໕. ວີຖິມຸຕ຺ຕປຣິຈ຺ເຉທວຓ຺ຓນາ

໑. ເອຕ຺ຕາວຕາ ວີຖິສງ຺ຄຫໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ວີຖິມຸຕ຺ຕສງ຺ຄຫໍ ທສ຺ເສຕຸມາຣຠນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ວີຖິຈິຕ຺ຕວເສເນວ’’ນ຺ຕ຺ຍາທິ. ເອວໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ ວີຖິຈິຕ຺ຕວເສນ ປວຕ຺ຕິຍໍ ປຏິສນ຺ຘິໂຕ ອປຣຠາເຄ ຈຸຕິປຣິໂຍສານໍ ປວຕ຺ຕິສງ຺ຄໂຫ ນາມ ສງ຺ຄໂຫ ອຸທີຣິໂຕ, ອິທານິ ຕທນນ຺ຕຣໍ ສນ຺ຘິຍໍ ປຏິສນ຺ຘິກາເລ, ຕທາສນ຺ນຕາຍ ຕໍຄຫເຓເນວ ຄຫິຕຈຸຕິກາເລ ຈ ປວຕ຺ຕິສງ຺ຄໂຫ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ໂຍຊນາ.

ຠູມິຈຕຸກ຺ກວຓ຺ຓນາ

໓. ປຸຎ຺ຎສມ຺ມຕາ ອຍາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອປຄໂຕຕິ ອປາໂຍ, ໂສເຍວ ຠູມິ ຠວນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສຕ຺ຕາຕິ ອປາຍຠູມິ. ອເນກວິຘສມ຺ປຕ຺ຕິອຘິຏ຺ຐານຕາຍ ໂສຠນາ ຄນ຺ຕພ຺ພໂຕ ອຸປປຊ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ຄຕີຕິ ສຸຄຕິ, ກາມຕຓ຺ຫາສຫຈຣິຕາ ສຸຄຕິ ກາມສຸຄຕິ, ສາເຍວ ຠູມີຕິ ກາມສຸຄຕິຠູມິ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ.

໔. ອຍໂຕ ສຸຂໂຕ ນິຄ຺ຄໂຕຕິ ນິຣໂຍ. ຕິໂຣ ອຎ຺ຈິຕາຕິ ຕິຣຈ຺ຉານາ, ເຕສໍ ໂຍນິ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິ. ຍວນ຺ຕິ ຕາຍ ສຕ຺ຕາ ອມິສ຺ສິຕາປິ ສມານຊາຕິຕາຍ ມິສ຺ສິຕາ ວິຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ໂຍນິ. ສາ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ຂນ຺ຘານໍ ປວຕ຺ຕິວິເສໂສ. ປກຏ຺ເຐນ ສຸຂໂຕ ອິຕາ ຄຕາຕິ ເປຕາ, ນິຊ຺ຌາມຕຓ຺ຫິກາທິເຠທານໍ ເປຕານໍ ວິສໂຍ ເປຕ຺ຕິວິສໂຍ. ເອຕ຺ຖ ປນ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິເປຕ຺ຕິວິສຍຄ຺ຄຫເຓນ ຂນ຺ຘານໍເຍວ ຄຫຓໍ ເຕສໍ ຕາທິສສ຺ສ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນກາສສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ຍຕ຺ຖ ວາ ເຕ ອຣຎ຺ຎປພ຺ພຕປາທາທິເກ ນິພທ຺ຘວາສໍ ວສນ຺ຕິ, ຕາທິສສ຺ສ ຐານສ຺ສ ວເສນ ໂອກາໂສປິ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ນ ສຸຣນ຺ຕິ ອິສ຺ສຣິຍກີຬາທີຫິ ນ ທິພ຺ພນ຺ຕີຕິ ອສຸຣາ, ເປຕາສຸຣາ. ອິຕເຣ ປນ ນ ສຸຣາ ສຸຣປ຺ປຏິປກ຺ຂາຕິ ອສຸຣາ, ອິຘ ຈ ເປຕາສຸຣານເມວ ຄຫຓໍ ອິຕເຣສໍ ຕາວຕິໍເສສຸ ຄຫຓສ຺ສ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ອາຈຣິເຍນ –

‘‘ຕາວຕິໍເສສຸ ເທເວສຸ, ເວປຈິຕ຺ຕາສຸຣາ ຄຕາ’’ຕິ; (ນາມ. ປຣິ. ໔໓໘);

໕. ສຕິສູຣຠາວພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໂຍຄ຺ຍຕາທິຄຸເຓຫິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐມນຕາຍ ມໂນ ອຸສ຺ສນ຺ນໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ມນຸສ຺ສາ. ຕຖາ ຫິ ປຣມສຕິເນປກ຺ກາທິປ຺ປຕ຺ຕາ ພຸທ຺ຘາທໂຍປິ ມນຸສ຺ສຠູຕາເຍວ. ຊມ຺ພຸທີປວາສິໂນ ເຈຕ຺ຖ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ມນຸສ຺ສາ. ເຕຫິ ປນ ສມານຣູປາທິຕາຍ ສທ຺ຘິໍ ປຣິຕ຺ຕທີປວາສີຫິ ອິຕຣມຫາທີປວາສິໂນປິ ‘‘ມນຸສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ໂລກິຍາ ປນ ‘‘ມນຸໂນ ອາທິຂຕ຺ຕິຍສ຺ສ ອປຈ຺ຈໍ ປຸຕ຺ຕາຕິ ມນຸສ຺ສາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ມນຸສ຺ສານໍ ນິວາສຠູຕາ ຠູມິ ອິຘ ມນຸສ຺ສາ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ.

ຈຕູສຸ ມຫາຣາເຊສຸ ຠຕ຺ຕິ ເອເຕສໍ, ຈຕຸນ຺ນໍ ວາ ມຫາຣາຊານໍ ນິວາສຏ຺ຐານຠູເຕ ຈາຕຸມຫາຣາເຊ ຠວາຕິ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກາ. ມາເຆນ ມາຓເວນ ສທ຺ຘິໍ ເຕຕ຺ຕິໍສ ສຫປຸຎ຺ຎກາຣິໂນ ເອຕ຺ຖ ນິພ຺ພຕ຺ຕາຕິ ຕໍສຫຈຣິຕຏ຺ຐານໍ ເຕຕ຺ຕິໍສໍ, ຕເທວ ຕາວຕິໍສໍ, ຕໍນິວາໂສ ເອເຕສນ຺ຕິ ຕາວຕິໍສາຕິ ວທນ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ‘‘ສຫສ຺ສໍ ຈາຕຸມຫາຣາຊິການໍ ສຫສ຺ສໍ ຕາວຕິໍສານ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໘໑) ວຈນໂຕ ເສສຈກ຺ກວາເຬສຸປິ ຉກາມາວຈຣເທວໂລກາ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ນາມມຕ຺ຕເມວ ເອຕໍ ຕສ຺ສ ເທວໂລກສ຺ສາຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ທຸກ຺ຂໂຕ ຍາຕາ ອປຍາຕາຕິ ຍາມາ. ອຕ຺ຕໂນ ສິຣິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຕຸສໍ ປີຕິໍ ອິຕາ ຄຕາຕິ ຕຸສິຕາ. ນິມ຺ມາເນ ຣຕິ ເອເຕສນ຺ຕິ ນິມ຺ມານຣຕິໂນ. ປຣນິມ຺ມິເຕສຸ ໂຠເຄສຸ ອຕ຺ຕໂນ ວສໍ ວຕ຺ເຕນ຺ຕີຕິ ປຣນິມ຺ມິຕວສວຕ຺ຕິໂນ.

໗. ມຫາພ຺ຣຫ຺ມານໍ ປຣິຈາຣິກຕ຺ຕາ ເຕສໍ ປຣິສຕິ ຠວາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ຊາ. ເຕສໍ ປຸໂຣຫິຕຏ຺ຐາເນ ຐິຕຕ຺ຕາ ພ຺ຣຫ຺ມປຸໂຣຫິຕາ. ເຕຫິ ເຕຫິ ຌານາທີຫິ ຄຸຓວິເສເສຫິ ພ຺ຣູຫິຕາ ປຣິວຸທ຺ຘາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມາໂນ, ວຓ຺ຓວນ຺ຕຕາຍ ເຈວ ທີຆາຍຸກຕາທີຫິ ຈ ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ຊາທີຫິ ມຫນ຺ຕາ ພ຺ຣຫ຺ມາໂນຕິ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາໂນ. ຕໂຍເປເຕ ປຓີຕຣຕນປຠາວຠາສິຕສມານຕລວາສິໂນ.

໘. ອຸປຣິເມຫິ ປຣິຕ຺ຕາ ອາຠາ ເອເຕສນ຺ຕິ ປຣິຕ຺ຕາຠາ. ອປ຺ປມາຓາ ອາຠາ ເອເຕສນ຺ຕິ ອປ຺ປມາຓາຠາ. ວລາຫກໂຕ ວິຊ຺ຊຸ ວິຍ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ອາຠາ ສຣຕິ ນິສ຺ສຣຕິ ເອເຕສໍ ສປ຺ປີຕິກຊ຺ຌານນິພ຺ພຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ຘສນ຺ຕານຕ຺ຕາຕິ ອາຠສ຺ສຣາ. ທຓ຺ຑທີປິກາຍ ວາ ອຈ຺ຈິ ວິຍ ເອເຕສໍ ສຣີຣໂຕ ອາຠາ ຉິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຉິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຕນ຺ຕີ ວິຍ ສຣຕິ ນິສ຺ສຣຕີຕິ ອາຠສ຺ສຣາ. ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍ ວາ ປຠາຍ ອາຠາສນສີລາຕິ ອາຠສ຺ສຣາ. ເອເຕປິ ຕໂຍ ປຓີຕຣຕນປຠາວຠາສິເຕກຕລວາສິໂນ.

໙. ສຸຠາຕິ ເອກຄ຺ຆນາ ອຈລາ ສຣີຣາຠາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ສາ ອຸປຣິພ຺ຣຫ຺ເມຫິ ປຣິຕ຺ຕາ ເອເຕສນ຺ຕິ ປຣິຕ຺ຕສຸຠາ. ອປ຺ປມາຓາ ສຸຠາ ເອເຕສນ຺ຕິ ອປ຺ປມາຓສຸຠາ. ປຠາສມຸທຍສງ຺ຂາເຕຫິ ສຸເຠຫິ ກິຓ຺ຓາ ອາກິຓ຺ຓາຕິ ສຸຠກິຓ຺ຫາ. ‘‘ສຸຠາກິຓ຺ຓາ’’ຕິ ຈ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ອາ-ສທ຺ທສ຺ສ ຣສ຺ສຕ຺ຕໍ, ອນ຺ຕິມຓ-ກາຣສ຺ສ ຈ ຫ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ສຸຠກິຓ຺ຫາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອເຕປິ ປຓີຕຣຕນປຠາວຠາສິເຕກຕລວາສິໂນ.

໑໐. ຌານປ຺ປຠາວນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ວິປຸລໍ ຜລເມເຕສນ຺ຕິ ເວຫປ຺ຜລາ. ສຎ຺ຎາວິຣາຄຠາວນານິພ຺ພຕ຺ຕຣູປສນ຺ຕຕິມຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນຕ຺ຖິ ສຎ຺ຎາ, ຕໍມຸເຂນ ວຸຕ຺ຕາວເສສາ ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘາ ຈ ເອເຕສນ຺ຕິ ອສຎ຺ຎາ. ເຕເຍວ ສຕ຺ຕາຕິ ອສຎ຺ຎສຕ຺ຕາ. ເອເຕປິ ປຓີຕຣຕນປຠາວຠາສິເຕກຕລວາສິໂນ. ສຸທ຺ຘານໍ ອນາຄາມິອຣຫນ຺ຕານເມວ ອາວາສາຕິ ສຸທ຺ຘາວາສາ. ອນຸນຍປຏິຆາຠາວໂຕ ວາ ສຸທ຺ໂຘ ອາວາໂສ ເອເຕສນ຺ຕິ ສຸທ຺ຘາວາສາ, ເຕສໍ ນິວາສຠູມິປິ ສຸທ຺ຘາວາສາ.

໑໑. ອິເມສຸ ປນ ປຐມຕລວາສິໂນ ອປ຺ປເກນ ກາເລນ ອຕ຺ຕໂນ ຐານໍ ນ ວິຊຫນ຺ຕີຕິ ອວິຫາ. ທຸຕິຍຕລວາສິໂນ ນ ເກນຈິ ຕປ຺ປນ຺ຕີຕິ ອຕປ຺ປາ. ຕຕິຍຕລວາສິໂນ ປຣມສຸນ຺ທຣຣູປຕ຺ຕາ ສຸເຂນ ທິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ສຸທສ຺ສາ. ຈຕຸຕ຺ຖຕລວາສິໂນ ສຸປຣິສຸທ຺ຘທສ຺ສນຕ຺ຕາ ສຸເຂນ ປສ຺ສນ຺ຕີຕິ ສຸທສ຺ສິໂນ. ປຎ຺ຈມຕລວາສິໂນ ປນ ອຸກ຺ກຏ຺ຐສມ຺ປຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ ນຕ຺ຖິ ເອເຕສໍ ກນິຏ຺ຐຠາໂວຕິ ອກນິຏ຺ຐາ.

໑໒. ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕເນ ປວຕ຺ຕາ ປຐມາຣຸປ຺ປວິປາກຠູຕຈຕຸກ຺ຂນ຺ຘາ ເອວ, ເຕຫິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນໂອກາໂສ ວາ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນຠູມິ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ.

໑໓. ປຸຖຸຊ຺ຊນາ, ໂສຕາປນ຺ນາ ຈ ສກທາຄາມິໂນ ຈາປິ ປຸຄ຺ຄລາ ສຸທ຺ຘາວາເສສຸ ສພ຺ພຖາ ນ ລພ຺ຠນ຺ຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ປຸຖຸຊ຺ຊນາທີນຎ຺ຈ ປຏິກ຺ເຂເປນ ອນາຄາມິອຣຫນ຺ຕານເມວ ຕຕ຺ຖ ລາໂຠ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ.

໑໔. ເສສຏ຺ຐາເນສູຕິ ສຸທ຺ຘາວາສອປາຍອສຎ຺ຎິວຊ຺ຊິເຕສຸ ເສສຏ຺ຐາເນສຸ ອຣິຍາ, ອນຣິຍາປິ ຈ ລພ຺ຠນ຺ຕິ.

ຠູມິຈຕຸກ຺ກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຏິສນ຺ຘິຈຕຸກ຺ກວຓ຺ຓນາ

໑໖. ໂອກ຺ກນ຺ຕິກ຺ຂເຓຕິ ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ.

໑໗. ຊາຕິຍາ ອນ຺ໂຘ ຊຈ຺ຈນ຺ໂຘ. ກິຎ຺ຈາປິ ຊາຕິກ຺ຂເຓ ອຓ຺ຑຊຊລາພຸຊາ ສພ຺ເພປິ ອຈກ຺ຂຸກາວ. ຕຖາປິ ຈກ຺ຂາທິອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫກາເລປິ ຈກ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິວິພນ຺ຘກກມ຺ມປ຺ປຏິພາຫິຕສາມຕ຺ຖິເຍນ ທິນ຺ນປຏິສນ຺ຘິນາ, ອິຕເຣນປິ ວາ ກມ຺ເມນ ອນຸປ຺ປາເທຕພ຺ພຈກ຺ຂຸໂກ ສຕ຺ໂຕ ຊຈ຺ຈນ຺ໂຘ ນາມ. ອປເຣ ປນ ‘‘ຊຈ຺ຈນ຺ໂຘຕິ ປສູຕິຍໍເຍວ ອນ຺ໂຘ, ມາຕຸກຸຈ຺ຉິຍໍ ອນ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ນິກ຺ຂນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເຕນ ທຸເຫຕຸກຕິເຫຕຸການໍ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິຍໍ ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ອວິປຊ຺ຊນໍ ສິທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຊຈ຺ຈນ຺ຘາທີນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິຄ຺ຄຫເຓນ ຊຈ຺ຈພຘິຣຊຈ຺ຈມູຄຊຈ຺ຈຊຬຊຈ຺ຈຸມ຺ມຕ຺ຕກປຓ຺ຑກອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນກນປຸໍສກມມ຺ມາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ອປເຣ ປນ ‘‘ເອກຈ຺ເຈ ອເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິກາ ອວິກລິນ຺ທ຺ຣິຍາ ຫຸຕ຺ວາ ໂຖກໍ ວິຈາຣຓປກຕິກາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕາທິສານມ຺ປິ ອາທິສທ຺ເທນ ສງ຺ຄໂຫ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຠຸມ຺ມເທເວ ສິຕາ ນິສ຺ສິຕາ ຕຄ຺ຄຕິກຕ຺ຕາຕິ ຠຸມ຺ມສ຺ສິຕາ. ສຸຂສມຸສ຺ສຍໂຕ ວິນິປາຕາຕິ ວິນິປາຕິກາ.

໑໘. ສພ຺ພຕ຺ຖາປິ ກາມສຸຄຕິຍນ຺ຕິ ເທວມນຸສ຺ສວເສນ ສຕ຺ຕວິຘາຍປິ ກາມສຸຄຕິຍໍ.

໒໑. ເຕສູຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕປຏິສນ຺ຘິຍຸຕ຺ເຕສຸ ປຸຄ຺ຄເລສຸ, ອປາຍາທີສຸ ວາ. ອາຍຸປ຺ປມາຓຄຓນາຍ ນິຍໂມ ນຕ຺ຖິ ເກສຎ຺ຈິ ຈິຣາຍຸກຕ຺ຕາ, ເກສຎ຺ຈິ ຈິຣຕຣາຍຸກຕ຺ຕາ ຈ. ຕຖາຈາຫຸ –

‘‘ອາປາຍິກມນຸສ຺ສາຍຸ-

ປຣິຈ຺ເຉໂທ ນ ວິຊ຺ຊຕິ;

ຕຖາ ຫິ ກາໂລ ມນ຺ຘາຕາ,

ຍກ຺ຂາ ເກຈິ ຈິຣາຍຸໂນ’’ຕິ. –

ອປາເຍສຸ ຫິ ກມ຺ມເມວ ປມາຓໍ, ຕຕ຺ຖ ນິພ຺ພຕ຺ຕານໍ ຍາວ ກມ຺ມໍ ນຂີຍຕິ. ຕາວ ຈວນາຠາວໂຕ, ຕຖາ ຠຸມ຺ມເທວານໍ. ເຕສຸປິ ຫິ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ເກຈິ ສຕ຺ຕາຫາທິກາລໍ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ເກຈິ ກປ຺ປມຕ຺ຕມ຺ປິ, ຕຖາ ມນຸສ຺ສານມ຺ປິ ກທາຈິ ເຕສມ຺ປິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍາຍຸກຕ຺ຕາ ກທາຈິ ທສວສ຺ສາຍຸກຕ຺ຕາ. ‘‘ໂຍ ຈິຣໍ ຊີວຕິ, ໂສ ວສ຺ສສຕໍ ຊີວຕິ, ອປ຺ປໍ ວາ ຠິຍ຺ໂຍ (ທີ. ນິ. ໒.໗; ສໍ. ນິ. ໑.໑໔໕; ອ. ນິ. ໗.໗໔), ທຸຕິຍໍ ວສ຺ສສຕໍ ນ ປາປຸຓາຕີ’’ຕິ ອິທໍ ປນ ອຊ຺ຊຕນກາລິເກ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ.

໒໒. ທິພ຺ພານິ ປຎ຺ຈວສ຺ສສຕານີຕິ ມນຸສ຺ສານໍ ປຎ຺ຎາສ ວສ຺ສານິ ເອກທິນໍ, ຕທນຸຣູປໂຕ ມາສສໍວຈ຺ຉເຣ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ທິພ຺ພປ຺ປມາຓານິ ປຎ຺ຈວສ຺ສສຕານິ ອາຍຸປ຺ປມາຓໍ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ –

‘‘ຍານິ ປຎ຺ຎາສ ວສ຺ສານິ, ມນຸສ຺ສານໍ ທິໂນ ຕຫິໍ;

ຕິໍສຣຕ຺ຕິທິໂວ ມາໂສ, ມາສາ ທ຺ວາທສ ສໍວຈ຺ຉຣໍ;

ເຕນ ສໍວຈ຺ຉເຣນາຍຸ, ທິພ຺ພໍ ປຎ຺ຈສຕໍ ມຕ’’ນ຺ຕິ.

ມນຸສ຺ສຄຓນາຍາຕິ ມນຸສ຺ສານໍ ສໍວຈ຺ຉຣຄຓນາຍ. ຕໂຕ ຈຕຸຄ຺ຄຸຓນ຺ຕິ ຈາຕຸມຫາຣາຊິການໍ ປຎ຺ຎາສມານຸສ຺ສກວສ຺ສປຣິມິຕໍ ທິວສໍ, ທິພ຺ພານິ ຈ ປຎ຺ຈວສ຺ສສຕານິ ທິຄຸຓໍ ກຕ຺ວາ ທິພ຺ພວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ຕາວຕິໍສານໍ ສມ຺ຠວຕີຕິ ເອວໍ ທິວສສໍວຈ຺ຉຣທິຄຸຓວເສນ ຈຕຸຄ຺ຄຸຓໍ, ຕໍ ປນ ທິພ຺ພຄຓນາຍ ວສ຺ສສຫສ຺ສໍ, ມນຸສ຺ສຄຓນາຍ ສຏ຺ຐິວສ຺ສສຕສຫສ຺ສາຘິກຕິໂກຏິປ຺ປມາຓໍ ໂຫຕິ. ຕໂຕ ຈຕຸຄ຺ຄຸຓໍ ຍາມານນ຺ຕິ ຕາວຕິໍສານມາຍຸປ຺ປມາຓໂຕ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຈຕຸຄ຺ຄຸຓໍ, ທິພ຺ພຄຓນາຍ ທ຺ວິສຫສ຺ສໍ, ມນຸສ຺ສຄຓນາຍ ຈຕ຺ຕາລີສວສ຺ສສຕສຫສ຺ສາຘິກາ ຈຸທ຺ທສ ວສ຺ສໂກຏິໂຍ ໂຫນ຺ຕິ. ຕໂຕ ຈຕຸຄ຺ຄຸຓໍ ຕຸສິຕານນ຺ຕິ ທິພ຺ພານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ວສ຺ສສຫສ຺ສານິ, ມນຸສ຺ສຄຓນາຍ ສຏ຺ຐິວສ຺ສສຕສຫສ຺ສາຘິກາ ສຕ຺ຕປຎ຺ຎາສ ວສ຺ສໂກຏິໂຍ. ຕໂຕ ຈຕຸຄ຺ຄຸຓໍ ນິມ຺ມານຣຕີນນ຺ຕິ ທິພ຺ພານິ ອຏ຺ຐວສ຺ສສຫສ຺ສານິ, ມນຸສ຺ສຄຓນາຍ ທ຺ເວ ວສ຺ສໂກຏິສຕານິ ຈຕ຺ຕາລີສວສ຺ສສຕສຫສ຺ສາຘິກາ ຕິໍສ ວສ຺ສໂກຏິໂຍ ຈ. ຕໂຕ ຈຕຸຄ຺ຄຸຓໍ ປຣນິມ຺ມິຕວສວຕ຺ຕີນນ຺ຕິ ທິພ຺ພານິ ໂສຬສ ວສ຺ສສຫສ຺ສານິ.

໒໓. ມນຸສ຺ສຄຓນໍ ປນ ສຍເມວ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ນວສຕຎ຺ຈາ’’ຕ຺ຍາທິ. ວສ຺ສານໍ ສມ຺ພນ຺ຘິ ນວສຕໍ ເອກວີສ ໂກຏິໂຍ, ຕຖາ ສຏ຺ຐິ ຈ ວສ຺ສສຕສຫສ຺ສານິ ວສວຕ຺ຕີສຸ ອາຍຸປ຺ປມາຓນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

໒໕. ທຸຕິຍຊ຺ຌານຠູມິຍນ຺ຕິ ຈຕຸກ຺ກນຍວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໂຕ ປຣໍ ປວຕ຺ຕິຍໍ, ຈວນກາເລ ຈ ຕຖາຣູປເມວ ຠວງ຺ຄຈຸຕິວເສນ ປວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ໂຍຊນາ.

໒໙. ເຕສູຕິ ຕາຫິ ຄຫິຕປຏິສນ຺ຘິເກສຸ ພ຺ຣຫ຺ເມສຸ. ກປ຺ປສ຺ສາຕິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍກປ຺ປສ຺ສ. ນ ຫິ ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ຊາທີນໍ ຕິຓ຺ຓໍ ມຫາກປ຺ປວເສນ ອາຍຸປຣິຈ຺ເຉໂທ ສມ຺ຠວຕິ ເອກກປ຺ເປປິ ເຕສໍ ອວິນາສາຠາເວນ ປຣິປຸຓ຺ຓກປ຺ເປ ອສມ຺ຠວໂຕ. ຕຖາ ເຫສ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໔໐໙) ໂລໂກ ສຕ຺ຕວາເຣສຸ ອຄ຺ຄິນາ ວິນສ຺ສຕິ, ອຏ຺ຐເມ ວາເຣ ອຸທເກນ, ປຸນ ສຕ຺ຕວາເຣສຸ ອຄ຺ຄິນາ, ອຏ຺ຐເມ ວາເຣ ອຸທເກນາຕິ ເອວໍ ອຏ຺ຐສຸ ອຏ຺ຐເກສຸ ປຣິປຸຓ຺ເຓສຸ ປຈ຺ຉິເມ ວາເຣ ວາເຕນ ວິນສ຺ສຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຐມຊ຺ຌານຕລໍ ອຸປາທາຍ ອຄ຺ຄິນາ, ທຸຕິຍຕຕິຍຊ຺ຌານຕລໍ ອຸປາທາຍ ອຸທເກນ, ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານຕລໍ ອຸປາທາຍ ວາເຕນ ວິນສ຺ສຕິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ –

‘‘ສຕ຺ຕ ສຕ຺ຕຄ຺ຄິນາ ວາຣາ, ອຏ຺ຐເມ ອຏ຺ຐເມ ທກາ;

ຈຕຸສຏ຺ຐິ ຍທາ ປຸຓ຺ຓາ, ເອໂກ ວາຍຸວໂຣ ສິຍາ.

‘‘ອຄ຺ຄິນາຠສ຺ສຣາ ເຫຏ຺ຐາ, ອາເປນ ສຸຠກິຓ຺ຫໂຕ;

ເວຫປ຺ຜລໂຕ ວາເຕນ, ເອວໍ ໂລໂກ ວິນສ຺ສຕີ’’ຕິ. –

ຕສ຺ມາ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ປຐມຊ຺ຌານຕລານໍ ເອກກປ຺ເປປິ ອວິນາສາຠາວໂຕ ສກລກປ຺ເປ ເຕສໍ ສມ຺ຠໂວ ນຕ຺ຖີຕິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍກປ຺ປວເສນ ເຕສໍ ອາຍຸປຣິຈ຺ເຉໂທ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ທຸຕິຍຊ຺ຌານາທິຕລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປນ ປຣິປຸຓ຺ຓສ຺ສ ມຫາກປ຺ປສ຺ສ ວເສນ, ນ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍກປ຺ປວເສນ. ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍກປ຺ໂປຕິ ຈ ໂຍຊນາຍາມວິຕ຺ຖາຣໂຕ ເສຕສາສປຣາສິໂຕ ວສ຺ສສຕວສ຺ສສຕຈ຺ຈເຍນ ເອເກກພີຊສ຺ສ ຫຣເຓນ ສາສປຣາສິໂນ ປຣິກ຺ຂເຍປິ ອກ຺ຂຍສຠາວສ຺ສ ມຫາກປ຺ປສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ຖຠາໂຄ. ໂສ ປນ ສຕ຺ຖໂຣຄທຸພ຺ຠິກ຺ຂານໍ ອຎ຺ຎຕຣສໍວຏ຺ເຏນ ພຫູສຸ ວິນາສມຸປຄເຕສຸ ອວສິຏ຺ຐສຕ຺ຕສນ຺ຕານປ຺ປວຕ຺ຕກຸສລກມ຺ມານຸຠາເວນ ທສວສ຺ສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອນຸກ຺ກເມນ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍາຍຸກປ຺ປມາເຓສຸ ສຕ຺ເຕສຸ ປຸນ ອສທ຺ຘມ຺ມສມາທານວເສນ ກເມນ ປຣິຫາຍິຕ຺ວາ ທສວສ຺ສາຍຸເກສຸ ຊາເຕສຸ ໂຣຄາທີນໍ ອຎ຺ຎຕຣສໍວຏ຺ເຏນ ສຕ຺ຕານໍ ວິນາສປ຺ປຕ຺ຕິຍາວ ‘‘ອຍເມໂກ ອນ຺ຕຣກປ຺ໂປ’’ຕິ ເອວໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນສ຺ສ ອນ຺ຕຣກປ຺ປສ຺ສ ວເສນ ຈຕຸສຏ຺ຐິອນ຺ຕຣກປ຺ປປ຺ປມາໂຓ ໂຫຕິ, ‘‘ວີສຕິອນ຺ຕຣກປ຺ປປ຺ປມາໂຓ’’ຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ.

໔໕. ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນໍ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນູປຄາ.

໔໙. ເອກເມວາຕິ ຠູມິໂຕ, ຊາຕິໂຕ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມໂຕ, ສງ຺ຂາຣໂຕ ຈ ສມານເມວ. ເອກຊາຕິຍນ຺ຕິ ເອກສ຺ມິໍ ຠເວ.

ປຏິສນ຺ຘິຈຕຸກ຺ກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ກມ຺ມຈຕຸກ຺ກວຓ຺ຓນາ

໕໐. ອິທານິ ກມ຺ມຈຕຸກ຺ກໍ ຈຕູຫາກາເຣຫິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຊນກ’’ນ຺ຕ຺ຍາທິ ອາຣທ຺ຘໍ, ຊນຍຕີຕິ ຊນກໍ. ອຸປຕ຺ຖມ຺ເຠຕີຕິ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກໍ. ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ປີເຬຕີຕິ ອຸປປີຬກໍ. ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ຆາເຕຕີຕິ ອຸປຆາຕກໍ.

ຕຕ຺ຖ ປຏິສນ຺ຘິປວຕ຺ຕີສຸ ວິປາກກຏຕ຺ຕາຣູປານໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕກາ ກຸສລາກຸສລເຈຕນາ ຊນກໍ ນາມ. ສຍໍ ວິປາກໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕມ຺ປິ ກມ຺ມນ຺ຕຣສ຺ສ ຈິຣຕຣວິປາກນິພ຺ພຕ຺ຕເນ ປຈ຺ຈຍຠູຕໍ, ວິປາກສ຺ເສວ ວາ ສຸຂທຸກ຺ຂຠູຕສ຺ສ ວິຈ຺ເຉທປຈ຺ຈຍານຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ອຸປພ຺ຣູຫນປຈ຺ຈຍຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ຊນກສາມຕ຺ຖິຍານຸຣູປໍ ຈິຣຕຣປ຺ປວຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍຠູຕໍ ກຸສລາກຸສລກມ຺ມໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກໍ ນາມ. ກມ຺ມນ຺ຕຣຊນິຕວິປາກສ຺ສ ພ຺ຍາຘິຘາຕຸສມຕາທິນິມິຕ຺ຕວິພາຘເນນ ຈິຣຕຣປ຺ປວຕ຺ຕິວິນິພນ຺ຘກໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ກມ຺ມໍ ອຸປປີຬກໍ ນາມ. ທຸພ຺ພລສ຺ສ ປນ ກມ຺ມສ຺ສ ຊນກສາມຕ຺ຖິຍໍ ອຸປຫຈ຺ຈ ວິຈ຺ເຉທກປຈ຺ຈຍຸປ຺ປາທເນນ ຕສ຺ສ ວິປາກໍ ປຏິພາຫິຕ຺ວາ ສຍໍ ວິປາກນິພ຺ພຕ຺ຕກກມ຺ມໍ ອຸປຆາຕກໍ ນາມ.

ຊນໂກປຆາຕການຎ຺ຫິ ອຍໍ ວິເສໂສ – ຊນກໍ ກມ຺ມນ຺ຕຣສ຺ສ ວິປາກໍ ອນຸປຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາວ ວິປາກໍ ຊເນຕິ, ອຸປຆາຕກໍ ອຸປຈ຺ເຉທນປຸພ຺ພກນ຺ຕິ ອິທໍ ຕາວ ອຏ຺ຐກຖາສຸ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໖໘໗; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓.໓໔) ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ. ອປເຣ ປນ ອາຈຣິຍາ ‘‘ອຸປປີຬກກມ຺ມໍ ພຫ຺ວາພາຘຕາທິປຈ຺ຈໂຍປສໍຫາເຣນ ກມ຺ມນ຺ຕຣສ຺ສ ວິປາກໍ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ວິພາຘຕິ. ອຸປຆາຕກໍ ປນ ຕໍ ສພ຺ພໂສ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ໂອກາສໍ ເທຕິ, ນ ປນ ສຍໍ ວິປາກນິພ຺ພຕ຺ຕກໍ. ເອວຎ຺ຫິ ຊນກໂຕ ອິມສ຺ສ ວິເສໂສ ສຸປາກໂຏ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ກິຈ຺ຈວເສນາຕິ ຊນນອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນອຸປປີຬນອຸປຈ຺ເຉທນກິຈ຺ຈວເສນ.

໕໑. ຄຣຸກນ຺ຕິ ມຫາສາວຊ຺ຊໍ, ມຫານຸຠາວຎ຺ຈ ອຎ຺ເຎນ ກມ຺ເມນ ປຏິພາຫິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍກມ຺ມໍ. ອາສນ຺ນນ຺ຕິ ມຣຓກາເລ ອນຸສ຺ສຣິຕໍ, ຕທາ ກຕຎ຺ຈ. ອາຈິຓ຺ຓນ຺ຕິ ອຠິຓ຺ຫໂສ ກຕໍ, ເອກວາຣໍ ກຕ຺ວາປິ ວາ ອຠິຓ຺ຫໂສ ສມາເສວິຕໍ. ກຏຕ຺ຕາກມ຺ມນ຺ຕິ ຄຣຸກາທິຠາວໍ ອສມ຺ປຕ຺ຕໍ ກຕມຕ຺ຕໂຕເຍວ ກມ຺ມນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພກມ຺ມໍ.

ຕຕ຺ຖ ກຸສລໍ ວາ ໂຫຕຸ ອກຸສລໍ ວາ, ຄຣຸກາຄຣຸເກສຸ ຍໍ ຄຣຸກໍ ອກຸສລປກ຺ເຂ ມາຕຸຆາຕກາທິກມ຺ມໍ, ກຸສລປກ຺ເຂ ມຫຄ຺ຄຕກມ຺ມໍ ວາ, ຕເທວ ປຐມໍ ວິປຈ຺ຈຕິ ສຕິປິ ອາສນ຺ນາທິກມ຺ເມ ປຣິຕ຺ຕໍ ອຸທກໍ ໂອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ມໂຫໂຆ ວິຍ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ‘‘ຄຣຸກ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ມິໍ ອສຕິ ທູຣາສນ຺ເນສຸ ຍໍ ອາສນ຺ນໍ ມຣຓກາເລ ອນຸສ຺ສຣິຕໍ, ຕເທວ ປຐມໍ ວິປຈ຺ຈຕິ, ອາສນ຺ນກາເລ ກເຕ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ຕສ຺ມິມ຺ປິ ອສຕິ ອາຈິຓ຺ຓານາຈິຓ຺ເຓສຸ ຈ ຍໍ ອາຈິຓ຺ຓໍ ສຸສີລ຺ຍໍ ວາ, ທຸສ຺ສີລ຺ຍໍ ວາ, ຕເທວ ປຐມໍ ວິປຈ຺ຈຕິ. ກຏຕ຺ຕາກມ຺ມໍ ປນ ລທ຺ຘາເສວນໍ ປຸຣິມານໍ ອຠາເວນ ປຏິສນ຺ຘິໍ ອາກຑ຺ຒຕີຕິ ຄຣຸກໍ ສພ຺ພປຐມໍ ວິປຈ຺ຈຕິ. ຄຣຸເກ ອສຕິ ອາສນ຺ນໍ, ຕສ຺ມິມ຺ປິ ອສຕິ ອາຈິຓ຺ຓໍ, ຕສ຺ມິມ຺ປິ ອສຕິ ກຏຕ຺ຕາກມ຺ມໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປາກທານປຣິຍາເຍນາ’’ຕິ, ວິປາກທານານຸກ຺ກເມນາຕ຺ຍຕ຺ໂຖ. ອຠິຘມ຺ມາວຕາຣາທີສຸ ປນ ອາສນ຺ນໂຕ ອາຈິຓ຺ຓໍ ປຐມໍ ວິປຈ຺ຈນ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ປນ ໂຄຄຓປຣິປຸຓ຺ຓສ຺ສ ວຊສ຺ສ ທ຺ວາເຣ ວິວເຏ ອປຣຠາເຄ ທມ຺ມຄວພລວຄເວສຸ ສນ຺ເຕສຸປິ ໂຍ ວຊທ຺ວາຣສ຺ສ ອາສນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ອນ຺ຕມໂສ ທຸພ຺ພລຊຣຄ຺ຄໂວປິ, ໂສເຍວ ປຐມຕຣໍ ນິກ຺ຂມຕິ, ເອວໍ ຄຣຸກໂຕ ອຎ຺ເຎສຸ ກຸສລາກຸສເລສຸ ສນ຺ເຕສຸປິ ມຣຓກາລສ຺ສ ອາສນ຺ນຕ຺ຕາ ອາສນ຺ນເມວ ປຐມໍ ວິປາກໍ ເທຕີຕິ ອິຘ ຕໍ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

໕໒. ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠູໂຕ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ໂນ ອຕ຺ຕຠາໂວ, ຕຕ຺ຖ ເວທິຕພ຺ພໍ ວິປາການຸຠວນວເສນາຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍໍ. ທິຏ຺ຐຘມ຺ມໂຕ ອນນ຺ຕຣໍ ອຸປປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ເວທິຕພ຺ພໍ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍໍ. ອປເຣ ອປເຣ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ອຕ຺ຕຠາເວ ເວທິຕພ຺ພໍ ກມ຺ມໍ ອປຣາປຣິຍເວທນີຍໍ. ອໂຫສິ ເອວ ກມ຺ມໍ, ນ ຕສ຺ສ ວິປາໂກ ອໂຫສິ, ອຕ຺ຖິ, ຠວິສ຺ສຕິ ຈາຕິ ເອວໍ ວຕ຺ຕພ຺ພກມ຺ມໍ ອໂຫສິກມ຺ມໍ.

ຕຕ຺ຖ ປຏິປກ຺ເຂຫິ ອນຠິຠູຕຕາຍ, ປຈ຺ຈຍວິເສເສນ ປຏິລທ຺ຘວິເສສຕາຍ ຈ ພລວຠາວປ຺ປຕ຺ຕາ ຕາທິສສ຺ສ ປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາຣສ຺ສ ວເສນ ສາຕິສຍາ ຫຸຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ ຜລທາຍິນີ ປຐມຊວນເຈຕນາ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍໍ ນາມ. ສາ ຫິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ພລວຊນສນ຺ຕາເນ ຄຸຓວິເສສຍຸຕ຺ເຕສຸ ອຸປກາຣານຸປກາຣວສປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ, ອາເສວນາລາເຠນ ອປ຺ປວິປາກຕາຍ ຈ ອິຕຣທ຺ວຍໍ ວິຍ ປວຕ຺ຕສນ຺ຕານຸປຣມາເປກ຺ຂໍ, ໂອກາສລາຠາເປກ຺ຂຎ຺ຈ ກມ຺ມໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອິເຘວ ປຸປ຺ຜມຕ຺ຕໍ ວິຍ ປວຕ຺ຕິວິປາກມຕ຺ຕໍ ອເຫຕຸກຜລໍ ເທຕິ. ອຕ຺ຖສາຘິກາ ປນ ສຕ຺ຕມຊວນເຈຕນາ ສນ຺ນິຏ຺ຐາປກເຈຕນາຠູຕາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິລທ຺ຘວິເສສາ ອນນ຺ຕຣຕ຺ຕຠາເວ ວິປາກທາຍິນີ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍໍ ນາມ. ສາ ຈ ປຏິສນ຺ຘິໍ ທຕ຺ວາວ ປວຕ຺ຕິວິປາກໍ ເທຕິ. ປຏິສນ຺ຘິຍາ ປນ ອທິນ຺ນາຍ ປວຕ຺ຕິວິປາກໍ ເທຕີຕິ ນຕ຺ຖິ. ຈຸຕິ ອນນ຺ຕຣຎ຺ຫິ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍສ຺ສ ໂອກາໂສ. ປຏິສນ຺ຘິຍາ ປນ ທິນ຺ນາຍ ຊາຕິສເຕປິ ປວຕ຺ຕິວິປາກໍ ເທຕີຕິ ອາຈຣິຍາ. ຍຖາວຸຕ຺ຕກອາຣຓວິຣຫໂຕ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍາທິຠາວໍ ອສມ຺ປຕ຺ຕາ ອາທິປຣິໂຍສານເຈຕນານໍ ມຊ຺ເຌ ປວຕ຺ຕາ ປຎ຺ຈ ເຈຕນາ ວິປາກທານສຠາວສ຺ສ ອນຸປຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ຍທາ ກທາຈິ ໂອກາສລາເຠ ສຕິ ປຏິສນ຺ຘິປວຕ຺ຕີສຸ ວິປາກໍ ອຠິນິປ຺ຜາເທນ຺ຕີ ອປຣາປຣິຍເວທນິຍໍ ນາມ. ສກສກກາລາຕີຕໍ ປນ ປຸຣິມກມ຺ມທ຺ວຍໍ, ຕຕິຍມ຺ປິ ຈ ສໍສາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ໂວຈ຺ຉິນ຺ນາຍ ອໂຫສິກມ຺ມໍ ນາມ.

ປາກກາລວເສນາຕິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນ, ຕທນນ຺ຕເຣ, ຍທາ ກທາຈີຕິ ເອວໍ ປຸຣິມານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາລວເສນ, ອິຕຣສ຺ສ ຕໍກາລາຠາວວເສນ ຈ. ອໂຫສິກມ຺ມສ຺ສ ຫິ ກາລາຕິກ຺ກມໂຕວ ຕໍ ໂວຫາໂຣ.

໕໓. ປາກຐານວເສນາຕິ ປຏິສນ຺ຘິຍາ ວິປຈ຺ຈນຠູມິວເສນ.

໕໔. ອິທານິ ອກຸສລາທິກມ຺ມານໍ ກາຍກມ຺ມທ຺ວາຣາທິວເສນ ປວຕ຺ຕິໍ, ຕໍນິທ຺ເທສມຸເຂນ ຈ ເຕສໍ ປາຓາຕິປາຕາທິວເສນ ທສວິຘາທິເຠທຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ອກຸສລ’’ນ຺ຕ຺ຍາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ກາຍທ຺ວາເຣ ປວຕ຺ຕໍ ກມ຺ມໍ ກາຍກມ຺ມໍ. ເອວໍ ວຈີກມ຺ມາທີນິ.

໕໕. ປາຓສ຺ສ ສຓິກໍ ປຕິຕຸໍ ອທຕ຺ວາ ອຕີວ ປາຕນໍ ປາຓາຕິປາໂຕ. ກາຍວາຈາຫິ ອທິນ຺ນສ຺ສ ອາທານໍ ອທິນ຺ນາທານໍ. ເມຖຸນວີຕິກ຺ກມສງ຺ຂາເຕສຸ ກາເມສຸ ມິຈ຺ຉາ ຈຣຓໍ ກາເມສຸ ມິຈ຺ຉາຈາໂຣ.

ຕຕ຺ຖ ປາໂຓຕິ ໂວຫາຣໂຕ ສຕ຺ໂຕ, ປຣມຕ຺ຖໂຕ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ. ຕສ຺ມິໍ ປາເຓ ປາຓສຎ຺ຎິໂນ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍຸປຈ຺ເຉທກປ຺ປໂຍຄສມຸຏ຺ຐາປິກາ ວຘກເຈຕນາ ປາຓາຕິປາໂຕ. ປຣຠຓ຺ເຑ ຕຖາສຎ຺ຎິໂນ ຕທາທາຍກປ຺ປໂຍຄສມຸຏ຺ຐາປິກາ ເຖຍ຺ຍເຈຕນາ ອທິນ຺ນາທານໍ. ອສທ຺ຘມ຺ມເສວນວເສນ ກາຍທ຺ວາຣປ຺ປວຕ຺ຕາ ອຄນ຺ຕພ຺ພຏ຺ຐານວີຕິກ຺ກມເຈຕນາ ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາໂຣ ນາມ. ສຸຣາປານມ຺ປິ ເອຕ຺ເຖວ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕີຕິ ວທນ຺ຕິ ຣສສງ຺ຂາເຕສຸ ກາເມສຸ ມິຈ຺ຉາຈາຣຠາວໂຕ. ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສງ຺ຂາເຕ ກາຍທ຺ວາເຣຕິ ກາເຍນ ອຘິປ຺ປາຍວິຎ຺ຎາປນໂຕ, ສຍຎ຺ຈ ກາເຍນ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕາ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສງ຺ຂາເຕ ອຠິກ຺ກມາທິຊນກຈິຕ຺ຕຊວາໂຍຘາຕ຺ວາຘິກກລາປສ຺ສ ວິກາຣຠູເຕ ສນ຺ຖມ຺ຠນາທີນໍ ສຫກາຣີກາຣຓຠູເຕ ໂຈປນກາຍຠາວໂຕ, ກມ຺ມານໍ ປວຕ຺ຕິມຸຂຠາວໂຕ ຈ ກາຍທ຺ວາຣສງ຺ຂາເຕ ກມ຺ມທ຺ວາເຣ.

ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ຕໍຕໍກມ຺ມສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທເນວ ສາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຊນີຍຕິ. ຕຖາປິ ຕສ຺ສາ ຕຖາ ປວຕ຺ຕມານາຍ ຕໍສມຸຏ຺ຐາປກກມ຺ມສ຺ສ ກາຍກມ຺ມາທິໂວຫາໂຣ ໂຫຕີຕິ ສາ ຕສ຺ເສວ ປວຕ຺ຕິມຸຂຠາເວນ ວຕ຺ຕຸໍ ລພ຺ຠຕິ. ‘‘ກາຍທ຺ວາເຣ ວຸຕ຺ຕິໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຕເກເຍວ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ຍທິ ເອວໍ ກມ຺ມທ຺ວາຣວວຕ຺ຖານໍ ນ ສິຍາ. ກາຍທ຺ວາເຣ ຫິ ປວຕ຺ຕໍ ‘ກາຍກມ຺ມ’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ກາຍກມ຺ມສ຺ສ ຈ ປວຕ຺ຕິມຸຂຠູຕໍ ‘ກາຍທ຺ວາຣ’ນ຺ຕິ. ປາຓາຕິປາຕາທິກໍ ປນ ວາຈາຍ ອາຓາເປນ຺ຕສ຺ສ ກາຍກມ຺ມໍ ວຈີທ຺ວາເຣປິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ທ຺ວາເຣນ ກມ຺ມວວຕ຺ຖານໍ ນ ສິຍາ, ຕຖາ ມຸສາວາທາທິໍ ກາຍວິກາເຣນ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ວຈີກມ຺ມໍ ກາຍທ຺ວາເຣປິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ກມ຺ເມນ ທ຺ວາຣວວຕ຺ຖານມ຺ປິ ນ ສິຍາ’’ຕິ ອຍໍ ໂຈທນາ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ເຐຍ຺ຍາຕິ ພາຫຸລ຺ລວຸຕ຺ຕິຍາ ວວຕ຺ຖານໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ພາຫຸລ຺ລວຸຕ຺ຕິໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາຍກມ຺ມຎ຺ຫິ ກາຍທ຺ວາເຣເຍວ ພຫຸລໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ອປ຺ປໍ ວຈີທ຺ວາເຣ, ຕສ຺ມາ ກາຍທ຺ວາເຣເຍວ ພຫຸລໍ ປວຕ຺ຕນໂຕ ກາຍກມ຺ມຠາໂວ ສິທ຺ໂຘ ວນຈຣກາທີນໍ ວນຈຣກາທິຠາໂວ ວິຍ. ຕຖາ ກາຍກມ຺ມເມວ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ກາຍທ຺ວາເຣ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ອິຕຣານິ, ຕສ຺ມາ ກາຍກມ຺ມສ຺ສ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ເອຕ຺ເຖວ ປວຕ຺ຕນໂຕ ກາຍກມ຺ມທ຺ວາຣຠາໂວ ສິທ຺ໂຘ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄາມາທີນໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄາມາທິຠາໂວ ວິຍາຕິ ນຕ຺ຖິ ກມ຺ມທ຺ວາຣວວຕ຺ຖາເນ ໂກຈິ ວິພນ຺ໂຘຕິ ອຍເມຕ຺ຖາຘິປ຺ປາໂຍ.

໕໖. ມຸສາຕິ ອຠູຕໍ ວຕ຺ຖຸ, ຕໍ ຕຈ຺ຉໂຕ ວທນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ມຸສາວາໂທ. ປິສຕິ ສາມຄ຺ຄິໍ ສຎ຺ຈຸຓ຺ເຓຕິ ວິກ຺ຂິປຕິ, ປິຍຠາວໍ ສຸຎ຺ຎໍ ກໂຣຕີຕິ ວາ ປິສຸຓາ. ອຕ຺ຕານມ຺ປິ ປຣມ຺ປິ ຜຣຸສໍ ກໂຣຕິ, ກກໂຈ ວິຍ ຂຣສມ຺ຜສ຺ສາຕິ ວາ ຜຣຸສາ. ສໍ ສຸຂໍ, ຫິຕຎ຺ຈ ຜລຕິ ວິສຣຕິ ວິນາເສຕີຕິ ສມ຺ຜໍ, ອຕ຺ຕໂນ, ປເຣສຎ຺ຈ ອນຸປກາຣໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ, ຕໍ ປລປຕິ ເອເຕນາຕິ ສມ຺ຜປ຺ປລາໂປ.

ຕຕ຺ຖ ອຠູຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ ຠູຕໂຕ ປຣໍ ວິຎ຺ຎາເປຕຸກາມສ຺ສ ຕຖາ ວິຎ຺ຎາປນປ຺ປໂຍຄສມຸຏ຺ຐາປິກາ ເຈຕນາ ມຸສາວາໂທ. ໂສ ປຣສ຺ສ ອຕ຺ຖເຠທກໂຣວ ກມ຺ມປໂຖ ໂຫຕິ, ອິຕໂຣ ກມ຺ມເມວ. ປເຣສໍ ເຠທກາມຕາຍ, ອຕ຺ຕປ຺ປິຍກາມຕາຍ ວາ ປຣເຠທກຣວຈີປໂຍຄສມຸຏ຺ຐາປິກາ ສໍກິລິຏ຺ຐເຈຕນາ ປິສຸຓວາຈາ, ສາປິ ທ຺ວີສຸ ຠິນ຺ເນສຸເຍວ ກມ຺ມປໂຖ. ປຣສ຺ສ ມມ຺ມຈ຺ເຉທກຣວຈີປໂຍຄສມຸຏ຺ຐາປິກາ ເອກນ຺ຕຜຣຸສເຈຕນາ ຜຣຸສວາຈາ. ນ ຫິ ຈິຕ຺ຕສຓ຺ຫຕາຍ ສຕິ ຜຣຸສວາຈາ ນາມ ໂຫຕິ. ສີຕາຫຣຓາທິອນຕ຺ຖວິຎ຺ຎາປນປ຺ປໂຍຄສມຸຏ຺ຐາປິກາ ສໍກິລິຏ຺ຐເຈຕນາ ສມ຺ຜປ຺ປລາໂປ, ໂສ ປນ ປເຣຫິ ຕສ຺ມິໍ ອນຕ຺ເຖ ຄຫິເຕເຍວ ກມ຺ມປໂຖ. ວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສງ຺ຂາເຕ ວຈີທ຺ວາເຣຕິ ວາຈາຍ ອຘິປ຺ປາຍໍ ວິຎ຺ຎາເປຕິ, ສຍຎ຺ຈ ວາຈາຍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສງ຺ຂາເຕ ວຈີເຠທກຣປ຺ປໂຍຄສມຸຏ຺ຐາປກຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານປຖວີຘາຕ຺ວາຘິກກລາປສ຺ສ ວິກາຣຠູເຕ ໂຈປນວາຈາຠາວໂຕ, ກມ຺ມານໍ ປວຕ຺ຕິມຸຂຠາວໂຕ ຈ ວຈີທ຺ວາຣສງ຺ຂາເຕ ກມ຺ມທ຺ວາເຣ. ພາຫຸລ຺ລວຸຕ຺ຕິໂຕຕິ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

໕໗. ປຣສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອຠິມຸຂໍ ຌາຍຕິ ໂລຠວເສນ ຈິນ຺ເຕຕີຕິ ອຠິຊ຺ຌາ. ພ຺ຍາປຊ຺ຊຕິ ຫິຕສຸຂໍ ເອເຕນາຕິ ພ຺ຍາປາໂທ. ມິຈ຺ຉາ ວິປຣີຕໂຕ ປສ຺ສຕີຕິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ.

ຕຕ຺ຖ ‘‘ອໂຫ ວຕ ອິທໍ ມມ ສິຍາ’’ຕິ ເອວໍ ປຣຠຓ຺ຑາຠິຊ຺ຌາຍນໍ ອຠິຊ຺ຌາ, ສາ ປຣຠຓ຺ຑສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ນາມເນເນວ ກມ຺ມປໂຖ ໂຫຕິ. ‘‘ອໂຫ ວຕາຍໍ ສຕ຺ໂຕ ວິນສ຺ເສຍ຺ຍາ’’ຕິ ເອວໍ ມໂນປໂທໂສ ພ຺ຍາປາໂທ. ‘‘ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕ຺ຍາທິນາ ນເຍນ ວິປຣີຕທສ຺ສນໍ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ. ເອຕ຺ຖ ປນ ນຕ຺ຖິກອເຫຕຸກອກິຣິຍທິຏ຺ຐີຫິເຍວ ກມ຺ມປຖເຠໂທ. ອິເມສໍ ປນ ອງ຺ຄາທິວວຕ຺ຖານວເສນ ປປຎ຺ໂຈ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໘; ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໑ ອກຸສລກມ຺ມປຖກຖາ; ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໗໒) ອາຄຕນເຍນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຎ຺ຎຕ຺ຣາປິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາຕິ ກາຍວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ວິນາປິ, ຕໍ ອສມຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາປີຕ຺ຍຕ຺ໂຖ. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສມຸຏ຺ຐາປກຈິຕ຺ຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ເຈຕ຺ຖ ອຠິຊ຺ຌາທໂຍ ເຈຕນາປກ຺ຂິກາວ ໂຫນ຺ຕິ.

໕໘. ໂທສມູເລນ ຊາຍນ຺ຕີຕິ ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈເຍນ ໂທສສງ຺ຂາຕມູເລນ, ໂທສມູລກຈິຕ຺ເຕນ ວາ ຊາຍນ຺ຕິ, ນ ໂລຠມູລາທີຫິ. ຫສມານາປິ ຫິ ຣາຊາໂນ ໂທສຈິຕ຺ເຕເນວ ປາຓວຘໍ ອາຓາເປນ຺ຕິ, ຕຖາ ຜຣຸສວາຈາພ຺ຍາປາເທສຸປິ ຍຖາຣຫໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ມິຈ຺ຉາທສ຺ສນສ຺ສ ອຠິນິວິສິຕພ຺ພວຕ຺ຖູສຸ ໂລຠປຸພ຺ພງ຺ຄມເມວ ອຠິນິວິສນໂຕ ອາຫ ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ຈ ໂລຠມູເລນາ’’ຕິ. ເສສານິ ຈຕ຺ຕາຣິປິ ທ຺ວີຫິ ມູເລຫິ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ໂຍ ຕາວ ອຠິມຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ, ອນຠິມຕໍ ວາ ອຕ຺ຕພນ຺ຘຸປຣິຕ຺ຕາຓາທິປ຺ປໂຍຊນໍ ສນ຺ຘາຍ ຫຣຕິ, ຕສ຺ສ ອທິນ຺ນາທານໍ ໂລຠມູເລນ ໂຫຕິ. ເວຣນິຍ຺ຍາຕນຕ຺ຖໍ ຫຣນ຺ຕສ຺ສ ໂທສມູເລນ. ນີຕິປາຐກປ຺ປມາຓໂຕ ທຸຏ຺ຐນິຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ປຣສນ຺ຕກໍ ຫຣນ຺ຕານໍ ຣາຊູນໍ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓານຎ຺ຈ ‘‘ສພ຺ພມິທໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ຣາຊູຫິ ທິນ຺ນໍ, ເຕສໍ ປນ ສພ຺ພທຸພ຺ພລຠາເວນ ອຎ຺ເຎ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ, ອຕ຺ຕສນ຺ຕກເມວ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕ຺ຍາທີນິ ວຕ຺ວາ ສກສຎ຺ຎາຍ ເອວໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຫຣນ຺ຕານໍ, ກມ຺ມຜລສມ຺ພນ຺ຘາປວາທີນຎ຺ຈ ໂມຫມູເລນ. ເອວໍ ມຸສາວາທາທີສຸປິ ຍຖາຣຫໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

໖໓. ຉສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ຕິວິຘກມ຺ມວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານມ຺ເປຕໍ ຕິວິຘນິຍເມນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຕຖາ ທານສີລຠາວນາວເສນາ’’ຕິ. ທສຘາ ນິທ຺ທິສິຍມານານໍ ຫິ ທ຺ວິນ຺ນໍ, ປຸນ ທ຺ວິນ຺ນໍ, ຕິຓ຺ຓຎ຺ຈ ຍຖາກ຺ກມໍ ທານາທີສຸ ຕີສ຺ເວວ ສງ຺ຄໂຫ. ກາຣຓໍ ປເນຕ຺ຖ ປຣໂຕ ວກ຺ຂາມ. ຉຬາຣມ຺ມເຓສຸ ປນ ຕິວິຘກມ຺ມທ຺ວາເຣສຸ ຈ ເນສໍ ປວຕ຺ຕິໂຍຊນາ ອຏ຺ຐກຖາທີສຸ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໑໕໖-໑໕໙) ອາຄຕນເຍນ ຄເຫຕພ຺ພາ.

໖໕. ທີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ທານໍ, ປຣິຈ຺ຈາຄເຈຕນາ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ. ສີລຕີຕິ ສີລໍ, ກາຍວຈີກມ຺ມານິ ສມາທຫຕິ, ສມ຺ມາ ຐເປຕີຕ຺ຍຕ຺ໂຖ, ສີລຍຕິ ວາ ອຸປຘາເຣຕີຕິ ສີລໍ, ອຸປຘາຣຓໍ ປເນຕ຺ຖ ກຸສລານໍ ອຘິຏ຺ຐານຠາໂວ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສີເລ ປຕິຏ຺ຐາຍາ’’ຕ຺ຍາທິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓, ໑໙໒). ຠາເວຕິ ກຸສເລ ຘມ຺ເມ ອາເສວຕິ ວຑ຺ເຒຕິ ເອຕາຍາຕິ ຠາວນາ. ອປຈາຍຕິ ປູຊາວເສນ ສາມີຈິໍ ກໂຣຕິ ເອເຕນາຕິ ອປຈາຍນໍ. ຕໍຕໍກິຈ຺ຈກຣເຓ ພ຺ຍາວຏສ຺ສ ຠາໂວ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈໍ. ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ປຕ຺ຕິ ທີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ປຕ຺ຕິທານໍ. ປຕ຺ຕິໍ ອນຸໂມທຕິ ເອຕາຍາຕິ ປຕ຺ຕານຸໂມທນາ. ຘມ຺ມໍ ສຸຓນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ຘມ຺ມສ຺ສວນໍ. ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ຕິ ເອຕາຍາຕິ ຘມ຺ມເທສນາ. ທິຏ຺ຐິຍາ ອຸຊຸກຣຓໍ ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມໍ.

ຕຕ຺ຖ ສານຸສຍສນ຺ຕານວໂຕ ປເຣສໍ ປູຊານຸຄ຺ຄຫກາມຕາຍ ອຕ຺ຕໂນ ວິຊ຺ຊມານວຕ຺ຖຸປຣິຈ຺ຈຊນວສປ຺ປວຕ຺ຕເຈຕນາ ທານໍ ນາມ, ທານວຕ຺ຖຸປຣິເຍສນວເສນ, ທິນ຺ນສ຺ສ ໂສມນສ຺ສຈິຕ຺ເຕນ ອນຸສ຺ສຣຓວເສນ ຈ ປວຕ຺ຕາ ປຸພ຺ພປຈ຺ຉາຠາຄເຈຕນາ ເອຕ຺ເຖວ ສໂມຘານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ ຍຖາຣຫໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນິຈ຺ຈສີລາທິວເສນ ປຎ຺ຈ, ອຏ຺ຐ, ທສ ວາ ສີລານິ ສມາທິຍນ຺ຕສ຺ສ, ປຣິປູເຣນ຺ຕສ຺ສ, ອສມາທິຍິຕ຺ວາປິ ສມ຺ປຕ຺ຕກາຍວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕໂຕ ວິຣມນ຺ຕສ຺ສ, ປພ຺ພຊນ຺ຕສ຺ສ, ອຸປສມ຺ປທມາຬເກ ສໍວຣໍ ສມາທິຍນ຺ຕສ຺ສ, ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລໍ ປຣິປູເຣນ຺ຕສ຺ສ ຈ ປວຕ຺ຕເຈຕນາ ສີລໍ ນາມ. ຈຕ຺ຕາລີສາຍ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນສຸ, ຂນ຺ຘາທີສຸ ຈ ຠູມີສຸ ປຣິກມ຺ມສມ຺ມສນວສປ຺ປວຕ຺ຕາ ອປ຺ປນໍ ອປ຺ປຕ຺ຕາ ໂຄຕ຺ຣຠຸປຣິໂຍສານເຈຕນາ ຠາວນາ ນາມ, ນິຣວຊ຺ຊວິຊ຺ຊາທິປຣິຍາປຸຓນເຈຕນາປິ ເອຕ຺ເຖວ ສໂມຘານໍ ຄຈ຺ຉຕິ.

ວຍສາ, ຄຸເຓຫິ ຈ ເຊຏ຺ຐານໍ ຈີວຣາທີສຸ ປຈ຺ຈາສາຣຫິເຕນ ອສໍກິລິຏ຺ຐຊ຺ຌາສເຍນ ປຈ຺ຈຸຏ຺ຐານອາສນາຠິນີຫາຣາທິວິຘິນາ ພຫຸມານກຣຓເຈຕນາ ອປຈາຍນໍ ນາມ. ເຕສເມວ, ຄິລານານຎ຺ຈ ຍຖາວຸຕ຺ຕຊ຺ຌາສເຍນ ຕໍຕໍກິຈ຺ຈກຣຓເຈຕນາ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈໍ ນາມ. ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ນິພ຺ພຕ຺ຕສ຺ສ ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ປເຣຫິ ສາຘາຣຓຠາວໍ ປຈ຺ຈາສີສນເຈຕນາ ປຕ຺ຕິທານໍ ນາມ. ປເຣຫິ ທິນ຺ນສ຺ສ, ອທິນ຺ນສ຺ສປິ ວາ ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ມຈ຺ເຉຣມລວິນິສ຺ສເຏນ ຈິຕ຺ເຕນ ອພ຺ຠານຸໂມທນເຈຕນາ ປຕ຺ຕານຸໂມທນາ ນາມ. ເອວມິມໍ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ‘‘ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣຄຸຓວິເສສສ຺ສ ຠາຄີ ຠວິສ຺ສາມິ, ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ວາ ຫຸຕ຺ວາ ປເຣສໍ ຘມ຺ມເທສນາທີຫິ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອວໍ ອຕ຺ຕໂນ, ປເຣສໍ ວາ ຫິຕຜຣຓວສປ຺ປວຕ຺ເຕນ ອສໍກິລິຏ຺ຐຊ຺ຌາສເຍນ ຫິຕູປເທສສວນເຈຕນາ ຘມ຺ມສ຺ສວນໍ ນາມ, ນິຣວຊ຺ຊວິຊ຺ຊາທິສວນເຈຕນາປິ ເອຕ຺ເຖວ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕິ. ລາຠສກ຺ກາຣາທິນິຣເປກ຺ຂຕາຍ ໂຍນິໂສ ມນສິ ກໂຣໂຕ ຫິຕູປເທສເຈຕນາ ຘມ຺ມເທສນາ ນາມ, ນິຣວຊ຺ຊວິຊ຺ຊາທິອຸປທິສນເຈຕນາປິ ເອຕ຺ເຖວ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ‘‘ອຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕ຺ຍາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕສມ຺ມາທສ຺ສນວເສນ ທິຏ຺ຐິຍາ ອຸຊຸກຣຓໍ ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມໍ ນາມ.

ຍທິ ເອວໍ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມປຸຎ຺ຎກິຣິຍຠາໂວ ນ ລພ຺ຠຕີຕິ? ໂນ ນ ລພ຺ຠຕິ ປຸຣິມປຈ຺ຉິມເຈຕນານມ຺ປິ ຕໍຕໍປຸຎ຺ຎກິຣິຍາສ຺ເວວ ສງ຺ຄຓ຺ຫນໂຕ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ອຸຊຸກຣຓເວລາຍໍ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕເມວ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ປຸຣິມປຈ຺ຉາຠາເຄ ປນ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕມ຺ປິ ສມ຺ຠວຕີຕິ ຕສ຺ສປິ ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມຠາໂວ ອຸປປຊ຺ຊຕີຕິ ອລມຕິປ຺ປປຎ຺ເຈນ.

ອິເມສຸ ປນ ທສສຸ ປຕ຺ຕິທານານຸໂມທນາ ທາເນ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ຕໍສຠາວຕ຺ຕາ. ທານມ຺ປິ ຫິ ອິສ຺ສາມຈ຺ເຉຣານໍ ປຏິປກ຺ຂໍ, ເອເຕປິ. ຕສ຺ມາ ສມານປ຺ປຏິປກ຺ຂຕາຍ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ເຕ ທານມຍປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ. ອປຈາຍນເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈາສີລມຍປຸຎ຺ເຎວ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ ຈາຣິຕ຺ຕສີລຠາວໂຕ. ເທສນາສວນທິຏ຺ຐິຊຸກາ ປນ ກຸສລຘມ຺ມາເສວນຠາວໂຕ ຠາວນາມເຍ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໓.໓໐໕) ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປເຣ ປນ ‘‘ເທເສນ຺ໂຕ, ສຸຓນ຺ໂຕ ຈ ເທສນານຸສາເຣນ ຎາຓໍ ເປເສຕ຺ວາ ລກ຺ຂຓານິ ປຏິວິຊ຺ຌ ປຏິວິຊ຺ຌ ເທເສຕິ, ສຸຓາຕິ ຈ, ຕານິ ຈ ເທສນາສວນານິ ປຏິເວຘເມວາຫຣນ຺ຕີຕິ ເທສນາສວນາຠາວນາມເຍ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຘມ຺ມທານສຠາວໂຕ ເທສນາ ທານມເຍ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິປິ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສພ຺ພທານໍ ຘມ຺ມທານໍ ຊິນາຕີ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໓໕໔). ຕຖາ ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມໍ ສພ຺ພຕ຺ຖາປິ ສພ຺ເພສໍ ນິຍມນລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ. ທານາທີສຸ ຫິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ‘‘ອຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕ຺ຍາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕາຍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ວິໂສຘິຕໍ ມຫປ຺ຜລໍ ໂຫຕິ ມຫານິສໍສໍ, ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ທີຆນິກາຍຏ຺ຐກຖາຍໍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໓໐໕; ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໑໕໖-໑໕໙ ປຸຎ຺ຎາກິຣິຍວຕ຺ຖາທິກຖາ) ‘‘ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມໍ ສພ຺ເພສໍ ນິຍມລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ທານສີລຠາວນາວເສນ ຕີສຸ ອິຕເຣສໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫນໂຕ ສງ຺ເຂປໂຕ ຕິວິຘເມວ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ຕຖາ ເຈວ ອາຈຣິເຍນ ເຫຏ຺ຐາ ທສ຺ສິຕໍ.

໖໗. ມໂນກມ຺ມເມວ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສມຸຏ຺ຐາປກຕ຺ຕາຠາເວນ ກາຍທ຺ວາຣາທີສຸ ອປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ. ຕຎ຺ຈ ຣູປາວຈຣກຸສລໍ ຠາວນາມຍໍ ທານາທິວເສນ ອປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ. ອປ຺ປນາປ຺ປຕ຺ຕໍ ປຸພ຺ພຠາຄປ຺ປວຕ຺ຕານໍ ກາມາວຈຣຠາວໂຕ. ຌານງ຺ຄເຠເທນາຕິ ປຏິປທາທິເຠທໂຕ ອເນກວິຘຕ຺ເຕປິ ອງ຺ຄາຕິກ຺ກມວເສນ ນິພ຺ພຕ຺ຕຊ຺ຌານງ຺ຄເຠທໂຕ ປຎ຺ຈວິຘໍ ໂຫຕິ.

໖໘. ອາຣມ຺ມຓເຠເທນາຕິ ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາສໍ, ອາກາສວິສຍໍ ມໂນ, ຕທຠາໂວ, ຕທາລມ຺ພໍ ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘນ຺ຕິ ອິເມສໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ອາຣມ຺ມຓານໍ ເຠເທນ.

໖໙. ເອຕ຺ຖາຕິ ອິເມສຸ ປາກຏ຺ຐານວເສນ ຈຕຸພ຺ພິເຘສຸ ກມ຺ເມສຸ. ອຸທ຺ຘຈ຺ຈຣຫິຕນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕເຈຕນາຣຫິຕໍ ເອກາທສວິຘໍ ອກຸສລກມ຺ມໍ. ກິໍ ປເນຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ອຘິໂມກ຺ຂວິຣເຫນ ສພ຺ພທຸພ຺ພລມ຺ປິ ວິຈິກິຈ຺ຉາສຫຄຕໍ ປຏິສນ຺ຘິໍ ອາກຑ຺ຒຕິ, ອຘິໂມກ຺ຂສມ຺ປໂຍເຄນ ຕໂຕ ພລວນ຺ຕມ຺ປິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕໍ ນາກຑ຺ຒຕີຕິ? ປຏິສນ຺ຘິທານສຠາວາຠາວໂຕ. ພລວໍ ອາກຑ຺ຒຕິ, ທຸພ຺ພລໍ ນາກຑ຺ຒຕີຕິ ຫິ ອຍໍ ວິຈາຣຓາ ປຏິສນ຺ຘິທານສຠາເວສຸເຍວ. ຍສ຺ສ ປນ ປຏິສນ຺ຘິທານສຠາໂວເຍວ ນຕ຺ຖິ, ນ ຕສ຺ສ ພລວຠາໂວ ປຏິສນ຺ຘິອາກຑ຺ຒເນ ກາຣຓໍ.

ກຖໍ ປເນຕໍ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕສ຺ສ ປຏິສນ຺ຘິທານສຠາໂວ ນຕ຺ຖີຕິ? ທສ຺ສເນນປຫາຕພ຺ເພສຸ ອນາຄຕຕ຺ຕາ. ຕິວິຘາ ຫິ ອກຸສລາ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພາ, ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາ, ສິຍາ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພາ, ສິຍາ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາຕິ. ຕຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐິສຫຄຕວິຈິກິຈ຺ຉາສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທາ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພາ ນາມ ປຐມໍ ນິພ຺ພານທສ຺ສນວເສນ ‘‘ທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ ລທ຺ຘນາເມນ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ເຄນ ປຫາຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ໂພ ນາມ ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ປຫາຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ອຸປຣິມຄ຺ຄຕ຺ຕຍຎ຺ຫິ ປຐມມຄ຺ເຄນ ທິຏ຺ຐນິພ຺ພາເນ ຠາວນາວເສນ ປວຕ຺ຕນໂຕ ‘‘ຠາວນາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ທິຏ຺ຐິວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕໂທມນສ຺ສສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທາ ປນ ສິຍາ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພາ, ສິຍາ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາ ເຕສໍ ອປາຍນິພ຺ພຕ຺ຕກາວຕ຺ຖາຍ ປຐມມຄ຺ເຄນ, ເສສພຫລາພຫລາວຕ຺ຖາຍ ອຸປຣິມຄ຺ເຄຫິ ປຫີຍມານຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ສິຍາ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພມ຺ປິ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພສາມຎ຺ເຎນ ອິຘ ‘‘ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ໂວຫຣນ຺ຕິ.

ຍທິ ຈ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕໍ ປຏິສນ຺ຘິໍ ທເທຍ຺ຍ, ຕທາ ອກຸສລປຏິສນ຺ຘິຍາ ສຸຄຕິຍໍ ອສມ຺ຠວໂຕ ອປາເຍສ຺ເວວ ທເທຍ຺ຍ. ອປາຍຄມນີຍຎ຺ຈ ອວສ຺ສໍ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ອິຕຣຖາ ອປາຍຄມນີຍສ຺ສ ອປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ ເສກ຺ຂານໍ ອປາຍຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ, ນ ຈ ປເນຕໍ ຍຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈຕູຫປາເຍຫິ ຈ ວິປ຺ປມຸຕ຺ໂຕ (ຂຸ. ປາ. ໖.໑໑; ສຸ. ນິ. ໒໓໔), ອວິນິປາຕຘມ຺ໂມ’’ຕິ (ປາຣາ. ໒໑; ສໍ. ນິ. ໕.໙໙໘) ອາທິວຈເນຫິ ສຫ ວິຣຸຊ຺ຌນໂຕ. ສຕິ ຈ ປເນຕສ຺ສ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພຠາເວ ‘‘ສິຍາ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພາ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ວິຠງ຺ເຄ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ, ນ ຈ ປເນຕໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ອຖ ສິຍາ ‘‘ອປາຍຄາມິນິໂຍ ຣາໂຄ ໂທໂສ ໂມໂຫ ຕເທກຏ຺ຐາ ຈ ກິເລສາ’’ຕິ ເອວໍ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ເພສຸ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕເຈຕນາຍ ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຄໂຫ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸນ຺ຕິ. ຕໍ ນ, ຕສ຺ສ ເອກນ຺ຕໂຕ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພຠາເວນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ກຕເມ ຘມ຺ມາ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາ? ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄໂຕ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໔໐໖), ຕສ຺ມາ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ເພສຸ ອວຈນໍ ອິມສ຺ສ ປຏິສນ຺ຘິທານາຠາວໍ ສາເຘຕິ. ນນຸ ຈ ປຏິສມ຺ຠິທາວິຠງ຺ເຄ –

‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ອກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຣູປາຣມ຺ມຓໍ ວາ…ເປ… ຘມ຺ມາຣມ຺ມຓໍ ວາ, ຍໍ ຍໍ ວາ ປນາຣພ຺ຠ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຜສ຺ໂສ ໂຫຕິ…ເປ… ອວິກ຺ເຂໂປ ໂຫຕິ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ອກຸສລາ. ອິເມສຸ ຘມ຺ເມສຸ ຎາຓໍ ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາ, ເຕສໍ ວິປາເກ ຎາຓໍ ອຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາ’’ຕິ (ວິຠ. ໗໓໐-໗໓໑) –

ເອວໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ວິປາໂກປິ ອຸທ຺ຘໂຏຕິ ກຖມສ຺ສ ປຏິສນ຺ຘິທານາຠາໂວ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພຕິ? ນາຍໍ ປຏິສນ຺ຘິທານໍ ສນ຺ຘາຍ ອຸທ຺ຘໂຏ. ອຖ ໂຂ ປວຕ຺ຕິວິປາກໍ ສນ຺ຘາຍ. ປຏ຺ຐາເນ ປນ –

‘‘ສຫຊາຕາ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພາ ເຈຕນາ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານານໍ ຣູປານໍ ກມ຺ມປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ, ນານາກ຺ຂຓິກາ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພາ ເຈຕນາ ວິປາການໍ ຂນ຺ຘານໍ, ກຏຕ຺ຕາ ຈ ຣູປານໍ ກມ຺ມປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໒.໘.໘໙) –

ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພເຈຕນາຍ ເອວ ສຫຊາຕນານາກ຺ຂຓິກກມ຺ມປຈ຺ຈຍຠາວໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ‘‘ສຫຊາຕາ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາ ເຈຕນາ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານານໍ ຣູປານໍ ກມ຺ມປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໒.໘.໘໙) ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພເຈຕນາຍ ສຫຊາຕກມ຺ມປຈ຺ຈຍຠາໂວວ ອຸທ຺ຘໂຏ, ນ ປນ ນານາກ຺ຂຓິກກມ຺ມປຈ຺ຈຍຠາໂວ, ນ ຈ ນານາກ຺ຂຓິກກມ຺ມປຈ຺ຈຍໍ ວິນາ ປຏິສນ຺ຘິອາກຑ຺ຒນໍ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ນຕ຺ຖິ ຕສ຺ສ ສພ຺ພຖາປິ ປຏິສນ຺ຘິທານນ຺ຕິ. ຍໍ ປເນເກ ວທນ຺ຕິ ‘‘ອຸທ຺ຘຈ຺ຈເຈຕນາ ອຸຠຍວິປາກມ຺ປິ ນ ເທຕິ ປຏ຺ຐາເນ ນານາກ຺ຂຓິກກມ຺ມປຈ຺ຈຍຠາວສ຺ສ ອນຸທ຺ຘຏຕ຺ຕາ’’ຕິ, ຕໍ ເຕສໍ ມຕິມຕ຺ຕໍ ປຏິສມ຺ຠິທາວິຠງ຺ເຄ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕານມ຺ປິ ປວຕ຺ຕິວິປາກສ຺ສ ອຸທ຺ຘຏຕ຺ຕາ, ປຏ຺ຐາເນ ຈ ປຏິສນ຺ຘິວິປາກຠາວເມວ ສນ຺ຘາຍ ນານາກ຺ຂຓິກກມ຺ມປຈ຺ຈຍຠາວສ຺ສ ອນຸທ຺ຘຏຕ຺ຕາ. ຍທິ ຫິ ປວຕ຺ຕິວິປາກໍ ສນ຺ຘາຍ ນານາກ຺ຂຓິກກມ຺ມປຈ຺ຈຍຠາໂວ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ຕທາ ປຏິສນ຺ຘິວິປາກມ຺ປິສ຺ສ ມຎ຺ເຎຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ລພ຺ຠມານສ຺ສປິ ປວຕ຺ຕິວິປາກສ຺ສ ວເສນ ນານາກ຺ຂຓິກກມ຺ມປຈ຺ຈຍຠາໂວ ນ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ນ ສກ຺ກາ ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕິວິປາກໍ ນິວາເຣຕຸໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປວຕ຺ຕິຍໍ ປນາ’’ຕ຺ຍາທິ. ອາຈຣິຍພຸທ຺ຘມິຕ຺ຕາທໂຍ ປນ ອຕ຺ຖິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕໍ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພມ຺ປິ. ອຕ຺ຖິ ນ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພມ຺ປິ, ເຕສຸ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພໍ ເສກ຺ຂສນ຺ຕານປ຺ປວຕ຺ຕໍ, ອິຕຣໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນສນ຺ຕານປ຺ປວຕ຺ຕໍ, ຜລທານຎ຺ຈ ປຸຖຸຊ຺ຊນສນ຺ຕານປ຺ປວຕ຺ຕສ຺ເສວ ນ ອິຕຣສ຺ສາຕິ ເອວໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕໍ ທ຺ວິຘາ ວິຠຊິຕ຺ວາ ເອກສ຺ສ ອຸຠຍວິປາກທານໍ, ເອກສ຺ສ ສພ຺ພຖາປິ ວິປາກາຠາວໍ ວຓ຺ເຓນ຺ຕິ. ໂຍ ປເນຕ຺ຖ ເຕສໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ, ຍຎ຺ຈ ຕສ຺ສ ນິຣາກຣຓໍ, ຍຎ຺ຈ ສພ຺ພຖາປິ ວິປາກາຠາວວາທີນໍ ມຕປຏິກ຺ເຂປນໍ ອິຘ ອວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ປຣມຕ຺ຖມຎ຺ຊູສາທີສຸ, ວິເສສໂຕ ຈ ອຠິຘມ຺ມຕ຺ຖວິກາສິນິຍາ ນາມ ອຠິຘມ຺ມາວຕາຣສໍວຓ຺ຓນາຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ສພ຺ພຕ຺ຖາປິ ກາມໂລເກຕິ ສຸຄຕິທຸຄ຺ຄຕິວເສນ ສພ຺ພສ຺ມິມ຺ປິ ກາມໂລເກ. ຍຖາຣຫນ຺ຕິ ທ຺ວາຣາຣມ຺ມຓານຸຣູປໍ. ອປາເຍສຸປິ ຍໍ ນາຄສຸປຓ຺ຓາທີນໍ ມຫາສມ຺ປຕ຺ຕິວິສຍໍ ວິປາກວິຎ຺ຎາຓໍ, ຍຎ຺ຈ ນິຣຍວາສີນໍ ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລານຕ຺ເຖຣທສ຺ສນາທີສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ວິປາກວິຎ຺ຎາຓໍ, ຕໍ ກຸສລກມ຺ມສ຺ເສວ ຜລໍ. ນ ຫິ ອກຸສລສ຺ສ ອິຏ຺ຐວິປາໂກ ສມ຺ຠວຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ອຏ຺ຐານເມຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນວກາໂສ, ຍໍ ອກຸສລສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ອິຏ຺ໂຐ ກນ຺ໂຕ ວິປາໂກ ສໍວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໓໑; ອ. ນິ. ໑.໒໘໔-໒໘໖; ວິຠ. ໘໐໙), ຕສ຺ມາ ກຸສລກມ຺ມໍ ອປາເຍສຸປິ ອເຫຕຸກວິປາການິ ຊເນຕິ. ອຎ຺ຎຠູມິກສ຺ສ ຈ ກມ຺ມສ຺ສ ອຎ຺ຎຠູມິກວິປາກາຠາວໂຕ ກາມວິຣາຄຠາວນາຍ ກາມຕຓ຺ຫາວິສຍວິຎ຺ຎາຓຸປ຺ປາທນາໂຍຄໂຕ ເອກນ຺ຕສທິສວິປາກຕ຺ຕາ ຈ ມຫຄ຺ຄຕານຸຕ຺ຕຣກຸສລານໍ ຣູປາວຈຣກມ຺ເມນ ອເຫຕຸກວິປາກຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ ຣູປໂລເກປິ ຍຖາຣຫໍ ຣູປາທິວິສຍານິ ຕານິ ອຠິນິປ຺ຜາເທຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖາປິ ກາມໂລເກ’’ຕ຺ຍາທິ.

໗໑. ເອວໍ ປນ ວິປຈ຺ຈນ຺ຕໍ ກມ຺ມໍ ໂສຬສກທ຺ວາທສກອຏ຺ຐກວເສນ ຕິຘາ ວິປຈ຺ຈຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖາປິ’’ຕ຺ຍາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖາປີຕິ ເອວໍ ວິປຈ຺ຈມາເນປິ ກຸສລກມ຺ເມ. ອຸກ຺ກຏ຺ຐນ຺ຕິ ກຸສລປຣິວາຣລາຠໂຕ, ປຈ຺ຉາ ອາເສວນປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ວາ ວິສິຏ຺ຐໍ. ຍຎ຺ຫິ ກມ຺ມໍ ອຕ຺ຕໂນ ປວຕ຺ຕິກາເລ ປຸຣິມປຈ຺ຉາຠາຄປ຺ປວຕ຺ເຕຫິ ກຸສລກມ຺ເມຫິ ປຣິວາຣິຕໍ, ປຈ຺ຉາ ວາ ອາເສວນລາເຠນ ສມຸທາຈິຓ຺ຓໍ. ຕໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐໍ. ຍໍ ປນ ກຣຓກາເລ ອກຸສລກມ຺ເມຫິ ປຣິວາຣິຕໍ, ປຈ຺ຉາ ວາ ‘‘ທຸກ຺ກຏເມຕໍ ມຍາ’’ຕິ ວິປ຺ປຏິສາຣຸປ຺ປາທເນນ ປຣິຠາວິຕໍ, ຕໍ ໂອມກນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ປຏິສນ຺ຘິນ຺ຕິ ເອກເມວ ປຏິສນ຺ຘິໍ. ນ ຫິ ເອເກນ ກມ຺ເມນ ອເນກາສຸ ຊາຕີສຸ ປຏິສນ຺ຘິ ໂຫຕິ, ປວຕ຺ຕິວິປາໂກ ປນ ຊາຕິສເຕປິ ຊາຕິສຫສ຺ເສປິ ໂຫຕິ. ຍຖາຫ ‘‘ຕິຣຈ຺ຉານຄເຕ ທານໍ ທຕ຺ວາ ສຕຄຸຓາ ທກ຺ຂິຓາ ປາຏິກງ຺ຂິຕພ຺ພາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໓໗໙). ຍສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ຎາຓໍ ຊຈ຺ຈນ຺ຘາທິວິປຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ໂມຫສ຺ສ, ສພ຺ພາກຸສລສ຺ເສວ ວາ ປຏິປກ຺ຂໍ, ຕສ຺ມາ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ກມ຺ມໍ ຊຈ຺ຈນ຺ຘາທິວິປຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍໍ ນ ໂຫຕີຕິ ຕິເຫຕຸກໍ ອຕິທຸພ຺ພລມ຺ປິ ສມານໍ ທຸເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິເມວ ອາກຑ຺ຒຕິ, ນາເຫຕຸກໍ. ທຸເຫຕຸກຎ຺ຈ ກມ຺ມໍ ຎາຓສມ຺ປໂຍຄາຠາວໂຕ ຎາຓຜລຸປ຺ປາທເນ ອສມຕ຺ຖໍ, ຍຖາ ຕໍ ອໂລຠສມ຺ປໂຍຄາຠາວໂຕ ອໂລຠຜລຸປ຺ປາທເນ ອສມຕ຺ຖໍ ອກຸສລກມ຺ມນ຺ຕິ ຕໍ ອຕິອຸກ຺ກຏ຺ຐມ຺ປິ ສມານໍ ທຸເຫຕຸກເມວ ປຏິສນ຺ຘິໍ ອາກຑ຺ຒຕິ, ນ ຕິເຫຕຸກນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕິເຫຕຸກໂມມກໍ ທຸເຫຕຸກມຸກ຺ກຏ຺ຐຎ຺ຈາ’’ຕ຺ຍາທິ.

ເອຕ຺ຖ ສິຍາ – ຍຖາ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ ‘‘ຄຕິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ເຫຕູນໍ ປຈ຺ຈຍາ ອຸປປຕ຺ຕິ ໂຫຕີ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໒໓໑) ກຸສລສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ຊວນກ຺ຂເຓ ຕິຓ຺ຓໍ, ນິກນ຺ຕິກ຺ຂເຓ ທ຺ວິນ຺ນໍ, ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ ຕິຓ຺ຓຎ຺ຈ ເຫຕູນໍ ວເສນ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ເຫຕູນໍ ປຈ຺ຈຍາ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕູປປຕ຺ຕິ, ຕຖາ ‘‘ຄຕິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ເຕ ຉນ຺ນໍ ເຫຕູນໍ ປຈ຺ຈຍາ ອຸປປຕ຺ຕິ ໂຫຕີ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໒໓໓) ຊວນກ຺ຂເຓ ທ຺ວິນ຺ນໍ, ນິກນ຺ຕິກ຺ຂເຓ ທ຺ວິນ຺ນໍ, ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ ທ຺ວິນ຺ນຎ຺ຈ ເຫຕູນໍ ວເສນ ຉນ຺ນໍ ເຫຕູນໍ ປຈ຺ຈຍາ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕູປປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ເອວໍ ‘‘ຄຕິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ເຕ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ເຫຕູນໍ ປຈ຺ຈຍາ ອຸປປຕ຺ຕິ ໂຫຕີ’’ຕິ ຕິເຫຕຸກກມ຺ເມນ ທຸເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິຍາ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນຕ຺ຖິ ຕິເຫຕຸກສ຺ສ ທຸເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິອາກຑ຺ຒນນ຺ຕິ? ນຍິທເມວໍ ທຸເຫຕຸໂກມກກມ຺ເມນ ອເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິຍາ ວິຍ ຕິເຫຕຸໂກມກກມ຺ເມນ ສາມຕ຺ຖິຍານຸຣູປໂຕ ທຸເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິຍາວ ທາຕພ຺ພຕ຺ຕາ, ກມ຺ມສຣິກ຺ຂກວິປາກທສ຺ສຕ຺ຖໍ ປນ ມຫາເຖເຣນ ສາວເສໂສ ປາໂຐ ກໂຕ. ອິຕຣຖາ ‘‘ຈຕຸນ຺ນໍ ເຫຕູນໍ ປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ ວຈນາຠາວໂຕ ທຸເຫຕຸກກມ຺ເມນ ອເຫຕຸກູປປຕ຺ຕິຍາປິອຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ຍຖາ ສຸຄຕິຍໍ ຊຈ຺ຈນ຺ຘພຘິຣາທິວິປຕ຺ຕິຍາ ອເຫຕຸກູປປຕ຺ຕິໍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຄຕິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສເຫຕຸກູປປຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ທຸເຫຕຸກູປປຕ຺ຕິ ເອວ ອຸທ຺ຘຏາ, ນ ອເຫຕຸກູປປຕ຺ຕິ, ເອວໍ ກມ຺ມສຣິກ຺ຂກວິປາກທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຕິເຫຕຸກກມ຺ເມນ ຕິເຫຕຸກູປປຕ຺ຕິ ເອວ ອຸທ຺ຘຏາ, ນ ທຸເຫຕຸກູປປຕ຺ຕິ, ນ ປນ ອລພ຺ຠນໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໗໔. ເອວໍ ເອກາຍ ເຈຕນາຍ ໂສຬສ ວິປາການິ ເອຕ຺ເຖວ ທ຺ວາທສກມຄ຺ໂຄ ອເຫຕຸກຏ຺ຐກມ຺ປີຕິ ປວຕ຺ຕສ຺ສ ຕິປິຏກຈູຬນາຄຕ຺ເຖຣວາທສ຺ສ ວເສນ ວິປາກປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ເອກາຍ ເຈຕນາຍ ທ຺ວາທສ ວິປາການິ ເອຕ຺ເຖວ ທສກມຄ຺ໂຄ ອເຫຕຸກຏ຺ຐກມ຺ປີຕິ ອາຄຕສ຺ສ ໂມຣວາປີວາສີມຫາຘມ຺ມຣກ຺ຂິຕຕ຺ເຖຣວາທສ຺ສປິ ວເສນ ທສ຺ເສຕຸໍ ອສງ຺ຂາຣໍ ສສງ຺ຂາຣວິປາການີ’’ຕ຺ຍາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ມຸເຂ ຈລິເຕ ອາທາສຕເລ ມຸຂນິມິຕ຺ຕໍ ຈລຕິ, ເອວໍ ອສງ຺ຂາຣກຸສລສ຺ສ ອສງ຺ຂາຣວິປາໂກວ ໂຫຕິ, ນ ສສງ຺ຂາໂຣຕິ ເອວໍ ອາຄມນໂຕວ ສງ຺ຂາຣເຠໂທຕິ ອຍເມຕ຺ຖາຘິປ຺ປາໂຍ. ຍສ຺ມາ ປນ ວິປາກສ຺ສ ສງ຺ຂາຣເຠໂທ ປຈ຺ຈຍວເສນ ອິຈ຺ຉິໂຕ, ນ ກມ຺ມວເສນ, ຕສ຺ມາ ເອສ ເກຈິວາໂທ ກໂຕ.

ເຕສນ຺ຕິ ເຕສໍ ເອວໍວາທີນໍ. ຍຖາກ຺ກມນ຺ຕິ ຕິເຫຕຸກຸກ຺ກຏ຺ຐາທີນໍ ອນຸກ຺ກເມນ. ທ຺ວາທສ ວິປາການີຕິ ຕິເຫຕຸກຸກ຺ກຏ຺ຐອສງ຺ຂາຣິກສສງ຺ຂາຣິກກມ຺ມສ຺ສ ວເສນ ຍຖາກ຺ກມໍ ສສງ຺ຂາຣິກຈຕຸກ຺ກວຊ຺ຊິຕານິ, ອສງ຺ຂາຣິກຈຕຸກ຺ກວຊ຺ຊິຕານິ ຈ ທ຺ວາທສ ວິປາການິ, ຕຖາ ຕິເຫຕຸໂກມກສ຺ສ, ທຸເຫຕຸກຸກ຺ກຏ຺ຐສ຺ສ ຈ ກມ຺ມສ຺ສ ວເສນ ທຸເຫຕຸກສສງ຺ຂາຣທ຺ວຍວຊ຺ຊິຕານິ, ທຸເຫຕຸກາສງ຺ຂາຣທ຺ວຍວຊ຺ຊິຕານິ ຈ ທສ ວິປາການິ, ທຸເຫຕຸໂກມກສ຺ສ ວເສນ ທຸເຫຕຸກທ຺ວຍວຊ຺ຊິຕານິ ຈ ອຏ຺ຐ ວິປາການິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ‘‘ຕິເຫຕຸກມຸກ຺ກຏ຺ຐ’’ນ຺ຕ຺ຍາທິນາ ວຸຕ຺ຕນຍສ຺ສ ອນຸສາເຣນ ອນຸສ຺ສຣເຓນ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ສມ຺ຠວານຸຣູປໂຕ ອຸທ຺ທິເສ.

໗໕. ປຣິໂຕ ອຕ຺ຕໍ ຂຓ຺ຑິຕໍ ວິຍ ອປ຺ປານຸຠາວນ຺ຕິ ປຣິຕ຺ຕໍ. ປກຏ຺ຐຠາວໍ ນີຕນ຺ຕິ ປຓີຕໍ, ອຸຠິນ຺ນໍ ມຊ຺ເຌ ຠວໍ ມຊ຺ຌິມໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ປຏິລທ຺ຘມຕ຺ຕໍ ອນາເສວິຕໍ ປຣິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອວິເສສໂຕວ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ‘‘ນາຕິສຸຠາວິຕໍ ອປຣິປຸຓ຺ຓວສີຠາວໍ ມຊ຺ຌິມໍ. ອຕິວິຍ ສຸຠາວິຕໍ ປນ ສພ຺ພໂສ ປຣິປຸຓ຺ຓວສີຠາວໍ ປຓີຕ’’ນ຺ຕິ. ອາຈຣິເຍນ ປເນຕ຺ຖ ປຣິຕ຺ຕມ຺ປິ ອີສກໍ ລທ຺ຘາເສວນເມວາຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ທິສ຺ສຕິ. ຕຖາ ຫາເນນ ນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉເທ –

‘‘ສມານາເສວເນ ລທ຺ເຘ, ວິຊ຺ຊມາເນ ມຫພ຺ພເລ;

ອລທ຺ຘາ ຕາທິສໍ ເຫຕຸໍ, ອຠິຎ຺ຎາ ນ ວິປຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. (ນາມ. ປຣິ. ໔໗໔);

ສມານຠູມິກໂຕວ ອາເສວນລາເຠນ ພລວຠາວໂຕ ມຫຄ຺ຄຕຘມ຺ມານໍ ວິປາກທານໍ ວຕ຺ວາ ຕທຠາວໂຕ ອຠິຎ຺ຎາຍ ອວິປຈ຺ຈນໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຫີເນຫິ ຉນ຺ທຈິຕ຺ຕວີຣິຍວີມໍສາຫິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍ ວາ ປຣິຕ຺ຕໍ. ມຊ຺ຌິເມຫິ ຉນ຺ທາທີຫິ ມຊ຺ຌິມໍ. ປຓີເຕຫິ ປຓີຕນ຺ຕິ ອລມຕິປ຺ປປຎ຺ເຈນ.

໘໔. ປຎ຺ຈມຊ຺ຌານໍ ຠາເວຕ຺ວາຕິ ອຠິຎ຺ຎາຠາວໍ ອສມ຺ປຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຈມຊ຺ຌານໍ ຕິວິຘມ຺ປິ ຠາເວຕ຺ວາ. ອຠິຎ຺ຎາຠາວປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ປນ ອວິປາກຠາໂວ ‘‘ອລທ຺ຘາ ຕາທິສ’’ນ຺ຕ຺ຍາທິນາ (ນາມ. ປຣິ. ໔໗໔) ອາຈຣິເຍນ ສາຘິໂຕ. ມູລຏີກາກາຣາທໂຍ ປນ ອຎ຺ຎຖາປິ ຕໍ ສາເຘນ຺ຕິ. ຕໍ ປນ ສງ຺ເຂປໂຕ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຈ ອຠິຘມ຺ມຕ຺ຖວິກາສິນິຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສຎ຺ຎາວິຣາຄໍ ຠາເວຕ຺ວາຕິ ‘‘ສຎ຺ຎາ ໂຣໂຄ, ສຎ຺ຎາ ຄຓ຺ໂຑ’’ຕ຺ຍາທິນາ, ‘‘ຘີ ຈິຕ຺ຕໍ ຘິພ຺ພຕໍ ຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕ຺ຍາທິນາ ວາ ນເຍນ ອຣູປປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອາທີນວທສ຺ສເນນ ຕທຠາເວ ຈ ປຓີຕຠາວສນ຺ນິຏ຺ຐາເນນ ວາໂຍກສິເຓ ເກສຎ຺ຈິ ມເຕນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາກາສກສິເຓ ວາ ຠາວນາພເລນ ເຕນ ປຏິລຠິຕພ຺ພຠາເວ ອຣູປສ຺ສ ອນິພ຺ພຕ຺ຕິສຠາວາປາທນວເສນ ອຣູປວິຣາຄຠາວນໍ ຠາເວຕ຺ວາ ອຎ຺ຎສຕ຺ເຕສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ກມ຺ມກິຣິຍວາທິໂນ ຕິຕ຺ຖິຍາ ເອວາຕ຺ຍຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕ ປນ ເຍນ ອິຣິຍາປເຖນ ອິຘ ມຣນ຺ຕິ. ເຕເນວ ຕຕ຺ຖ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໘໖. ອນາຄາມິໂນ ປນ ສຸທ຺ຘາວາເສສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອນາຄາມິໂນເຍວ ອຣິຍາ ປຸຖຸຊ຺ຊນາທິກາເລ, ປຈ຺ຉາປິ ວາ ປຎ຺ຈມຊ຺ຌານໍ ຕິວິຘມ຺ປິ ຠາເວຕ຺ວາ ສທ຺ຘາທິອິນ຺ທ຺ຣິຍເວມຕ຺ຕຕານຸກ຺ກເມນ ປຎ຺ຈສຸ ສຸທ຺ຘາວາເສສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ.

໘໗. ຍຖາກ຺ກມໍ ຠາເວຕ຺ວາ ຍຖາກ຺ກມໍ ອາຣຸປ຺ເປສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ໂຍຊນາ ຍຖາກ຺ກມນ຺ຕິ ຈ ປຐມາຣຸປ຺ປາທິອນຸກ຺ກເມນ. ສພ຺ພມ຺ປິ ເຈຕໍ ຕສ຺ສ ຕສ຺ເສວ ຌານສ຺ສ ອາເວຓິກຠູມິວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິກນ຺ຕິຍາ ປນ ສຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນາທໂຍ ຍຖາລທ຺ຘຊ຺ຌານສ຺ສ ຠູມິຠູເຕສຸ ສຸທ຺ຘາວາສວຊ຺ຊິເຕສຸ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຕຖາ ກາມຠເວປິ ກາມາວຈຣກມ຺ມພເລນ. ‘ອິຊ຺ຌຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສີລວໂຕ ເຈໂຕປຓິຘິ ວິສຸທ຺ຘຕ຺ຕາ’ຕິ (ອ. ນິ. ໘.໓໕) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນາຄາມິໂນ ປນ ກາມຣາຄສ຺ສ ສພ຺ພໂສ ປຫີນຕ຺ຕາ ກາມຠເວສຸ ນິກນ຺ຕິໍ ນ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕີຕິ ກາມໂລກວຊ຺ຊິເຕ ຍຖາລທ຺ຘຊ຺ຌານຠູມິຠູເຕ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ. ສຸທ຺ຘາວາເສສຸ ຫິ ອນາຄາມິໂນເຍວ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ນິຍໂມ ອຕ຺ຖິ. ເຕ ປນ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ນ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ນິຍໂມ ນຕ຺ຖິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ອາຈຣິເຍນ –

‘‘ສຸທ຺ຘາວາເສສ຺ວນາຄາມິ-ປຸຄ຺ຄລາໂວປປຊ຺ຊເຣ;

ກາມຘາຕຸມ຺ຫິ ຊາຍນ຺ຕິ, ອນາຄາມິວິວຊ຺ຊິຕາ’’ຕິ. (ປຣມ. ວິ. ໒໐໕);

ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສກາປິ ປເນເຕ ມຣຓກາເລ ເອກນ຺ເຕເນວ ສມາປຕ຺ຕິໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ຕິ ສມາຘິມ຺ຫິ ປຣິປູຣກາຣີຠາວໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ອິຕ຺ຖິໂຍປິ ປນ ອຣິຍາ ວາ ອນຣິຍາ ວາ ອຏ຺ຐສມາປຕ຺ຕິລາຠິນິໂຍ ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ເຊສຸເຍວ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໘໐໙; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໒໗໙ ອາທໂຍ; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໑໓໐) ວຸຕ຺ຕໍ. ອປິເຈຕ຺ຖ ເວຫປ຺ຜລອກນິຏ຺ຐຈຕຸຕ຺ຖາຣຸປ຺ປຠວານໍ ເສຏ຺ຐຠວຠາວໂຕ ຕຕ຺ຖ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ອຣິຍາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ນຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕຖາ ອວເສເສສຸ ອຸປຣູປຣິ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ເຫຏ຺ຐິມເຫຏ຺ຐິເມສຸ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ອາຈຣິເຍນ –

‘‘ເວຫປ຺ຜເລ ອກນິຏ຺ເຐ, ຠວຄ຺ເຄ ຈ ປຕິຏ຺ຐິຕາ;

ນ ປຸນາຎ຺ຎຕ຺ຖ ຊາຍນ຺ຕິ, ສພ຺ເພ ອຣິຍປຸຄ຺ຄລາ;

ພ຺ຣຫ຺ມໂລກຄຕາ ເຫຏ຺ຐາ, ອຣິຍາ ໂນປປຊ຺ຊເຣ’’ຕິ. (ນາມ. ປຣິ. ໔໕໒-໔໕໓);

ກມ຺ມຈຕຸກ຺ກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຈຸຕິປຏິສນ຺ຘິກ຺ກມວຓ຺ຓນາ

໘໙. ‘‘ອາຍຸກ຺ຂເຍນາ’’ຕ຺ຍາທີສຸ ສຕິປິ ກມ຺ມານຸຠາເວ ຕໍຕໍຄຕີສຸ ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນສ຺ສ ອາຍຸໂນ ປຣິກ຺ຂເຍນ ມຣຓໍ ອາຍຸກ຺ຂຍມຣຓໍ. ສຕິປິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາຍຸເສເສ ຄຕິກາລາທິປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄິຍຎ຺ຈ ຕໍຕໍຠວສາຘກສ຺ສ ກມ຺ມຸໂນ ປຣິນິຏ຺ຐິຕວິປາກຕ຺ຕາ ມຣຓໍ ກມ຺ມກ຺ຂຍມຣຓໍ. ອາຍຸກມ຺ມານໍ ສມກເມວ ປຣິກ຺ຂີຓຕ຺ຕາ ມຣຓໍ ອຸຠຍກ຺ຂຍມຣຓໍ. ສຕິປິ ຕສ຺ມິໍ ທຸວິເມ ປຸຣິມຠວສິທ຺ຘສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອຸປຈ຺ເຉທກກມ຺ມຸໂນ ພເລນ ສຕ຺ຖຫຣຓາທີຫິ ອຸປກ຺ກເມຫິ ອຸປຈ຺ຉິຊ຺ຊມານສນ຺ຕານານໍ, ຄຸຓມຫນ຺ເຕສຸ ວາ ກເຕນ ເກນຈິ ອຸປກ຺ກເມນ ອາຍູຫິຕອຸປຈ຺ເຉທກກມ຺ມຸນາ ປຏິພາຫິຕສາມຕ຺ຖິຍສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ຕໍຕໍອຕ຺ຕຠາວປ຺ປວຕ຺ຕເນ ອສມຕ຺ຖຠາວໂຕ ທຸສິມາຣກລາພຸຣາຊາທີນໍ ວິຍ ຕງ຺ຂເຓເຍວ ຐານາຈາວນວເສນ ປວຕ຺ຕມຣຓໍ ອຸປຈ຺ເຉທກມຣຓໍ ນາມ. ອິທໍ ປນ ເນຣຍິການໍ ອຸຕ຺ຕຣກຸຣຸວາສີນໍ ເກສຎ຺ຈິ ເທວານຎ຺ຈ ນ ໂຫຕິ. ເຕນາຫຸ –

‘‘ອຸປກ຺ກເມນ ວາ ເກສຎ຺ຈຸປຈ຺ເຉທກກມ຺ມຸນາ’’ຕິ. (ສ. ສ. ໖໒);

ມຣຓສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ປວຕ຺ຕິ ມຣຓຸປ຺ປຕ຺ຕິ.

໙໐. ມຣຓກາເລຕິ ມຣຓາສນ຺ນກາເລ. ຍຖາຣຫນ຺ຕິ ຕໍຕໍຄຕີສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສຕ຺ຕານຸຣູປໍ, ກຕ຺ຖຈິ ປນ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊມານສ຺ສ ຂີຓາສວສ຺ສ ຍໂຖປຏ຺ຐິຕໍ ນາມຣູປຘມ຺ມາທິກເມວ ຈຸຕິປຣິໂຍສານານໍ ໂຄຈຣຠາວໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ນ ກມ຺ມກມ຺ມນິມິຕ຺ຕາທໂຍ. ອຸປລທ຺ຘປຸພ຺ພນ຺ຕິ ເຈຕິຍທສ຺ສນາທິວເສນ ປຸພ຺ເພ ອຸປລທ຺ຘໍ. ອຸປກຣຓຠູຕນ຺ຕິ ປຸປ຺ຜາທິວເສນ ອຸປກຣຓຠູຕໍ. ອຸປລຠິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອນຸຠວິຕພ຺ພໍ. ອຸປໂຠຄຠູຕນ຺ຕິ ອຈ຺ຉຣາວິມານກປ຺ປຣຸກ຺ຂນິຣຍຄ຺ຄິອາທິກໍ ອຸປຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ອຈ຺ຉຣາວິມານກປ຺ປຣຸກ຺ຂມາຕຸກຸຈ຺ຉິອາທິຄຕໍ ຫິ ຣູປາຍຕນໍ ສຸຄຕິນິມິຕ຺ຕໍ. ນິຣຍຄ຺ຄິນິຣຍປາລາທິຄຕໍ ທຸຄ຺ຄຕິນິມິຕ຺ຕໍ. ຄຕິຍາ ນິມິຕ຺ຕໍ ຄຕິນິມິຕ຺ຕໍ.

ກມ຺ມພເລນາຕິ ປຏິສນ຺ຘິນິພ຺ພຕ຺ຕກສ຺ສ ກຸສລາກຸສລກມ຺ມສ຺ສ ອານຸຠາເວນ. ຉນ຺ນໍ ທ຺ວາຣານນ຺ຕິ ວກ຺ຂມານນເຍນ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ຉນ຺ນໍ ອຸປປຕ຺ຕິທ຺ວາຣານໍ, ຍທິ ກຸສລກມ຺ມໍ ວິປຈ຺ຈຕິ, ຕທາ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ອຖ ອກຸສລກມ຺ມໍ, ຕທາ ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐໍ ອກຸສລຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວິປຈ຺ຈມານກ…ເປ… ກິລິຏ຺ຐໍ ວາ’’ຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ນິມິຕ຺ຕສ຺ສາທຄຘິຕໍ ວາ, ຠິກ຺ຂເວ, ວິຎ຺ຎາຓໍ ຕິຏ຺ຐມານໍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສາທຄຘິຕໍ ວາ, ຕສ຺ມິໍ ເຈ ສມເຍ ກາລໍ ກໂຣຕິ, ຐານເມຕໍ ວິຊ຺ຊຕິ, ຍໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຄຕີນໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຄຕິໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ ນິຣຍໍ ວາ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິໍ ວາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໓໕). ຕຕ຺ໂຖຓຕໍ ວາຕິ ຕສ຺ມິໍ ອຸປປຊ຺ຊິຕພ຺ພຠເວ ໂອຓຕໍ ວິຍ, ຕຕ຺ໂຖຓຕໍ ເອວາຕິ ວາ ປທຈ຺ເຉໂທ. ‘‘ພາຫຸລ຺ເລນາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ ‘‘ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຠວນ຺ຕເຣ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຖ ວາ ‘‘ຍຖາຣຫ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາວ ໂສ ສກ຺ກາ ສງ຺ຄເຫຕຸນ຺ຕິ ‘‘ພາຫຸລ຺ເລນາ’’ຕິ ອິມິນາ ສຫສາ ໂອຈ຺ຉິຊ຺ຊມານຊີວິຕານໍ ສຓິກໍ ມຣນ຺ຕານໍ ວິຍ ນ ອຠິກ຺ຂຓເມວາຕິ ທີປິຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ອຠິນວກຣຓວເສນາຕິ ຕງ຺ຂເຓ ກຣິຍມານໍ ວິຍ ອຕ຺ຕານໍ ອຠິນວກຣຓວເສນ.

໙໑. ປຈ຺ຈາສນ຺ນມຣຓສ຺ສາຕິ ເອກວີຖິປ຺ປມາຓາຍຸກວເສນ, ຕໂຕ ວາ ກິຎ຺ຈິ ອຘິກາຍຸກວເສນ ສມາສນ຺ນມຣຓສ຺ສ. ວີຖິຈິຕ຺ຕາວສາເນຕິ ຕທາຣມ຺ມຓປຣິໂຍສານານໍ, ຊວນປຣິໂຍສານານໍ ວາ ວີຖິຈິຕ຺ຕານໍ ອວສາເນ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ກາມຠວໂຕ ຈວິຕ຺ວາ ຕຕ຺ເຖວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານໍ ຕທາຣມ຺ມຓປຣິໂຍສານານິ, ເສສານໍ ຊວນປຣິໂຍສານານີ’’ຕິ ຘມ຺ມານຸສາຣຓິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠວງ຺ຄກ຺ຂເຍວາຕິ ຍທິ ເອກຊວນວີຖິໂຕ ອຘິກຕຣາຍຸເສໂສ ສິຍາ, ຕທາ ຠວງ຺ຄາວສາເນ ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ. ອຖ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸເສໂສ ສິຍາ, ຕທາ ວີຖິຈິຕ຺ຕາວສາເນ, ຕຎ຺ຈ ອຕີຕກມ຺ມາທິວິສຍເມວ. ‘‘ຕສ຺ສານນ຺ຕຣເມວາ’’ຕິ ອິມິນາ ອນ຺ຕຣາຠວວາທິມຕໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ.

ຍຖາຣຫນ຺ຕິ ກມ຺ມກຣຓກາລສ຺ສ, ວິປາກທານກາລສ຺ສ ຈ ອນຸຣູປວເສນ. ອຖ ວາ ວິປຈ຺ຈມານກກມ຺ມານຸຣູປໍ ອນຸສຍວເສນ, ຊວນສຫຊາຕວເສນ ວາ ປວຕ຺ຕິອນຸຣູປໂຕຕ຺ຍຕ຺ໂຖ. ນນຸ ຈ ‘‘ອວິຊ຺ຊານຸສຍປຣິກ຺ຂິຕ຺ເຕນາ’’ຕ຺ຍາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຊວນສຫຊາຕານຎ຺ຈ ກຖໍ ອນຸສຍຠາໂວຕິ? ນາຍໍ ໂທໂສ ອນຸສຍສທິສຕາຍ ຕາສມ຺ປິ ອນຸສຍໂວຫາຣຠາວໂຕ. ອິຕຣຖາ ອກຸສລກມ຺ມສຫຊາຕານໍ ຠວຕຓ຺ຫາສຫຊາຕານໍ ວາ ຈຸຕິອາສນ຺ນຊວນສຫຊາຕານຎ຺ຈ ສງ຺ຄໂຫ ນ ສິຍາ. ອວິຊ຺ຊາວ ອປ຺ປຫີນຏ຺ເຐນ ອນຸສຍນໂຕ ປວຕ຺ຕນໂຕ ອນຸສໂຍ, ເຕນ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ເຕນ ປຣິວາຣິເຕນ. ຕຓ຺ຫານຸສໂຍວ ມູລໍ ປຘານໍ ສຫກາຣີກາຣຓຠູຕໍ ອິມສ຺ສາຕິ ຕຓ຺ຫານຸສຍມູລໂກ. ສງ຺ຂາເຣນາຕິ ກຸສລາກຸສລກມ຺ເມນ ກມ຺ມສຫຊາຕຜສ຺ສາທິຘມ຺ມສມຸທາເຍນ ຈຸຕິອາສນ຺ນຊວນສຫຊາເຕນ ວາ, ເຕນ ຊນິຍມານໍ. ອວິຊ຺ຊາຍ ຫິ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນາທີນວວິສເຍ ຕຓ຺ຫາ ນາເມຕິ, ຂິປນກສງ຺ຂາຣສມ຺ມຕາ ຍຖາວຸຕ຺ຕສງ຺ຂາຣາ ຂິປນ຺ຕິ, ຍຖາຫຸ –

‘‘ອວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫາສງ຺ຂາຣ-ສຫເຊຫິ ອປາຍິນໍ;

ວິສຍາທີນວຈ຺ຉາທິນມນກ຺ຂິປເກຫິ ຕຸ.

‘‘ອປ຺ປຫີເນຫິ ເສສານໍ, ຉາທນໍ ນມນມ຺ປິ ຈ;

ຂິປກາ ປນ ສງ຺ຂາຣາ, ກຸສລາວ ຠວນ຺ຕິຫາ’’ຕິ. (ສ. ສ. ໑໖໔-໑໖໕);

ສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕຫິ ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫມານນ຺ຕິ ອຕ຺ຕນາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕຫິ ຜສ຺ສາທີຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕປຈ຺ຈຍາທິນາ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ຄຍ຺ຫມານໍ, ສຫຊາຕານມຘິຏ຺ຐານຠາເວນ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຠູຕນ຺ຕິ ອຕ຺ຕນາ ສຫຊາຕານໍ ປຕິຏ຺ຐານຠາເວນ ປຘານຠູຕໍ. ‘‘ມໂນປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໑-໒) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠວນ຺ຕຣປຏິສນ຺ຘານວເສນາຕິ ປຸຣິມຠວນ຺ຕຣສ຺ສ, ປຈ຺ຉິມຠວນ຺ຕຣສ຺ສ ຈ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ເອກາພທ຺ຘໍ ວິຍ ປຏິສນ຺ທຫນວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານເມວ ປຕິຏ຺ຐາຕິ, ນ ອິໂຕ ຄນ຺ຕ຺ວາຕ຺ຍຘິປ຺ປາໂຍ. ນ ຫິ ປຸຣິມຠວປຣິຍາປນ຺ໂນ ໂກຈິ ຘມ຺ໂມ ຠວນ຺ຕຣໍ ສງ຺ກມຕິ, ນາປິ ປຸຣິມຠວປຣິຍາປນ຺ນເຫຕູຫິ ວິນາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ປຏິໂຆສປທີປມຸທ຺ທາ ວິຍາຕິ ອລມຕິປ຺ປປຎ຺ເຈນ.

໙໒. ມນ຺ທໍ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕານິ ມນ຺ທປ຺ປວຕ຺ຕານິ. ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຣມ຺ມເຓສຸ ອາປາຖຄເຕສຸ ມໂນທ຺ວາເຣ ຄຕິນິມິຕ຺ຕວເສນ, ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ກມ຺ມນິມິຕ຺ຕວເສນາຕ຺ຍຘິປ຺ປາໂຍ. ປຏິສນ຺ຘິຠວງ຺ຄານມ຺ປິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຣມ຺ມຓຕາ ລພ຺ຠຕີຕິ ມໂນທ຺ວາເຣ ຕາວ ປຏິສນ຺ຘິຍາ ຈຕຸນ຺ນໍ ຠວງ຺ຄານຎ຺ຈ, ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ປນ ປຏິສນ຺ຘິຍາວ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຣມ຺ມຓຠາໂວ ລພ຺ຠຕິ. ຕຖາ ຫິ ກສ຺ສຈິ ມໂນທ຺ວາເຣ ອາປາຖມາຄຕໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ຄຕິນິມິຕ຺ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປນ຺ນາຍ ຕທາຣມ຺ມຓປຣິໂຍສານາຍ ຈິຕ຺ຕວີຖິຍາ ອນນ຺ຕຣໍ ຈຸຕິຈິຕ຺ເຕ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຕທນນ຺ຕຣໍ ປຎ຺ຈຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸເກ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕາຍ ປຏິສນ຺ຘິຍາ ຈຕຸນ຺ນໍ ຠວງ຺ຄານໍ, ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ຈ ຎາຕກາທີຫິ ອຸປຏ຺ຐາປິເຕສຸ ເທຍ຺ຍຘມ຺ເມສຸ ວຓ຺ຓາທິເກ ອາຣພ຺ຠ ຍຖາຣຫໍ ປວຕ຺ຕາຍ ຈິຕ຺ຕວີຖິຍາ ຈຸຕິຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ອນນ຺ຕຣໍ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸເກ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕາຍ ປຏິສນ຺ຘິຍາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕິ ອຸປລພ຺ຠຕີຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ(ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໖໒໐ ອາທໂຍ) ວິຠງ຺ຄຏ຺ຐກຖາຍໍ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໒໗) ວາ ສງ຺ຂາຣປຈ຺ຈຍາວິຎ຺ຎາຓປທວຓ຺ຓນາຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຉທ຺ວາຣຄ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ກມ຺ມນິມິຕ຺ຕໍ ຉທ຺ວາຣຄ຺ຄຫິຕໍ, ຄຕິນິມິຕ຺ຕໍ ຉຏ຺ຐທ຺ວາຣຄ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອປເຣ ປນ ອວິເສສໂຕ ວຓ຺ເຓນ຺ຕິ. ສຈ຺ຈສງ຺ເຂເປປິ ເຕເນວາຘິປ຺ປາເຍນ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ສິຍາ ສນ຺ຘິ, ວິນາ ກມ຺ມໍ ທ຺ວິໂຄຈເຣ’’ຕິ; (ສ. ສ. ໑໗໓);

ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໖໒໔-໖໒໕; ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໒໗) ປນ ‘‘ຄຕິນິມິຕ຺ຕໍ ມໂນທ຺ວາເຣ ອາປາຖມາຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ຕທາຣມ຺ມຓາຍ ຈ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກປຏິສນ຺ຘິຍາ ອທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ, ມູລຏີກາທີສຸ ຈ ‘‘ກມ຺ມພເລນ ອຸປຏ຺ຐາປິຕໍ ວຓ຺ຓາຍຕນໍ ສຸປິນໍ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ວິຍ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸສ຺ສ ວິຍ ຈ ມໂນທ຺ວາເຣເຍວ ໂຄຈຣຠາວໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາ. ໒.໖໒໓) ນິຍເມຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເຕສໍ ວຈນໍ ນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ຕິ ອາຈຣິຍາ. ‘‘ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນຎ຺ຈາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຄຕິນິມິຕ຺ຕໍ ຕາວ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຣມ຺ມຓໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ກມ຺ມນິມິຕ຺ຕໍ ປນ ປຏິສນ຺ຘິຊນກກມ຺ມສ຺ເສວ ນິມິຕ຺ຕຠູຕໍ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ກຖໍ ຕສ຺ສ ຈຸຕິອາສນ຺ນຊວເນຫິ ຄຫິຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນຠາໂວ ສມ຺ຠວຕິ. ນ ຫິ ຕເທວ ອາຣມ຺ມຓຸປຏ຺ຐາປກໍ, ຕເທວ ປຏິສນ຺ຘິຊນກໍ ຠເວຍ຺ຍ ອຸປຈິຕຠາວາຠາວໂຕ ອນສ຺ສາທິຕຕ຺ຕາ ຈ. ‘‘ກຕຕ຺ຕາ ອຸປຈິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໔໓໑) ຫິ ວຈນໂຕ ປຸນປ຺ປຸນໍ ລທ຺ຘາເສວນເມວ ກມ຺ມໍ ປຏິສນ຺ຘິໍ ອາກຑ຺ຒຕິ. ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ (ປຏິ. ມ. ໑.໒໓໒) ຈ ນິກນ຺ຕິກ຺ຂເຓ ທ຺ວິນ຺ນໍ ເຫຕູນໍ ປຈ຺ຈຍາປິ ສເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິຍາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາກຕູປຈິຕມ຺ປິ ກມ຺ມໍ ຕຓ຺ຫາຍ ອສ຺ສາທິຕເມວ ວິປາກໍ ອຠິນິປ຺ຜາເທຕິ, ຕທາ ຈ ປຏິສນ຺ຘິຍາ ສມານວີຖິຍໍ ວິຍ ປວຕ຺ຕມານານິ ຈຸຕິອາສນ຺ນຊວນານິ ກຖໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ລທ຺ຘາເສວນານິ ສິຍຸໍ, ກຖຎ຺ຈ ຕານິ ຕທາ ກຓ຺ຫາຍ ປຣາມຏ຺ຐານິ. ອປິຈ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ກມ຺ມນິມິຕ຺ຕໍ ຈຸຕິອາສນ຺ນປ຺ປວຕ຺ຕານໍ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກຊວນານໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ໂຫຕິ. ‘‘ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກກມ຺ມຎ຺ຈ ປຏິສນ຺ຘິນິມິຕ຺ຕກໍ ນ ໂຫຕິ ປຣິທຸພ຺ພລຠາວໂຕ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໖໒໐; ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໒໗) ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ສຈ຺ຈເມຕໍ. ຎາຕກາທີຫິ ອຸປຏ຺ຐາປິເຕສຸ ປນ ປຸປ຺ຜາທີສຸ ສນ຺ນິຫິເຕສ຺ເວວ ມຣຓສມ຺ຠວໂຕ ຕຕ຺ຖ ວຓ຺ຓາທິກໍ ອາຣພ຺ຠ ຈຸຕິອາສນ຺ນວີຖິໂຕ ປຸຣິມຠາຄປ຺ປວຕ຺ຕານໍ ປຏິສນ຺ຘິຊນນສມຕ຺ຖານໍ ມໂນທ຺ວາຣິກຊວນານໍ ອາຣມ຺ມຓຠູເຕນ ສຫ ສມານຕ຺ຕາ ຕເທກສນ຺ຕຕິປຕິຕໍ ຈຸຕິອາສນ຺ນຊວນຄ຺ຄຫິຕມ຺ປິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ວຓ຺ຓາທິກໍ ກມ຺ມນິມິຕ຺ຕຠາເວນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ອານນ຺ທາຈຣິເຍນ ‘‘ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ຈ ອາປາຖມາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ກມ຺ມນິມິຕ຺ຕໍ ອາສນ຺ນກຕກມ຺ມາຣມ຺ມຓສນ຺ຕຕິຍໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ຕໍສທິສຎ຺ຈ ທຏ຺ຐພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ວິຠ. ມູລຏີ. ໒໒໗; ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາ. ໒.໖໒໓).

໙໔. ຍຖາຣຫນ຺ຕິ ທຸຕິຍຈຕຸຕ຺ຖປຐມຕຕິຍານໍ ປຏິສນ຺ຘີນໍ ອນຸຣູປໂຕ.

໙໘. ອາຣຸປ຺ປຈຸຕິຍາ ປຣໍ ເຫຏ຺ຐິມາຣຸປ຺ປວຊ຺ຊິຕາ ອາຣຸປ຺ປປຏິສນ຺ຘິໂຍ ໂຫນ຺ຕິ ອຸປຣູປຣິອຣູປີນໍ ເຫຏ຺ຐິມເຫຏ຺ຐິມກມ຺ມສ຺ສ ອນາຍູຫນໂຕ, ອຸປຈາຣຊ຺ຌານສ຺ສ ປນ ພລວຠາວໂຕ ຕສ຺ສ ວິປາກຠູຕາ ກາມຕິເຫຕຸກາ ປຏິສນ຺ຘິໂຍ ໂຫນ຺ຕິ. ຣູປາວຈຣຈຸຕິຍາ ປຣໍ ອເຫຕຸກຣຫິຕາ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານານຸຠາເວເນວ ທຸເຫຕຸກຕິເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິໂຍ ສິຍຸໍ, ກາມຕິເຫຕຸມ຺ຫາ ຈຸຕິໂຕ ປຣໍ ສພ຺ພາ ເອວ ກາມຣູປາຣູປຠວປຣິຍາປນ຺ນາ ຍຖາຣຫໍ ອເຫຕຸກາທິປຏິສນ຺ຘິໂຍ ສິຍຸໍ. ອິຕໂຣ ທຸເຫຕຸກາເຫຕຸກຈຸຕິໂຕ ປຣໍ ກາເມສ຺ເວວ ຠເວສຸ ຕິເຫຕຸກາທິປຏິສນ຺ຘິໂຍ ສິຍຸໍ.

ຈຸຕິປຏິສນ຺ຘິກ຺ກມວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙໙. ປຏິສນ຺ຘິຍາ ນິໂຣຘສ຺ສ ອນນ຺ຕຣໂຕ ປຏິສນ຺ຘິນິໂຣຘານນ຺ຕຣໂຕ. ຕເທວ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕໍສທິສຕາຍ ຕພ຺ໂພຫາຣປ຺ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕເທວ ຈິຕ຺ຕໍ ຍຖາ ‘‘ຕານິເຍວ ໂອສຘານີ’’ຕິ. ອສຕິ ວີຖິຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທຕິ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ວີຖິຈິຕ຺ຕານໍ ອຸປ຺ປາເທ ອສຕິ, ຈຸຕິຈິຕ຺ຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ ຕເທວ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

໑໐໑. ປຣິວຕ຺ຕນ຺ຕາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍາວ ວຏ຺ຏມູລສມຸຈ຺ເຉທາຕ຺ຍຘິປ຺ປາໂຍ.

໑໐໒. ຍຖາ ອິຫ ຠເວປຏິສນ຺ຘິ ເຈວ ຠວງ຺ຄຎ຺ຈ ວີຖິໂຍ ຈ ຈຸຕິ ຈ, ຕຖາ ປຸນ ຠວນ຺ຕເຣ ປຏິສນ຺ຘິຠວງ຺ຄນ຺ຕິ ເອວມາທິກາ ອຍໍ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕຕິ ປຣິວຕ຺ຕຕີຕິ ໂຍຊນາ. ເກຈິ ປນ ອິມສ຺ມິໍ ປຣິຈ຺ເຉເທ ວີຖິມຸຕ຺ຕສງ຺ຄຫສ຺ເສວ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ປຏິສນ຺ຘິຠວງ຺ຄຈຸຕີນເມວ ອິຘ ຄຫຓໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕ຺ຍາຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ປຏິສນ຺ຘິຠວງ຺ຄວີຖິໂຍ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ປຏິສນ຺ຘິຠວງ຺ຄປ຺ປວາຫາຕິ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ເຕສໍ ມຕິມຕ຺ຕໍ ປວຕ຺ຕິສງ຺ຄຫທສ຺ສນາວສາເນ ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຄຫິຕານໍ ສພ຺ເພສເມວ ນິຄມນສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ເອວຎ຺ຫິ ສຕິ ‘‘ປຏິສງ຺ຂາຍ ປເນຕມທ຺ຘຸວ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສພ຺ເພສເມວ ເອຕ-ສທ຺ເທນ ປຣາມສນໍ ສຸຏ຺ຐຸ ອຸປປນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ເອຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ວຏ຺ຏປວຕ຺ຕໍ ອທ຺ຘຸວໍ ອນິຈ຺ຈໍ ປໂລກຘມ຺ມໍ ປຏິສງ຺ຂາຍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ພຸຘາ ປຓ຺ຑິຕາ ຈິຣາຍ ຈິຣກາລໍ ສຸພ຺ພຕາ ຫຸຕ຺ວາ ອຈ຺ຈຸຕໍ ຘຸວໍ ອຈວນຘມ຺ມໍ ປທໍ ນິພ຺ພານໍ ອຘິຄນ຺ຕ຺ວາ ມຄ຺ຄຜລຎາເຓນ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ຕໂຕເຍວ ສຸຏ຺ຐຸ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນສິເນຫພນ຺ຘນາ ສມໍ ນິຣຸປຘິເສສນິພ຺ພານຘາຕຸໍ ເອສ຺ສນ຺ຕິ ປາປຸຓິສ຺ສນ຺ຕິ.

ອິຕິ ອຠິຘມ຺ມຕ຺ຖວິຠາວິນິຍາ ນາມ ອຠິຘມ຺ມຕ຺ຖສງ຺ຄຫວຓ຺ຓນາຍ

ວີຖິມຸຕ຺ຕປຣິຈ຺ເຉທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.