໒໔. ຈຕຸວີສຕິໂມ ປຣິຈ຺ເຉໂທ

ປຈ຺ຈຍນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໑໓໙໕. ຣູປໍ ຣູປສ຺ສາຕິ ຣູປໍ ຣູປສ຺ສ. ອຣູປສ຺ສ ນາມສ຺ສ.

໑໓໙໖. ມິສ຺ສກສ຺ສາຕິ ນາມຣູປມິສ຺ສກສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໓໙໗. ຕິປຎ຺ຈ ຈາຕິ ປນ຺ນຣສ ຈ.

໑໓໙໙. ເອໂກຕິ ກມ຺ມປຈ຺ຈໂຍ. ທ຺ເວກາລິໂກຕິ ອຕີຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນກາລວເສນ ທ຺ວີສຸ ກາເລສຸ ນິຍຸຕ຺ໂຕ. ທສ຺ສິໂຕຕິ ຠຄວຕາ ເທສິໂຕ.

ອິຕິ ອຠິຘມ຺ມາວຕາຣຏີກາຍ

ປຈ຺ຈຍນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຈຕຸວີສຕິໂມ ປຣິຈ຺ເຉໂທ.

ນິຄມນກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໔໐໑. ສຸມຕິມຕິວິຈາຣໂພຘໂນຕິ ສຸມຕີນໍ ສຸນ຺ທຣປຎ຺ຎານໍ ກວີນໍ ມຕິຍາ ວິຈາຣສ຺ສ ໂພຘໂນ. ວິມຕິວິໂມຫວິນາສໂນຕິ ວິມຕີນໍ ພາລານໍ ວິໂມຫສ຺ສ ວິນາສໂນ. ກຸມຕິມຕິມຫາຕໂມນາໂສຕິ ກຸມຕີນໍ ພາລານໍ ມຫາຕມສນ຺ນິຠາຍ ມຕິຍາ ນາສໂກ. ປຏຸມຕິຠາສກໂຣຕິ ປຏູນໍ ປຓ຺ຑິຕານໍ ຕິກ຺ຂປຎ຺ຎາຍ ໂອຠາສກໂຣ.

໑໔໐໒. ສຸມຕິນາມໂກ ຠິກ຺ຂຸ ອສມານໂຕ ອສທິສາຍ ປູຊາຍ ມມ ອາຍາຈິໂຕ ຍໂຕ ຍສ຺ມາ ກາຣຓາ, ຕໂຕ ຕສ຺ມາ ກາຣຓາ ອຍໍ ອຠິຘມ຺ມາວຕາໂຣ. ປທາໂຕ ປທາຕິ ໂກຏ຺ຐາສໂຕ ໂກຏ຺ຐາສໂຕ. ຫິຕວິຠາວນາ ຠາວນາຕິ ຫິຕປ຺ປກາສນາຍ ຠາວນາຍ ມຍາ ຣຈິໂຕ. ອຖ ວາ ອຫໍ ສຸມຕິນາ ຠິກ຺ຂຸນາ ອສມານໂຕ ມານໂຕ ອາຍາຈິໂຕ ຍໂຕ ຍສ຺ມາ, ຕໂຕ ຕສ຺ມາ.

໑໔໐໕. ຕິວິຘາ ພ຺ຍປ຺ປຖານຎ຺ຫິ ຄຕິໂຍຕິ ພ຺ຍປ຺ປຖານໍ ວຈນານໍ ອຕ຺ຖຄນ຺ຖຍຸຕ຺ຕິວເສນ ຕິວິຘາ ຄຕິໂຍ.

໑໔໐໖. ນິກາຍນ຺ຕຣລທ຺ຘີຫີຕິ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ນິກາເຍ ລທ຺ຘີຫິ. ວາຈນາມຄ຺ຄນິສ຺ສິໂຕຕິ ວຈນປ຺ປພນ຺ຘນິສ຺ສິໂຕ.

໑໔໑໐. ອສໍກິຓ຺ຓກຸລາກຸເລຕິ ອສມ຺ມິສ຺ສກຸເລຫິ ອາກິຓ຺ເຓ. ສຸປສນ຺ນສິໂຕທເກຕິ ມຘຸຣສີໂຕທເກ.

໑໔໑໑. ສງ຺ກເຏຕິ ສມ຺ພາເຘ.

໑໔໑໒. ເກລາສສິຂຣາກາຣປາສາທປຏິມຓ຺ຑິເຕຕິ ຣຊຕປພ຺ພຕມຕ຺ຖກນິເຠຫິ ປາສາເທຫິ ອລງ຺ກເຕ.

໑໔໑໓. ວິວິຘາກາຣຈາຣຸປາກາຣໂຄປຸເຣຕິ ວິວິຘສຓ຺ຐານມນຸຎ຺ຎປາກາຣທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐເກ.

໑໔໑໔. ສລ຺ເລຂາຕິ ສລ຺ເລຂວຸຕ຺ຕິ. ສາຂລ຺ເຍຕິ ສຂິລຠາເວ. ສຕາຕິ ສຕິສມ຺ປນ຺ເນນ.

໑໔໑໕. ວສ຺ສວລາຫກາ ເທວາຕິ ວສ຺ສວລາຫກຠູຕາ ເທວາ ອມຣາ.

ນິຄມນກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອຠິຘມ຺ມາວຕາຣປຸຣາຓຏີກາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ນໂມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ

ອຠິຘມ຺ມາວຕາຣ-ອຠິນວຏີກາ

(ປຐໂມ ຠາໂຄ)

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ

(ກ) ວິສຸທ຺ຘກຣຸຓາຎາຓໍ, ພຸທ຺ຘໍ ສມ຺ພຸທ຺ຘປູຊິຕໍ;

ຘມ຺ມໍ ສທ຺ຘມ຺ມສມ຺ຠູຕໍ, ວນ຺ເທ ສໍຆໍ ນິຣງ຺ຄຓໍ.

(ຂ) ສາຣິປຸຕ຺ຕໍ ມຫາເຖຣໍ, ປຣິຍຕ຺ຕິວິສາຣທໍ;

ນມາມິ ສນ຺ຕວຸຕ຺ຕິໍ ເມ, ຄຸຣຸໍ ຄາຣວຠາຊນໍ.

(ຄ) ວນ຺ທນ຺ເຕນ ມຍາ ເອວໍ,

ຍາ ລທ຺ຘາ ປຸຎ຺ຎສມ຺ປທາ;

ຫິຕ຺ວາ ຕສ຺ສານຸຠາເວນ,

ອນ຺ຕຣາເຍ ອເສສໂຕ.

(ຆ) ມຫາວິຫາຣວາສີນໍ, ເຖຣານໍ ຖິຣສີລິນໍ;

ວໍສາລງ຺ກາຣຠູເຕນ, ຠູຕານຸຄ຺ຄຫກາຣິນາ.

(ງ) ເຖເຣນ ພຸທ຺ຘທຕ຺ເຕນ, ຣຈິຕໍ ຍໍ ມໂນຣມໍ;

ປິຏເກ ອຠິຘມ຺ມສ຺ມິໍ, ໂອຕາຣຸປາຍຠາວໂຕ.

(ຈ) ອຠິຘມ຺ມາວຕາໂຣຕິ, ລທ຺ຘນາເມນ ວິສ຺ສຸຕໍ;

ນານານິປຸຓຄມ຺ຠີຣນຍໍ ປກຣຓຸຕ຺ຕມໍ.

(ຉ) ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນໍ ຕສ຺ສ, ອາຣຠິສ຺ສໍ ຍຖາພລໍ;

ປາໂມຊ຺ຊຊນນຕ຺ຖາຍ, ອາຠິຘມ຺ມິກຠິກ຺ຂຸນນ຺ຕິ.

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ

໑. ປຣມນິປຸຓວິຈິຕ຺ຕນຍສມນ຺ນາຄຕໍ ສກສມຍສມຍນ຺ຕຣຄຫນວິຄ຺ຄາຫຓສມຕ຺ຖໍ ສຸວິມລວິປຸລປຎ຺ຎາເວຍ຺ຍຕ຺ຕິຍຊນນໍ ປກຣຓມິທມາຣຠນ຺ໂຕຍມາຈຣິໂຍ ປຐມໍ ຕາວ ຣຕນຕ຺ຕຍປ຺ປຓາມກຣເຓນ ອນ຺ຕຣາຍນິວາຣຓຎ຺ເຈວ ປຎ຺ຎາປາຏວຎ຺ຈ ປຕ຺ເຖຕິ. ຣຕນຕ຺ຕຍປ຺ປຓາໂມ ຫິ ອຕ຺ຖໂຕ ປຓາມກິຣິຍາຠິນິປ຺ຜາທິກາ ກຸສລເຈຕນາ. ສາ ຈ ວນ຺ທເນຍ຺ຍວນ຺ທການໍ ເຂຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍສມ຺ປທາຫິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍຠູຕາ ຍຖາລທ຺ຘສມ຺ປຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕກສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ອນຸພລປ຺ປທານວເສນ ຕນ຺ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕວິປາກສນ຺ຕຕິຍາ ອນ຺ຕຣາຍກຣານິ ອຸປປີຬກອຸປຈ຺ເຉທກກມ຺ມານິ ປຏິພາຫິຕ຺ວາ ຕນ຺ນິທານານໍ ຍຖາຘິປ຺ເປຕສິທ຺ຘິວິພນ຺ຘການໍ ໂຣຄາທິອນ຺ຕຣາຍານມປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ສາເຘຕິ, ຣາຄາທິມລວິກ຺ຂາລເນນ ຈ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານໍ ປຣິໂສເຘຕ຺ວາ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕາຍ ປຎ຺ຎາຍ ຍຖາຘິປ຺ເປຕສິທ຺ຘິສມ຺ປາທກໍ ຕິກ຺ຂວິສທຠາວມາວຫຕິ. ກິຎ຺ຈິ ອາຈິຓ຺ຓເມຕໍ ປຓ຺ຑິຕານໍ, ຍທິທໍ ຄນ຺ຖສມາຣມ຺ເຠ ຣຕນຕ຺ຕຍປ຺ປຓາມກຣຓໍ, ຕສ຺ມາ ສປ຺ປຸຣິສາຈາຣານຸຣກ຺ຂຓຕ຺ຖຎ຺ຈ ອາທິມ຺ຫິ ຣຕນຕ຺ຕຍວນ຺ທນາ ອາຣທ຺ຘາຕິ ເອວມາທິນາ ອຎ຺ຎານິປິ ພຫູນິ ປໂຍຊນານິ ນິທ຺ຘາເຣຕພ຺ພານິ. ຕານິ ປນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ພຫຸຘາ ວິຕ຺ຖາຣິຕານີຕິ ຕໍ ປປຎ຺ຈປຣິສ຺ສມໍ ຐເປຕ຺ວາ ຍຖານຸປ຺ປຕ຺ຕເມວ ຕາວ ວຓ຺ຓຍິສ຺ສາມ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ຣຕນຕ຺ຕຍປ຺ປຓາມໍ ກຕ຺ຕຸກາໂມ ຕຖາຄຕມູລກຕ຺ຕາ ເສສຣຕນານໍ ປຐມໍ ຕາວ ຕຖາຄຕສ຺ສ ໂຖມນາປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ປຓາມມາຣຠນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອນນ຺ຕກຣຸຓາປຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິອາທິ. ໂຖມນາປຸພ຺ພງ຺ຄເມນ ຫິ ປຓາເມນ ສຕ຺ຖຸ ຄຸຓາຕິສຍໂຍໂຄ, ຕໂຕ ຈສ຺ສ ອນຸຕ຺ຕຣວນ຺ທນີຍຠາໂວ, ເຕນ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ວນ຺ທນາຍ ເຂຕ຺ຕງ຺ຄຕຠາໂວ, ເຂຕ຺ຕງ຺ຄຕາຍ ຈ ວນ຺ທນາຍ ຍຖາຘິປ຺ເປຕນິປ຺ຜຕ຺ຕິຍາ ເຫຕຸຠາໂວ ຈ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ.

ຕຕ຺ຖ ວນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ປຸພ຺ພກາລກິຣິຍານິທ຺ເທໂສ. ຕສ຺ສ ປນ ໂອສານຄາຖາຍໍ ‘‘ປວກ຺ຂາມີ’’ຕິ ອິມິນາ ອປຣກາລກິຣິຍາວຈເນນ ສຫ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ພຸທ຺ຘນ຺ຕິ ວນ຺ທນກິຣິຍາຍ ກມ຺ມນິທ຺ເທໂສ. ‘‘ອນນ຺ຕກຣຸຓາປຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິອາທິກໍ ປນ ຕພ຺ພິເສສນໍ. ຕຕ຺ຖ ກິຣຕີຕິ ກຣຸຓາ, ປຣທຸກ຺ຂໍ ວິກ຺ຂິປຕິ ອປເນຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິຣີຍຕິ ທຸກ຺ຂິເຕສຸ ປສາຣີຍຕີຕິ ວາ ກຣຸຓາ. ອຖ ວາ ກໂຣຕີຕິ ກຣຸຓາ, ປຣທຸກ຺ເຂ ສຕິ ສາຘູນໍ ກມ຺ປນໍ ຫທຍເຂທໍ ຊນຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິຓາຕີຕິ ວາ ກຣຸຓາ, ປຣສ຺ສ ທຸກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈຍເວກລ຺ລກຣຓໂຕ ຫິໍສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຊານາຕີຕິ ປຎ຺ຎາ, ຍຖາສຠາວໍ ປກາເຣຫິ ປຏິວິຊ຺ຌຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຣຸຓາ ຈ ປຎ຺ຎາ ຈ ກຣຸຓາປຎ຺ຎາ, ນຕ຺ຖິ ເອຕາສໍ ອນ຺ໂຕຕິ ອນນ຺ຕາ, ອນນ຺ຕາ ກຣຸຓາປຎ຺ຎາ ເອຕສ຺ສາຕິ ອນນ຺ຕກຣຸຓາປຎ຺ໂຎ, ຕໍ ອນນ຺ຕກຣຸຓາປຎ຺ຎໍ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ອຸປ຺ປາທວຍນ຺ຕຕາວເສນ ເຈວ ສນ຺ຕຕິປຣິໂຍສານວເສນ ຈ ສຕິປິ ຠຄວໂຕ ກຣຸຓາປຎ຺ຎານໍ ສປຣິຍນ຺ຕຠາເວ ອນນ຺ຕາຣມ຺ມເຓສຸ ປວຕ຺ຕນໂຕ ອນນ຺ຕຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຫິ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ທຸກ຺ຂາປນຍນາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕາ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓາ ມຫາກຣຸຓາ ກຎ຺ຈິ ສຕ຺ຕໍ ອວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ສພ຺ເພສຸ ສຕ຺ເຕສຸ ນິຣວເສເສນ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕຖາ ສພ຺ພຘມ຺ມສຠາວໂພຘນສມຕ຺ຖາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສງ຺ຂາຕາ ປຎ຺ຎາປິ ສກລເຎຍ຺ຍຘມ຺ເມສຸ ອນວເສສໂຕ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ອນນ຺ຕາຣມ຺ມຓປ຺ປວຕ຺ຕກຣຸຓາຎາຓວນ຺ຕຕາຍ ອນນ຺ຕກຣຸຓາປຎ຺ໂຎ ຠຄວາ. ກຣຸຓາປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ເຈຕ຺ຖ ຠຄວໂຕ ສພ຺ພໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຫິ ກຣຸຓາຄ຺ຄຫເຓນ ໂລກິເຍສຸ ມຫຄ຺ຄຕຠາວປ຺ປຕ຺ຕາສາຘາຣຓຄຸຓທີປນໂຕ ສກລໂລກິຍຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ, ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓປທຏ຺ຐານມຄ຺ຄຎາຓທີປນໂຕ ສພ຺ພໂລກຸຕ຺ຕຣຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາຕິ.

ອປິຈ ສພ຺ພພຸທ຺ຘຄຸຓານໍ ກຣຸຓາ ອາທິ, ປຎ຺ຎາ ປຣິໂຍສານໍ. ມຫາກຣຸຓາສຎ຺ໂຈທິຕມານໂສ ຫິ ຠຄວາ ສໍສາຣປງ຺ກໂຕ ສຕ຺ຕານໍ ສມຸທ຺ຘຣຓຕ຺ຖາຍ ກຕາຠິນີຫາໂຣ ອນຸປຸພ຺ເພນ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ອນຸຕ຺ຕຣສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍາ ອຘິຄເມນ ສກລພຸທ຺ຘຄຸເຓ ປຏິລຠິ. ອິຕິ ສກລພຸທ຺ຘຄຸຓານໍ ຕນ຺ນິທານຠາວໂຕ ກຣຸຓາ ສພ຺ພພຸທ຺ຘຄຸຓານມາທິ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓປທຏ຺ຐານສ຺ສ ປນ ມຄ຺ຄຎາຓສ຺ສ ປຏິລຠນໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິກຣຓີຍາຠາວໂຕ ປຎ຺ຎາ ປຣິໂຍສານໍ. ອາທິປຣິໂຍສານທສ຺ສເນນ ຈ ສກລພຸທ຺ຘຄຸຓາ ນຍໂຕ ທສ຺ສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ນຍຄ຺ຄາໂຫ ເອວ ຫິ ສພ຺ພພຸທ຺ຘຄຸຓານໍ ທສ຺ສນຸປາໂຍ, ອິຕຣຖາ ຕາທິສສ຺ສ ສພ຺ພຎ຺ຎຸພຸທ຺ຘສ຺ສປິ ວຈນປຖາຕີຕໍ ຕຖາຄຕຄຸຓໍ ອນຸປທໍ ວຓ຺ເຓນ຺ໂຕ ໂກ ນາມ ປຣິໂຍສານມາຫຣິຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍາຕິ.

ເອວໍ ກຣຸຓາປຎ຺ຎາມຸເຂນ ສງ຺ເຂປໂຕ ສກລພຸທ຺ຘຄຸເຓຫິ ຠຄວນ຺ຕໍ ໂຖເມຕ຺ວາປິ ປຸນ ອຕ຺ຕໂນ ພຸທ຺ຘຄຸຓສໍກິຕ຺ຕເນ ອຕິຕ຺ຕາຠາເວນ ເຈວ ປເຣສຎ຺ຈ ປສາທພາຫຸລ຺ລຊນນຕ຺ຖໍ ຕທນ຺ໂຕຄເຘປິ ວິສິຏ຺ຐຄຸເຓ ປຘານຠາເວນ ນີຫຣິຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຕຖາຄຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ຕຖາຄຕ’’ນ຺ຕິ ຕຖາ ອາຄຕຕາທີຫິ ອຏ຺ຐຫິ ກາຣເຓຫິ ຕຖາຄຕໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໒; ພຸ. ວໍ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒ ນິທານກຖາ; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑໗໐) –

‘‘ອຏ຺ຐຫິ ກາຣເຓຫິ ຠຄວາ ຕຖາຄໂຕ, ຕຖາ ອາຄໂຕຕິ ຕຖາຄໂຕ, ຕຖາ ຄໂຕຕິ ຕຖາຄໂຕ, ຕຖລກ຺ຂຓໍ ອາຄໂຕຕິ ຕຖາຄໂຕ, ຕຖຘມ຺ເມ ຍາຖາວໂຕ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ ຕຖາຄໂຕ, ຕຖທສ຺ສິຕາຍ ຕຖາຄໂຕ, ຕຖວາທິຕາຍ ຕຖາຄໂຕ, ຕຖາກາຣິຕາຍ ຕຖາຄໂຕ, ອຠິຠວນຏ຺ເຐນ ຕຖາຄໂຕ’’ຕິ.

‘‘ກຖໍ ຠຄວາ ຕຖາ ອາຄໂຕຕິ ຕຖາຄໂຕ? ຍຖາ ສພ຺ພໂລກຫິຕາຍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກມາປນ຺ນາ ປຸຣິມກາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ ອາຄຕາ, ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ມນຸສ຺ສຕ຺ຕາທິອຏ຺ຐງ຺ຄສມນ຺ນາຄເຕນ ເຍນ ອຠິນີຫາເຣນ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ ອາຄຕາ, ເຕເນວ ຈ ອຠິນີຫາເຣນ ອຍມ຺ປິ ຠຄວາ ອາຄໂຕ, ຍຖາ ຈ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ ສມຕິໍສ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ປຎ຺ຈມຫາປຣິຈ຺ຈາຄາທີນິ ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ ອາຄຕາ, ຍຖາ ຈ ເຕ ສຕ຺ຕຕິໍສ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ເມ ຠາເວຕ຺ວາ ພ຺ຣູເຫຕ຺ວາ ອາຄຕາ, ຕຖາ ອຍມ຺ປິ ຠຄວາ ອາຄໂຕຕິ ເອວໍ ຕາວ ຕຖາ ອາຄໂຕ’’ຕິ ຕຖາຄໂຕ. (໑)

‘‘ກຖໍ ຕຖາ ຄໂຕຕິ ຕຖາຄໂຕ? ຍຖາ ສມ຺ປຕິຊາຕາ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ ສຕ຺ຕປທວີຕິຫາເຣນ ຄຕາ, ຍຖາ ວາ ເຕ ສມຖວິປສ຺ສນາມຄ຺ເຄຫິ ຕໍ ຕໍ ອກຸສລປກ຺ຂໍ ວິຘມິຕ຺ວາ ຄຕາ, ຕຖາ ອຍມ຺ປິ ຠຄວາ ຄໂຕ, ເອວໍ ຕຖາ ຄໂຕຕິ ຕຖາຄໂຕ. (໒)

‘‘ກຖໍ ຕຖລກ຺ຂຓໍ ອາຄໂຕຕິ ຕຖາຄໂຕ? ຍສ຺ມາ ເຕສໍ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ຍໍ ສຠາວສຣສລກ຺ຂຓໍ ຕຖໍ ອວິຕຖໍ, ຕຎ຺ເຈສ ຕຖລກ຺ຂຓໍ ອາຄໂຕ ຍາຖາວໂຕ ອຘິຄໂຕ, ຕສ຺ມາ ຕຖລກ຺ຂຓໍ ອາຄໂຕຕິ ຕຖາຄໂຕ ຄມນຕ຺ຖານໍ ພຸຊ຺ຌນຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ວທນ຺ຕິ ‘ເຍ ຄຕິອຕ຺ຖາ, ເຕ ພຸຊ຺ຌນຕ຺ຖາ. ເຍ ພຸຊ຺ຌນຕ຺ຖາ, ເຕ ຄຕິອຕ຺ຖາ’ຕິ. (໓)

‘‘ກຖໍ ຕຖຘມ຺ເມ ຍາຖາວໂຕ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ ຕຖາຄໂຕ? ຍສ຺ມາ ‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖເມຕໍ ອວິຕຖເມຕ’ນ຺ຕິອາທິວຈນໂຕ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໙໐) ‘ອວິຊ຺ຊາຍ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຈ຺ຈຍຏ຺ໂຐ ສງ຺ຂາຣານໍ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍສມ຺ຠູຕສມຸທາຄຕຏ຺ໂຐ ຕໂຖ ອວິຕໂຖ ອນຎ຺ຎໂຖ’ຕິອາທິວຈນໂຕ ຈ ຕຖຘມ຺ມສງ຺ຂາເຕ ສຈ຺ຈປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາເທ ຍາຖາວໂຕ ອາຄໂຕ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ຕສ຺ມາ ຕຖຘມ຺ເມ ຍາຖາວໂຕ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ ຕຖາຄໂຕ. (໔)

‘‘ກຖໍ ຕຖທສ຺ສິຕາຍ ຕຖາຄໂຕ? ຍສ຺ມາ ອປຣິມາຓາສຸ ໂລກຘາຕູສຸ ອປຣິມາຓານໍ ສຕ຺ຕານໍ ຉທ຺ວາຣຄ຺ຄຫິເຕ ອາຣມ຺ມເຓ ອວິປຣີຕເມວ ປສ຺ສຕິ ຊານາຕິ, ຎຕ຺ວາ ຈ ປເນວໍ ‘ກຕມໍ ຕໍ ຣູປາຍຕນໍ, ຍໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ມຫາຠູຕານໍ ອຸປາທາຍາ’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໖໑໖ ອາທໂຍ) ຕຖເມສ ອວິປຣີຕໍ ວິຠຊຕິ ທສ຺ເສຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຖໍ ອາຄຈ຺ຉຕິ ປສ຺ສຕິ ຊານາຕິ, ຕໍ ວາ ອາຄມຍຕິ ທສ຺ເສຕີຕິ ຕຖາຄໂຕຕິ ເອວໍ ຕຖທສ຺ສິຕາຍ ຕຖາຄໂຕ. (໕)

‘‘ກຖໍ ຕຖວາທິຕາຍ ຕຖາຄໂຕ? ຍສ຺ມາ ເອສ ອຠິສມ຺ໂພຘິໂຕ ຍາວ ປຣິນິພ຺ພານາ ຣາຄມທາທິນິມ຺ມຖນວເສນ ເອກສທິສເມວ ຘມ຺ມໍ ຕຖໍ ອວິຕຖໍ ຠາສຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຖໍ ຄທຕິ, ຕໂຖ ອວິປຣີໂຕ ອາຄໂທວຈນເມຕສ຺ສາຕິ ວາ ທ-ກາຣສ຺ສ ຕ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ຕຖາຄໂຕຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເອວໍ ຕຖວາທິຕາຍ ຕຖາຄໂຕ. (໖)

‘‘ກຖໍ ຕຖາກາຣິຕາຍ ຕຖາຄໂຕ? ຠຄວາ ຫິ ‘ຍຖາ ວາທີ ຕຖາ ກາຣີ’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໒໓; ຈູຬນິ. ໂປສາລມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໘໓) ວຈນໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ວາຈາຍ ອນຸຣູປເມວ ກໂຣຕິ, ຕສ຺ມາ ຍຖາ ວາຈາ, ຕຖາ ກາໂຍປິ ຄໂຕ ປວຕ຺ໂຕ ອິມສ຺ສາຕິ ຕຖາຄໂຕຕິ ເອວໍ ຕຖາກາຣິຕາຍ ຕຖາຄໂຕ. (໗)

‘‘ກຖໍ ອຠິຠວນຏ຺ເຐນ ຕຖາຄໂຕ? ຍສ຺ມາ ປເນສ ອນຸປມາຍ ສກລໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣຄຸຓສມ຺ປທາຍ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ສເທວກໍ ໂລກໍ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ອຠິຠວນຏ຺ເຐນ ຕຖາຄໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ.

ຕຕ຺ເຣວໍ ປທສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ – ອຄໂທ ວິຍາຕິ ອຄໂທ, ເທສນາວິລາໂສ ເຈວ ປຸຎ຺ຎຸສ຺ສໂຍ ຈ. ເຕນ ເຫສ ມຫານຸຠາໂວ ຠິສກ຺ໂກ ວິຍ ທິພ຺ພາຄເທນ ສປ຺ເປ ສພ຺ພປຣປ຺ປວາທິໂນ, ສເທວກຎ຺ຈ ໂລກໍ ອຠິຠວຕິ. ອິຕິ ສພ຺ພໂລກາຠິຠວເນ ຕໂຖ ອວິປຣີໂຕ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ອຄໂທ ເອຕສ຺ສາຕິ ທ-ກາຣສ຺ສ ຕ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ຕຖາຄໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ. ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ທີຆາຄມສໍວຓ຺ຓນາທີສຸ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ອາຫ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ຍເຖວ ໂລກມ຺ຫິ ວິປສ຺ສິອາທໂຍ,

ສພ຺ພຎ຺ຎຸຠາວໍ ມຸນໂຍ ອິຘາຄຕາ;

ຕຖາ ອຍໍ ສກ຺ຍມຸນີປິ ອາຄໂຕ,

ຕຖາຄໂຕ ວຸຈ຺ຈຕິ ເຕນ ຈກ຺ຂຸມາ. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໒; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑໗໐; ພຸ. ວໍ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒ ນິທານກຖາ);

‘‘ປຫາຍ ກາມາທິມເລ ຍຖາ ຄຕາ,

ສມາຘິຎາເຓຫິ ວິປສ຺ສິອາທໂຍ;

ມເຫສິໂນ ສກ຺ຍມຸນີ ຊຸຕິນ຺ຘໂຣ,

ຕຖາ ຄໂຕ ເຕນ ຕຖາຄໂຕ ມໂຕ.

‘‘ຕຖຎ຺ຈ ຘາຕ຺ວາຍຕນາທິລກ຺ຂຓໍ,

ສຠາວສາມຎ຺ຎວິຠາຄເຠທໂຕ;

ສຍມ຺ຠຸຎາເຓນ ຊິໂນຍມາຄໂຕ,

ຕຖາຄໂຕ ວຸຈ຺ຈຕິ ສກ຺ຍປຸງ຺ຄໂວ.

‘‘ຕຖານິ ສຈ຺ຈານິ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸນາ,

ຕຖາ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາ ຈ ສພ຺ພໂສ;

ອນຎ຺ຎເຎຍ຺ເຍນ ຍໂຕ ວິຠາວິຕາ,

ຍາຖາວໂຕ ເຕນ ຊິໂນ ຕຖາຄໂຕ.

‘‘ອນນ຺ຕເຠທາສຸປິ ໂລກຘາຕຸສຸ,

ຊິນສ຺ສ ຣູປາຍຕນາທິໂຄຈເຣ;

ວິຈິຕ຺ຕເຠເທ ຕຖເມວ ທສ຺ສນໍ,

ຕຖາຄໂຕ ເຕນ ສມນ຺ຕໂລຈໂນ.

‘‘ຍໂຕ ຈ ຘມ຺ມໍ ຕຖເມວ ຠາສຕິ,

ກໂຣຕິ ວາຈາຍນຸໂລມມຕ຺ຕໂນ;

ຄຸເຓຫິ ໂລກໍ ອຠິຠຸຍ຺ຍິຣີຍຕິ,

ຕຖາຄໂຕ ເຕນປິ ໂລກນາຍໂກ’’ຕິ. (ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ. ໓໘; ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໗);

ເກນຈິ ຄຸເຓນ ອຕ຺ຕໂນ ວິສິຏ຺ຐສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອຠາວໂຕ ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ອຸຕ຺ຕໂຣຕິ ອນຸຕ຺ຕໂຣ. ຠຄວໂຕ ຫິ ອວີຈິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ຠວຄ຺ຄໍ ຕິຣິຍໍ ອປຣິມາຓາສຸ ໂລກຘາຕູສຸ ນ ໂກຈິ ເກນຈິ ຄຸເຓນ ສມສໂມປິ ອຕ຺ຖິ, ກຸໂຕ ປນ ອຸຕ຺ຕຣິຕໂຣ. ຍຖາຫ –

‘‘ຣູເປ ສີເລ ສມາຘິມ຺ຫິ, ປຎ຺ຎາຍ ຈ ອສາທິໂສ;

ວິມຸຕ຺ຕິຍາ ສມສໂມ, ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕເນ’’ຕິ.

ວິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ຕີຫິ ວນ຺ທນາຫິ ຕນ຺ນິນ຺ນຕາທິວເສນ ນມສ຺ສິຕ຺ວາ. ກາຍວຈີມໂນທ຺ວາຣວເສນ ຫິ ຕິສ຺ໂສ ວນ຺ທນາ. ຍຖາຫ ‘‘ຕິສ຺ໂສ ອິມາ, ຠິກ຺ຂເວ, ວນ຺ທນາ ກາເຍນ ວນ຺ທຕິ, ວຈສາ ວນ຺ທຕິ, ມນສາ ວນ຺ທຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ພຸທ຺ຘາທິຄຸຓາຣມ຺ມຓາ ກາມາວຈຣກຸສລກິຣິຍານມຎ຺ຎຕຣາ ເຈຕນາ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ກາຍທ຺ວາຣປ຺ປວຕ຺ຕິວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ກາຍວນ຺ທນາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ສາເຍວ ວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ວຈີທ຺ວາຣປ຺ປວຕ຺ຕິວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ວຈີວນ຺ທນາຕິ, ອຸຠຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຍ ປນ ອສມຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ເກວລໍ ມໂນທ຺ວາຣປ຺ປວຕ຺ຕິວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ມໂນວນ຺ທນາຕິ. ສິຣສາຕິ ອຸຕ຺ຕມງ຺ເຄນ ກຣຓຠູເຕນ. ອພຸຊ຺ຌິ, ໂພເຘຕີຕິ ວາ ພຸທ຺ໂຘ. ອຍຎ຺ຫິ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ເມ ສຍມ຺ປິ ອພຸຊ຺ຌິ, ປເຣປິ ໂພເຘຕິ, ຕສ຺ມາ ພຸຊ຺ຌນໂພຘນຏ຺ເຐນ ‘‘ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາຫ ‘‘ພຸຊ຺ຌິຕາ ສຈ຺ຈານີຕິ ພຸທ຺ໂຘ, ໂພເຘຕາ ປຊາຍາຕິ ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ (ມຫານິ. ໑໙໒; ຈູຬນິ. ປາຣາຍນຕ຺ຖຸຕິຄາຖານິທ຺ເທສ ໙໗; ປຏິ. ມ. ໑.໑໖໒). ອຖ ວາ ພຸຘ-ສທ຺ທສ຺ສ ຊາຄຣຓວິກສນຕ຺ເຖສຸປິ ປວຕ຺ຕນໂຕ ອພຸຊ຺ຌິ ສວາສນສມ຺ໂມຫນິທ຺ທາຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ວິຄໂຕ, ພຸທ຺ຘິຍາ ວິກສິຕວາຕິ ວາ ພຸທ຺ໂຘ. ຠຄວາ ຫິ ວຕ຺ຖຸສຠາວທສ຺ສນວິພນ຺ຘິກາຍ ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຕາຍ ນິທ຺ທາຍ ອຣິຍມຄ຺ຄຎາເຓນ ສຫ ວາສນາຍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ຕໂຕ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ວິຄໂຕ. ປຣມຣຸຈິຣສິຣິໂສຠຄ຺ຄສມາຄເມນ ວິກສິຕມິວ ປທຸມໍ ອປຣິມິຕຄຸຓຄຓາລງ຺ກຕສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສມາຄເມນ ວິກສິໂຕ ວິກາສມນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ຊາຄຣຓວິກສນຕ຺ຖວເສນປິ ‘‘ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ທ຺ວີຫິ ອາກາເຣຫິ ຠຄວໂຕ ໂຖມນາ ກຕາ ໂຫຕິ ອຕ຺ຕຫິຕສມ຺ປຕ຺ຕິໂຕ, ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິໂຕ ຈ. ຕາສຸ ອຕ຺ຕຫິຕສມ຺ປຕ຺ຕິ ອນາວຣຓຎາຓາຘິຄໂມ ສວາສນສກລສໍກິເລສານມຈ຺ຈນ຺ຕປ຺ປຫານໍ ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພານາຘິຄໂມ ຈ, ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິ ປນ ອາສຍປ຺ປໂຍຄວເສນ ທຸວິຘໍ ປຣຫິຕສມີຫນໍ. ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມເທສນາຍ ອຠາຊເນສຸ ເທວທຕ຺ຕາທີສຸ ວິໂຣຘິສຕ຺ເຕສຸປິ ນິຈ຺ຈໍ ຫິຕຊ຺ຌາສຍຕາ ອປຣິປາກຄຕິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຣິປາກກາລາຄມນຎ຺ຈ ອາສໂຍ ນາມ. ຕທຎ຺ຎສຕ຺ຕານໍ ປນ ລາຠສກ຺ກາຣາທິນິຣເປກ຺ຂຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຍານຕ຺ຕຍມຸເຂນ ສພ຺ພທຸກ຺ຂນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ມເທສນາ ປໂຍໂຄ ນາມ. ທຸວິຘາສຸ ປເນຕາສຸ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕີສຸ, ຕິວິຘາສຸ ຈ ອຕ຺ຕຫິຕສມ຺ປຕ຺ຕີສຸ ອນນ຺ຕກຣຸຓາ-ວຈເນນ, ຕຖາ ອາຄຕຏ຺ເຐນ ຈ ຕຖາຄຕ-ສທ຺ເທນ ອາສຍວເສນ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ, ໂພຘນຏ຺ເຐນ ພຸທ຺ຘ-ສທ຺ເທນ, ຕຖທສ຺ສນຏ຺ເຐນ ຈ ຕຖາຄຕຏ຺ເຐນ ຈ ຕຖາຄຕສທ຺ເທນ ປໂຍຄວເສນ, ອນນ຺ຕປຎ຺ຎາ-ວຈເນນ, ຎາຓຄຕິທີປເກນ ຕຖາຄຕ-ສທ຺ເທນ, ພຸຊ຺ຌນຊາຄຣຓວິກສນຏ຺ເຐນ ຈ ພຸທ຺ຘ-ສທ຺ເທນ ຕິວິຘາປິ ອຕ຺ຕຫິຕສມ຺ປຕ຺ຕິ, ອນຸຕ຺ຕຣວຈເນນ ຈ ອຕ຺ຕຫິຕປຣຫິຕສມ຺ປຕ຺ຕິ ປກາສິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອປິຈ ເຫຕຸຜລສຕ຺ຕູປກາຣສມ຺ປທາວເສນ ຕີຫາກາເຣຫິປິ ຠຄວໂຕ ໂຖມນາ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ຕໍວເສນເປຕ຺ຖ ໂຖມນາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ຕຕ຺ຖ ເຫຕຸສມ຺ປທາ ນາມ ມຫາກຣຸຓາສມາໂຍໂຄ, ໂພຘິສມ຺ຠາຣສມ຺ຠຣຓຎ຺ຈ ຕມ຺ມູລກຕ຺ຕາ ສກລພຸທ຺ຘຄຸຓານໍ. ຜລສມ຺ປທາ ປນ ຈຕຸພ຺ພິຘາ ຎາຓສມ຺ປທາ, ປຫານສມ຺ປທາ, ອານຸຠາວສມ຺ປທາ, ຣູປກາຍສມ຺ປທາ ຈາຕິ. ຕາສຸ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓປທຏ຺ຐານໍ ມຄ຺ຄຎາຓໍ, ມຄ຺ຄຎາຓປທຏ຺ຐານໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ, ຕມ຺ມູລການິ ຈ ທສພລາທິຎາຓານິ ຎາຓສມ຺ປທາ ນາມ. ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຠາວນາຍ ສພ຺ພກິເລສານໍ ສຫ ວາສນາຫິ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕາປາທນໍ ປຫານສມ຺ປທາ. ອຈິນ຺ເຕຍ຺ຍາປຣິມິຕານໍ ສພ຺ພໂລກຫິຕານໍ ນິປ຺ຜາທເນ, ສເທວກໂລກາຠິຠວເນ ຈ ອາຘິປຈ຺ຈໍ ອານຸຠາວສມ຺ປທາ. ສກລໂລກນຍນາຠິເສກຠູຕາ ປນ ລກ຺ຂຓານຸພ຺ຍຎ຺ຊນປຏິມຓ຺ຑິຕາ ອຕ຺ຕຠາວສມ຺ປຕ຺ຕິ ຣູປກາຍສມ຺ປທາ ນາມ. ສຕ຺ຕູປກາໂຣ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິວເສເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິມາສຸ ປນ ອນນ຺ຕກຣຸຓາ-ວຈເນນ, ຕຖາ ອາຄຕຏ຺ເຐນ ຈ ຕຖາຄຕ-ສທ຺ເທນ ເຫຕຸສມ຺ປທາ ທສ຺ສິຕາ. ຜລສມ຺ປທາສຸ ຎາຓສມ຺ປທາ ເຈວ ປຫານສມ຺ປທາ ຈ ອນນ຺ຕປຎ຺ຎາ-ວຈເນນ, ອຠິສມຍປຣິທີປເກນ ຕຖາຄຕສທ຺ເທນ, ພຸຊ຺ຌນຊາຄຣຓວິກສນຏ຺ເຐນ, ຈ ພຸທ຺ຘ-ສທ຺ເທນ ທສ຺ສິຕາ, ອານຸຠາວສມ຺ປທາປິ ອຠິຠວນຏ຺ເຐນ ຕຖາຄຕ-ສທ຺ເທນ, ອນຸຕ຺ຕຣ-ວຈເນນ ຈ ວິຠາວິຕາ, ຣູປກາຍສມ຺ປທາ ປນ ຣູປຄ຺ຄປ຺ປຕ຺ຕິທີປເກນ ອນຸຕ຺ຕຣ-ສທ຺ເທນ ທສ຺ສິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເອວໍ ພຸທ຺ຘຣຕນສ຺ສ ໂຖມນາປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ປຓາມໍ ກຕ຺ວາ ອິທານິ ເສສຣຕນານມ຺ປິ ປຓາມມາຣຠນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຘມ຺ມໍ ສາຘຸຄຓມ຺ປິ ຈາ’’ຕິ. ຠຄວໂຕ ໂຖມເນນ ຈ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຕາທໂຍ ຘມ຺ມຄຸຓາ, ສຸປ຺ປຏິປນ຺ນຕາທໂຍ ສງ຺ຆຄຸຓາ ຈ ທສ຺ສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ ຕປ຺ປຠວສ຺ສ ອນຎ຺ຎຖາຠາວໂຕຕິ ນ ເຕສໍ ວິສຸໍ ໂຖມນາ ກຕາ. ອຘິຄຕມຄ຺ເຄ ສຈ຺ຉິກຕນິໂຣເຘ ປຸຄ຺ຄເລ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊມາເນ ຈ ອປາຍທຸກ຺ເຂສຸ ເຈວ ວຏ຺ຏທຸກ຺ເຂສຸ ຈ ອປຕມາເນ ກຕ຺ວາ ຘາເຣຕີຕິ ຘມ຺ໂມ, ໂສ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍມຄ຺ຄານໍ, ຈຕຸນ຺ນຎ຺ຈ ສາມຎ຺ຎຜລານໍ, ນິພ຺ພານສ຺ສ, ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມສ຺ສ ຈ ວເສນ ທສວິໂຘ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຉຕ຺ຕວິມາເນ –

‘‘ຣາຄວິຣາຄມເນຊມໂສກໍ,

ຘມ຺ມມສງ຺ຂຕມປ຺ປຏິກູລໍ;

ມຘຸຣມິມໍ ປຄຸຓໍ ສຸວິຠຕ຺ຕໍ,

ຘມ຺ມມິມໍ ສຣຓຕ຺ຖມຸເປຫີ’’ຕິ. (ວິ. ວ. ໘໘໗);

ເອຕ຺ຖ ຫິ ກາມຣາຄາທິເຠໂທ ສພ຺ໂພປິ ຣາໂຄ ວິຣຊ຺ຊຕິ ເອເຕນາຕິ ‘‘ຣາຄວິຣາໂຄ’’ຕິ ມຄ຺ໂຄ ກຖິໂຕ. ເອຊາສງ຺ຂາຕາຍ ຕຓ຺ຫາຍ, ອນ຺ໂຕນິຊ຺ຌານລກ຺ຂຓສ຺ສ ຈ ໂສກສ຺ສ ຕທຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ສພ຺ພໂສ ປຣິກ຺ຂີຓຕ຺ຕາ ‘‘ອເນຊມໂສກ’’ນ຺ຕິ ຜລໍ ກຖິຕໍ. ເກນຈິ ປຈ຺ຈເຍນ ອສງ຺ຂຕຕ຺ຕາ ‘‘ຘມ຺ມມສງ຺ຂຕ’’ນ຺ຕິ ນິພ຺ພານໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອວິໂຣຘທີປນໂຕ ປນ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ສມ຺ປນ຺ນຕາຍ, ປກຏ຺ຐຄຸຓວິຠາວນໂຕ ສຸຏ຺ຐຸ ວິຠຊິຕຕ຺ຕາ ຈ ‘‘ອປ຺ປຏິກູລ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສພ຺ໂພປິ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມ ກຖິໂຕ. ຕຕ຺ຖ ອຣິຍມຄ຺ຄນິພ຺ພານານິ ນິປ຺ປຣິຍາເຍເນວ ອປາຍາທິໂຕ ຘາຣຓໂຕ ຘມ຺ໂມ, ຜລປຣິຍຕ຺ຕິໂຍ ປນ ປຣິຍາເຍນ. ຕຖາ ເຫຕ຺ຖ ຘາຣຓໍ ນາມ ອປາຍາທິນິພ຺ພຕ຺ຕກກິເລສວິທ຺ຘໍສນໍ. ອິຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ກິເລສສມຸຈ຺ເຉທກຕາຍ, ນິພ຺ພານສ຺ສ ຈ ອາລມ຺ພຓຠາເວນ ຕສ຺ສ ຕທຕ຺ຖສິທ຺ຘິເຫຕຸຕາຍປິ ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ລພ຺ຠຕິ. ອິຕເຣສຸ ປນ ອຣິຍຜລສ຺ສ ມຄ຺ເຄນ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນກິເລສານໍ ປຏິປສ຺ສທ຺ຘກິຈ຺ຈຕາຍ, ມຄ຺ຄານຸກູລປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມສ຺ສ ຈ ຕທຘິຄມເຫຕຸຕາຍາຕິ ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ປຣິຍາຍໂຕວ ລພ຺ຠຕີຕິ.

ອຕ຺ຕຫິຕປຣຫິຕໍ ສາເຘນ຺ຕີຕິ ສາຘູ, ເຕສໍ ຄໂຓ ສມຸທາໂຍຕິ ສາຘຸຄໂຓ, ສາຘຸ ຈາຍໍ ຄໂຓ ຈາຕິ ວາ ສາຘຸຄໂຓ, ສາຘຸໂນ ວາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອາຍຕ຺ໂຕ ຄໂຓ ຕສ຺ສ ໂອຣສປຸຕ຺ຕຠາວໂຕຕິ ສາຘຸຄໂຓ. ໂສ ປນ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍມຄ຺ຄສມງ຺ຄີນໍ, ຈຕຸນ຺ນຎ຺ຈ ຜລສມງ຺ຄີນໍ ວເສນ ອຏ຺ຐວິໂຘ ອຣິຍສງ຺ໂຆ, ຕໍ ສາຘຸຄຓໍ. ປິຈາຕິ ນິປາຕສມຸທາໂຍ, ເອໂກ ວາ ນິປາໂຕ, ຕິຓ຺ຓໍ ຣຕນານໍ ວນ຺ທນກິຣິຍາຍ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ. ເກຈິ ‘‘ຄໂຓ’’ຕິ ອິຘ ປກຣຓໂຕວ ອຣິຍຄຓປຸຄ຺ຄໂລວ ລພ຺ຠຕີຕິ ສາຘູຕິ ຠາວນປຸໍສກວເສນ ‘‘ວນ຺ທິຕ຺ວາ’’ຕິ ອິມິນາ ສຫ ໂຍເຊນ຺ຕິ, ຕທາ ປນ ສາຘູຕິ ຠຍລາຠາທິວິຣເຫນ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ອາທຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໒. ເອວໍ ປກຣຓາຣມ຺ເຠ ຍຖາຘິປ຺ເປຕໍ ຣຕນຕ຺ຕຍປ຺ປຓາມໍ ກຕ຺ວາ ອິທານິ ຍຕ຺ຖ ປາຏວຕ຺ຖາຍ ອິທໍ ປກຣຓໍ ປຏ຺ຐປີຍຕິ, ຕໍ ສທ຺ຘິໍ ເທສກເທສປຏິຄ຺ຄາຫກສມ຺ປຕ຺ຕີຫິ ວິຠາເວຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ປຓ຺ຑຸກມ຺ພລນາມາຍາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ເທວຣາຊສ຺ສ ປຓ຺ຑຸກມ຺ພລນາມາຍ ສິລາຍ ວິມເລ ສີຕເລ ຕເລ ນິສິນ຺ໂນ ອຕຸລວິກ຺ກໂມ ເທວເທເວຫິ ປູຊິໂຕ ເທວເທໂວ ເທວປຸຣກ຺ຂໂຕ ເທວານໍ ເທວໂລກສ຺ມິໍ ຍໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສສີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ປຓ຺ຑຸກມ຺ພລສຣິກ຺ຂວຓ຺ຓຕາຍ ‘‘ປຓ຺ຑຸກມ຺ພລ’’ນ຺ຕິ ນາມໍ ສມຎ຺ຎາ ເອຕິສ຺ສາຕິ ປຓ຺ຑຸກມ຺ພລນາມາ. ສາ ຫິ ສກ຺ກສ຺ສ ຕາທິສປຸຎ຺ຎານຸຠາເວນ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ປຓ຺ຑຸກມ຺ພລຊຍສຸມນປຸປ຺ຜສມາເນນ ວຓ຺ເຓນ ສພ຺ພກາລໍ ວິໂຣຈຕິ, ປມາຓໂຕ ປນ ສຏ຺ຐິໂຍຊນາຍາມາ, ປຎ຺ຎາສໂຍຊນວິຕ຺ຖາຣາ, ປນ຺ນຣສໂຍຊນຸພ຺ເພຘາ ຈ ໂຫຕິ. ສິລາຍາຕິ ອວຍວສມ຺ພນ຺ເຘ ສາມິວຈນໍ. ຕຸລາຍ ສມ຺ມິໂຕ ຕຸລ຺ໂຍ, ນ ຕຸລ຺ໂຍ ອຕຸລ຺ໂຍ, ອຕຸລ຺ໂຍ ວິກ຺ກໂມ ພລໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ອຕຸລ຺ຍວິກ຺ກໂມ. ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຫິ ປຣມປາຣມິຕານຸຠາວສໍສິທ຺ເຘນ ຫຕ຺ຖິຄຓນາຍ ໂກຏິສຫສ຺ສຫຕ຺ຖີນໍ, ປຸຣິສຄຓນາຍ ທສໂກຏິສຫສ຺ສປຸຣິສານໍ ພເລຫິ ສມປ຺ປມາເຓນ ກາຍພເລນ, ອປ຺ປມາເຓນ ຈ ຎາຓພເລນ ນ ກສ຺ສຈິ ເທວພ຺ຣຫ຺ມາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ພລຕຸລນາຍ ອຸປເນຕພ຺ພໍ ອຕ຺ຖິ. ອຖ ວາ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ອຕຸລ຺ໂຍ ປຣກ຺ກມສງ຺ຂາໂຕ ອປຣິມາຓຄຸຓວິເສສາວເຫນ ອນຎ຺ຎສາຘາຣເຓນ ສມ຺ມປ຺ປຘາເນນ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ວາ ອຕຸລ຺ໂຍ ສມ຺ມປ຺ປຘານສງ຺ຂາໂຕ ວິກ຺ກໂມ ອິມສ຺ສາຕິ ອຕຸລ຺ຍວິກ຺ກໂມ. ‘‘ອຕຸລ຺ຍວິກ຺ກໂມ’’ຕິ ຈ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ຄາຖາພນ຺ຘວເສນ ຍ-ກາຣໂລປໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ອຕຸລວິກ຺ກໂມ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ວາ ສມ຺ມິຕຕ຺ເຖ ອ-ກາຣປຈ຺ຈຍສ຺ສາປິ ສມ຺ຠວໂຕ ອຕຸໂລ ວິກ຺ກໂມ ອສ຺ສາຕິ ‘‘ອຕຸລວິກ຺ກໂມ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ທິພ຺ພນ຺ຕີຕິ ເທວາ, ປຎ຺ຈກາມຄຸຓາທີຫິ ກີຬນ຺ຕິ, ເຕສຸ ວາ ວິຫຣນ຺ຕິ, ວິຊຍສມຕ຺ຖຕາໂຍເຄນ ພາຫິຣພ຺ຠນ຺ຕຣິເກ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິເກ ວິເຊຕຸໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອິສ຺ສຣິຍຘນາທິສກ຺ກາຣທານຄ຺ຄຫຓໍ, ຕໍຕໍອຕ຺ຖານຸສາສນຎ຺ຈ ກໂຣນ຺ຕາ ໂວຫຣນ຺ຕິ, ປຸຎ຺ຎຎາຓານຸຠາວປ຺ປຕ຺ຕາຍ ຊຸຕິຍາ ໂຊເຕນ຺ຕິ, ຍຖາຘິປ຺ເປຕຎ຺ຈ ວິສຍໍ ອປ຺ປຏິຆາເຕນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຍຖິຈ຺ຉິຕນິປ຺ຜາທເນ ຈ ສກ຺ໂກນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ເທວນີຍາ ຕໍຕໍພ຺ຍສນນິຕ຺ຖຣຓຕ຺ຖິເກຫິ ‘‘ສຣຓໍ ປຣາຍຓ’’ນ຺ຕິ ຄມນີຍາ, ອຠິຕ຺ຖວນີຍາ ໂສຠາວິເສສໂຍເຄນ ກມນີຍາຕິ ວາ ເທວາ, ເຕ ຕິວິຘາ – ສມ຺ມຸຕິເທວາ ອຸປປຕ຺ຕິເທວາ ວິສຸທ຺ຘິເທວາຕິ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ມຸຕິເທວາ ນາມ ມຫາສມ຺ມຕາທໂຍ ຂຕ຺ຕິຍາ. ອຸປປຕ຺ຕິເທວາ ນາມ ຈາຕຸມຫາຣາຊິເກ ອຸປາທາຍ ຕທຸຕ຺ຕຣິເທວາ. ວິສຸທ຺ຘິເທວາ ນາມ ຂີຓາສວາ. ອິຘ ປນ ອຸປປຕ຺ຕິເທວາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ໂນ ຈ ໂຂ ເຕປິ ອວິເສເສນ, ຐເປຕ຺ວາ ປນ ຍາມາທິເກ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກຕາວຕິໍສວາສິໂນວ ອຘິປ຺ເປຕາ. ເຕສໍ ຈຕູຫິ ສງ຺ຄຫວຕ຺ຖູຫິ ຣຎ຺ຊນໂຕ ຣາຊາ, ເທວານໍ ຣາຊາ ອິສ຺ສໂຣ ເທວຣາຊາ, ຕສ຺ສ ເທວຣາຊສ຺ສ, ‘‘ສກ຺ກສ຺ສ ເທວຣຎ຺ໂຎ’’ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນ ຫິ ອຎ຺ເຎສໍ ເທວໂລເກສຸ ນິສິນ຺ໂນ ຠຄວາ ອຠິຘມ຺ມປິຏກໍ ເທເສສີຕິ.

໓. ຍນ຺ຕິ ອນິຍມນິທ຺ເທໂສ, ຕສ຺ສ ປນ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິ ອິມິນາ ນິຍມນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍຖາວຸຕ຺ຕານໍ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ເທວານໍ ອຸຕ຺ຕໂມ ເທໂວ ເຕຫິ ສພ຺ເພຫິ ອຘິກຕຣໍ ກີຬນາທິໂຍຄໂຕຕິ ເທວເທໂວ, ຠຄວາ. ໂສ ຫິ ນິຣຕິສຍາຍ ອຠິຎ຺ຎາກີຬາຍ ອຸຕ຺ຕເມຫິ ທິພ຺ພພ຺ຣຫ຺ມອຣິຍວິຫາເຣຫິ ສປຣສນ຺ຕານສິທ຺ຘາຍ ປຎ຺ຈວິຘມາຣວິຊຍິຈ຺ຉານິພ຺ພຕ຺ຕິຍາ ຈິຕ຺ຕິສ຺ສຣິຍສຕ຺ຕຘນາທິສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິອເວຈ຺ຈປ຺ປສາທສກ຺ກາຣທານຄ຺ຄຫຓສງ຺ຂາເຕນ, ຍຖາປຣາຘຍຖານຸໂລມຍຖາຘມ຺ມານຸສາສນສງ຺ຂາເຕນ ຈ ໂວຫາຣາຕິສເຍນ ປຣມາຍ ປຎ຺ຎາຍ ຈ ສຣີຣປ຺ປຠາສງ຺ຂາຕາຍ ຊຸຕິຍາ ອນຸປມາຍ ຎາຓສຣີຣຄຕິຍາ ມາຣວິຊຍສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓປຣຫິຕນິປ຺ຜາທເນສຸ ອປ຺ປຏິຫຕາຍ ສຕ຺ຕິຍາ ຈ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ສເທວເກນ ວາ ໂລເກນ ‘‘ສຣຓ’’ນ຺ຕິ ຄມນີຍໂຕ, ອຠິຕ຺ຖວນີຍໂຕ, ຠຕ຺ຕິວເສນ ກມນີຍໂຕ ຈ ສພ຺ເພ ເຕ ເທເວ ເຕຫິ ເຕຫິ ຄຸເຓຫິ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ຐິໂຕຕິ ສພ຺ພເທເວຫິ ປູຊນີຍຕໂຣ ເທໂວ, ວິສຸທ຺ຘິເທວຠາວສງ຺ຂາຕສ຺ສ ວາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຄຸຓາລງ຺ກາຣສ຺ສ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ ອຎ຺ເຎສຎ຺ຈ ເທວານໍ ອຕິສເຍນ ເທໂວຕິ ເທວເທໂວ. ເທວານນ຺ຕິ ຕທາ ຘມ຺ມປຏິຄ຺ຄາຫການໍ ທສສຫສ຺ສຈກ຺ກວາຬາຘິວາສີນໍ ມາຕຸເທວປຸຕ຺ຕປ຺ປມຸຂານໍ ອຸປປຕ຺ຕິເທວານໍ. ວິສຸທ຺ຘິເທວານມ຺ເປຕ຺ຖ ຄຫຓນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເຕ ປນ ອຸປປຕ຺ຕິເທເວສ຺ເວວ ສງ຺ຄຫິຕາ ມນຸສ຺ສອຣຫນ຺ຕານໍ ຕຕ຺ຖ ອຠາວໂຕ. ເທວເທເວຫີຕິ ວິສຸທ຺ຘິເທເວຫິ. ວິສຸທ຺ຘິເທວາ ຫິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອິຕຣເທເວຫິ ສາຕິສຍໍ ກີຬນາທິໂຍຄໂຕ ອິຘ ‘‘ເທວເທວາ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ, ເຕຫິ. ປູຊິໂຕຕິ ປູຊິຕພ຺ໂພ, ປູຊິຕຸໍ ອຣໂຫຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເຕນ ວິສຸທ຺ຘິເທເວສຸປິ ຠຄວໂຕ ອຄ຺ຄປຸຄ຺ຄລຕໍ ທີເປຕິ. ເທເສສີຕິ ມຘຸຣກຣວີກສທ຺ທສທິສໍ ພ຺ຣຫ຺ມສ຺ສຣໍ ນິຈ຺ຉາເຣນ຺ໂຕ ປກາເສສິ. ເທວໂລກສ຺ມິນ຺ຕິ ຕາວຕິໍສເທວໂລເກ. ສຠາວສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓໍ ຘາເຣຕີຕິ ຘມ຺ໂມ, ກຸສລາທິເຠໂທ ອຠິຘມ຺ໂມ, ອິຘ ປນ ຕປ຺ປກາສກໍ ອຠິຘມ຺ມປິຏກໍ ‘‘ຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ປິຏກຸຕ຺ຕເມ’’ຕິ. ເທວປຸຣກ຺ຂໂຕຕິ ທສສຫສ຺ສຈກ຺ກວາຬວາສິທິພ຺ພພ຺ຣຫ຺ເມຫິ ປຸຣກ຺ຂໂຕ, ປຣິວາຣິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ນນຸ ຈ ‘‘ເທວານ’’ນ຺ຕິ ວຈເນເນວ ເທວປຸຣກ຺ຂຕຠາໂວ ສິທ຺ໂຘຕິ ກິໍ ‘‘ເທວປຸຣກ຺ຂໂຕ’’ຕິ ວຈເນນ? ນາຍໍ ໂທໂສ. ຠຄວາ ຫິ ກທາຈິ ຈູຬປນ຺ຖກຕ຺ເຖຣາທີນໍ ວິຍ ປຣມ຺ມຸເຂປິ ນິສີທິຕ຺ວາ ໂອຠາສໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ສຕ຺ຕານໍ ສມ຺ມຸເຂ ນິສິນ຺ນໍ ວິຍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ກທາຈິປິ ປາຣາຍນິກພ຺ຣາຫ຺ມຓາທີນໍ ວິຍ ສມ຺ມຸເຂປິ ນິສີທິຕ຺ວາ ອຎ຺ເຎຫິ ຈ ປຣິວຸໂຕ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ອິຘ ປນ ນ ຕຖາ, ເທເວຫິເຍວ ປຣິວຸໂຕ ເທວານໍ ເທເສຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ເທວປຸຣກ຺ຂໂຕ’’ຕິປິ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວາຕິ.

໔. ເອວເມຕສ຺ມິໍ ປກຣເຓ ຄາຣວຊນນຕ຺ຖໍ ເຕນ ສມ຺ປາເທຕພ຺ພປາຏວວິສຍໍ ອຠິຘມ຺ມປິຏກໍ ເທສກາທິສມ຺ປຕ຺ຕີຫິ ສຫ ວິຠາເວຕ຺ວາ ອິທານິ ຍຖາຘິປ຺ເປຕປກຣຓາຣມ຺ຠປໂຍຊນາຠິຘານາຠິເຘຍ຺ຍໂສຕຸຊນສມຸສ຺ສາຫນກຣຓປ຺ປກາຣານິ ຈ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖາຫ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ປາຏວຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ ອິມິນາ ປກຣຓາຣມ຺ຠປໂຍຊນໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຠິຘມ຺ມາວຕາຣ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ອຠິຘານາຠິເຘຍ຺ຍານິ. ‘‘ມຘຸຣ’’ນ຺ຕິອາທີຫິ ປກຣຓໍ ວິເສເສຕິ. ‘‘ສມາເສນາ’’ຕິ ຈ ອິມິນາ ໂສຕຸຊນສມຸສ຺ສາຫນກຣຓປ຺ປກາຣານີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ກຕ຺ຕຸຠູຕໍ ອຕ຺ຕານໍ ນິທ຺ທິສຕິ. ຕຖາ ຫິ ໂຍ ປໂຣ ນ ໂຫຕິ, ໂສ ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕສງ຺ຂາໂຕ ອຕ຺ຕາ ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ປຏຸໂນ ຠາໂວ ປາຏວໍ, ຕໍເຍວ ອຕ຺ໂຖ ປໂຍຊນຏ຺ເຐນາຕິ ປາຏວຕ຺ໂຖ, ຕທຕ຺ຖາຍ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວິວິຘນຍຄ຺ຄຫຓສມຕ຺ຖສ຺ສ ສຸຕມຍຎາຓສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນຕ຺ຖນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສໍສາເຣ ຠຍໍ ອິກ຺ຂນ຺ຕິ, ຠິນ຺ທນ຺ຕິ ວາ ປາປເກ ອກຸສເລ ຘມ຺ເມຕິ ຠິກ຺ຂູ, ເຕສໍ. ປິຏກຎ຺ຈ ຕໍ ອຸຕ຺ຕມຎ຺ຈາຕິ ປິຏກຸຕ຺ຕມໍ, ຕສ຺ມິໍ ປິຏກຸຕ຺ຕເມ, ອຠິຘມ຺ມປິຏເກຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕຎ຺ຫິ ປຣິຍຕ຺ຕິຠາຊນຕ຺ຖໂຕ ປິຏກໍ, ຕີສຸ ປິຏເກສຸ ວິສິຏ຺ຐຠາວໂຕ ອຸຕ຺ຕມຎ຺ຈາຕິ ປິຏກຸຕ຺ຕມໍ. ຕຕ຺ຖ ປຣິຍຕ຺ຕິຠາຊນຕ຺ຖໂຕຕິ ປຣິຍຕ຺ຕິອຕ຺ເຖນ ເຈວ ຠາຊນຕ຺ເຖນ ຈ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ມາ ປິຏກສມ຺ປທາເນນາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໓.໖໖) ປຣິຍຕ຺ຕິ ປິຏກນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ‘‘ອຖ ປຸຣິໂສ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ ກຸທາລປິຏກ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໒໘; ອ. ນິ. ໓.໗໐) ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຠາຊນມ຺ປິ. ຕສ຺ມາ ອິທມ຺ປິ ປຣິຍາປຸຓິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ປຣິຍຕ຺ຕິ, ອຠິຘມ຺ມຕ຺ຖານມາຘາຣຓຕ຺ເຖນ ຠາຊນຎ຺ຈາຕິ ປຣິຍຕ຺ຕິຠາຊນຕ຺ຖໂຕ ປິຏກນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕເນວາຫຸ –

‘‘ປິຏກໍ ປິຏກຕ຺ຖວິທູ,

ປຣິຍຕ຺ຕິພ຺ຠາຊນຕ຺ຖໂຕ ອາຫຸ;

ເຕນ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ,

ຕໂຍປິ ວິນຍາທໂຍ ເຎຍ຺ຍາ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາ; ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາ; ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ);

ວິສິຏ຺ຐຠາໂວ ປນສ຺ສ ໂລກໂວຫາຣມຕິກ຺ກມ຺ມ ຍຖາສຠາວວເສນ ເທສນໂຕ, ວິສິຏ຺ຐຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘວິຠາວນໂຕ ຈ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ສຕ຺ໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິກໍ ໂລກໂວຫາຣມຕິກ຺ກມ຺ມ ‘‘ຂນ຺ຘຘາຕຸອາຍຕນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຍຖາຘມ຺ມວເສເນວ ພາຫຸລ຺ລເທສນາ ປວຕ຺ຕາ, ນ ອິຕເຣສຸ ວິຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂວຫາຣວເສນ, ຍໂຕ ອິທໍ ຍຖາຘມ຺ມສາສນນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສພ຺ພສງ຺ຂຕຘມ຺ມວິສິຏ຺ໂຐ ເຈຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ໂຘ ວິເສສໂຕ ວິຠາວິໂຕ, ຕສ຺ມາ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ປິຏການໍ ພຸທ຺ຘວຈນຠາເວປິ ຍຖາສຠາວານຕິກ຺ກມເທສນາທິໂຕ ອິທເມວ ຕີສຸ ປິຏເກສຸ ວິສິຏ຺ຐນ຺ຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ. ອປິຈ ຘມ຺ມາຕິເຣກຘມ຺ມວິເສສຠາວໂຕ ຈສ຺ສ ວິສິຏ຺ຐຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຠິຘມ຺ເມ ຫິ ນິປ຺ປເທສໂຕ ຂນ຺ຘາຍຕນາທິຘມ຺ມານໍ ວິຠຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິຕຣທ຺ວຍໂຕ ອຕິເຣກຕຣາ, ວິສິຏ຺ຐາ ຈ ປາຬິ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອຕິເຣກສ຺ສ, ວິສິຏ຺ຐສ຺ສ ຈ ປາຬິຘມ຺ມສ຺ສ ວເສນ ອິທເມວ ຕີສຸ ປິຏເກສຸ ອຸຕ຺ຕມນ຺ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຍຖາວຸຕ຺ຕວິສິຏ຺ຐຠາວໂຍຄໂຕເຍວ ເຈຕໍ ‘‘ອຠິຘມ຺ມປິຏກ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ອຠິ-ສທ຺ທສ຺ສ ວິສິຏ຺ຐຠາວໂຊຕນໂຕ. ອປິຈ ວຸຑ຺ຒິມນ຺ຕາທິຘມ຺ມານໍ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເຈຕໍ ອຠິຘມ຺ມປິຏກໍ. ຍຖາຫຸ ໂປຣາຓາ –

‘‘ຍໍ ເອຕ຺ຖ ວຸຑ຺ຒິມນ຺ໂຕ, ສລກ຺ຂຓາ ປູຊິຕາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາ;

ວຸຕ຺ຕາຘິກາ ຈ ຘມ຺ມາ, ອຠິຘມ຺ໂມ ເຕນ ອກ຺ຂາໂຕ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາ; ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາ; ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ);

ຕຖາ ເຫຕ຺ຖ ‘‘ຣູປູປປຕ຺ຕິຍາ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວຕິ, ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໖໐ ອາທໂຍ) ວຸຑ຺ຒິມນ຺ໂຕປິ ຘມ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາ, ‘‘ຣູປາຣມ຺ມຓໍ ວາ ສທ຺ທາຣມ຺ມຓໍ ວາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑) ນເຍນ ອາຣມ຺ມຓາທີຫິ ລກ຺ຂິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ສລກ຺ຂຓາປິ ‘‘ເສກ຺ຂາ ຘມ຺ມາ ອເສກ຺ຂາ ຘມ຺ມາ, ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ປູຊິຕາ ປູຊາຣຫາປິ ‘‘ຜສ຺ໂສ ໂຫຕິ, ເວທນາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑) ນເຍນ ສຠາວປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາປິ ‘‘ມຫຄ຺ຄຕາ ຘມ຺ມາ ອປ຺ປມາຓາ ຘມ຺ມາ (ຘ. ສ. ຕິກມາຕິກາ ໑໒, ທຸກມາຕິກາ ໙໙), ອນຸຕ຺ຕຣາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອຘິກາ ວິສິຏ຺ຐາປິ ຘມ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ອຠິ-ສທ຺ທສ຺ສ ວຸຑ຺ຒິອາທິອຕ຺ເຖສຸປິ ປວຕ຺ຕນໂຕ ‘‘ວຸຑ຺ຒິມນ຺ໂຕ ຘມ຺ມາ ເອຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິນາ ນິພ຺ພຈເນນ ອິທໍ ປິຏກໍ ‘‘ອຠິຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຠິຘມ຺ມໍ ໂອຕຣນ຺ຕິ ອເນນາຕິ ອຠິຘມ຺ມາວຕາຣໍ ນາມ ປກຣຓໍ. ອິມິນາ ປນສ຺ສ ອຕ຺ຖານຸຄຕມຠິຘານໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຸ-ສທ຺ໂທ ປທປູຣເຓ. ອາຈຣິເຍນ ຫິ ຄາຖາປທປູຣຓຕ຺ຖໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ນິປາຕາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຍຕ຺ຖ ປນ ເນສໍ ປໂຍຊນວິເສໂສ ທິສ຺ສຕິ, ຕຕ຺ເຖວ ຕມຕ຺ຖໍ ວກ຺ຂາມ. ມຘຸຣນ຺ຕິ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ມຘຸຣ-ສທ຺ໂທຍໍ ຊິວ຺ຫາວິຎ຺ເຎຍ຺ເຍ ຣສວິເສເສ ວຕ຺ຕຕິ, ອິຘ ປນ ອິຏ຺ຐຠາວສາມຎ຺ເຎນ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປຕ຺ຕິ ມຘຸຣສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ຕາ. ຠວຕິ ຫິ ຕໍສທິສສ຺ສ ຕໍ-ສທ຺ເທນາຠິຘານໍ ຍຖາ ‘‘ອຄ຺ຄິມາຓໂວ’’ຕິ. ເຕນ ປນ ມຘຸເຣນ ໂຍຄໂຕ ອິທມ຺ປິ ມຘຸຣໍ ຍຖາ ນີລຄຸຓໂຍຄໂຕ ນີລຸປ຺ປລນ຺ຕິ. ນິປຸຓຄມ຺ຠີຣາຍ ພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເຈວ ອຕ຺ຖສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ອຠິຘມ຺ມວິສຍໍ ມຕິໍ ວຑ຺ເຒຕີຕິ ມຕິວຑ຺ຒນໍ. ອຖ ວາ ພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ‘‘ມຘຸຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຕ຺ຖສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ‘‘ມຕິວຑ຺ຒນ’’ນ຺ຕິ.

໕. ຕາຬນ຺ຕິ ກຸຎ຺ຈິກໍ, ກຸຎ຺ຈິກາສທິສນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມຸຍ຺ຫນ຺ຕິ ເຕນາຕິ ໂມໂຫ, ອວິຊ຺ຊາເຍຕໍ ອຘິວຈນໍ, ໂມໂຫເຍວ ອຠິຘມ຺ມມຫາປຸຣໍ ປວິສນ຺ຕານໍ ປເວສນນິວາຣຓຕ຺ຕາ ກວາຏຠູໂຕຕິ ໂມຫກວາຏໍ, ຕສ຺ສ. ວິຆາເຏຕິ, ວິຆາຏີຍຕິ ອເນນາຕິ ວາ ວິຆາຏນໍ. ນນຸ ຈ ອວິຊ຺ຊາກວາຏໍ ປຎ຺ຎາຍ ອຸຄ຺ຆາຏີຍຕິ. ສາ ຫິ ຕສ຺ສາ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຠູຕາຕິ? ສຈ຺ຈໍ, ອິທມ຺ປິ ຕສ຺ສາ ກາຣຓຠາເວນ ‘‘ໂມຫກວາຏວິຆາຏນກຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາຣຓກາຣຓມ຺ປິ ຫິ ກາຣຓວເສນ ວຸຈ຺ຈຕິ ຍຖາ ‘‘ໂຈເຣຫິ ຄາໂມ ທຑ຺ໂຒ, ຕິເຓຫິ ຠຕ຺ຕໍ ສິທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ.

໖. ສຸທຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ຘມ຺ມຕ຺ຖເທສນາປຏິເວຘສງ຺ຂາຕຈຕຸຄມ຺ຠີຣຠາວປຏິສໍຍຸຕ຺ຕຕາຍ ມນ຺ທພຸທ຺ຘີຫິ ຕຣິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ ອຕິທຸຕ຺ຕຣໍ, ເຕເນວ ເຈທໍ ມໂຫທຘິສມານຕ຺ຕາ ‘‘ມໂຫທຘີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຫຓ຺ຓໂວປິ ຫິ ຈຕຸຣາສີຕິໂຍຊນສຫສ຺ສຄມ຺ຠີໂຣ ນ ສກ຺ກາ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສິເນຣຸປພ຺ພຕຣາຊໂຕ ເກນຈິ ປຕິຏ຺ຐໍ ລທ຺ຘຸໍ, ເອວມິທມ຺ປິ ຈຕຸຄມ຺ຠີຣຕາປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຕຖາຄຕາ ນ ເກນຈິ ປຕິຏ຺ຐໍ ລທ຺ຘຸໍ ສກ຺ກາຕິ. ຕຣນ຺ຕານນ຺ຕິ ອຕ຺ຖຄ຺ຄຫຓວເສນ ອຸຕ຺ຕຣິຕຸກາມານໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຕຣໍວາ’’ຕິ ອຘິກາຣວເສນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ວກ຺ຂມານໍ ວາ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ຕຣນ຺ຕານນ຺ຕິ ປຣຕີຣສມ຺ປາປຸຓນຕ຺ຖໍ ອຸຕ຺ຕຣນ຺ຕານໍ. ຕຣໍວາຕິ ອຸຬຸມ຺ປໍ ວິຍ, ຕໍສມານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມກຣາ ນາມ ມຈ຺ຉຊາຕິກາ, ເຕສໍ ອາກໂຣ ນິວາສຠູມີຕິ ມກຣາກໂຣ, ຕໍ.

໗. ອຠິຘມ຺ເມ ນິຍຸຕ຺ຕາ ອາຠິຘມ຺ມິກາ, ເຕສໍ. ຫຕ຺ຖສາຣໍ ວິຍາຕິ ຫຕ຺ຖສາຣໍ. ຍຖາ ຫິ ມນຸສ຺ສານໍ ພຫູສຸ ຣຕນາທີສຸ ວິຊ຺ຊມາເນສຸປິ ອາປທາສຸ ຈ ສຸຂປຣິໂຠຄຕ຺ຖໍ ຫຕ຺ເຖ ກຍິຣມານໍ ສາຣຣຕນາທິກໍ ‘‘ຫຕ຺ຖສາຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວມິທມ຺ປິ ສຕິປິ ມຫນ຺ເຕ ອຠິຘມ຺ມປິຏເກ ຕສ຺ສ ສພ຺ພໂສ ວິຕ຺ຕິຓ຺ຓຕາຍ ປຣິຫຣິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ ຕທຕ຺ຖສາຣສມ຺ປິຓ຺ຑນວເສນ ກຍິຣມານໍ ອາຠິຘມ຺ມິກຠິກ຺ຂູນໍ ສຸຂປຣິຫຣຓຕ຺ຖາຍ ສມ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ຫຕ຺ຖສາຣສທິສຕ຺ຕາ ‘‘ຫຕ຺ຖສາຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປວກ຺ຂາມີຕິ ປກາເຣນ ກເຖສ຺ສາມິ, ອນາຄຕວຈນຎ຺ເຈຕໍ, ວຕ຺ຕມານສມີປຕ຺ຕາ ວາ ອນາຄເຕ ວຕ຺ຕມານູປຈາຣໂຕ ວຕ຺ຕມານວຈນໍ, ປຏິຎ຺ຎານນ຺ຕຣເມວ ວກ຺ຂຕີຕິ. ອຕ຺ຖວເສນ ປກາເຣນ ກເຖນ຺ໂຕປິ ສທ຺ທວເສນ ສງ຺ຂິປິຕ຺ວາ ກເຖສ຺ສາມີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ສມາເສນາ’’ຕິ. ສມສນໍ ສໍຂິປນໍ ສມາໂສ, ເຕນ ສມາເສນ, ນ ພ຺ຍາສວເສນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ປໂຍຊນາຠິຘານາຠິເຘຍ຺ຍໂສຕຸຊນສມຸສ຺ສາຫນກຣຓປ຺ປກາຣານິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຍສ຺ມາ ໂສຕຸຊນສມຸສ຺ສາຫນໍ ນາມ ເຕສໍ ສກ຺ກຈ຺ຈສວເນ ນິຍຸຎ຺ຊນໍ, ຕສ຺ມາ ເຕ ຕຕ຺ຖ ນິໂຍເຊນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຕໍ ສຸຓາຖ ສມາຫິຕາ’’ຕິ. ສກ຺ກຈ຺ຈສວນປຏິພທ຺ຘາ ຫິ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕີຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕນ຺ຕິ ຕໍ ມຍາ ວກ຺ຂມານໍ ອຠິຘມ຺ມາວຕາຣໍ ສຸຓາຖ ນິສາມຍຖ. ສມາຫິຕາ ສມ຺ມາ ອາຫິຕາ, ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.