘‘ຠິກ຺ຂູ…ເປ… ຊາຕາ’’ຕິ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕຠາວໍ. ອຖ ວາ ‘‘ປຏິປຕ຺ຕິ…ເປ… ປຣິຈຍາ’’ຕິ ອິມິນາ ອສງ຺ຂາຣິກຠາວສ຺ສ ‘‘ພາລກາ ຠິກ຺ຂູ…ເປ… ຊາຕາ’’ຕິ ຈ ອິເມຫິ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕໂສມນສ຺ສສຫຄຕຠາວສ຺ສ ຈ ທີປິຕຕ຺ຕາ ‘‘ສຫສາ’’ຕິ ວຈເນນ ຍຖາວຸຕ຺ຕເມວ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕອສງ຺ຂາຣິກຠາວໍ ປກາເສຕິ. ເອວໍ ສຕິ ປຏິໂລມໂຕ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕາທິຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ. ອນຸໂລມໂຕ ປນ ‘‘ໂສມນສ຺ສຊາຕາ’’ຕິ ອິມິນາ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕຠາວໍ, ສຫສາ-ຄ຺ຄຫເຓນ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕາສງ຺ຂາຣິກຠາວໍ ທີເປຕິ. ‘‘ປຏິປຕ຺ຕິ…ເປ… ທິສ຺ວາ’’ຕິ ເອຕ຺ຕາວຕາ ປນ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕາທິຠາວສ຺ສ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເຕຕິ ເຕ ຎາຕກາ, ເຕ ພາລກາຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ໂສມນສ຺ສເຫຕູນໍ ອຠາວໍ ອາຄມ຺ມາ’’ຕິ ອິທໍ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ມຊ຺ຌຕ຺ຕາຣມ຺ມຓໍ ຕຖາຣູເປ ເຈໂຕຠິສງ຺ຂາຣາທໂຍປິ ຫິ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕຕາຍ ກາຣຓເມວາຕິ. ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ໂສມນສ຺ສາຠາເວ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສປິ ໂສມນສ຺ສຣຫິຕຕາ ໂຫຕີຕິ ‘‘ຈຕູສຸປິ…ເປ… ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ໂສມນສ຺ສຣຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ ປຸຎ຺ຎໍ ກໂຣນ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິອາທິ ນິຄມນໍ.

ອິເມສຸ ປນ ອຏ຺ຐສຸ ວິຎ຺ຎາເຓສຸ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕໂຕ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕໍ ພລວຕຣໍ, ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕໂຕ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ, ສສງ຺ຂາຣິກໂຕ ອສງ຺ຂາຣິກໍ ສທິສໍ ພລວຕຣໍ. ວິສທິສໍ ປນ ເວທນາຎາຓປ຺ປໂຍຄວເສນ ພລວໍ, ທຸພ຺ພລຎ຺ຈ ໂຫຕິ. ໂສມນສ຺ສສຫຄຕຕິເຫຕຸກອສງ຺ຂາຣິກໂຕ ຫິ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕຕິເຫຕຸກສສງ຺ຂາຣິກໍ ພລວຕຣໍ, ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕທຸເຫຕຸກອສງ຺ຂາຣິກໂຕ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕຕິເຫຕຸກອສງ຺ຂາຣິກໍ ພລວຕຣໍ. ອິຕິ ຈຕຸຕ຺ຖຈິຕ຺ຕໂຕ ຕຕິຍຈິຕ຺ຕໍ ພລວຕຣໍ, ຕໂຕ ອຏ຺ຐມຈິຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ສຕ຺ຕມຈິຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ທຸຕິຍຈິຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ປຐມຈິຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ຉຏ຺ຐຈິຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ປຎ຺ຈມຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອວມິເມສໍ ພລວພລວຕຣຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໒໖. ເອວໍ ປາຬິຍໍ ອາຄຕນເຍນ ເວທນາຎາຓປ຺ປໂຍຄເຠທໂຕ ອຏ຺ຐວິຘຕໍ ນິທ຺ທິສິຕ຺ວາ ອິທານິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອາຄຕປຸຎ຺ຎກິຣິຍາທີນໍ ວເສນປິ ປເຠທໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ທສ ປຸຎ຺ຎກ຺ຣິຍາທີນ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຉນ຺ນໍ ອາຣມ຺ມຓານໍ, ຈຕຸນ຺ນໍ ອຘິປຕີນໍ, ຕິຓ຺ຓໍ ກມ຺ມານໍ, ຫີນາທິເຠທສ຺ສ ຈ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕເນວາຫຸ –

‘‘ກເມນ ປຸຎ຺ຎວຕ຺ຖູຫິ, ໂຄຈຣາຘິປຕີຫິ ຈ;

ກມ຺ມຫີນາທິໂຕ ຈາປິ, ຄເຓຍ຺ຍ ນຍໂກວິໂທ’’ຕິ.

໒໗. ອິທານິ ຕຖາປວຕ຺ຕມານສ຺ສ ຕສ຺ສ ໂຍ ໂຍ ເຕສໍ ເຕສໍ ວເສນ ລພ຺ຠມາໂນ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉໂທ, ຕໍ ສມ຺ປິຓ຺ຑິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຕ຺ຕຣສ ສຫສ຺ສານີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ເຖວໍ ຄຓນາ ເວທິຕພ຺ພາ – ອິມານິ ຕາວ ອຏ຺ຐ ວິຎ຺ຎາຓານິ ທສນ຺ນໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນໍ ວເສນ ປວຕ຺ຕນໂຕ ປຈ຺ເຈກໍ ທສ ທສາຕິ ກຕ຺ວາ ອສີຕິ ຈິຕ຺ຕານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕານິ ຈ ຉສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ປວຕ຺ຕນໂຕ ຉຄ຺ຄຸຓິຕານິ ສາສີຕິການິ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຕານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕານິ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຘິປຕີນໍ ສຫໂຍຄວເສນ ຈຕຸຄ຺ຄຸຓິຕານິ ສຫສ຺ສໍ, ວີສາຘິການິ ຈ ນວ ສຕານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕານິ ຈ ກາຍວຈີມໂນສງ຺ຂາຕານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ກມ຺ມານໍ ວເສນ ຕິຄຸຓິຕານິ ສສຏ຺ຐິສຕ຺ຕສຕາຘິການິ ປຎ຺ຈ ສຫສ຺ສານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕານິ ຈ ຫີນມຊ຺ຌິມປຓີຕເຠທໂຕ ຕິຄຸຓິຕານິ ສາສີຕິກທ຺ວິສຕາຘິການິ ສຕ຺ຕຣສ ສຫສ຺ສານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ນນຸ ຈ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕານໍ ວີມໍສາຘິປຕິສຫໂຍຄາຠາວໂຕ ອຘິປຕິວເສນ ສຫສ຺ສໍ, ສາສີຕິການິ ຈ ຉ ສຕານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຕານິ ກມ຺ມາທີນໍ ວເສນ ສມ຺ປິຓ຺ຑິຕານິ ວີສສຕາຘິການິ ປນ຺ນຣສ ສຫສ຺ສານິ ຠວນ຺ຕີຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ໂສຕປຕິຕວເສນ ປນ ຕໍ ອນາທິຍິຕ຺ວາ ອຘິປຕິຄຓນາ ຄຫິຕາຕິ ນ ຕສ຺ສ ວເສນ ຄຓນຫານິ ກຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ນນຸ ຈ ‘‘ສວິປາກໍ ກຸສລ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປນ ກຖໍ, ກຸຫິໍ, ກິໍ ຜລຕີຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຕໍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ຍສ຺ມາ ຕິເຫຕຸກໍ ກຸສລໍ ຕິເຫຕຸກໍ ວາ ທຸເຫຕຸກໍ ວາ ປຏິສນ຺ຘິໍ ເທຕິ, ນາເຫຕຸກໍ ປຏິສນ຺ຘິໍ ເທຕິ. ຍທາ ຈ ຕິເຫຕຸກໍ ປຏິສນ຺ຘິໍ ຊເນຕິ, ຕທາ ປວຕ຺ເຕ ໂສຬສ ວິປາການິ ອຠິນິປ຺ຜາເທຕິ. ຍທາ ທ຺ວິເຫຕຸກໍ, ຕທາ ທ຺ວາທສ. ທຸເຫຕຸກໍ ປນ ທຸເຫຕຸກມເຫຕຸກຎ຺ຈ ປຏິສນ຺ຘິໍ ຊເນຕິ, ນ ຕິເຫຕຸກໍ. ຍທາ ຈ ທຸເຫຕຸກໍ ຊເນຕິ, ຕທາ ປວຕ຺ຕິຍໍ ທ຺ວາທສ. ຍທາ ອເຫຕຸກໍ, ຕທາ ອຏ຺ຐ. ເຍ ປນ ອາຄມນໂຕ ວິປາກສ຺ສ ສງ຺ຂາຣເຠທມິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕສໍ ມເຕນ ຕິເຫຕຸກໍ ທ຺ວາທສ, ທສ ວາ ວິປຈ຺ຈຕິ, ທຸເຫຕຸກໍ ທສ, ອຏ຺ຐ ວາ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍຖານຸຣູປ’’ນ຺ຕິ. ນານາວິຘສມ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານຠາວໂຕ ໂສຠນາ, ຄນ຺ຕພ຺ພໂຕ ຄຕິ ຈາຕິ ສຸຄຕິ, ກາມາວຈຣຠໂວວ ສຸຄຕິ ກາມາວຈຣສຸຄຕິ. ຕສ຺ສໍ ກາມາວຈຣສຸຄຕິຍໍ. ຠວໂຠຄສມ຺ປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ ຠວຕີຕິ ຠໂວ, ອຸປປຕ຺ຕິຠວສງ຺ຂາຕານໍ ວິປາກກ຺ຂນ຺ຘກຏຕ຺ຕາຣູປານເມຕໍ ຄຫຓໍ, ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ໂຠໂຄ, ປວຕ຺ຕິຍໍ ປຏິລຠິຕພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິ, ຠໂວຕິ ວາ ປຏິສນ຺ຘິ, ໂຠໂຄ ເສສວິປາກກຏຕ຺ຕາຣູເປຫິ ສຫ ປວຕ຺ຕິຍໍ ປຏິລຠິຕພ຺ພາ ສມ຺ປຕ຺ຕິ, ຠໂວ ຈ ໂຠໂຄ ຈ ຠວໂຠໂຄ, ເຕເຍວ ສມ຺ປນ຺ນຠາວໂຕ ສມ຺ປຕ຺ຕິ, ເຕສໍ ວາ ສມ຺ປຕ຺ຕິ ຠວໂຠຄສມ຺ປຕ຺ຕິ, ຕໍ ອຠິນິປ຺ຜາເທຕິ, ຊນກວເສນ ຈ ອຸປນິສ຺ສຍວເສນ ຈ ສາເຘຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຠວໂຠຄສມ຺ປຕ຺ຕີນໍ ນິຣວເສສໂຕ ລພ຺ຠມານຏ຺ຐານໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ກາມາວຈຣສຸຄຕິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສເຫຕຸກວິປາກວຊ຺ຊໍ ປນ ປວຕ຺ຕິວິປາກກຏຕ຺ຕາຣູປສຠາວໍ ຠວສມ຺ປຕ຺ຕິໍ, ເອກຈ຺ຈໂຠຄສມ຺ປຕ຺ຕິຎ຺ຈ, ໂຠຄສມ຺ປທເມວ ວາ ອວິເສເສນ ສຸຄຕິຍໍ ທຸຄ຺ຄຕິຍມ຺ປິ ອຠິນິປ຺ຜາເທຕິເຍວ. ນາຄສຸປຓ຺ຓາທີນມ຺ປິ ຫິສ຺ສ ເທວສມ຺ປຕ຺ຕິສທິສໍ ມນຸຎ຺ຎໍ ໂຠຄຊາຕໍ, ຕພ຺ພິສຍານິ ຈ ວິປາກຈິຕ຺ຕານິ, ສຸວຓ຺ຓຕາສຸສ຺ສຣຕາທິ ຈ ຕໍ ສພ຺ພໍ ກາມາວຈຣກຸສລສ຺ເສວ ຜລໍ. ນ ຫິ ອກຸສລສ຺ສ ອິຏ຺ຐຜລໍ ອຕ຺ຖິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ອຏ຺ຐານເມຕໍ ອນວກາໂສ, ຍໍ ອກຸສລສ຺ສ ອິຏ຺ໂຐ ກນ຺ໂຕ ວິປາໂກ ສໍວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ.

ກາມາວຈຣກຸສລວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຣູປາວຈຣກຸສລວຓ຺ຓນາ

ອິທານິ ຍສ຺ມາ ກາມາວຈຣກຸສລານນ຺ຕຣໍ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐສ຺ສ ຣູປາວຈຣກຸສລສ຺ສ ນິທ຺ເທສາວກາໂສ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອິຕເຣສູ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ອິຕເຣສູຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕກາມາວຈຣກຸສລໂຕ ອິຕເຣສຸ, ຣູປາວຈຣາທີສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສວຕ຺ຖຸກໂຕ ເອກວິຘໍ ເອກນ຺ເຕນ ວຕ຺ຖຸສນ຺ນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ອຣູປຘາຕຸຍໍ ຣູປາວຈຣຘມ຺ມາ ລພ຺ຠນ຺ຕິ ຣູປວິຣາຄຠາວນາຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຸນ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານສມາປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ.

ຫີນມຊ຺ຌິມປຓີຕເຠທໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸພ຺ເພ ວິຍ ອຘິປຕີນໍ ຫີນາທິຠາເວຫິ ຌານສ຺ສ ຫີນາທິຠາໂວ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ອຖ ວາ ປຏິລທ຺ຘມຕ຺ຕມນາເສວິຕໍ ຫີນໍ ປຣິທຸພ຺ພລຠາວໂຕ, ນາຕິສຸຠາວິຕໍ ອປຣິປຸຓ຺ຓວສິຠາວໍ ມຊ຺ຌິມໍ, ອຕິວິຍ ສຸຠາວິຕໍ ປນ ສພ຺ພໂສ ປຣິປຸຓ຺ຓວສິຠາວໍ ປຓີຕໍ. ຕຖາ ອຸຬາຣປຸຎ຺ຎຜລກາມຕາວເສນ ປວຕ຺ຕິຕໍ ຫີນໍ, ໂລກິຍາຠິຎ຺ຎຕ຺ຖາຍ ປວຕ຺ຕິຕໍ ມຊ຺ຌິມໍ, ວິເວກກາມຕາຍ ອຣິຍຠາເວ ຐິເຕນ ປວຕ຺ຕິຕໍ ປຓີຕໍ. ອຕ຺ຕຫິຕາຍ ວາ ປວຕ຺ຕິຕໍ ຫີນໍ, ເກວລໍ ອໂລຠຊ຺ຌາສເຍນ ປວຕ຺ຕິຕໍ ມຊ຺ຌິມໍ, ປຣຫິຕາຍ ປວຕ຺ຕິຕໍ ປຓີຕໍ. ວຏ຺ຏຊ຺ຌາສເຍນ ວາ ປວຕ຺ຕິຕໍ ຫີນໍ, ວິເວກຊ຺ຌາສເຍນ ປວຕ຺ຕິຕໍ ມຊ຺ຌິມໍ, ວິວຏ຺ຏຊ຺ຌາສເຍນ ໂລກຸຕ຺ຕຣປາທກຕ຺ຖໍ ປວຕ຺ຕິຕໍ ປຓີຕໍ.

ປຏິປທາທິເຠທໂຕຕິ ທຸກ຺ຂປຏິປທາທນ຺ຘາຠິຎ຺ຎາທີນໍ ປຏິປທາຠິຎ຺ຎານໍ ເຠເທນ. ປຏິປທາວຈເນເນວ ວາ ຕທວິນາຠາວໂຕ ອຠິຎ຺ຎາປິ ລພ຺ຠຕິ. ຕຖາ ເຫຕ຺ຖ ປຏິປທາຈຕຸກ຺ກນ຺ຕິ ໂວຫຣນ຺ຕີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອຘິປຕິອາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ຕສ຺ມາ ປຏິປທາທິເຠທໂຕຕິ ປຏິປທາເຠທໂຕ, ອຘິປຕິເຠທໂຕ, ອາຣມ຺ມຓເຠທໂຕ, ຫານຠາຄິຍາທິເຠທໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ປຏິປທາເຠທໂຕ ຕາວ ທຸກ຺ຂປຏິປທໍ ທນ຺ຘາຠິຎ຺ຎໍ, ທຸກ຺ຂປຏິປທໍ ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎໍ, ສຸຂປຏິປທໍ ທນ຺ຘາຠິຎ຺ຎໍ, ສຸຂປຏິປທໍ ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎນ຺ຕິ ເອວໍ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂາ ປຏິປທາ ອສ຺ສາຕິ ທຸກ຺ຂປຏິປທໍ. ທນ຺ຘາ ອຠິຎ຺ຎາ ອສ຺ສາຕິ ທນ຺ຘາຠິຎ຺ຎໍ. ເອສ ນໂຍ ‘‘ທຸກ຺ຂປຏິປທໍ ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິອາທີສຸປິ.

ຕຕ຺ຖ ອປ຺ປຫີນນີວຣຓສ຺ສ, ອວິກ຺ຂມ຺ຠິຕຌານນິກນ຺ຕິກສ຺ສ ຈ ຎາຓກິຈ຺ຈສ຺ສ ອປຣິພ຺ຍຕ຺ຕຕາຍ ປຣິນິຏ຺ຐິຕສກລປຸພ຺ພກິຈ຺ຈສ຺ສ ‘‘ປຖວີ ປຖວີ’’ຕິ ວາ ‘‘ອາໂປ ອາໂປ’’ຕິ ວາ ເອວໍ ປວຕ຺ຕປຐມສມນ຺ນາຫາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຌານສ຺ສ ອຸປຈາຣຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ນີວຣຓປ຺ປຫານໍ, ນິກນ຺ຕິວິກ຺ຂມ຺ຠນຎ຺ຈ ໂຫຕິ, ຕາວ ປວຕ຺ຕາ ປຸພ຺ພຠາຄຠາວນາ ປຏິປທາ ນາມ ‘‘ປຏິປຊ຺ຊຕິ ຌານໍ ເອຕາຍາ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ປຫີນນີວຣຓສ຺ສ, ປນ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕຌານນິກນ຺ຕິກສ຺ສ ຈ ຎາຓກິຈ຺ຈສ຺ສ ປຣິພ຺ຍຕ຺ຕຠາວໂຕ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ຍາວ ອປ຺ປນາຍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ຕາວ ປວຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎາ ປຸພ຺ພຠາຄປຎ຺ຎາຍ ວິສິຏ຺ຐຠາວໂຕ ອຠິຎ຺ຎາ ນາມ, ຕສ຺ມາ ໂຍ ອາທິໂຕ ກິເລເສ ຌານນິກນ຺ຕິຎ຺ຈ ວິກ຺ຂມ຺ເຠນ຺ໂຕ ທຸກ຺ເຂນ ສສງ຺ຂາເຣນ ສປ຺ປໂຍເຄນ ກິລມນ຺ໂຕ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕິ, ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕກິເລສຌານນິກນ຺ຕິ ຈ ອປ຺ປນາປຣິວາສໍ ວສນ຺ໂຕ ຈິເຣນ ອງ຺ຄປາຕຸຠາວໍ ປາປຸຓາຕິ, ຕສ຺ສ ທຸກ຺ຂປຏິປທໍ, ທນ຺ຘາຠິຎ຺ຎຎ຺ຈ ຌານໍ ໂຫຕິ. ໂຍ ປນ ສສງ຺ຂາເຣນ ກິເລສາທິເກ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ ນ ຈິເຣນ ອງ຺ຄປາຕຸຠາວໍ ປາປຸຓາຕິ, ຕສ຺ສ ທຸກ຺ຂປຏິປທໍ, ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎຎ຺ຈ. ໂຍ ກິເລສາທິເກ ວິກ຺ຂມ຺ເຠນ຺ໂຕ ສຸເຂນ ອກິລມນ຺ໂຕ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕິ, ອປ຺ປນາປຣິວາສໍ ປນ ຈິຣາຍຕິ, ຕສ຺ສ ສຸຂປຏິປທໍ, ທນ຺ຘາຠິຎ຺ຎໍ. ໂຍ ປນ ສຸເຂເນວ ກິເລສາທິເກ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ ສີຆເມວ ອປ຺ປນໍ ປາປຸຓາຕິ, ຕສ຺ສ ສຸຂປຏິປທໍ, ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ໂສ ປນາຍໍ ປຏິປທາຠິຎ຺ຎານໍ ເຠໂທ ກິເລສິນ຺ທ຺ຣິຍາຘິກາຣວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍສ຺ສ ຫິ ຣາຄາທໂຍ ກິເລສາ ຕິພ຺ພາ ໂຫນ຺ຕິ, ສທ຺ຘາປຎ຺ຈມການິ ຈ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ມຸທູນິ. ໂຍ ຈ ສມຖວິປສ຺ສນາສຸ ອກຕາຘິກາໂຣ, ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕຌານໍ ທຸກ຺ຂປຏິປທໍ, ທນ຺ຘາຠິຎ຺ຎຎ຺ຈ ໂຫຕິ. ຕສ຺ສ ຫິ ກິເລສສມຸທາຈາຣຕິພ຺ພຕາຍ ນີວຣຓວິກ຺ຂມ຺ຠນສ຺ສ ກິຈ຺ເຉນ ກສິເຣນ ສມິຊ຺ຌນໂຕ ປຏິປທາ ທຸກ຺ຂາ ອສຸຂາ, ຕສ຺ເສວ ສທ຺ຘາທີນໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ມຸທຸຕາຍ ອຠິຎ຺ຎາປິ ທນ຺ຘາ ມນ຺ທາ ອສີຆປ຺ປວຕ຺ຕິນີ ໂຫຕິ. ຠວນ຺ຕເຣ ວາ ສມເຖ ອກຕາຘິກາຣຕ຺ຕາ ປຏິປທາ ທຸກ຺ຂາ, ວິປສ຺ສນາຍ ອກຕາຘິກາຣຕ຺ຕາ ອຠິຎ຺ຎາປິ ທນ຺ຘາ. ໂຍ ປນ ວຸຕ຺ຕວິປຣີໂຕ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ກິເລສານໍ ອຕິພ຺ພສມຸທາຈາຣຕາຍ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍານຎ຺ຈ ຕິຂີຓຕາຍ ສມຖວິປສ຺ສນາສຸ ກຕາຘິກາຣຕາຍ ຍຖາກ຺ກມໍ ສຸຂປຏິປທາ, ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎາ ຈ ໂຫຕິ. ຠວນ຺ຕເຣ ກຕປຣິຈຍສ຺ສ ຫິ ຍຖາ ປຄຸຓໍ ກຕ຺ວາ ວິສ຺ສຏ຺ຐຄນ຺ໂຖ ອປ຺ປມຕ຺ຕເກນ ປໂຍເຄນ ສຸປ຺ປວຕ຺ຕິ ວາຈຸຄ຺ຄໂຕ ຈ ໂຫຕິ, ເອວໍ ຠາວນາ ອປ຺ປກສິເຣເນວ ອິຊ຺ຌຕີຕິ. ສ຺ວາຍໍ ອກໂຕ, ກໂຕ ຈ ອຘິກາໂຣ ສມຖນິສ຺ສິໂຕ ປຏິປທາຍໍ ວຸຕ຺ໂຕ ສມາຘິປ຺ປຘານຕ຺ຕາ ປຏິປທາຍ. ວິປສ຺ສນານິສ຺ສິໂຕ ອຠິຎ຺ຎາຍ ຎາຓປ຺ປຘານຕ຺ຕາ ອປ຺ປນາຍາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ໂຍ ປນ ຕິພ຺ພກິເລໂສ ຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິໂຍ ວິປສ຺ສນາຍເມວ ວາ ກຕາຘິກາໂຣ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ທຸກ຺ຂາ ປຏິປທາ, ຂິປ຺ປາ ປນ ອຠິຎ຺ຎາ ໂຫຕິ, ຕພ຺ພິປຣີຕສ຺ສ ສຸຂປຏິປທາ ທນ຺ຘາຠິຎ຺ຎາຕິ. ຕສ຺ມາ ກິເລສານໍ ຕິພ຺ພມນ຺ທຠາວໂຕ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ຕິຂິຓມຸທຸຠາວໂຕ, ປຸພ຺ພປຣິຈຍສ຺ສ ຈ ສມ຺ຠວາສມ຺ຠວວເສນາຕິ ເອວໍ ກິເລສິນ຺ທ຺ຣິຍາຘິກາຣວເສນ ອິມາສໍ ເຠໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອປິຈ ຍານິ ປຣໂຕ ສປ຺ປາຍາສປ຺ປາຍານິ, ປລິໂພຘຸປຈ຺ເຉທາທີນິ ປຸພ຺ພກິຈ຺ຈານິ, ອປ຺ປນາໂກສລ຺ລານິ ຈ ອາຄມິສ຺ສນ຺ຕິ, ເຕສຸ ໂຍ ອຸປຈາຣາຘິຄມໂຕ ປຸພ຺ເພ, ປຈ຺ຉາ ຈ ອສປ຺ປາຍເສວີ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ທຸກ຺ຂາ ປຏິປທາ, ທນ຺ຘາ ຈ ອຠິຎ຺ຎາ ໂຫຕິ. ອຸຠຍຕ຺ຖ ສປ຺ປາຍເສວິໂນ ສຸຂາ ປຏິປທາ, ຂິປ຺ປາ ຈ ອຠິຎ຺ຎາ. ໂຍ ປນ ຕໂຕ ປຸພ຺ພຠາເຄ ອສປ຺ປາຍໍ ເສວິຕ຺ວາ ອປຣຠາເຄ ສປ຺ປາຍເສວີ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ທຸກ຺ຂາ ປຏິປທາ, ຂິປ຺ປາ ອຠິຎ຺ຎາ. ຕພ຺ພິປຣີຕສ຺ສ ສຸຂາ ປຏິປທາ, ທນ຺ຘາ ອຠິຎ຺ຎາ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຕຖາ ປລິໂພຘຸປຈ຺ເຉທາທິປຸພ຺ພກິຈ຺ຈໍ ອສມ຺ປາເທຕ຺ວາ ຠາວນມນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ສປຣິປນ຺ຖຕາຍ ທຸກ຺ຂາ ປຏິປທາ, ວິປຣິຍາເຍນ ອປຣິປນ຺ຖຕາຍ ສຸຂາ. ອປ຺ປນາໂກສລ຺ລານິ ອສມ຺ປາເທນ຺ຕສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ອວິສທຕາຍ ທນ຺ຘາ ອຠິຎ຺ຎາ ໂຫຕິ, ສມ຺ປາເທນ຺ຕສ຺ສ ວິປຣິຍາຍໂຕ ຂິປ຺ປາ ອຠິຎ຺ຎາຕິ. ກິຎ຺ຈ – ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊາຕິຠວນວເສນ ເອຕາສໍ ເຠໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຓ຺ຫາຠິຠູຕສ຺ສ ຫິ ທຸກ຺ຂາ ປຏິປທາ ໂຫຕິ ຕສ຺ສາ ສມາຘິສ຺ສ ອຸຊຸປຏິປກ຺ຂຕ຺ຕາ ສມຖປຏິປທາຍ ປຣິປນ຺ຖກຠາວໂຕ, ອນຠິຠູຕສ຺ສ ຕທຠາວໂຕ ສຸຂາ. ອວິຊ຺ຊາຠິຠູຕສ຺ສ ຈ ຕສ຺ສາ ປຎ຺ຎາຍ ອຸຊຸປຏິປກ຺ຂຠາວໂຕ ທນ຺ຘາ ອຠິຎ຺ຎາ, ອິຕຣສ຺ສ ຂິປ຺ປາ ອຠິຎ຺ຎາຕິ. ໂສ ປນາຍໍ ປຏິປທາເຠໂທ ເກວລໍ ສມຖຠາວນາວເສນ ປຏິລທ຺ຘຊ຺ຌານສ຺ສ, ມຄ຺ຄາຘິຄມວເສນ ປຏິລທ຺ຘຊ຺ຌານສ຺ສ ປນ ນຕ຺ຖິ ທຸກ຺ຂປຏິປທາທິເຠໂທ. ເກຈິ ປນ ມຄ຺ຄວເສເນວ ຕສ຺ສ ປຏິປທາທິເຠທໍ ວຓ຺ເຓນ຺ຕິ ‘‘ມຄ຺ຄສ຺ສ ຫິ ທຸກ຺ຂປຏິປທາທິຠາເວ ຕສ຺ມິໍ ທຸກ຺ຂປຏິປທາທິກ’’ນ຺ຕິ.

ອຘິປຕິເຠທາທີສຸ ປນ ຉນ຺ທາຘິປເຕຍ຺ຍໍ ຈິຕ຺ຕາຘິປເຕຍ຺ຍໍ ວີຣິຍາຘິປເຕຍ຺ຍໍ ວີມໍສາຘິປເຕຍ຺ຍນ຺ຕິ ເອວໍ ອຘິປຕິເຠທໂຕ, ປຣິຕ຺ຕໍ ປຣິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓໍ, ປຣິຕ຺ຕໍ ອປ຺ປມາຓາຣມ຺ມຓໍ, ອປ຺ປມາຓໍ ປຣິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓໍ, ອປ຺ປມາຓໍ ອປ຺ປມາຓາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ເອວໍ ອາຣມ຺ມຓເຠທໂຕ, ຫານຠາຄິຍໍ ຐິຕິຠາຄິຍໍ ວິເສສຠາຄິຍໍ ນິພ຺ເພຘຠາຄິຍນ຺ຕິ ເອວໍ ຫານຠາຄິຍາທິເຠທໂຕ ຈ ຈຕຸພ຺ພິຘຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ຉນ຺ທວໂຕ ເຈ ຌານໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິສ຺ສຕິ, ມຍ຺ຫມ຺ປິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອວໍ ຉນ຺ທໍ ຘຸຣໍ ກຕ຺ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຉນ຺ທາຘິປເຕຍ຺ຍໍ. ເອສ ນໂຍ ‘‘ຈິຕ຺ຕາຘິປເຕຍ຺ຍາ’’ທີສຸປິ. ອປ຺ປຄຸຓໍ ປນ ອຸປຣິຌານສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ຠວິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕໍ ປຣິຕ຺ຕໍ, ສຸປ຺ປສຣາວມຕ຺ເຕສຸ ອວຑ຺ຒິຕາຣມ຺ມເຓສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ປຣິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓໍ. ວຸຕ຺ຕປຏິປກ຺ຂໂຕ ປນ ຍຖາກ຺ກມໍ ອປ຺ປມາຓາຣມ຺ມຓາທີນິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ຫານຠາຄິຍາທິວິເສສໍ ສຍເມວ ວກ຺ຂຕິ.

ຌານງ຺ຄໂຍຄເຠທໂຕຕິ ກຕ຺ຖຈິ ປຎ຺ຈ ຌານງ຺ຄານິ, ກຕ຺ຖຈິ ຈຕ຺ຕາຣິ, ກຕ຺ຖຈິ ຕີຓິ, ກຕ຺ຖຈິ ທ຺ເວ, ກຕ຺ຖຈິ ອປຣານິ ທ຺ເວຕິ ເອວໍ ຌານງ຺ຄານໍ ສມ຺ປໂຍຄເຠທໂຕ. ນນຸ ເຈຕ຺ຖ ກາມາວຈຣກຸສເລ ວິຍ ສງ຺ຂາຣເຠໂທ ກສ຺ມາ ນ ຄຫິໂຕ. ອິທມ຺ປິ ຫິ ເກວລໍ ສມຖານຸໂຍຄວເສນ ປຏິລທ຺ຘໍ ສສງ຺ຂາຣໍ, ມຄ຺ຄາຘິຄມວເສນ ປຏິລທ຺ຘມສງ຺ຂາຣໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຌານງ຺ຄສງ຺ຂາຣໂຍຄເຠທໂຕ ທສວິຘ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ? ນຍິທເມວໍ, ມຄ຺ຄາຘິຄມວເສນ ສຕ຺ຕິໂຕ ປຏິລທ຺ຘສ຺ສາປິ ອປຣຠາເຄ ປຣິກມ຺ມວເສເນວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພສ຺ສປິ ຌານສ຺ສ ປຣິກມ຺ມສງ຺ຂາຕປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາເຣນ ວິນາ ເກວລໍ ອຘິກາຣວເສນ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ‘‘ອສງ຺ຂາຣ’’ນ຺ຕິປິ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ອຘິກາເຣນ ຈ ວິນາ ເກວລໍ ປຣິກມ຺ມາຠິສງ຺ຂາເຣເນວ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ‘‘ສສງ຺ຂາຣ’’ນ຺ຕິປິ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ຌານງ຺ຄໂຍຄເຠທໂຕ ປຎ຺ຈວິຘຕາ ຈ ວຸຕ຺ຕາຕິ.

ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ພ຺ຍາປາໂທ ຖິນມິທ຺ຘໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ວິຈິກິຈ຺ຉາຕິ ອິມານິ ປຎ຺ຈ ນີວຣຓານິ ວິປ຺ປຫີນານິ ເອຕສ຺ສາຕິ ກາມຈ຺ຉນ຺ທ…ເປ… ວິປ຺ປຫີນໍ. ‘‘ອຄ຺ຍາຫິໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາຫິຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ວິຍ ວິປ຺ປຫີນ-ສທ຺ທສ຺ເສຕ຺ຖ ປຣວຈນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທີຫິ ວາ ວິປ຺ປຫີນໍ ວິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ເຕສໍ ປຫາຍກຠາເວນາຕິ ກາມຈ຺ຉນ຺ທ…ເປ… ວິປ຺ປຫີນໍ. ຕຕ຺ຖ ກາເມຕີຕິ ກາໂມ, ຉນ຺ທນຏ຺ເຐນ ຉນ຺ໂທ ຈາຕິ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ, ພຫລກາມຣາຄສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ພ຺ຍາປາທາທີນມຕ຺ຖໍ ວກ຺ຂຕິ. ຍສ຺ມາ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທີສຸ ອປ຺ປຫີເນສຸ ຌານໍ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ຕານິສ຺ສ ປຫານງ຺ຄານີຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ນນຸ ອຎ຺ເຎປິ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອິມິນາ ຌາເນນ ປຫີຍນ຺ຕິ, ອຖ ກສ຺ມາ ປຎ຺ເຈວ ປຫານງ຺ຄວເສນ ວຸຕ຺ຕານີຕິ? ວິເສເສນ ຌານນ຺ຕຣາຍກຣຕ຺ຕາ. ກາມຈ຺ຉນ຺ທວເສນ ຫິ ນານາວິສຍປໂລຠິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ນ ເອກຕ຺ຕາຣມ຺ມເຓ ສມາຘິຍຕິ. ກາມຈ຺ຉນ຺ທາຠິຠູຕໍ ວາ ນານາວິສຍສມຸປພ຺ຍູຬ຺ຫາຍ ກາມຘາຕຸຍາ ປຫານປຏິປທໍ ນ ປຏິປຊ຺ຊຕິ, ພ຺ຍາປາເທນ ຈ ອາຣມ຺ມເຓ ປຏິຫຎ຺ຎມານໍ ນ ສມາຫິຕໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ຖິນມິທ຺ຘາຠິຠູຕໍ ອກມ຺ມຎ຺ຎໍ ໂຫຕິ, ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈປເຣຕໍ ອວູປສນ຺ຕເມວ ຫຸຕ຺ວາ ປຣິພ຺ຠມຕິ, ວິຈິກິຈ຺ຉາອຸປຫຕໍ ຌານາຘິຄມປຏິປທໍ ນາໂຣຫຕິ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ນຸ ໂຂ, ນ ນຸ ໂຂ, ປຖວີ ປຖວີ’’ຕິອາທິນາ ປວຕ຺ຕມນສິກາເຣນ ‘‘ຌານໍ ສິຍາ ນຸ ໂຂ, ນ ນຸ ໂຂ’’ຕິອາທິນາ ວິຈິກິຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ຌານາຘິຄມປຏິປທາຍ ອສໍສິຊ຺ຌນໂຕ. ຍໂຕ ວກ຺ຂຕິ –

‘‘ຠາຄີ ອສ຺ສມຫໍ ອທ຺ຘາ, ອິມາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ;

ປວິເວກສຸຂສ຺ສາຕິ, ກຕ຺ວາ ອຸສ຺ສາຫມຸຕ຺ຕມ’’ນ຺ຕິ.

ຕສ຺ມາ ສມາຘິອາທີນໍ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຠາເວນ ວິເສເສນ ຌານາຘິຄມສ຺ສ ອນ຺ຕຣາຍກຣຓໂຕ ເອຕາເນວ ປຫານງ຺ຄານີຕິ ວຸຕ຺ຕານິ. ໂຫຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ປຈ຺ຈນີກາ ຍໂຕ ປຎ຺ຈ, ສມາຘາທີນເມຕ຺ຖ ຫິ;

ຌານນ຺ຕຣາຍິກາ ຕສ຺ມາ, ປຫານງ຺ເຄ ນິຍາມິຕາ’’ຕິ.

ເອວມິທໍ ປຫານງ຺ຄວເສນ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ສມ຺ປໂຍຄງ຺ຄວເສນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວິຕກ຺ກ…ເປ… ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ວິຕກ຺ກາທໂຍ ວຈນຕ຺ຖລກ຺ຂຓາທິວເສນ ອຸປຣິ ອາຄມິສ຺ສນ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ອິເມສຸ ອຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ຌານໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມ ໂຫຕິ, ເຕນສ຺ສ ອິມານິ ສມ຺ປໂຍຄງ຺ຄານີຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ, ຕສ຺ມາ ນ ເອເຕຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ ອຎ຺ຎເທວ ຌານໍ ນາມ ອຕ຺ຖີຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ປນ ເນມິອາທິອງ຺ຄສມຸທາເຍ ຣຖາທິໂວຫາໂຣ ໂຫຕິ, ເອວໍ ຌານງ຺ຄສມຸທາເຍ ຌານໂວຫາໂຣ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຫຕໍ ວິຠງ຺ເຄ ‘‘ຌານນ຺ຕິ ວິຕກ຺ໂກ ວິຈາໂຣ ປີຕິ ສຸຂໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ເສກຄ຺ຄຕາ’’ຕິ (ວິຠ. ໕໖໙). ກສ຺ມາ ປນ ອຎ຺ເຎສຸປິ ຜສ຺ສາທີສຸ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ວິຊ຺ຊມາເນສຸ ອິມານິເຍວ ປຎ຺ຈ ຌານງ຺ຄວເສນ ວຸຕ຺ຕານີຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ອຸປນິຊ຺ຌານກິຈ຺ຈວນ຺ຕຕາຍ, ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທີນໍ ອຸຊຸປຏິປກ຺ຂຠາວໂຕ ຈ. ວິຕກ຺ໂກ ຫິ ອາຣມ຺ມເຓ ຈິຕ຺ຕໍ ອຠິນິໂຣເປຕິ, ວິຈາໂຣ ອນຸພນ຺ຘຕິ. ເອວໍ ຌານາຘິຄມສ຺ສ ວິເສສປຈ຺ຈຍຠູເຕຫິ ເຕຫິ ອວິກ຺ເຂປາຍ ສມາທຫິຕປໂຍຄສ຺ສ ເຈຕໂສ ປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິສມຸຏ຺ຐານາ ປີຕິ ປີຓນໍ, ສຸຂຎ຺ຈ ອຸປພ຺ຣູຫນໍ ກໂຣຕິ. ອຖ ນໍ ສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມໍ ເອເຕຫິ ອຠິນິໂຣປນານຸພນ຺ຘນປີຓນອຸປພ຺ຣູຫເນຫິ ອນຸຄ຺ຄຫິຕາ ເອກຄ຺ຄຕາ ສມາຘານກິຈ຺ເຈນ ອຕ຺ຕານໍ ອນຸວຕ຺ຕາເປນ຺ຕີ ເອກຕ຺ຕາຣມ຺ມເຓ ສມໍ, ສມ຺ມາ ຈ ອາຘິຍຕິ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍສມຕາວເສນ ສມໍ, ປຏິປກ຺ຂຘມ຺ມານໍ ທູຣີຠາເວນ ລີນຸທ຺ຘຈ຺ຈາຠາເວນ ສມ຺ມາ ຈ ຐເປຕີຕິ ເອວເມເຕສເມວ ອຸປນິຊ຺ຌານກິຈ຺ຈໍ ອາເວຓິກໍ. ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທິປຏິປກ຺ຂຠາເວນ ປນ ສຍເມວ ວກ຺ຂຕິ. ເອວໍ ອຸປນິຊ຺ຌານກິຈ຺ຈວນ຺ຕຕາຍ, ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທີນໍ ອຸຊຸປຏິປກ຺ຂຠາວໂຕ ຈ ອິເມເຍວ ປຎ຺ຈ ຌານງ຺ຄຠາເວນ ວວຕ຺ຖິຕາຕິ. ຍຖາຫຸ –

‘‘ອຸປນິຊ຺ຌານກິຈ຺ຈຕ຺ຕາ, ກາມາທິປຏິປກ຺ຂໂຕ;

ສນ຺ເຕສຸປິ ຈ ອຎ຺ເຎສຸ, ປຎ຺ເຈວ ຌານສຎ຺ຎິຕາ’’ຕິ.

ເທສນາກ຺ກມໂຕ, ມຫຄ຺ຄຕຘມ຺ເມສຸ ປຐມໍ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ພໂຕ ຈ ປຐມໍ, ປຐມໍ ສມາປຊ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິປິ ປຐມນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕໍ ປນ ນ ເອກນ຺ຕລກ຺ຂຓໍ ຌານປຏິໂລມາທິວເສນ ສມາປຊ຺ຊເນ ອສມ຺ຠວໂຕ.

ປຸຣິມປຈ຺ຉິມຈິຕ຺ເຕສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານສ຺ສາປິ ອປ຺ປນາກ຺ຂເຓ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ວິຕກ຺ໂກ ວິປ຺ປຫີໂນ ເອຕສ຺ສ, ຕໂຕ ວາ ເອຕໍ ວິປ຺ປຫີນນ຺ຕິ ວິຕກ຺ກວິປ຺ປຫີນໍ. ຠາວນາຍ ຫິ ປຫີນຕ຺ຕາ ວິຕກ຺ໂກ ຌານກ຺ຂເຓ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ອສໍກິລິຏ຺ຐສຠາວຕ຺ຕາ ປນ ອຸປຈາຣຠາວນາຍ ຈ ຕໍ ປຫາຕຸໍ ອສມຕ຺ຖຠາວໂຕ ປຸຣິມຠາເຄ, ປຈ຺ຉາຠາເຄ ຈ ອປຈ຺ຈນີກຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິເຍວາຕິ.

ນນຸ ຈ ‘‘ອສໍກິລິຏ຺ຐສຠາວຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຖ ກຖໍ ຌາເນນ ເອສ ປຫີຍຕິ? ນ ຫິ ກຸສເລຫິ ອສໍກິລິຏ຺ຐຘມ຺ມສ຺ສ ປຫານໍ ອຕ຺ຖິ ຣາຄາທິສໍກິລິຏ຺ຐານໍ ປາປຘມ຺ມານເມຕສ຺ສ ອຸຊຸປຏິປກ຺ຂຠາວໂຕຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ອສໍກິລິຏ຺ຐສຠາວສ຺ສາປິ ເອຕສ຺ສ ໂອຬາຣິກຕາຍ ທຸພ຺ພລຠາວໂຕ ຌານກ຺ຂເຓ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິສຠາວາປາທນຕ຺ຖໍ ຕຕ຺ຖ ນິກນ຺ຕິວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ທຸຕິຍຊ຺ຌານຠາວນາ ໂຫຕີຕິ ຕສ຺ສາ ພເລນ ຕໍ ຌານກ຺ຂເຓ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕໍ ນິກນ຺ຕິວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ວາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕໍ ປຫີນໍ ນາມ ໂຫຕິ. ຍທິ ເອວໍ ອຸປຈາເຣນປິ ນິກນ຺ຕິ ວິກ຺ຂມ຺ຠີຍຕີຕິ ຕຕ຺ຖປິສ຺ສ ປຫານໍ ສິຍາ, ຍຖາ ປຐມຊ຺ຌານສ຺ສ ອຸປຈາເຣ ນີວຣຓານີຕິ? ນຍິທເມວໍ, ນີວຣຓປ຺ປຫານສ຺ສ ວິຍ ວິຕກ຺ກາຣມ຺ມຓິກນິກນ຺ຕິ ວິກ຺ຂມ຺ຠນສ຺ສ ອຸປຈາເຣນ ສາຕິສຍໍ ອນິປ຺ຜຊ຺ຊນໂຕ. ສາຕິສຍຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ນິກນ຺ຕິປ຺ປຫານໍ ອປ຺ປນາຍ ເອວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຍທໂວຈຸມ຺ຫາ ‘‘ອຸປຈາຣຠາວນາຍ ຈ ຕໍ ປຫາຕຸໍ ອສມຕ຺ຖຠາວໂຕ’’ຕິ, ຕໍ ສຸຏ຺ຐຸ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ວິຈາຣວິປ຺ປຫີນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸປິ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ທຸຕິຍຊ຺ຌາເນເຍວ ປຫີນສ຺ສ ວິຕກ຺ກສ຺ສ ອິຘ ອປ຺ປວຕ຺ຕິມຕ຺ຕທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ວິຕກ຺ກວິຈາຣວິປ຺ປຫີນ’’ນ຺ຕິ ວິຕກ຺ກ-ຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ເອວໍ ‘‘ວິຕກ຺ກວິຈາຣປີຕິວິປ຺ປຫີນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸປິ.

ຍຖາສມ຺ຠວນ຺ຕິ ປຖວີກສິຓາທີສຸ ຍໍ ຍໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ຍສ຺ສ ຍສ຺ສ ສມ຺ຠວຕິ, ຕທນຕິກ຺ກມໂຕ. ກສິຓານາປາເນສຸ ຫິ ປຎ຺ເຈວ ຌານານິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ອສຸຠກາຍຄຕາສຕີສຸ ປຐມຊ຺ຌານໍ, ອນຸເປກ຺ຂາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາເຣສຸ ປຎ຺ຈມຊ຺ຌານວຊ຺ຊານິ, ອຸເປກ຺ຂາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາເຣ ປຎ຺ຈມຊ຺ຌານນ຺ຕິ.

ປຖວີກສິຓາທີສູຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ຄ຺ຄຫເຓນ ເກວລໍ ອາໂປກສິຓາທີນເມວ, ອຖ ໂຂ ອສຸຠາທີນມ຺ປິ ອປ຺ປນາວຫກມ຺ມຏ຺ຐານານໍ ສງ຺ຄໂຫຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອຠິຠາຍຕນວິໂມກ຺ຂຌານານິ ປວຕ຺ຕາກາຣມຕ຺ຕໂຕ ຠິນ຺ນານິ, ອາຣມ຺ມຓໂຕ ປນ ກສິຓາຍຕນາເນວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ກສິຓາຍຕນຌາເນເຫວ ຕານິ ສງ຺ຄຫິຕານິ. ‘‘ຍຖາສມ຺ຠວໍ…ເປ… ອເນກວິຘ’’ນ຺ຕິ ວາ ວຈເນນ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌາເນ ສພ຺ໂພປິ ລພ຺ຠມານກເຠໂທ ສງ຺ຄຫິໂຕຕິ ອຠິຠາຍຕນວິໂມກ຺ຂຌານານິ ວິສຸໍ ນ ວຸຕ຺ຕານິ, ຕານິ ປນ ສຣູປໂຕ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພານິ.

ຕຕ຺ຖ ຎາຓຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ໂຍຄາວຈຣສ຺ສ ປຖວີກສິຓາທິອາຣມ຺ມຓໍ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ‘‘ນ ເມຕ຺ຖ ອປ຺ປນານິພ຺ພຕ຺ຕເນ ຠາໂຣ’’ຕິ ປຏິປນ຺ນສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ທຸຕິຍຕຕິຍວີຖິຍໍ, ຈຕຸຕ຺ຖປຎ຺ຈມວີຖິຍໍ ວາ ປຏິລທ຺ຘໍ ຌານໍ ອຠິຠາຍຕນໍ ນາມ. ຕຎ຺ຫິ ອາຣມ຺ມຓໍ ອຠິຠວຕີຕິ ອຠິຠູ, ໂຍຄິໂນ ສຸຂວິເສສານໍ ອຘິຏ຺ຐານຕາຍ, ມນາຍຕນຘມ຺ມາຍຕນປຣິຍາປນ຺ນຕາຍ ວາ ອາຍຕນນ຺ຕິ ອຠິຠາຍຕນໍ, ອຠິຠວິຕພ຺ພໍ ວາ ອຠິຠູ, ອາລມ຺ພຓໍ, ຕໍ ອາຍຕນມສ຺ສາຕິ ອຠິຠາຍຕນໍ. ອຖ ວາ ອາລມ຺ພຓາຠິຠວນໂຕເຍວ ອຠິຠູ, ປຣິກມ຺ມໍ, ຎາຓໍ ວາ, ຕໍ ອາຍຕນໍ ກາຣຓມສ຺ສາຕິ ອຠິຠາຍຕນໍ. ປຣິກມ຺ມໍ, ຎາຓໍ ວາ ອາລມ຺ພຓໍ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມານໍ ອຸປຈາຣຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ປຎ຺ຈມວີຖິມນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ອປ຺ປນໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ. ປຎ຺ຈມວີຖິໂຕ ປຣໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ປນ ອຠິຠວິຕຸກາມຕາຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕມ຺ປິ ອຠິຠາຍຕນໍ ນາມ ນ ໂຫຕິ. ສາມຎ຺ຎຄຕິຍາ ປນ ກສິຓາຍຕນເມວ ໂຫຕິ. ອິມເມວ ຫິ ສີຆຕຣປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ສນ຺ຘາຍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຕານິ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ສມາປຊ຺ຊຕິ, ສຫ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທເນເວຕ຺ຖ ອປ຺ປນໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໒໐໔) ວຸຕ຺ຕໍ. ນນຸ ຈ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ຍຖາຣຸຕວເສເນວ ອຕ຺ໂຖ ກສ຺ມາ ນ ຄຍ຺ຫຕິ. ‘‘ສຫ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທເນວາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໒໐໔) ຫິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສຫຸປ຺ປນ຺ນໍ ຌານມຠິຠາຍຕນນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ? ນຍິທເມວໍ, ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທນ ສຫ ອປ຺ປນາຍ ອສມ຺ຠວໂຕ. ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທຕິ ຫິ ອິຘ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ຕທາຣມ຺ມຓສ຺ສ ວາ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານສ຺ສ, ກິໍ ຕາວ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສຫ ອປ຺ປນາຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ອຸປຈາຣຊ຺ຌາເນ ອສຕິ ຕສ຺ສາ ອສມ຺ຠວໂຕ, ນາປິ ອຸປຈາຣຊ຺ຌາເນນ ສຫ ເອກວີຖິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ຕສ຺ສາ ອຸປຈາຣຠາວນາປພນ຺ຘເສວິຕພ຺ພຠາເວນ ຕທາ ອສມ຺ຠວໂຕ, ຕສ຺ມາ ນາຕິຈິຣາຍນປ຺ປວຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ສມີປິມ຺ຫິ ສມີປກາຣີຍູປຈາເຣນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍທິ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ນາຕິຈິຣປ຺ປວຕ຺ຕມຠິຠາຍຕນໍ, ກຖໍ ຕສ຺ສ ທນ຺ຘາຠິຎ຺ຎາຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎາເຠໂທ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ຈຕຸຕ຺ຖປຎ຺ຈມຊວນວີຖິຍໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຈິຣກາລນິພ຺ພຕ຺ຕິຕາຍ ທນ຺ຘາຠິຎ຺ຎໍ, ທຸຕິຍຕຕິຍວີຖິຍໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຕພ຺ພິປຣີຕລກ຺ຂຓຕາຍ ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎນ຺ຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ອຠິຠາຍຕນໍ ນາມ ວສິຠາວປ຺ປຕ຺ຕເມວ, ເນຕຣ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ເຕສໍ ມຕິມຕ຺ຕໍ, ວສິຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ທູຣຕຣຠາເວນ ‘‘ສຫ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທເນເວຕ຺ຖ ອປ຺ປນໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕີ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາວຈເນນ ສຫ ວິຣຸຊ຺ຌນໂຕ.

ອປິຈ ວສິຠາວປ຺ປຕ຺ຕໍ ຌານໍ ອຠິຠວນກາຣຓນິຣເປກ຺ຂໍ ວສິຠາວພເລເນວ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ສມາປຊ຺ຊິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ນ ຕໍ ອຠິຠາຍຕນໍ ນາມ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອປ຺ປຕ຺ຕວສິຠາວາ ປຐມຸປ຺ປນ຺ນາເຍວ ອຠິຠາຍຕນນ຺ຕິ ນິຏ຺ຐເມຕ຺ຖ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ‘‘ອປ຺ປມາຓໍ ປຣິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓໍ, ອປ຺ປມາຓໍ ອປ຺ປມາຓາຣມ຺ມຓ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໒໑໒-໒໑໓) ອຠິຠາຍຕນເທສນາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ວສິຠາວປ຺ປຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຌານໍ ອປ຺ປມາຓນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິທຎ຺ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນມຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຣິຕ຺ຕເມວາຕິ? ນາຍໍ ໂທໂສ. ປຐມໍ ອຠິຠາຍຕນວເສນ ປຏິລທ຺ຘຊ຺ຌານໍ ປຈ຺ຉາ ວສິຠາວປ຺ປຕ຺ຕມ຺ປິ ອຠິຠາຍຕນນາມເມວ ລຠຕີຕິ ວສິຠາວປ຺ປຕ຺ຕມຠິຠາຍຕນໍ ອປ຺ປມາຓໍ, ອິຕຣໍ ປຣິຕ຺ຕໍ.