໔. ວີຖິປຣິຈ຺ເຉທວຓ຺ຓນາ

໑. ອິຈ຺ເຈວໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທານໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ຂນ຺ຘານໍ ອຸຕ຺ຕຣໍ ເວທນາສງ຺ຄຫາທິວິຠາຄໂຕ ອຸຕ຺ຕມໍ ປເຠທສງ຺ຄຫໍ ກຕ຺ວາ ປຸນ ກາມາວຈຣາທີນໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຠູມີນໍ, ທ຺ວິເຫຕຸກາທິປຸຄ຺ຄລານຎ຺ຈ ເຠເທນ ລກ຺ຂິຕໍ ‘‘ອິທໍ ເອຕ຺ຕເກຫິ ປຣໍ, ອິມສ຺ສ ອນນ຺ຕຣໍ ເອຕ຺ຕການິ ຈິຕ຺ຕານີ’’ຕິ ເອວໍ ປຸພ຺ພາປຣຈິຕ຺ເຕຫິ ນິຍາມິຕໍ ປຏິສນ຺ຘິປວຕ຺ຕີສຸ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທານໍ ປວຕ຺ຕິສງ຺ຄຫໍ ນາມ ຕນ຺ນາມກໍ ສງ຺ຄຫໍ ຍຖາສມ຺ຠວໂຕ ສມາເສນ ປວກ຺ຂາມີຕິ ໂຍຊນາ.

໒. ວຕ຺ຖຸທ຺ວາຣາຣມ຺ມຓສງ຺ຄຫາ ເຫຏ຺ຐາ ກຖິຕາປິ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິສງ຺ຄຫໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ປຸນ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕາ.

໓. ວິສຍານໍ ທ຺ວາເຣສຸ, ວິສເຍສຸ ຈ ຈິຕ຺ຕານໍ ປວຕ຺ຕິ ວິສຍປ຺ປວຕ຺ຕິ.

໔. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ຉສຸ ຉກ຺ເກສຸ.

ວີຖິຉກ຺ກວຓ຺ຓນາ

໖. ‘‘ຈກ຺ຂຸທ຺ວາເຣ ປວຕ຺ຕາ ວີຖິ ຈິຕ຺ຕປຣມ຺ປຣາ ຈກ຺ຂຸທ຺ວາຣວີຖີ’’ຕ຺ຍາທິນາ ທ຺ວາຣວເສນ, ‘‘ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສມ຺ພນ຺ຘິນີ ວີຖິ ເຕນ ສຫ ເອກາຣມ຺ມຓເອກທ຺ວາຣິກຕາຍ ສຫຈຣຓຠາວໂຕ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓວີຖີ’’ຕ຺ຍາທິນາ ວິຎ຺ຎາຓວເສນ ວາ ວີຖີນໍ ນາມ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈກ຺ຂຸທ຺ວາຣວີຖີ’’ຕ຺ຍາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ວີຖິຉກ຺ກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ວີຖິເຠທວຓ຺ຓນາ

໗. ‘‘ອຕິມຫນ຺ຕ’’ນ຺ຕ຺ຍາທີສຸ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຕີຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ອາປາຖາຄຕໍ ໂສຬສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກໍ ອຕິມຫນ຺ຕໍ ນາມ. ທ຺ວິຕິຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຕີຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ປນ຺ນຣສຈຸທ຺ທສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກໍ ມຫນ຺ຕໍ ນາມ. ຈຕຸຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ນວຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຕີຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ເຕຣສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອຏ຺ຐຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸຕໍ ປຣິຕ຺ຕໍ ນາມ. ທສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ປນ຺ນຣສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຕີຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ສຕ຺ຕຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ທ຺ວິຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກໍ ອຕິປຣິຕ຺ຕໍ ນາມ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຕີຕານີ’’ຕ຺ຍາທິ. ວິຠູຕໍ ປາກຏໍ. ອວິຠູຕໍ ອປາກຏໍ.

ວີຖິເຠທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຎ຺ຈທ຺ວາຣວີຖິວຓ຺ຓນາ

໘. ກຖນ຺ຕິ ເກນ ປກາເຣນ ອຕິມຫນ຺ຕາທິວເສນ ວິສຍວວຕ຺ຖານນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓວເສນ ຕໍ ປກາເສຕຸໍ ‘‘ອຸປ຺ປາທຐິຕີ’’ຕ຺ຍາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໍ ອຸປ຺ປາໂທ, ອຕ຺ຕປຏິລາໂຠ. ຠຎ຺ຊນໍ ຠງ຺ໂຄ, ສຣູປວິນາໂສ. ອຸຠິນ຺ນໍ ເວມຊ຺ເຌ ຠງ຺ຄາຠິມຸຂປ຺ປວຕ຺ຕິ ຐິຕິ ນາມ. ເກຈິ ປນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຐິຕິກ຺ຂຓໍ ປຏິເສເຘນ຺ຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ເນສໍ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ຈິຕ຺ຕຍມເກ (ວິຠ. ມູລຏີ. ໒໐ ປກິຓ຺ຓກກຖາວຓ຺ຓນາ; ຍມ. ໒.ຈິຕ຺ຕຍມກ.໘໑, ໑໐໒) ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທິປທານໍ ວິຠງ຺ເຄ ‘‘ຠງ຺ຄກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ໂນ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ, ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນຎ຺ເຈວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານຎ຺ຈາ’’ຕ຺ຍາທິນາ (ຍມ. ໒.ຈິຕ຺ຕຍມກ.໘໑, ໑໐໒) ຠງ຺ຄຸປ຺ປາທາວ ກຖິຕາ, ນ ຐິຕິກ຺ຂໂຓ. ຍທິ ຈ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຐິຕິກ຺ຂໂຓປິ ອຕ຺ຖິ, ‘‘ຐິຕິກ຺ຂເຓ ຠງ຺ຄກ຺ຂເຓ ຈາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ອຖ ມຕໍ ‘‘ອຸປ຺ປາໂທ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ວໂຍ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ຐິຕສ຺ສ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ (ອ. ນິ. ໓.໔໗) ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປາຐໂຕ ຐິຕິກ຺ຂໂຓ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ, ຕຕ຺ຖປິ ເອກສ຺ມິໍ ຘມ຺ເມ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕສ຺ສ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ, ປຎ຺ຎາຓວຈນໂຕ ຈ ປພນ຺ຘຐິຕິເຍວ ອຘິປ຺ເປຕາ, ນ ຈ ຂຓຐິຕິ, ນ ຈ ອຠິຘມ຺ເມ ລພ຺ຠມານສ຺ສ ອວຈເນ ກາຣຓໍ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ຍຖາຘມ຺ມສາສເນ ອວຈນມ຺ປິ ອຠາວເມວ ທີເປຕີຕິ. ຕຕ຺ຖ ວຸຈ຺ຈເຕ ຍເຖວ ຫິ ເອກຘມ຺ມາຘາຣຠາເວປິ ອຸປ຺ປາທຠງ຺ຄານໍ ອຎ຺ໂຎ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂໂຓ, ອຎ຺ໂຎ ຠງ຺ຄກ຺ຂໂຓຕິ ອຸປ຺ປາທາວຕ຺ຖາຍ ຠິນ຺ນາ ຠງ຺ຄາວຕ຺ຖາ ອິຈ຺ຉິຕາ. ອິຕຣຖາ ຫິ ‘‘ອຎ຺ໂຎເຍວ ຘມ຺ໂມ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຎ຺ໂຎ ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ເອວເມວ ອຸປ຺ປາທຠງ຺ຄາວຕ຺ຖາຫິ ຠິນ຺ນາ ຠງ຺ຄາຠິມຸຂາວຕ຺ຖາປິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ, ສາ ຐິຕິ ນາມ. ປາຬິຍໍ ປນ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍານຸໂຣຘໂຕ ນຍທສ຺ສນວເສນ ສາ ນ ວຸຕ຺ຕາ. ອຠິຘມ຺ມເທສນາປິ ຫິ ກທາຈິ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍານຸໂຣເຘນ ປວຕ຺ຕຕິ, ຍຖາ ຣູປສ຺ສ ອຸປ຺ປາໂທ ອຸປຈໂຍ ສນ຺ຕຕີຕິ ທ຺ວິຘາ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ເທສິໂຕ, ສຸຕ຺ເຕ ຈ ‘‘ຕີຓິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສງ຺ຂຕສ຺ສ ສງ຺ຂຕລກ຺ຂຓານິ. ກຕມານິ ຕີຓິ? ອຸປ຺ປາໂທ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ວໂຍ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ຐິຕສ຺ສ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎາຍຕີ’’ຕິ ເອວໍ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມສ຺ເສວ ລກ຺ຂຓທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອຸປ຺ປາທາທີນໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນ ສກ຺ກາ ປພນ຺ຘສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິສຠາວສ຺ສ ອສງ຺ຂຕສ຺ສ ຐິຕິ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕາຕິ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ. ອຸປສຄ຺ຄສ຺ສ ຈ ຘາຕ຺ວຕ຺ເຖເຍວ ປວຕ຺ຕນໂຕ ‘‘ປຎ຺ຎາຍຕີ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ມາ ນ ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຐິຕິກ຺ຂໂຓ ປຏິພາຫິຕຸໍ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ສຸວຸຕ຺ຕເມຕໍ ‘‘ອຸປ຺ປາທຐິຕິຠງ຺ຄວເສນາ’’ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ‘‘ເອເກກສ຺ສ ອຸປ຺ປາທຐິຕິຠງ຺ຄວເສນ ຕໂຍ ຕໂຍ ຂຓາ’’ຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໖ ປກິຓ຺ຓກກຖາ).

໙. ອຣູປໍ ລຫຸປຣິຓາມໍ, ຣູປໍ ຄຣຸປຣິຓາມໍ ຄາຫກຄາເຫຕພ຺ພຠາວສ຺ສ ຕໍຕໍຂຓວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຕານີ’’ຕ຺ຍາທິ. ຕານີຕິ ຕາທິສານິ. ສຕ຺ຕຣສນ຺ນໍ ຈິຕ຺ຕານໍ ຂຓານິ ວິຍ ຂຓານິ ສຕ຺ຕຣສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓານິ, ຕານິ ຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓານິ ສຕ຺ຕຣສາຕິ ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ວິສຸໍ ວິສຸໍ ປນ ເອກປຎ຺ຎາສ ຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓານິ ໂຫນ຺ຕິ. ຣູປຘມ຺ມານນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິລກ຺ຂຓຣູປວຊ຺ຊານໍ ຣູປຘມ຺ມານໍ. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິທ຺ວຍຎ຺ຫິ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກໍ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ຈິຕ຺ຕານຸປຣິວຕ຺ຕິຘມ຺ເມສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ລກ຺ຂຓຣູເປສຸ ຈ ຊາຕິ ເຈວ ອນິຈ຺ຈຕາ ຈ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທຠງ຺ຄກ຺ຂເຓຫິ ສມານາຍຸກາ, ຊຣຕາ ປນ ເອກູນປຎ຺ຎາສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກາ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ວທນ຺ຕິ –

‘‘ຕໍ ສຕ຺ຕຣສຈິຕ຺ຕາຍຸ, ວິນາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ (ສ. ສ. ໖໐);

ເກຈິ (ວິຠ. ມູລຏີ. ໒໐) ປນ ‘‘ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘ເອຕ຺ຕາວຕາ ເອກາທສ ຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາ ອຕີຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ອຖາວເສສປຎ຺ຈຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸເກ’ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໖໒໓; ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໒໗) ວຈນໂຕ ໂສຬສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓານິ ຣູປຘມ຺ມານມາຍູ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານເມວ ຫິ ຣູປໍ ຠວງ຺ຄຈລນສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕຍິທມສາຣໍ ‘‘ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ເຕນ ສຫຸປ຺ປນ຺ນໍ ກມ຺ມຊຣູປໍ ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສຕ຺ຕຣສເມນ ສທ຺ຘິໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຐິຕິກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ອຏ຺ຐາຣສມສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕ຺ຍາທິນາ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໖ ປກິຓ຺ຓກກຖາ) ອຏ຺ຐກຖາຍເມວ ສຕ຺ຕຣສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓສ຺ສ ອາຄຕຕ຺ຕາ. ຍຕ຺ຖ ປນ ໂສຬສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາເນວ ປຎ຺ຎາຍນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຍຄ຺ຍກ຺ຂຓວເສນ ນໂຍ ນີໂຕ. ເຫຏ຺ຐິມໂກຏິຍາ ຫິ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓມ຺ປິ ອຕິກ຺ກນ຺ຕສ຺ເສວ ຣູປສ຺ສ ອາປາຖາຄມນສາມຕ຺ຖິຍນ຺ຕິ ອລມຕິວິຕ຺ຖາເຣນ.

໑໐. ເອກຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຂຓໍ ວິຍ ຂຓໍ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓໍ, ຕໍ ອຕີຕໍ ເອເຕສໍ, ເອຕານິ ວາ ຕໍ ອຕີຕານີຕິ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຕີຕານິ. ອາປາຖມາຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ຣູປສທ຺ທາຣມ຺ມຓານິ ສກສກຏ຺ຐາເນ ຐຕ຺ວາວ ໂຄຈຣຠາວໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ອາໂຠຄານຸຣູປໍ ອເນກກລາປຄຕານິ ອາປາຖໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເສສານິ ປນ ຆານາທິນິສ຺ສເຍສຸ ອລ຺ລີນາເນວ ວິຎ຺ຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຣຓານີຕິ ເອເກກກລາປຄຕານິປິ. ເອເກກກລາປຄຕາປິ ຫິ ປສາທາ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອາຘາຣຠາວໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕ ປນ ຠວງ຺ຄຈລນສ຺ສ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຠູເຕນ ຠວງ຺ເຄນ ສທ຺ຘິໍ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ‘‘ອາວຊ຺ຊເນນ ສທ຺ຘິໍ ອຸປ຺ປນ຺ນາ’’ຕິ ອປເຣ.

ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຠວງ຺ເຄ ຈລິເຕຕິ ວິສທິສວິຎ຺ຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາວສງ຺ຂາຕຠວງ຺ຄຈລນວເສນ ປຸຣິມຄ຺ຄຫິຕາຣມ຺ມຓສ຺ມິໍເຍວ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຠວງ຺ເຄ ປວຕ຺ເຕ. ປຎ຺ຈສຸ ຫິ ປສາເທສຸ ໂຍຄ຺ຍເທສາວຕ຺ຖານວເສນ ອາຣມ຺ມເຓ ຆຏ຺ຏິເຕ ປສາທຆຏ຺ຏນານຸຠາເວນ ຠວງ຺ຄສນ຺ຕຕິ ໂວຈ຺ຉິຊ຺ຊມານາ ສຫສາ ອໂນຈ຺ຉິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຍຖາ ເວເຄນ ຘາວນ຺ໂຕ ຐາຕຸກາໂມປິ ປຸຣິໂສ ເອກທ຺ວິປທວາເຣ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາວ ຕິຏ຺ຐຕິ, ເອວໍ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາວ ໂອຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຐມຈິຕ຺ຕໍ ຠວງ຺ຄສນ຺ຕຕິໍ ຈາເລນ຺ຕໍ ວິຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ຠວງ຺ຄຈລນໍ, ທຸຕິຍໍ ຕສ຺ສ ໂອຈ຺ຉິຊ຺ຊນາກາເຣນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ຠວງ຺ຄຸປຈ຺ເຉໂທຕິ ໂວຫຣນ຺ຕິ. ອິຘ ປນ ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຠວງ຺ເຄ ຈລິເຕ’’ຕິ.

ນນຸ ຈ ຣູປາທິນາ ປສາເທ ຆຏ຺ຏິເຕ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕສ຺ເສວ ຈລນໍ ຍຸຕ຺ຕໍ, ກຖໍ ປນ ຫທຍວຕ຺ຖຸນິສ຺ສິຕສ຺ສ ຠວງ຺ຄສ຺ສາຕິ? ສນ຺ຕຕິວເສນ ເອກາພທ຺ຘຕ຺ຕາ. ຍຖາ ຫິ ເຠຣິຍາ ເອກສ຺ມິໍ ຕເລ ຐິຕສກ຺ຂຣາຍ ມກ຺ຂິກາຍ ນິສິນ຺ນາຍ ອປຣສ຺ມິໍ ຕເລ ທຓ຺ຑາທິນາ ປຫເຏ ອນຸກ຺ກເມນ ເຠຣິຈມ຺ມວຣຕ຺ຕາທີນໍ ຈລເນນ ສກ຺ຂຣາຍ ຈລິຕາຍ ມກ຺ຂິກາຍ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ຄມນໍ ໂຫຕິ, ເອວເມວ ຣູປາທິນາ ປສາເທ ຆຏ຺ຏິເຕ ຕນ຺ນິສ຺ສເຍສຸ ມຫາຠູເຕສຸ ຈລິເຕສຸ ອນຸກ຺ກເມນ ຕໍສມ຺ພນ຺ຘານໍ ເສສຣູປານມ຺ປິ ຈລເນນ ຫທຍວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ຈລິເຕ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕສ຺ສ ຠວງ຺ຄສ຺ສ ຈລນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕິ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ –

‘‘ຆຏ຺ຏິເຕ ອຎ຺ຎວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ, ອຎ຺ຎນິສ຺ສິຕກມ຺ປນໍ;

ເອກາພທ຺ເຘນ ໂຫຕີຕິ, ສກ຺ຂໂຣປມຍາ ວເທ’’ຕິ. (ສ. ສ. ໑໗໖);

ຠວງ຺ຄໂສຕນ຺ຕິ ຠວງ຺ຄປ຺ປວາຫໍ. ອາວຊ຺ຊນ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ກິໍ ນາເມຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕໍ ວິຍ ອາໂຠຄໍ ກຸຣຸມານໍ. ປສ຺ສນ຺ຕນ຺ຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ເປກ຺ຂນ຺ຕໍ. ນນຸ ຈ ‘‘ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ທິສ຺ວາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໑໓; ອ. ນິ. ໓.໖໒; ວິຠ. ໕໑໗) ວຈນໂຕ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍເມວ ທສ຺ສນກິຈ຺ຈໍ ສາເທຕິ, ນ ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ? ນຍິທເມວໍ, ຣູປສ຺ສ ອນ຺ຘຠາເວນ ຣູປທສ຺ສເນ ອສມຕ຺ຖຠາວໂຕ. ຍທິ ຈ ຕໍ ຣູປໍ ປສ຺ສຕິ, ຕຖາ ສຕິ ອຎ຺ຎວິຎ຺ຎາຓສມງ຺ຄິໂນປິ ຣູປທສ຺ສນປ຺ປສງ຺ໂຄ ສິຍາ. ຍທິ ເອວໍ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ຕໍ ກິຈ຺ຈໍ ສາເຘຕິ, ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອປ຺ປຏິພນ຺ຘຕ຺ຕາ ອນ຺ຕຣິຕຣູປສ຺ສປິ ທສ຺ສນໍ ສິຍາ. ໂຫຕຸ ອນ຺ຕຣິຕສ຺ສປິ ທສ຺ສນໍ, ຍສ຺ສ ຜລິກາທິຕິໂຣຫິຕສ຺ສ ອາໂລກປຏິພນ຺ໂຘ ນຕ຺ຖິ, ຍສ຺ສ ປນ ກຸຏ຺ຏາທິອນ຺ຕຣິຕສ຺ສ ອໂລກປຏິພນ຺ໂຘ ອຕ຺ຖິ. ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຍາຠາວໂຕ ວິຎ຺ຎາຓໍ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ນ ຕສ຺ສ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາເຓນ ຄຫຓໍ ໂຫຕິ. ‘‘ຈກ຺ຂຸນາ’’ຕິ ປເນຕ຺ຖ ເຕນ ທ຺ວາເຣນ ກຣຓຠູເຕນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຖ ວາ ນິສ຺ສິຕກິຣິຍາ ນິສ຺ສຍປ຺ປຏິພທ຺ຘາ ວຸຕ຺ຕາ ຍຖາ ‘‘ມຎ຺ຈາ ອຸກ຺ກຸຏ຺ຐິໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ.

ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ຕນ຺ຕິ ຕເມວ ຣູປໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕໍ ວິຍ. ສນ຺ຕີຣຍມານນ຺ຕິ ຕເມວ ຣູປໍ ວີມໍສນ຺ຕໍ ວິຍ. ວວຕ຺ຖເປນ຺ຕນ຺ຕິ ຕເມວ ຣູປໍ ສຸຏ຺ຐຸ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ຕໍ ວິຍ. ໂຍນິໂສມນສິກາຣາທິວເສນ ລທ຺ໂຘ ປຈ຺ຈໂຍ ເອເຕນາຕິ ລທ຺ຘປຈ຺ຈຍໍ. ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຊວນນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ມຸຈ຺ຉາມຣຓາສນ຺ນກາເລສຸ ຈ ຉປ຺ປຎ຺ຈປິ ຊວນານິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເຍຠຸຍ຺ເຍນາ’’ຕິ. ຊວນານຸພນ຺ຘານີຕິ ປຏິໂສຕຄາມິນາວໍ ນທີໂສໂຕ ວິຍ ກິຎ຺ຈິ ກາລໍ ຊວນໍ ອນຸຄຕານິ. ຕສ຺ສ ຊວນສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓໍ ອາຣມ຺ມຓເມເຕສນ຺ຕິ ຕທາຣມ຺ມຓານິ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມສ຺ສໂຣ’’ຕ຺ຍາທີສຸ ວິຍ ມຊ຺ເຌປທໂລປວເສນ, ຕທາຣມ຺ມຓານິ ຈ ຕານິ ປາການິ ຈາຕິ ຕທາຣມ຺ມຓປາການິ. ຍຖາຣຫນ຺ຕິ ອາຣມ຺ມຓຊວນສຕ຺ຕານຸຣູປໍ. ຕຖາ ປວຕ຺ຕິໍ ປນ ສຍເມວ ປກາສຍິສ຺ສຕິ, ຠວງ຺ຄປາໂຕຕິ ວີຖິຈິຕ຺ຕວເສນ ອປ຺ປວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຠວງ຺ຄປາໂຕ ວິຍ, ຠວງ຺ຄວເສນ ອຸປ຺ປຕ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ວີຖິຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ສຸຂຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ອມ຺ໂພປມາທິກໍ ອາຫຣນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຣິທໍ ອມ຺ໂພປມາມຕ຺ຕໍ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໔໙໘ ວິປາກຸທ຺ຘາຣກຖາ) – ເອໂກ ກິຣ ປຸຣິໂສ ຜລິຕມ຺ພຣຸກ຺ຂມູເລ ສສີສໍ ປາຣຸປິຕ຺ວາ ນິທ຺ທາຍນ຺ໂຕ ອາສນ຺ເນ ປຕິຕສ຺ສ ເອກສ຺ສ ອມ຺ພຜລສ຺ສ ສທ຺ເທນ ປພຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ສີສໂຕ ວຕ຺ຖໍ ອປເນຕ຺ວາ ຈກ຺ຂຸໍ ອຸມ຺ມີເລຕ຺ວາ ທິສ຺ວາ ຈ ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ມທ຺ທິຕ຺ວາ ອຸປສິງ຺ຆິຕ຺ວາ ປກ຺ກຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ມຸຂຄຕໍ ສຫ ເສມ຺ເຫນ ອຊ຺ໂຌຫຣິຕ຺ວາ ປຸນ ຕຕ຺ເຖວ ນິທ຺ທາຍຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຸຣິສສ຺ສ ນິທ຺ທາຍນກາໂລ ວິຍ ຠວງ຺ຄກາໂລ, ຜລສ຺ສ ປຕິຕກາໂລ ວິຍ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ປສາທຆຏ຺ຏນກາໂລ, ຕສ຺ສ ສທ຺ເທນ ປພຸທ຺ຘກາໂລ ວິຍ ອາວຊ຺ຊນກາໂລ, ອຸມ຺ມີເລຕ຺ວາ ໂອໂລກິຕກາໂລ ວິຍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓປ຺ປວຕ຺ຕິກາໂລ, ຄຫິຕກາໂລ ວິຍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນກາໂລ, ມທ຺ທນກາໂລ ວິຍ ສນ຺ຕີຣຓກາໂລ, ອຸປສິງ຺ຆນກາໂລ ວິຍ ໂວຏ຺ຐພ຺ພນກາໂລ, ປຣິໂຠຄກາໂລ ວິຍ ຊວນກາໂລ, ມຸຂຄຕໍ ສຫ ເສມ຺ເຫນ ອຊ຺ໂຌຫຣຓກາໂລ ວິຍ ຕທາຣມ຺ມຓກາໂລ, ປຸນ ນິທ຺ທາຍນກາໂລ ວິຍ ປຸນ ຠວງ຺ຄກາໂລ.

ອິມາຍ ຈ ອຸປມາຍ ກິໍ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ? ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ປສາທຆຏ຺ຏນເມວ ກິຈ຺ຈໍ, ອາວຊ຺ຊນສ຺ສ ວິສຍາຠຸຊນເມວ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ທສ຺ສນມຕ຺ຕເມວ, ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນາທີນຎ຺ຈ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫນາທິມຕ຺ຕເມວ, ຊວນສ຺ເສວ ປນ ອາຣມ຺ມຓຣສານຸຠວນໍ, ຕທາຣມ຺ມຓສ຺ສ ຈ ເຕນ ອນຸຠູຕສ຺ເສວ ອນຸຠວນນ຺ຕິ ເອວໍ ກິຈ຺ຈວເສນ ຘມ຺ມານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອສໍກິຓ຺ຓຕາ ທີປິຕາ ໂຫຕິ. ເອວໍ ປວຕ຺ຕມານໍ ປນ ຈິຕ຺ຕໍ ‘‘ອາວຊ຺ຊນໍ ນາມ ຫຸຕ຺ວາ ຠວງ຺ຄານນ຺ຕຣໍ ໂຫຕິ, ຕ຺ວໍ ທສ຺ສນາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຫຸຕ຺ວາ ອາວຊ຺ຊນານນ຺ຕຣ’’ນ຺ຕ຺ຍາທິນາ ນິຍຸຎ຺ຊເກ ກາຣເກ ອສຕິປິ ອຸຕຸພີຊນິຍາມາທິ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໔໙໘ ວິປາກຸທ຺ຘາຣກຖາ) ວິຍ ຈິຕ຺ຕນິຍາມວເສເນວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໑໑. ເອຕ຺ຕາວຕາ ສຕ຺ຕຣສ ຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓານິ ປຣິປູເຣນ຺ຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

໑໒. ອປ຺ປໂຫນ຺ຕາຕີຕກນ຺ຕິ ອປ຺ປໂຫນ຺ຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຕີຕໍ. ນຕ຺ຖິ ຕທາຣມ຺ມຓຸປ຺ປາໂທຕິ ຈຸທ຺ທສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸເກ ຕາວ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ນິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາວ ຕທາຣມ຺ມຓໍ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ນ ຫິ ເອກວີຖິຍໍ ເກສຸຈິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຣມ຺ມເຓສຸ ການິຈິ ອຕີຕາຣມ຺ມຓານິ ໂຫນ຺ຕິ. ປນ຺ນຣສຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸເກສຸປິ ຊວນຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ປຣໍ ເອກເມວ ຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓໍ ອວສິຏ຺ຐນ຺ຕິ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຕທາຣມ຺ມຓຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອປ຺ປໂຫນກຠາວໂຕ ນຕ຺ຖິ ທຸຕິຍຕທາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕີຕິ ປຐມມ຺ປິ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸເມວ ຫິ ຕທາຣມ຺ມຓຸປ຺ປຕ຺ຕິ ປາຬິຍໍ ນິຍມິຕາ ຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິຄຓນາຍໍ ສພ຺ພວາເຣສຸ ‘‘ຕທາຣມ຺ມຓານິ ທ຺ເວ’’ຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໒໗) ທ຺ວິນ຺ນເມວ ຈິຕ຺ຕວາຣານໍ ອາຄຕຕ຺ຕາ. ຍໍ ປນ ປຣມຕ຺ຖວິນິຈ຺ຉເຍ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ສກິໍ ທ຺ເວ ວາ ຕທາລມ຺ພໍ, ສກິມາວຊ຺ຊນາທໂຍ’’ຕິ (ປຣມ. ວິ. ໑໑໖), ຕໍ ມຊ຺ຌິມຠາຓກມຕານຸສາເຣນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ມຊ຺ຌິມຠາຓການໍ ວາໂທ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕປາຬິຍາ ອສໍສນ຺ທນໂຕ ສມ຺ໂມຫວິໂນທນີຍໍ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໒໗) ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕວ, ຕສ຺ມາ ອາຈຣິເຍນປິ ອຕ຺ຕນາ ອນຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາເຍວ ອິຘ ເຈວ ນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉເທ ຈ ສກິໍ ຕທາຣມ຺ມຓຸປ຺ປຕ຺ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕາ.

໑໓. ໂວຏ຺ຐພ຺ພນຸປ຺ປາທໂຕ ປຣໍ ຉຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາວສິຏ຺ຐາຍຸກມ຺ປິ ອາຣມ຺ມຓໍ ອປ຺ປາຍຸກຠາເວນ ປຣິທຸພ຺ພລຕ຺ຕາ ຊວນຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ ນ ໂຫຕິ. ຊວນຎ຺ຫິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ນິຍເມນ ສຕ຺ຕຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸເກເຍວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ ‘‘ຊວນມ຺ປິ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ’’ຕິ. ເຫຕຸມ຺ຫິ ຈາຍໍ ຕ຺ວາປຈ຺ຈໂຍ, ຊວນສ຺ສປິ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຕຣຖາ ຫິ ອປຣກາລກິຣິຍາຍ ສມານກຕ຺ຕຸກຕາ ນ ລພ຺ຠຕີຕິ. ທ຺ວຕ຺ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸນ຺ຕິ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວາ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວາ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸ’ນ຺ຕິ ອິທໍ ວຈນສິລິຏ຺ຐຕາມຕ຺ຕປ຺ປໂຍຊນ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ປນ ເຕສໍ ອຠິນິເວສມຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ‘‘ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ໂວຏ຺ຐພ຺ພນເມວ ປຣິວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ວຈນສ຺ສ ອສິລິຏ຺ຐຠາໂວ ອຕ຺ຖິ, ນ ຈ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປວຕ຺ຕິຍາ ພາຘກໍ ກິຎ຺ຈິ ວຈນໍ ອຏ຺ຐກຖາທີສຸ ອຕ຺ຖິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສີຫຬສໍວຓ຺ຓນາກາຣາປິ ‘‘ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວາ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວາ’’ອິຈ຺ເຈວ ວຓ຺ເຓນ຺ຕິ. ໂວຏ຺ຐພ຺ພນເມວ ປຣິວຕ຺ຕຕີຕິ ໂວຏ຺ຐພ຺ພນເມວ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຕໍ ປນ ອປ຺ປຕ຺ວາ ອນ຺ຕຣາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີສຸ ຐຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ນິວຕ຺ຕນໍ ນຕ຺ຖິ.

ອານນ຺ທາຈຣິໂຍ ປເນຕ຺ຖ (ຘ. ສ. ມູລຏີ. ໔໙໘ ວິປາກຸທ຺ຘາຣກຖາວຓ຺ຓນາ) ‘‘ອາວຊ຺ຊນາ ກຸສລາກຸສລານໍ ຂນ຺ຘານໍ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໑໗) ອາວຊ຺ຊນາຍ ກຸສລາກຸສລານໍ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຠາວສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ໂວຏ຺ຐພ຺ພນາວຊ຺ຊນານຎ຺ຈ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣາຠາວໂຕ ສຕິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ໂວຏ຺ຐພ຺ພນໍ ກາມາວຈຣກຸສລາກຸສລກິຣິຍຊວນານໍ ເອກນ຺ຕໂຕ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຠາເວເນວ ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍ, ໂນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ມຸຈ຺ຉາກາລາທີສຸ ມນ຺ທີຠູຕເວຄຕາຍ ຊວນປາຣິປູຣິຍາ ປຣິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓໍ ນິຍມິຕພ຺ພໍ, ນ ໂວຏ຺ຐພ຺ພນສ຺ສ ທ຺ວຕ຺ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປວຕ຺ຕິຍາຕິ ທີເປຕິ. ກິຎ຺ຈາປິ ເອວໍ ທີເປຕິ, ຕິເຫຕຸກວິປາການິ ປນ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາເນວ. ຂີຓາສວານໍ ຈຸຕິວເສນ ປວຕ຺ຕານິ ນ ກສ຺ສຈິ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຠາວໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ຕານິ ວິຍ ໂວຏ຺ຐພ຺ພນມ຺ປິ ປຈ຺ຈຍເວກລ຺ລໂຕ ກຸສລາກຸສລາທີນໍ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈໂຍ ນ ໂຫຕີຕິ ນ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ, ຕສ຺ມາ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ອາຄຕນເຍເນເວຕ຺ຖ ປຣິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓໍ ນິຍມິຕນ຺ຕິ.

໑໔. ນຕ຺ຖິ ວີຖິຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ອຸປຣິມໂກຏິຍາ ສຕ຺ຕຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓາຍຸກສ຺ສປິ ທ຺ວຕ຺ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ໂວຏ຺ຐພ຺ພນຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອປ຺ປໂຫນກຠາວໂຕ ວີຖິຈິຕ຺ຕານໍ ອຸປ຺ປາໂທ ນຕ຺ຖິ, ຠວງ຺ຄປາໂຕວ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຠວງ຺ຄຈລນເມວາຕິ ອວຘາຣຓຜລໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນຕ຺ຖິ ວີຖິຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປເຣ ປນ ‘‘ນຕ຺ຖິ ຠວງ຺ຄຸປຈ຺ເຉໂທ’’ຕິ ອວຘາຣຓຜລໍ ທສ຺ເສນ຺ຕິ, ຕໍ ປນ ວີຖິຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທາຠາວວຈເນເນວ ສິທ຺ຘໍ. ສຕິ ຫິ ວີຖິຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທ ຠວງ຺ຄໍ ອຸປຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ. ຠວງ຺ຄຸປຈ຺ເຉທນາເມນ ປນ ເຫຏ຺ຐາປິ ວິສຸໍ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິຘ ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ຕໍ.

໑໕. ສພ຺ພໂສ ວີຖິຈິຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ ປຈ຺ຉິມວາໂຣວິຘໂມຆວາຣວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ, ອຎ຺ຎຕ຺ຖ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໔໙໘ ວິປາກຸທ຺ຘາຣກຖາ) ປນ ທຸຕິຍຕຕິຍວາຣາປິ ຕທາຣມ຺ມຓຊວເນຫິ ສຸຎ຺ຎຕ຺ຕາ ‘‘ໂມຆວາຣາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອາຣມ຺ມຓຠູຕາຕິ ວິສຍຠູຕາ, ປຈ຺ຈຍຠູຕາ ຈ. ປຈ຺ຈໂຍປິ ຫິ ‘‘ອາຣມ຺ມຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ນ ລຈ຺ຉຕິ ມາໂຣ ໂອຕາຣໍ, ນ ລຈ຺ຉຕິ ມາໂຣ ອາຣມ຺ມຓ’’ນ຺ຕ຺ຍາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໘໐) ວິຍ. ເຕເນເວຕ຺ຖ ໂມຆວາຣສ຺ສປິ ອາຣມ຺ມຓຠູຕາ ວິສຍປ຺ປວຕ຺ຕີຕິ ສິທ຺ຘໍ. ອຕິປຣິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓຎ຺ຫິ ໂມຆວາຣປຎ຺ຎາປນສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ອິຕຣຖາ ຫິ ຠວງ຺ຄຈລນສ຺ສ ສກສກໂຄຈເຣເຍວ ປວຕ຺ຕນໂຕ ປຈ຺ຉິມວາຣສ຺ສ ອຕິປຣິຕ຺ຕາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖີຕິ ‘‘ຈຕຸນ຺ນໍ ວາຣານໍ ອາຣມ຺ມຓຠູຕາ’’ຕິ ວຈນໍ ທຸຣຸປປາທນໍ ສິຍາຕິ.

໑໖. ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ຍຖາຣຫໍ ຕໍຕໍທ຺ວາຣານຸຣູປໍ, ຕໍຕໍປຈ຺ຈຍານຸຣູປໍ, ຕໍຕໍອາຣມ຺ມຓາທິອນຸຣູປຎ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານິ ວີຖິຈິຕ຺ຕານິ ອາວຊ຺ຊນທສ຺ສນາທິສມ຺ປຏິຈ຺ຉນສນ຺ຕີຣຓໂວຏ຺ຐພ຺ພນຊວນຕທາຣມ຺ມຓວເສນ ອວິເສສໂຕ ສຕ຺ເຕວ ໂຫນ຺ຕິ. ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທາ ຈິຕ຺ຕານໍ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານຈິຕ຺ຕານິເຍວ ວາ ຈຕຸທ຺ທສ ອາວຊ຺ຊນາທິປຎ຺ຈກສຕ຺ຕຊວນຕທາຣມ຺ມຓທ຺ວຍວເສນ. ວິຕ຺ຖາຣາ ປນ ຈຕຸປຎ຺ຎາສ ສພ຺ເພສເມວ ກາມາວຈຣານໍ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ຕຕ຺ຖ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ,

ເອຕ຺ຖາຕິ ວິສຍປ຺ປວຕ຺ຕິສງ຺ຄເຫ.

ປຎ຺ຈທ຺ວາຣວີຖິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ມໂນທ຺ວາຣວີຖິ

ປຣິຕ຺ຕຊວນວາຣວຓ຺ຓນາ

໑໗. ມໂນທ຺ວາຣິກຈິຕ຺ຕານໍ ອຕີຕານາຄຕມ຺ປິ ອາຣມ຺ມຓໍ ໂຫຕີຕິ ເຕສໍ ອຕິມຫນ຺ຕາທິວເສນ ວິສຍວວຕ຺ຖານໍ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ວິຠູຕາວິຠູຕວເສເນເວຕໍ ນິຍເມຕຸໍ ‘‘ຍທິ ວິຠູຕມາຣມ຺ມຓ’’ນ຺ຕ຺ຍາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໑໙. ເອຕ຺ຖາຕິ ມໂນທ຺ວາເຣ. ເອກຈຕ຺ຕາລີສ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣາເວຓິການໍ ທ຺ວິປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓມໂນຘາຕຸຕ຺ຕຍວເສນ ເຕຣສຈິຕ຺ຕານໍ ຕຕ຺ຖ ອປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ.

ປຣິຕ຺ຕຊວນວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອປ຺ປນາຊວນວາຣວຓ຺ຓນາ

໒໐. ວິຠູຕາວິຠູຕເຠໂທ ນຕ຺ຖິ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ວິຠູຕກາເລເຍວ ອປ຺ປນາສມ຺ຠວໂຕ.

໒໑. ຕຕ຺ຖ ຫິ ຉພ຺ພີສຕິມຫຄ຺ຄຕໂລກຸຕ຺ຕຣຊວເນສຸ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຊວນໍ ອປ຺ປນາວີຖິໂມຕຣຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ປຣິກມ຺ໂມປຈາຣານຸໂລມໂຄຕ຺ຣຠຸນາເມນ ຍຖາກ຺ກມໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ເທຕິ ໂຍຊນາ. ປຐມຈິຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອປ຺ປນາຍ ປຣິກມ຺ມຕ຺ຕາ ປຏິສງ຺ຂາຣກຠູຕຕ຺ຕາ ປຣິກມ຺ມໍ. ທຸຕິຍໍ ສມີປຈາຣິຕ຺ຕາ ອຸປຈາຣໍ. ນາຈ຺ຈາສນ຺ໂນປິ ຫິ ນາຕິທູຣປ຺ປວຕ຺ຕິ ສມີປຈາຣີ ນາມ ໂຫຕິ, ອປ຺ປນໍ ອຸເປຈ຺ຈ ຈຣຕີຕິ ວາ ອຸປຈາຣໍ. ຕຕິຍໍ ປຸພ຺ພຠາເຄ ປຣິກມ຺ມານໍ, ອຸປຣິອປ຺ປນາຍ ຈ ອນຸກູລຕ຺ຕາ ອນຸໂລມໍ. ຈຕຸຕ຺ຖໍ ປຣິຕ຺ຕໂຄຕ຺ຕສ຺ສ, ປຸຖຸຊ຺ຊນໂຄຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ອຠິຠວນໂຕ, ມຫຄ຺ຄຕໂຄຕ຺ຕສ຺ສ, ໂລກຸຕ຺ຕຣໂຄຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ຠາວນໂຕ ວຑ຺ຒນໂຕ ໂຄຕ຺ຣຠຸ, ອິມານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ນາມານິ ຈຕຸກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປວຕ຺ຕິຍໍ ອນວເສສໂຕ ລພ຺ຠນ຺ຕິ, ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປວຕ຺ຕິຍໍ ປນ ອຸປຈາຣານຸໂລມໂຄຕ຺ຣຠຸນາເມເນວ ລພ຺ຠນ຺ຕິ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໘໐໔) ປນ ປຸຣິມານໍ ຕິຓ຺ຓໍ, ທ຺ວິນ຺ນໍ ວາ ອວິເສເສນປິ ປຣິກມ຺ມາທິນາມໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຈຕຸກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ, ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸເມວ ວາ ປຎ຺ຈມໍ, ຈຕຸຕ຺ຖໍ ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕພ຺ພອປ຺ປນານຸຣູປໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປຣິກມ຺ມາທິນາມານໍ ອນວເສສໂຕ ລພ຺ຠມານວາຣທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຈຕຸກ຺ຂຕ຺ຕຸ’’ນ຺ຕິ ອາທິໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ, ຄຓນປຏິປາຏິວເສນ ປນ ‘‘ປຎ຺ຈມໍ ວາ’’ຕິ ໂອສາເນ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຍຖາຣຫນ຺ຕິ ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎທນ຺ຘາຠິຎ຺ຎານຸຣູປໍ. ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎສ຺ສ ຫິ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປວຕ຺ຕກາມາວຈຣຊວນານນ຺ຕຣໍ ຈຕຸຕ຺ຖໍ ອປ຺ປນາຈິຕ຺ຕມຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ທນ຺ຘາຠິຎ຺ຎສ຺ສ ຈຕຸກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປວຕ຺ຕຊວນານນ຺ຕຣໍ ປຎ຺ຈມໍ ອປ຺ປນາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຍສ຺ມາ ປນ ອລທ຺ຘາເສວນໍ ອນຸໂລມໍ ໂຄຕ຺ຣຠຸໍ ອຸປ຺ປາເທຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ລທ຺ຘາເສວນມ຺ປິ ຈ ຉຏ຺ຐໍ ສຕ຺ຕມໍ ຠວງ຺ຄສ຺ສ ອາສນ຺ນຠາເວນ ປປາຕາສນ຺ນປຸຣິໂສ ວິຍ ອປ຺ປນາວເສນ ປຕິຏ຺ຐາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ຕສ຺ມາ ຈຕຸຕ຺ຖໂຕ ໂອຣໍ, ປຎ຺ຈມໂຕ ປຣໍ ວາ ອປ຺ປນາ ນ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຍຖາຠິນີຫາຣວເສນາຕິ ຣູປາຣູປໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ຄຜລານຸຣູປສມຖວິປສ຺ສນາຠາວນາຈິຕ຺ຕາຠິນີຫຣຓານຸຣູປໂຕ, ອປ຺ປນາຍ ວີຖິ ອປ຺ປນາວີຖິ. ‘‘ຕໂຕ ປຣໍ ຠວງ຺ຄປາໂຕວ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຕເກເຍວ ວຸຕ຺ເຕ ຈຕຸຕ຺ຖໍ, ປຎ຺ຈມໍ ວາ ໂອຕິຓ຺ຓອປ຺ປນາໂຕ ປຣໍ ຠວງ຺ຄປາໂຕວ ໂຫຕິ, ນ ມຄ຺ຄານນ຺ຕຣໍ ຜລຈິຕ຺ຕໍ, ສມາປຕ຺ຕິວີຖິຍຎ຺ຈ ຌານຜລຈິຕ຺ຕານິ ປຸນປ຺ປຸນນ຺ຕິ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ປຸນ ‘‘ອປ຺ປນາວສາເນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິກາຍນ຺ຕຣິຍາ ກິຣ ໂລກິຍປ຺ປນາສຸ ປຐມກປ຺ປນາໂຕ ປຣໍ ສຕ຺ຕມຊວນປູຣຓຕ຺ຖໍ ທ຺ວຕ຺ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ກາມາວຈຣຊວນານມ຺ປິ ປວຕ຺ຕິໍ ວຓ຺ເຓນ຺ຕີຕິ ເຕສໍ ມຕິນິເສຘນຕ຺ຖໍ ‘‘ຠວງ຺ຄປາໂຕວາ’’ຕິ ສາວຘາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

໒໒. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ອຏ຺ຐຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕກາມາວຈຣຊວເນສຸ, ເຕສຸ ຈ ຉພ຺ພີສຕິມຫຄ຺ຄຕໂລກຸຕ຺ຕຣຊວເນສຸ. ຕຕ຺ຖາຕິ ວາ ຕສ຺ມິໍ ອປ຺ປນາວາເຣ. ໂສມນສ຺ສສຫຄຕຊວນານນ຺ຕຣນ຺ຕິ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕານໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ກຸສລກິຣິຍຊວນານໍ ອນນ຺ຕຣໍ. ໂສມນສ຺ສສຫຄຕາວາຕິ ຈຕຸກ຺ກຊ຺ຌານສ຺ສ, ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສກາທີນໍ ມຄ຺ຄຜລສ຺ສ ຈ ວເສນ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕາວ, ນ ປນ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕາ ຠິນ຺ນເວທນານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອາເສວນປຈ຺ຈຍຠາວສ຺ສ ອນຸທ຺ຘຏຕ຺ຕາ. ປາຏິກງ຺ຂິຕພ຺ພາຕິ ປສໍສິຕພ຺ພາ, ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖາປີຕິ ຕສ຺ມິໍ ເອກເວທນຊວນວາເຣປິ. ກຸສລຊວນານນ຺ຕຣນ຺ຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕກຸສລຊວນານນ຺ຕຣໍ ກຸສລຊວນມປ຺ເປຕິ, ນ ກິຣິຍຊວນໍ ຠິນ຺ນສນ຺ຕາເນ ນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ. ເຫຏ຺ຐິມຎ຺ຈ ຜລຕ຺ຕຍມປ຺ເປຕິ ສມາປຕ຺ຕິວີຖິຍນ຺ຕ຺ຍຘິປ຺ປາໂຍ.

໒໓. ສຸຂປຸຎ຺ຎມ຺ຫາ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕຕິເຫຕຸກກຸສລທ຺ວຍໂຕ ປຣໍ ອຄ຺ຄຜລວິປາກກິຣິຍວຊ຺ຊິຕໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣຈຕຸກ຺ກຊ຺ຌານຊວນວເສນ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສ, ອຸເປກ຺ຂກາ ຕິເຫຕຸກກຸສລທ຺ວຍໂຕ ປຣໍ ຕເຖວ ປຎ຺ຈມຊ຺ຌານານິ ທ຺ວາທສ, ສຸຂິຕກ຺ຣິຍໂຕ ຕິເຫຕຸກທ຺ວຍໂຕ ປຣໍ ກິຣິຍຊ຺ຌານຈຕຸກ຺ກສ຺ສ, ອຄ຺ຄຜລຈຕຸກ຺ກສ຺ສ ຈ ວເສນ ອຏ຺ຐ, ອຸເປກ຺ຂກາ ຕິເຫຕຸກທ຺ວຍໂຕ ປຣໍ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕຣູປາຣູປກິຣິຍປຎ຺ຈກສ຺ສ, ອຄ຺ຄຜລສ຺ສ ຈ ວເສນ ຉ ອປ຺ປນາ ສມ຺ໂຠນ຺ຕິ.

໒໔. ເອຕ຺ຖາຕິ ວີຖິສງ຺ຄຫາຘິກາເຣ.

ອປ຺ປນາຊວນວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ມໂນທ຺ວາຣວີຖິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອປ຺ປນາຊວນວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຕທາຣມ຺ມຓນິຍມວຓ຺ຓນາ

໒໕. ສພ຺ພຕ຺ຖາປີຕິ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣມໂນທ຺ວາເຣປິ.

໒໖. ອິຏ຺ເຐຕິ ອິຏ຺ຐມຊ຺ຌຕ຺ເຕ. ອຕິອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓຎ຺ຫິ ວິສຸໍ ວກ຺ຂຕິ. ກຸສລວິປາການິ ປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓສມ຺ປຏິຈ຺ຉນສນ຺ຕີຣຓຕທາຣມ຺ມຓານີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອິຏ຺ຐມຊ຺ຌຕ຺ເຕ ສນ຺ຕີຣຓຕທາຣມ຺ມຓານິ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕາເນວາຕິ ອາຫ ‘‘ອຕິອິຏ຺ເຐ ປນ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕາເນວາ’’ຕິ. ວິປາກສ຺ສ ຫິ ກມ຺ມານຸຠາວໂຕ ປວຕ຺ຕມານສ຺ສ ອາທາເສ ມຸຂນິມິຕ຺ຕໍ ວິຍ ນິພ຺ພິກປ຺ປຕາຍ ປກປ຺ເປຕ຺ວາ ຄຫຓາຠາວໂຕ ຍຖາຣມ຺ມຓເມວ ເວທນາໂຍໂຄ ໂຫຕິ, ກຸສລາກຸສລານໍ ປນ ອປ຺ປຫີນວິປລ຺ລາເສສຸ ສນ຺ຕາເນສຸ ປວຕ຺ຕິຍາ ອຕິອິຏ຺ເຐປິ ອິຏ຺ຐມຊ຺ຌຕ຺ຕອນິຏ຺ຐາກາຣໂຕ, ອນິຏ຺ເຐປິ ອິຏ຺ຐອິຏ຺ຐມຊ຺ຌຕ຺ຕາກາຣໂຕ ຄຫຓໍ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຫິ ອສ຺ສທ຺ຘາທີນໍ ພຸທ຺ຘາທີສຸ ອຕິອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓສຸປິ ອຸເປກ຺ຂາຊວນໍ ໂຫຕິ, ຕິຕ຺ຖິຍາທີນຎ຺ຈ ໂທມນສ຺ສຊວນໍ, ຄມ຺ຠີຣປກຕິກາທີນຎ຺ຈ ປຏິກ຺ກູລາຣມ຺ມເຓ ອຸເປກ຺ຂາຊວນໍ, ສຸນຂາທີນຎ຺ຈ ຕຕ຺ຖ ໂສມນສ຺ສຊວນໍ, ປຸຣິມປຈ຺ຉາຠາຄປ຺ປວຕ຺ຕານິ ປນ ວິປາການິ ຍຖາວຕ຺ຖຸກາເນວ. ອປິຈ ອສຸຈິທສ຺ສເນ ສຸມນາຍມານານໍ ສຸນຂາທີນນ຺ຕິ. ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ ປນ ອຕິອິຏ຺ຐານິຏ຺ເຐສຸ ປວຕ຺ຕມານານມ຺ປິ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕຠາເວ ກາຣຓໍ ເຫຏ຺ຐາ ກຖິຕເມວ.

໒໗. ຕຕ຺ຖາປີຕິ ຕທາຣມ຺ມເຓສຸປິ. ໂສມນສ຺ສສຫຄຕກິຣິຍຊວນາວສາເນຕິ ສເຫຕຸກາເຫຕຸກສຸຂສຫຄຕກິຣິຍປຎ຺ຈກາວສາເນ. ຂີຓາສວານໍ ຈິຕ຺ຕວິປລ຺ລາສາຠາເວນ ກິຣິຍຊວນານິປິ ຍຖາຣມ຺ມຓເມວ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂສມນສ຺ສສຫຄຕກິຣິຍຊວນາວສາເນ’’ຕ຺ຍາທິ. ເກຈິ ປນ ອາຈຣິຍາ ‘‘ປຏ຺ຐາເນ (ຘ. ສ. ມູລຏີ. ໔໙໘ ວິປາກຸທ຺ຘາຣກຖາວຓ຺ຓນາ) ‘ກຸສລາກຸສເລ ນິຣຸທ຺ເຘ ວິປາໂກ ຕທາຣມ຺ມຓຕາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໓.໑.໙໘) ກຸສລາກຸສລານເມວານນ຺ຕຣໍ ຕທາຣມ຺ມຓໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ນຕ຺ຖິ ກິຣິຍຊວນານນ຺ຕຣໍ ຕທາຣມ຺ມຓຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ວຸຈ຺ຈເຕ – ຍທິ ອພ຺ຍາກຕານນ຺ຕຣມ຺ປິ ຕທາຣມ຺ມຓໍ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ. ປຣິຕ຺ຕາຣມ຺ມເຓ ໂວຏ຺ຐພ຺ພນານນ຺ຕຣມ຺ປິ ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕິໍ ມຎ຺ເຎຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ກິຣິຍຊວນານນ຺ຕຣໍ ຕທາຣມ຺ມຓໍ ນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ອລພ຺ຠນໂຕ. ລພ຺ຠມານສ຺ສປິ ຫິ ເກນຈິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ກຕ຺ຖຈິ ອວຈນໍ ທິສ຺ສຕິ, ຍຖາ ຕໍ ຘມ຺ມສງ຺ຄເຫ ລພ຺ຠມານມ຺ປິ ຫທຍວຕ຺ຖຸ ເທສນາເຠທປຣິຫາຣຕ຺ຖໍ ນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ.

໒໘. ໂທມນສ຺ສ…ເປ… ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕາເນວ ຠວນ຺ຕິ, ນ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕານິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິຣຸທ຺ຘສຠາວຕ຺ຕາ. ເຕເນວ ຫິ ປຏ຺ຐາເນ ໂທມນສ຺ສານນ຺ຕຣໍ ໂສມນສ຺ສໍ, ຕທນນ຺ຕຣຎ຺ຈ ໂທມນສ຺ສໍ ອນຸທ຺ຘຏໍ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ຘມ຺ໂມ ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕ຺ຍາທິນາ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໒.໔໕) ສຸຂທຸກ຺ຂເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຘມ຺ມາ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ສມານເວທນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການຎ຺ຈ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຠາເວນ ທ຺ວີສຸ ທ຺ວີສຸ ວາເຣສຸ ວຸຕ຺ຕາ, ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕກາ ປນ ສມານເວທນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ, ອິຕຣເວທນາທ຺ວຍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານຎ຺ຈ ຘມ຺ມານໍ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຠາເວນ ຕີສຸ ວາເຣສູຕິ ເອວໍ ເວທນາຕ຺ຕິເກ ສຕ຺ເຕວ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍວາຣາ ວຸຕ຺ຕາ. ຍທິ ຈ ໂທມນສ຺ສານນ຺ຕຣໍ ໂສມນສ຺ສໍ, ໂສມນສ຺ສານນ຺ຕຣໍ ວາ ໂທມນສ຺ສໍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ສຸຂທຸກ຺ຂເວທນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານມ຺ປິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍວເສນ ທ຺ເວ ວາເຣ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ນວ ວາຣາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ສິຍຸໍ, ນ ປເນວໍ ວຸຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ນ ເຕສໍ ຕທນນ຺ຕຣໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ໂສມນສ຺ສສຫຄຕກິຣິຍຊວນາວສາເນ’’ຕ຺ຍາທິນາ ອຍມ຺ປິ ນິຍໂມ ອນຸຎ຺ຎາໂຕ –

‘‘ປຣິຕ຺ຕກຸສລາໂທສ-ປາປສາຕກ຺ຣິຍາຊວາ;

ປຎ຺ຈສ຺ເວກໍ ຕທາລມ຺ພໍ, ສຸຂິເຕສຸ ຍຖາຣຫໍ.

‘‘ປາປາກາມສຸຠາ ເຈວ, ໂສເປກ຺ຂາ ຈ ກ຺ຣິຍາຊວາ;

ໂສເປກ຺ເຂສຸ ຕທາລມ຺ພໍ, ຉສ຺ເວກມນຸຣູປໂຕ’’ຕິ.

ອຍຎ຺ຫິ ຊວເນນ ຕທາຣມ຺ມຓນິຍໂມ ອພ຺ຍຠິຈາຣີ. ‘‘ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຊວນໂຕ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຕທາຣມ຺ມຓ’’ນ຺ຕ຺ຍາທິນຍປ຺ປວຕ຺ໂຕ ປນ ອເນກນ຺ຕິໂກ. ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຫິ ອກຸສລຊວເນສຸ ປຣິຈິຕສ຺ສ ກທາຈິ ກຸສລຊວເນສຸ ຊວິເຕສຸ, ກຸສລຊວເນສຸ ວາ ປຣິຈິຕສ຺ສ ກທາຈິ ອກຸສລຊວເນສຸ ຊວິເຕສຸ ອກຸສລານນ຺ຕຣໍ ປວຕ຺ຕປຣິຈເຍນ ຕິເຫຕຸກຊວນໂຕປິ ປຣໍ ອເຫຕຸກຕທາຣມ຺ມຓໍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ກຸສລານນ຺ຕຣໍ ປວຕ຺ຕປຣິຈເຍນ ອກຸສລຊວນໂຕ ປຣໍ ຕິເຫຕຸກຕທາຣມ຺ມຓມ຺ປິ, ປຏິສນ຺ຘິນິພ຺ພຕ຺ຕກກມ຺ມໂຕ ປນ ອຎ຺ຎກມ຺ເມນ ຕທາຣມ຺ມຓປ຺ປວຕ຺ຕິຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ປຏ຺ຐາເນ ‘‘ອເຫຕຸເກ ຂນ຺ເຘ ອນິຈ຺ຈໂຕ ທຸກ຺ຂໂຕ ອນຕ຺ຕໂຕ ວິປສ຺ສນ຺ຕິ, ກຸສລາກຸສເລ ນິຣຸທ຺ເຘ ອເຫຕຸໂກ ວິປາໂກ ຕທາຣມ຺ມຓຕາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ກຸສລາກຸສເລ ນິຣຸທ຺ເຘ ສເຫຕຸໂກ ວິປາໂກ ຕທາຣມ຺ມຓຕາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໓.໑.໙໘).

ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ໂທມນສ຺ສຊວນາວສາເນ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕາເນວ ໂຫນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ໂທມນສ຺ສສຫຄຕຊວນາວສາເນ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕສນ຺ຕີຣຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘ໂສມນສ຺ສປຏິສນ຺ຘິກສ຺ສາ’ຕິ ອິມິນາວ ຠວງ຺ຄປາຕາຠາໂວ ທີປິໂຕວ ໂຫຕິ ໂທມນສ຺ສານນ຺ຕຣໍ ໂສມນສ຺ສາຠາວໂຕຕິ ຕໍ ອວຕ຺ວາ ຕທາຣມ຺ມຓາຠາວເມວ ປຣິກປ຺ເປນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຍທິ ຕທາຣມ຺ມຓສມ຺ຠໂວ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ໂສມນສ຺ສປຏິສນ຺ຘິກສ຺ສ ຕິຕ຺ຖິຍາທິໂນ ພຸທ຺ຘາທິອຕິອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓ ປິ ປຏິຫຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ໂທມນສ຺ສຊວເນ ຊວິເຕ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ໂສມນສ຺ສຕທາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອຕິອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓ ຈ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕຕທາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ, ເກນຈິ ວາ ອສປ຺ປາເຍນ ປຣິຫີນໂລກິຍຊ຺ຌານໍ ອາຣພ຺ຠ ‘‘ປຓີຕຘມ຺ໂມ ເມ ນຏ຺ໂຐ’’ຕິ ວິປ຺ປຏິສາຣໍ ຊເນນ຺ຕສ຺ສ ໂທມນສ຺ສຊວເນ ສຕິ ອກາມາວຈຣາຣມ຺ມເຓ ຕທາຣມ຺ມຓາຠາວໂຕ ຍທິ ຕທາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິສມ຺ຠໂວ ນຕ຺ຖີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ປຣິຈິຕປຸພ຺ພນ຺ຕິ ປຸພ຺ເພ ປຣິຈິຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ຠເວ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຄຫິຕປຸພ຺ພໍ. ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕສນ຺ຕີຣຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນິຣາວຊ຺ຊນມ຺ປິ. ຍຖາ ຕໍ ນິໂຣຘາ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສ ຜລຈິຕ຺ຕນ຺ຕ຺ຍຘິປ຺ປາໂຍ. ຍຖາຫຸ –

‘‘ນິຣາວຊ຺ຊໍ ກຖໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ໂຫຕິ ເນຕຎ຺ຫິ ສມ຺ມຕໍ;

ນິຍໂມ ນ ວິນາວຊ຺ຊໍ, ນິໂຣຘາ ຜລທສ຺ສນາ’’ຕິ.

ເກນ ປນ ກິຈ຺ເຈນ ອິທໍ ຈິຕ຺ຕໍ ປວຕ຺ຕຕີຕິ? ຕທາຣມ຺ມຓກິຈ຺ເຈນ ຕາວ ນ ປວຕ຺ຕຕິ ຊວນາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອຄ຺ຄຫຓໂຕ, ນາປິ ສນ຺ຕີຣຓກິຈ຺ເຈນ ຍຖາສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕສ຺ສ ສນ຺ຕີຣຓວເສນ ອປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ, ປຏິສນ຺ຘິຈຸຕີສຸ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ, ປາຣິເສສໂຕ ປນ ຠວສ຺ສ ອງ຺ຄຠາວໂຕ ຠວງ຺ຄກິຈ຺ເຈນາຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ. ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນປິ (ຘ. ສ. ອນຸຏີ. ໔໙໘ ວິປາກຸທ຺ຘາຣກຖາວຓ຺ຓນາ) ຫິ ອຍມຕ຺ໂຖ ທສ຺ສິໂຕວ. ຍໍ ປນ ປຏິສນ຺ຘິຠວງ຺ຄານໍ ຘມ຺ມໂຕ, ອາຣມ຺ມຓໂຕ ຈ ສມານຕໍ ວກ຺ຂຕິ, ຕໍ ເຍຠຸຍ຺ຍໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນ ຫິ ອິທເມກໍ ຐານໍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ປຏິສນ຺ຘິຠວງ຺ຄານໍ ວິສທິສຕາ ອຕ຺ຖິ. ຕມນນ຺ຕຣິຕ຺ວາຕິ ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ອນນ຺ຕຣໍ ອພ຺ຍວຫິຕໍ ກຕ຺ວາ, ຕທນນ຺ຕຣນ຺ຕ຺ຍຕ຺ໂຖ.

໒໙. ກາມາວຈຣ…ເປ… ອິຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ກາມາວຈຣຊວນາວສາເນເຍວ ຕທາຣມ຺ມຓໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ ກາມຕຓ຺ຫານິທານກມ຺ມນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ຕໍ ກາມຕຓ຺ຫາເຫຕຸເກນ ກມ຺ມຸນາ ຊນິຕໍ ອຕໍສຠາວສ຺ສ ຣູປາຣູປາວຈຣໂລກຸຕ຺ຕຣຊວນສ຺ສ ອນນ຺ຕຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ກິໍກາຣຓາ? ອຊນກຕ຺ຕາ, ຊນກສມານຕ຺ຕາຠາວໂຕ ຈ. ຍຖາ ຫິ ເຄຫໂຕ ພຫິ ນິກ຺ຂມິຕຸກາໂມ ພາລໂກ ຊນກໍ, ຕໍສທິສໍ ວາ ອງ຺ຄຸລິຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ນິກ຺ຂມຕິ, ນາຎ຺ຎໍ ຣາຊປຸຣິສາທິໍ, ເອວໍ ຠວງ຺ຄວິສຍໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕມານໍ ຕທາຣມ຺ມຓໍ ຊນກໍ ກາມາວຈຣກຸສລາກຸສລໍ, ຕໍສທິສໍ ວາ ກາມາວຈຣກິຣິຍຊວນໍ ອນຸພນ຺ຘຕິ, ນ ປນ ຕສ຺ສ ວິສທິສານິ ມຫຄ຺ຄຕໂລກຸຕ຺ຕຣຊວນານິ. ຕຖາ ກາມາວຈຣສຕ຺ຕານເມວ ຕທາຣມ຺ມຓໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ນ ພ຺ຣຫ຺ມານໍ ຕທາຣມ຺ມຓູປນິສ຺ສຍສ຺ສ ກາມາວຈຣປຏິສນ຺ຘິພີຊສ຺ສາຠາວໂຕ. ຕຖາ ກາມາວຈຣຘມ຺ເມສ຺ເວວ ອາຣມ຺ມຓຠູເຕສຸ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ. ນ ອິຕເຣສຸ ອປຣິຈິຕຕ຺ຕາ. ຍຖາ ຫິ ໂສ ພາລໂກ ຊນກໍ, ຕໍສທິສໍ ວາ ອນຸຄຈ຺ຉນ຺ໂຕປິ ອຣຎ຺ຎາທິອປຣິຈິຕຏ຺ຐານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ອນນຸພນ຺ຘິຕ຺ວາ ປມຸຂງ຺ຄຓາທິມ຺ຫິ ປຣິຈິຕຏ຺ຐາເນເຍວ ອນຸພນ຺ຘຕິ, ເອວມິທມ຺ປິ ຣູປາວຈຣາທິອປຣິຈິຕາຣມ຺ມຓໍ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕນ຺ຕໍ ນານຸພນ຺ຘຕິ. ອປິຈ ກາມຕຓ຺ຫາຍຕ຺ຕກມ຺ມຊນິຕຕ຺ຕາປິ ເອຕໍ ກາມຕຓ຺ຫາຣມ຺ມເຓສຸ ປຣິຕ຺ຕຘມ຺ເມສ຺ເວວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ. ໂຫນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ຊນກໍ ຕໍສມານໍ ວາ, ຊວນໍ ອນຸພນ຺ຘຕິ;

ນ ຕຸ ອຎ຺ຎໍ ຕທາລມ຺ພໍ, ພາລທາຣກລີລຍາ.

‘‘ພີຊສ຺ສາຠາວໂຕ ນຕ຺ຖິ, ພ຺ຣຫ຺ມານມ຺ປິ ອິມສ຺ສ ຫິ;

ປຏິສນ຺ຘິມໂນ ພີຊໍ, ກາມາວຈຣສຎ຺ຎິຕໍ.

‘‘ຐາເນ ປຣິຈິເຕເຍວ, ຕໍ ອິທໍ ພາລໂກ ວິຍ;

ອນຸຍາຕີຕິ ນາຎ຺ຎຕ຺ຖ, ໂຫຕິ ຕຓ຺ຫາວເສນ ວາ’’ຕິ.

ນນຸ ຈ ‘‘ກາມາວຈຣປຏິສນ຺ຘິພີຊາຠາວໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ຈ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນມ຺ປິ ອຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ? ນາປຊ຺ຊຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປ຺ປວຕ຺ຕິອານຸຠາວໂຕ, ທ຺ວາຣວີຖິເຠເທ ຈິຕ຺ຕນິຍມໂຕ ຈ.

ຕທາຣມ຺ມຓນິຍມວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຊວນນິຍມວຓ຺ຓນາ

໓໒. ມນ຺ທປ຺ປວຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ມຣຓາສນ຺ນກາເລ ວຕ຺ຖຸທຸພ຺ພລຕາຍ ມນ຺ທີຠູຕເວຄຕ຺ຕາ ມນ຺ທໍ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຍໍ. ມຣຓກາລາທີສູຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ມຸຈ຺ຉາກາລໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

໓໓. ຠຄວໂຕ…ເປ… ວທນ຺ຕີຕິ ຠຄວໂຕ ຍມກປາຏິຫາຣິຍກາລາທີສຸ ອຸທກກ຺ຂນ຺ຘອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ຘປ຺ປວຕ຺ຕນາທິອຕ຺ຖໍ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ປາທກຊ຺ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຕໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ຌານຘມ຺ເມ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ອາວຊ຺ເຊນ຺ຕສ຺ສ ອາວຊ຺ຊນວສິຕາຍ ມຕ຺ຖກປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອາວຊ຺ຊນຕປ຺ປໂຣວ ຈິຕ຺ຕາຠິນີຫາໂຣ ໂຫຕີຕິ ຍຖາວຊ຺ຊິຕຌານງ຺ຄາຣມ຺ມຓານິ ຈຕ຺ຕາຣິ, ປຎ຺ຈວາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຊວນຈິຕ຺ຕານິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ວທນ຺ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໗໘) ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາ. ‘‘ຠຄວໂຕ’’ຕິ ຈ ອິທໍ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ຘມ຺ມເສນາປຕິອາທີນໍ ເອວຣູເປ ອຈ຺ຈາຍິກກາເລ ອປຣິປຸຓ຺ຓຊວນານໍ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ອຍຎ຺ຈ ມຕ຺ຖກປ຺ປຕ຺ຕາ ວສິຕາ ຠຄວໂຕ ຍມກປາຏິຫາຣິຍກາເລ ອຎ຺ເຎສໍ ວາ ເອວຣູເປ ກາເລ’’ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໗໘). ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິ ປຎ຺ຈ ວາ’’ຕິ ຈ ປເນຕໍ ຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍມຸທິນ຺ທ຺ຣິຍວເສນ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ (ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາ. ໑.໗໘) ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຠຄວໂຕ ຈຕ຺ຕາຣິ, ອຎ຺ເຎສໍ ປຎ຺ຈປີຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ.

໓໔. ອາທິກມ຺ມິກສ຺ສາຕິ ອາທິໂຕ ກຕໂຍຄກມ຺ມສ຺ສ. ປຐມໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ອປ຺ປນາ ປຐມກປ຺ປນາ. ອຠິຎ຺ຎາຊວນານມ຺ປິ ‘‘ປຐມກປ຺ປນາຍາ’’ຕິ ອຘິກາໂຣ ສິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ພທາປີ’’ຕິ, ປຐມຸປ຺ປຕ຺ຕິກາເລ, ຈິຓ຺ຓວສີກາເລ ຈ ປຎ຺ຈາຠິຎ຺ຎາຊວນານິ ເອກວາຣເມວ ຊວນ຺ຕີຕ຺ຍຕ຺ໂຖ.

໓໕. ມຄ຺ຄາເຍວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ມຄ຺ຄຸປ຺ປາທາ. ຍຖາຣຫນ຺ຕິ ປຎ຺ຈມໍ ວາ ຈຕຸຕ຺ຖໍ ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນມຄ຺ຄານຸຣູປໍ. ສຕ຺ຕຊວນປຣມຕ຺ຕາ ຫິ ເອກາວຊ຺ຊນວີຖິຍາ ຈຕຸຕ຺ຖໍ ອຸປ຺ປນ຺ນມຄ຺ຄໂຕ ປຣໍ ຕີຕິ ຜລຈິຕ຺ຕານິ, ປຎ຺ຈມໍ ອຸປ຺ປນ຺ນມຄ຺ຄໂຕ ປຣໍ ທ຺ເວ ວາ ໂຫນ຺ຕິ.

໓໖. ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິກາເລຕິ ນິໂຣຘສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາເຄ. ຈຕຸຕ຺ຖາຣຸປ຺ປຊວນນ຺ຕິ ກຸສລກິຣິຍານໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນຊວນໍ. ອນາຄາມິຂີຓາສວາເຍວ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິໍ ສມາປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ນ ໂສຕາປນ຺ນສກທາມິໂນຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນາຄາມິຜລໍ ວາ ອຣຫຕ຺ຕຜລໍ ວາ’’ຕິ. ວິຠຕ຺ຕິວິປລ຺ລາໂສ ເຈຕ຺ຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ‘‘ອນາຄາມິຜເລ ວາ ອຣຫຕ຺ຕຜເລ ວາ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນິຣຸທ຺ເຘ’’ຕິ. ຍຖາຣຫນ຺ຕິ ຕໍຕໍປຸຄ຺ຄລານຸຣູປໍ.

໓໘. ສພ຺ພຕ຺ຖາປິ ສມາປຕ຺ຕິວີຖິຍນ຺ຕິ ສກລາຍປິ ຌານສມາປຕ຺ຕິວີຖິຍໍ, ຜລສມາປຕ຺ຕິວີຖິຍຎ຺ຈ.

໓໙. ປຣິຕ຺ຕານິ ຊວນານິ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ມຕານິ ອຸກ຺ກໍສໂກຏິຍາ. ມຄ຺ຄາຠິຎ຺ຎາ ປນ ສກິໍ ເອກວາຣເມວ ມຕາ. ອວເສສານິ ອຠິຎ຺ຎາມຄ຺ຄວຊ຺ຊິຕານິ ມຫຄ຺ຄຕໂລກຸຕ຺ຕຣຊວນານິ ພຫູນິປິ ລພ຺ຠນ຺ຕິ ສມາປຕ຺ຕິວີຖິຍໍ ອໂຫຣຕ຺ຕມ຺ປິ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ອປິ-ສທ຺ເທນ ໂລກິຍຊ຺ຌານານິ ປຐມກປ຺ປນາຍໍ, ອນ຺ຕິມຜລທ຺ວຍຎ຺ຈ ນິໂຣຘານນ຺ຕຣໍ ເອກວາຣໍ, ຜລຈິຕ຺ຕານິ ມຄ຺ຄານນ຺ຕຣໍ ທ຺ວຕ຺ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸມ຺ປີຕິ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕິ.

ຊວນນິຍມວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຸຄ຺ຄລເຠທວຓ຺ຓນາ

໔໐. ອິທານິ ທຸເຫຕຸກາເຫຕຸກາປາຍິກາເຫຕຸກຕິເຫຕຸກວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘານໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ, ມຄ຺ຄຏ຺ຐຜລຏ຺ຐວເສນ ອຏ຺ຐວິຘານໍ ອຣິຍານນ຺ຕິ ທ຺ວາທສນ຺ນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກວີຖິຈິຕ຺ຕປຣິຈ຺ເຉທທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປຐມໍ ຕາວ ເຕສໍ ວຊ຺ຊິຕພ຺ພຈິຕ຺ຕານິ ທສ຺ເສຕຸມາຫ ‘‘ທຸເຫຕຸການມເຫຕຸການຎ຺ຈາ’’ຕ຺ຍາທິ. ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາຓສຫຄຕາໂລຠາໂທສວເສນ ທ຺ເວ ເຫຕູ ອິເມສນ຺ຕິ ທ຺ວິເຫຕຸກາ. ຕາທິສານໍ ເຫຕູນໍ ອຠາວໂຕ ອເຫຕຸກາ. ມ-ກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣ. ອປ຺ປນາຊວນານິ ນ ລພ຺ຠນ຺ຕິ ວິປາກາວຣຓສພ຺ຠາວໂຕ. ທ຺ວິເຫຕຸກາເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິ ຫິ ‘‘ວິປາກາວຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອປ຺ປນາຊວນາຠາວໂຕເຍວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ນຕ຺ຖີຕິ ກິຣິຍຊວນານິ ນ ລພ຺ຠນ຺ຕິ.

໔໑. ‘‘ສເຫຕຸກໍ (ປຏ຺ຐາ. ໓.໑.໑໐໒) ຠວງ຺ຄໍ ອເຫຕຸກສ຺ສ ຠວງ຺ຄສ຺ສ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ປາຐໂຕ ອເຫຕຸການມ຺ປິ ນານາກມ຺ເມນ ທ຺ວິເຫຕຸກຕທາຣມ຺ມຓໍ ສມ຺ຠວຕິ, ທ຺ວິເຫຕຸການໍ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ມູລສນ຺ຘິຍາ ປນ ຊຬຠາວໂຕ ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ນຕ຺ຖິ ຕິເຫຕຸກຕທາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຕຖາ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕວິປາການິ ຈາ’’ຕິ. ອາຈຣິຍໂຊຕິປາລຕ຺ເຖເຣນ ປນ ‘‘ສເຫຕຸກໍ ຠວງ຺ຄ’’ນ຺ຕິ ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອເຫຕຸການມ຺ປິ ຕິເຫຕຸກຕທາຣມ຺ມຓໍ ວຕ຺ວາ ອິຘ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕວິປາກາຠາວວຈນສ຺ສ ປຣິຫາສວເສນ ‘‘ໂສ ເອວ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ, ໂຍ ຕສ຺ສ ກຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປນ ປຣິຫາສວເສນ ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ອາຈຣິຍໍ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາວ ວິຊານນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ວິຍ ຐິຕໍ. ຕຖາ ຫິ ອາຈຣິເຍເນເວຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ປຣມຕ຺ຖວິນິຈ຺ຉເຍ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ຎາຓປາກາ ນ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຊຬຕ຺ຕາ ມູລສນ຺ຘິຍາ’’ຕິ; (ປຣມ. ວິ. ໒໗໑);

ອປເຣ ປນ ‘‘ຍຖາ ອເຫຕຸການໍ ສເຫຕຸກຕທາຣມ຺ມຓໍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ທ຺ວິເຫຕຸການໍ ຕິເຫຕຸກຕທາຣມ຺ມຓມ຺ປີ’’ຕິ ວຓ຺ເຓນ຺ຕິ, ເຕສໍ ມຕານຸໂຣເຘນ ຈ ອິຘາປິ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕວິປາກປຏິກ຺ເຂໂປ ອເຫຕຸເກເຍວ ສນ຺ຘາຍາຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ປນ ປມາຓປາຐາຠາວໂຕ ອາຈຣິເຍນ ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ສາຘາຣຓວເສນ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕວິປາກາຠາເວ ກາຣຓໍ ວຕ຺ວາ ສມກເມວ ຈິຕ຺ຕປຣິຈ຺ເຉທສ຺ສ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ເຕສໍ ວຈນໍ ວີມໍສິຕ຺ວາ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ. ອເຫຕຸກາເປກ຺ຂາຍ ເຈຕ຺ຖ ‘‘ສຸຄຕິຍ’’ນ຺ຕິ ວຈນໍ, ຕໍ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ອນຸຎ຺ຎາຕທ຺ວິເຫຕຸກວິປາການໍ ຕຕ຺ເຖວ ສມ຺ຠວທສ຺ສນປຣໍ. ເຕນາຫ ‘‘ທຸຄ຺ຄຕິຍໍ ປນາ’’ຕ຺ຍາທິ.

໔໓. ຕິເຫຕຸເກສູຕິ ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາຓສຫຄຕາໂລຠາໂທສາໂມຫວເສນ ຕິເຫຕຸເກສຸ ປຸຖຸຊ຺ຊາທີສູ ນວວິຘປຸຄ຺ຄເລສຸ.

໔໕. ທິຏ຺ຐີ…ເປ… ເສກ຺ຂານນ຺ຕິ ສິກ຺ຂາຍ ອປຣິປູຣກາຣິຕາຍ ສິກ຺ຂນສີລຕາຍ ‘‘ເສກ຺ຂາ’’ຕິ ລທ຺ຘນາມານໍ ໂສຕາປນ຺ນສກທາຄາມີນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ປຐມມຄ຺ເຄເນວ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິວິຈິກິຈ຺ຉານໍ ປຫີນຕ຺ຕາ ຕໍສຫຄຕຊວນານິ ເຈວ ຈ-ສທ຺ເທນ ອາກຑ຺ຒິຕານິ ຂີຓາສວາເວຓິການິ ກິຣິຍຊວນານິ ຈ ນ ລພ຺ຠນ຺ຕິ.

໔໖. ປຏິຆຊວນານິ ຈາຕິ ໂທມນສ຺ສຊວນານິ ເຈວ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕວິຈິກິຈ຺ຉາສຫຄຕກິຣິຍຊວນານິ ຈ.

໔໗. ໂລກຸຕ຺ຕຣ…ເປ… ສມຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ຈຕຸນ຺ນໍ ມຄ຺ຄານໍ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິກຠາເວນ ປຸຄ຺ຄລນ຺ຕເຣສຸ ອສມ຺ຠວໂຕ, ເຫຏ຺ຐິມເຫຏ຺ຐິມານຎ຺ຈ ອຸປຣູປຣິສມາປຕ຺ຕິຍາ ອນຘິຄຕຕ຺ຕາ, ອຸປຣູປຣິປຸຄ຺ຄລານຎ຺ຈ ອສມຸຄ຺ຆາຏິຕກມ຺ມກິເລສນິໂຣເຘນ ປຸຖຸຊ຺ຊເນຫິ ວິຍ ໂສຕາປນ຺ນານໍ ໂສຕາປນ຺ນາທີຫິ ປຸຄ຺ຄລນ຺ຕຣຠາວູປຄມເນນ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘຕ຺ຕາ ຈ ອຏ຺ຐປິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຊວນານິ ຍຖາສກໍ ມຄ຺ຄຜລຏ຺ຐານໍ ອຣິຍານເມວ ສມຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ.

໔໘. ອິທານິ ເຕສໍ ເຕສໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ຍຖາປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕຊວນານິ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ປາຣິເສສໂຕ ລພ຺ຠມານຊວນານິ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອເສກ຺ຂານ’’ນ຺ຕ຺ຍາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕິວິຘສິກ຺ຂາຍ ປຣິປູຣກາຣິຠາວໂຕ ອເສກ຺ຂານໍ ຂີຓາສວານໍ ເຕຕ຺ຕິໍສວິຘກຸສລາກຸສລສ຺ສ, ເຫຏ຺ຐິມຜລຕ຺ຕຍສ຺ສ, ວີຖິມຸຕ຺ຕານຎ຺ຈ ນວມຫຄ຺ຄຕວິປາການໍ ວເສນ ປຎ຺ຈຈຕ຺ຕາລີສວຊ຺ຊິຕານິ ເສສານິ ເຕວີສຕິກອາມາວຈຣວິປາກວີສຕິກິຣິຍອຣຫຕ຺ຕຜລວເສນ ຈຕຸຈຕ຺ຕາລີສ ວີຖິຈິຕ຺ຕານິ ສມ຺ຠວາ ຍຖາລາຠໍ ກາມຠເວ ຐິຕານໍ ວເສນ ອຸທ຺ທິເສ.

ເສກ຺ຂານໍ ອຏ຺ຐາຣສກິຣິຍຊວນທິຏ຺ຐິວິຈິກິຈ຺ຉາສຫຄຕປຎ຺ຈກອຄ຺ຄຜລມຫຄ຺ຄຕວິປາກວເສນ ເຕຕ຺ຕິໍສ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ເຕວີສຕິກາມາວຈຣວິປາກອາວຊ຺ຊນທ຺ວຍເອກວີສຕິກຸສລສຕ຺ຕາກຸສລເຫຏ຺ຐິມຜລຕ຺ຕຍວເສນ ຉປ຺ປຎ຺ຎາສ ວີຖິຈິຕ຺ຕານິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ອຸທ຺ທິເສ ອວິເສສໂຕ. ວິເສສໂຕ ປນ ໂສຕາປນ຺ນສກທາຄາມີນໍ ເອກປຎ຺ຎາສ, ອນາຄາມີນໍ ເອກູນປຎ຺ຎາສ, ອວເສສານໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ອຏ຺ຐາຣສກິຣິຍຊວນສພ຺ພໂລກຸຕ຺ຕຣມຫຄ຺ຄຕວິປາກວເສນ ປຎ຺ຈຕິໍສ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອວເສສານິ ກາມາວຈຣວິປາກອາວຊ຺ຊນທ຺ວຍໂລກິຍກຸສລາກຸສລວເສນ ຈຕຸປຎ຺ຎາສ ວີຖິຈິຕ຺ຕານິ ຍຖາສມ຺ຠວໂຕ ອຸທ຺ທິເສ ອວິເສສໂຕ. ວິເສສໂຕ ປນ ຕິເຫຕຸການໍ ຈຕຸປຎ຺ຎາເສວ ລພ຺ຠນ຺ຕິ, ທ຺ວິເຫຕຸກາເຫຕຸການໍ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕວິປາກອປ຺ປນາຊວນວຊ຺ຊິຕານິ ເອກຈຕ຺ຕາລີສ, ອາປາຍິການໍ ຕາເນວ ທ຺ວິເຫຕຸກວິປາກວຊ຺ຊິຕານິ ສຕ຺ຕຕິໍສ ວີຖິຈິຕ຺ຕານີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ປຸຄ຺ຄລານໍ ວເສນ ຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິເຠໂທ ປຸຄ຺ຄລເຠໂທ.

ປຸຄ຺ຄລເຠທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຠູມິວິຠາຄວຓ຺ຓນາ

໔໙. ສພ຺ພານິປິ ວີຖິຈິຕ຺ຕານິ ອຸປລພ຺ຠນ຺ຕິ ຉນ຺ນໍ ທ຺ວາຣານໍ, ສພ຺ເພສຎ຺ຈ ປຸຄ຺ຄລານໍ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ຠວໂຕ. ຍຖາຣຫນ຺ຕິ ຕໍຕໍຠວານຸຣູປໍ, ຕໍຕໍປຸຄ຺ຄລານຸຣູປຎ຺ຈ.

໕໒. ຕ຺ຍາທິນາ ຆານວິຎ຺ຎາຓາທີນມ຺ປິ ປຏິກ຺ເຂໂປ ເຫສ຺ສຕີຕິ ຣູປາວຈຣຠູມິຍໍ ປຏິຆຊວນຕທາຣມ຺ມຓາເນວ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕານິ. ສພ຺ພຕ຺ຖາປີຕິ ກາມຠເວ, ຣູປຠເວ, ອຣູປຠເວ ຈ.

໕໔. ກາມຠເວ ຍຖາຣຫໍ ວີຖິມຸຕ຺ຕວຊ຺ຊານິ ອສີຕິ ວີຖິຈິຕ຺ຕານິ, ຣູປຠເວ ປຏິຆທ຺ວຍອຏ຺ຐຕທາຣມ຺ມຓຆານາທິວິຎ຺ຎາຓຉກ຺ກວີຖິມຸຕ຺ຕກວເສນ ປຎ຺ຈວີສຕິ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ເສສານິ ອາວຊ຺ຊນທ຺ວຍນວອເຫຕຸກວິປາກເຕປຎ຺ຎາສຊວນວເສນ ຈຕຸສຏ຺ຐິ, ອຣູເປ ຠເວ ເຕວີສຕິກາມາວຈຣວິປາກປຐມມຄ຺ຄປຎ຺ຈທສຣູປາວຈຣປຏິຆທ຺ວຍອາຣຸປ຺ປວິປາກກິຣິຍມໂນຘາຕຸຫສນວເສນ ສຕ຺ຕຈຕ຺ຕາລີສ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ເສສານິ ຉພ຺ພີສຕິ ປຣິຕ຺ຕຊວນອຏ຺ຐອາຣຸປ຺ປຊວນສຕ຺ຕໂລກຸຕ຺ຕຣຊວນມໂນທ຺ວາຣາວຊ຺ຊນວເສນ ທ຺ເວຈຕ຺ຕາລີສ ຈິຕ຺ຕານິ ລພ຺ຠເຣ ອຸປລພ຺ຠນ຺ຕິ.

ເກຈິ ປນ ‘‘ຣູປຠເວ ອນິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓາຠາວໂຕ ອິຘາຄຕານໍເຍວ ພ຺ຣຫ຺ມານໍ ອກຸສລວິປາກສມ຺ຠໂວຕິ ຕານິ ປຣິຫາເປຕ຺ວາ ປຎ຺ຈປຣິຕ຺ຕວິປາເກຫິ ສທ຺ຘິໍ ຣູປຠເວ ສຏ຺ຐິເຍວ ວີຖິຈິຕ຺ຕານີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອິຘ ປນ ຕຕ຺ຖ ຐຕ຺ວາປິ ອິມໍ ໂລກໍ ປສ຺ສນ຺ຕານໍ ອນິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອສມ຺ຠໂວ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸນ຺ຕິ ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍເຍວ ຕຕ຺ຖ ຈຕຸສຏ຺ຐິ ວຸຕ຺ຕານິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ຘມ຺ມານຸສາຣຓິຍໍ ‘‘ຍທາ ພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ກາມາວຈຣໍ ອນິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓໍ ອາລມ຺ພນ຺ຕິ, ຕທາ ຕໍ ສຸຄຕິຍມ຺ປິ ອກຸສລວິປາກຈກ຺ຂຸໂສຕວິຎ຺ຎາຓມໂນຘາຕຸສນ຺ຕີຣຓານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ສມ຺ຠວຕີ’’ຕິ.

ຠູມິວເສນ ວິຠາໂຄ ຠູມິວິຠາໂຄ.

ຠູມິວິຠາຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕໕. ຍຖາສມ຺ຠວນ຺ຕິ ຕໍຕໍທ຺ວາເຣສຸ, ຕໍຕໍຠເວສຸ ວາ ສມ຺ຠວານຸຣູປໂຕ. ຍາວຕາຍຸກນ຺ຕິ ປຏິສນ຺ຘິໂຕ ປຣໍ ຠວນິກນ຺ຕິວເສນ ປວຕ຺ຕມໂນທ຺ວາຣິກຈິຕ຺ຕວີຖິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຈຸຕິຈິຕ຺ຕາວສານໍ, ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ປວຕ຺ຕຠວງ຺ຄາວສານໍ ວາ ອພ຺ໂພຈ຺ຉິນ຺ນາ ອສຕິ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອິຕິ ອຠິຘມ຺ມຕ຺ຖວິຠາວິນິຍາ ນາມ ອຠິຘມ຺ມຕ຺ຖສງ຺ຄຫວຓ຺ຓນາຍ

ວີຖິປຣິຈ຺ເຉທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.