໙. ໂອປມ຺ມສໍຍຸຕ຺ຕໍ

໑. ກູຏສຸຕ຺ຕໍ

໒໒໓. ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ – ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ ເຊຕວເນ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມ. ຕຕ຺ຣ ໂຂ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ. ‘‘ຠທນ຺ເຕ’’ຕິ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສຸໍ. ຠຄວາ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ກູຏາຄາຣສ຺ສ ຍາ ກາຈິ ໂຄປານສິໂຍ ສພ຺ພາ ຕາ ກູຏງ຺ຄມາ ກູຏສໂມສຣຓາ ກູຏສມຸຄ຺ຆາຕາ ສພ຺ພາ ຕາ ສມຸຄ຺ຆາຕໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ; ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ເຍ ເກຈິ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ສພ຺ເພ ເຕ ອວິຊ຺ຊາມູລກາ ອວິຊ຺ຊາສໂມສຣຓາ ອວິຊ຺ຊາສມຸຄ຺ຆາຕາ, ສພ຺ເພ ເຕ ສມຸຄ຺ຆາຕໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາຕິຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ – ‘ອປ຺ປມຕ຺ຕາ ວິຫຣິສ຺ສາມາ’ຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ປຐມໍ.

໒. ນຂສິຂສຸຕ຺ຕໍ

໒໒໔. ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ປຣິຕ຺ຕໍ ນຂສິຂາຍໍ ປໍສຸໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖ ຠິກ຺ຂເວ, ກຕມໍ ນຸ ໂຂ ພຫຸຕຣໍ, ໂຍ ວາຍໍ [ໂຍ ຈາຍໍ (ພຫູສຸ)] ມຍາ ປຣິຕ຺ໂຕ ນຂສິຂາຍໍ ປໍສຸ ອາໂຣປິໂຕ ອຍໍ ວາ [ຍາ ຈາຍໍ (ສ຺ຍາ. ກ.)] ມຫາປຖວີ’’ຕິ? ‘‘ເອຕເທວ, ຠນ຺ເຕ, ພຫຸຕຣໍ ຍທິທໍ ມຫາປຖວີ. ອປ຺ປມຕ຺ຕໂກຍໍ ຠຄວຕາ ປຣິຕ຺ໂຕ ນຂສິຂາຍໍ ປໍສຸ ອາໂຣປິໂຕ. ສງ຺ຂມ຺ປິ ນ ອຸເປຕິ ອຸປນິຘິມ຺ປິ ນ ອຸເປຕິ ກລຠາຄມ຺ປິ ນ ອຸເປຕິ ມຫາປຖວິໍ ອຸປນິຘາຍ ຠຄວຕາ ປຣິຕ຺ໂຕ ນຂສິຂາຍໍ ປໍສຸ ອາໂຣປິໂຕ’’ຕິ. ‘‘ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ອປ຺ປກາ ເຕ ສຕ຺ຕາ ເຍ ມນຸສ຺ເສສຸ ປຈ຺ຈາຊາຍນ຺ຕິ; ອຖ ໂຂ ເອເຕເຍວ ພຫຸຕຣາ ສຕ຺ຕາ ເຍ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ມນຸສ຺ເສຫິ ປຈ຺ຈາຊາຍນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາຕິຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ – ‘ອປ຺ປມຕ຺ຕາ ວິຫຣິສ຺ສາມາ’ຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ທຸຕິຍໍ.

໓. ກຸລສຸຕ຺ຕໍ

໒໒໕. ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ…ເປ… ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍານິ ການິຈິ ກຸລານິ ພຫຸຕ຺ຖິການິ ອປ຺ປປຸຣິສານິ ຕານິ ສຸປ຺ປຘໍສິຍານິ ໂຫນ຺ຕິ ໂຈເຣຫິ ກຸມ຺ຠຕ຺ເຖນເກຫິ; ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ຠິກ຺ຂຸໂນ ເມຕ຺ຕາເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ ອຠາວິຕາ ອພຫຸລີກຕາ ໂສ ສຸປ຺ປຘໍສິໂຍ ໂຫຕິ ອມນຸສ຺ເສຫິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍານິ ການິຈິ ກຸລານິ ອປ຺ປິຕ຺ຖິການິ ພຫຸປຸຣິສານິ ຕານິ ທຸປ຺ປຘໍສິຍານິ ໂຫນ຺ຕິ ໂຈເຣຫິ ກຸມ຺ຠຕ຺ເຖນເກຫິ, ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ຠິກ຺ຂຸໂນ ເມຕ຺ຕາເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ ຠາວິຕາ ພຫຸລີກຕາ ໂສ ທຸປ຺ປຘໍສິໂຍ ໂຫຕິ ອມນຸສ຺ເສຫິ. ຕສ຺ມາຕິຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ – ‘ເມຕ຺ຕາ ໂນ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ ຠາວິຕາ ຠວິສ຺ສຕິ ພຫຸລີກຕາ ຍານີກຕາ ວຕ຺ຖຸກຕາ ອນຸຏ຺ຐິຕາ ປຣິຈິຕາ ສຸສມາຣທ຺ຘາ’ຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ຕຕິຍໍ.

໔. ໂອກ຺ຂາສຸຕ຺ຕໍ

໒໒໖. ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ…ເປ… ‘‘ໂຍ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ໂອກ຺ຂາສຕໍ ທານໍ ທເທຍ຺ຍ, ໂຍ ມຊ຺ຌນ຺ຫິກສມຍໍ ໂອກ຺ຂາສຕໍ ທານໍ ທເທຍ຺ຍ, ໂຍ ສາຍນ຺ຫສມຍໍ ໂອກ຺ຂາສຕໍ ທານໍ ທເທຍ຺ຍ, ໂຍ ວາ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ອນ຺ຕມໂສ ຄທ຺ທຸຫນມຕ຺ຕມ຺ປິ ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ ຠາເວຍ຺ຍ, ໂຍ ວາ ມຊ຺ຌນ຺ຫິກສມຍໍ ອນ຺ຕມໂສ ຄທ຺ທຸຫນມຕ຺ຕມ຺ປິ ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ ຠາເວຍ຺ຍ, ໂຍ ວາ ສາຍນ຺ຫສມຍໍ ອນ຺ຕມໂສ ຄທ຺ທຸຫນມຕ຺ຕມ຺ປິ ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ ຠາເວຍ຺ຍ, ອິທໍ ຕໂຕ ມຫປ຺ຜລຕຣໍ. ຕສ຺ມາຕິຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ – ‘ເມຕ຺ຕາ ໂນ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ ຠາວິຕາ ຠວິສ຺ສຕິ ພຫຸລີກຕາ ຍານີກຕາ ວຕ຺ຖຸກຕາ ອນຸຏ຺ຐິຕາ ປຣິຈິຕາ ສຸສມາຣທ຺ຘາ’ຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ຈຕຸຕ຺ຖໍ.

໕. ສຕ຺ຕິສຸຕ຺ຕໍ

໒໒໗. ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ…ເປ… ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕ຺ຕິ ຕິຓ຺ຫຜລາ. ອຖ ປຸຣິໂສ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ – ‘ອຫໍ ອິມໍ ສຕ຺ຕິໍ ຕິຓ຺ຫຜລໍ ປາຓິນາ ວາ ມຸຏ຺ຐິນາ ວາ ປຏິເລຓິສ຺ສາມິ ປຏິໂກຏ຺ຏິສ຺ສາມິ ປຏິວຏ຺ເຏສ຺ສາມີ’ຕິ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠພ຺ໂພ ນຸ ໂຂ ໂສ ປຸຣິໂສ ອມຸໍ ສຕ຺ຕິໍ ຕິຓ຺ຫຜລໍ ປາຓິນາ ວາ ມຸຏ຺ຐິນາ ວາ ປຏິເລເຓຕຸໍ ປຏິໂກຏ຺ເຏຕຸໍ ປຏິວຏ຺ເຏຕຸ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ໂນ ເຫຕໍ, ຠນ຺ເຕ’’. ‘‘ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ’’? ‘‘ອສຸ ຫິ, ຠນ຺ເຕ, ສຕ຺ຕິ ຕິຓ຺ຫຜລາ ນ ສຸກຣາ ປາຓິນາ ວາ ມຸຏ຺ຐິນາ ວາ ປຏິເລເຓຕຸໍ ປຏິໂກຏ຺ເຏຕຸໍ ປຏິວຏ຺ເຏຕຸໍ. ຍາວເທວ ຈ ປນ ໂສ ປຸຣິໂສ ກິລມຖສ຺ສ ວິຆາຕສ຺ສ ຠາຄີ ອສ຺ສາ’’ຕິ.

‘‘ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ຠິກ຺ຂຸໂນ ເມຕ຺ຕາເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ ຠາວິຕາ ພຫຸລີກຕາ ຍານີກຕາ ວຕ຺ຖຸກຕາ ອນຸຏ຺ຐິຕາ ປຣິຈິຕາ ສຸສມາຣທ຺ຘາ, ຕສ຺ສ ເຈ ອມນຸສ຺ໂສ ຈິຕ຺ຕໍ ຂິປິຕພ຺ພໍ ມຎ຺ເຎຍ຺ຍ; ອຖ ໂຂ ສ຺ເວວ ອມນຸສ຺ໂສ ກິລມຖສ຺ສ ວິຆາຕສ຺ສ ຠາຄີ ອສ຺ສ. ຕສ຺ມາຕິຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ – ‘ເມຕ຺ຕາ ໂນ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ ຠາວິຕາ ຠວິສ຺ສຕິ ພຫຸລີກຕາ ຍານີກຕາ ວຕ຺ຖຸກຕາ ອນຸຏ຺ຐິຕາ ປຣິຈິຕາ ສຸສມາຣທ຺ຘາ’ຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ປຎ຺ຈມໍ.

໖. ຘນຸຄ຺ຄຫສຸຕ຺ຕໍ

໒໒໘. ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ…ເປ… ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ທຬ຺ຫຘມ຺ມາ ຘນຸຄ຺ຄຫາ ສຸສິກ຺ຂິຕາ ກຕຫຕ຺ຖາ ກຕູປາສນາ ຈຕຸທ຺ທິສາ ຐິຕາ ອສ຺ສຸ. ອຖ ປຸຣິໂສ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ – ‘ອຫໍ ອິເມສໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ທຬ຺ຫຘມ຺ມານໍ ຘນຸຄ຺ຄຫານໍ ສຸສິກ຺ຂິຕານໍ ກຕຫຕ຺ຖານໍ ກຕູປາສນານໍ ຈຕຸທ຺ທິສາ ກຓ຺ເຑ ຂິຕ຺ເຕ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐິເຕ ປຖວິຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຫຣິສ຺ສາມີ’ຕິ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ‘ຊວໂນ ປຸຣິໂສ ປຣເມນ ຊເວນ ສມນ຺ນາຄໂຕ’ຕິ ອລໍ ວຈນາຍາ’’ຕິ?

‘‘ເອກສ຺ສ ເຈປິ, ຠນ຺ເຕ, ທຬ຺ຫຘມ຺ມສ຺ສ ຘນຸຄ຺ຄຫສ຺ສ ສຸສິກ຺ຂິຕສ຺ສ ກຕຫຕ຺ຖສ຺ສ ກຕູປາສນສ຺ສ ກຓ຺ຑໍ ຂິຕ຺ຕໍ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕໍ ປຖວິຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຫເຣຍ຺ຍ – ‘ຊວໂນ ປຸຣິໂສ ປຣເມນ ຊເວນ ສມນ຺ນາຄໂຕ’ຕິ ອລໍ ວຈນາຍ, ໂກ ປນ ວາໂທ ຈຕຸນ຺ນໍ ທຬ຺ຫຘມ຺ມານໍ ຘນຸຄ຺ຄຫານໍ ສຸສິກ຺ຂິຕານໍ ກຕຫຕ຺ຖານໍ ກຕູປາສນານ’’ນ຺ຕິ?

‘‘ຍຖາ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ຊໂວ, ຍຖາ ຈ ຈນ຺ທິມສູຣິຍານໍ ຊໂວ, ຕໂຕ ສີຆຕໂຣ. ຍຖາ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ຊໂວ ຍຖາ ຈ ຈນ຺ທິມສູຣິຍານໍ ຊໂວ ຍຖາ ຈ ຍາ ເທວຕາ ຈນ຺ທິມສູຣິຍານໍ ປຸຣໂຕ ຘາວນ຺ຕິ ຕາສໍ ເທວຕານໍ ຊໂວ, ( ) [(ຕໂຕ ສີຆຕໂຣ. ຍຖາ ຈ ຠິກ຺ຂເວ ຕສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ຊໂວ, ຍຖາ ຈ ຈນ຺ທິມສຸຣິຍານໍ ຊໂວ, ຍຖາ ຈ ຍາ ເທວຕາ ຈນ຺ທິມສຸຣິຍານໍ ປຸຣໂຕ ຘາວນ຺ຕິ, ຕາສໍ ເທວຕານໍ ຊໂວ,) (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ຕໂຕ ສີຆຕຣໍ ອາຍຸສງ຺ຂາຣາ ຂິຍນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາຕິຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ – ‘ອປ຺ປມຕ຺ຕາ ວິຫຣິສ຺ສາມາ’ຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ຉຏ຺ຐໍ.

໗. ອາຓິສຸຕ຺ຕໍ

໒໒໙. ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ…ເປ… ‘‘ຠູຕປຸພ຺ພໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ທສາຣຫານໍ ອານໂກ [ອາຓໂກ (ສີ.)] ນາມ ມຸທິງ຺ໂຄ ອໂຫສິ. ຕສ຺ສ ທສາຣຫາ ອານເກ ຆຏິເຕ ອຎ຺ຎໍ ອາຓິໍ ໂອທຫິໍສຸ. ອຫຸ ໂຂ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມໂຍ ຍໍ ອານກສ຺ສ ມຸທິງ຺ຄສ຺ສ ໂປຣາຓໍ ໂປກ຺ຂຣຜລກໍ ອນ຺ຕຣຘາຍິ. ອາຓິສງ຺ຆາໂຏວ ອວສິສ຺ສິ. ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ ຠິກ຺ຂູ ອນາຄຕມທ຺ຘານໍ, ເຍ ເຕ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕາ ຕຖາຄຕຠາສິຕາ ຄມ຺ຠີຣາ ຄມ຺ຠີຣຕ຺ຖາ ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ສຸຎ຺ຎຕປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາ, ເຕສຸ ຠຎ຺ຎມາເນສຸ ນ ສຸສ຺ສູສິສ຺ສນ຺ຕິ ນ ໂສຕໍ ໂອທຫິສ຺ສນ຺ຕິ ນ ອຎ຺ຎາ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐາເປສ຺ສນ຺ຕິ ນ ຈ ເຕ ຘມ຺ເມ ອຸຄ຺ຄເຫຕພ຺ພໍ ປຣິຍາປຸຓິຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎິສ຺ສນ຺ຕິ’’.

‘‘ເຍ ປນ ເຕ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕາ ກວິກຕາ ກາເວຍ຺ຍາ ຈິຕ຺ຕກ຺ຂຣາ ຈິຕ຺ຕພ຺ຍຎ຺ຊນາ ພາຫິຣກາ ສາວກຠາສິຕາ, ເຕສຸ ຠຎ຺ຎມາເນສຸ ສຸສ຺ສູສິສ຺ສນ຺ຕິ, ໂສຕໍ ໂອທຫິສ຺ສນ຺ຕິ, ອຎ຺ຎາ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐາເປສ຺ສນ຺ຕິ, ເຕ ຈ ຘມ຺ເມ ອຸຄ຺ຄເຫຕພ຺ພໍ ປຣິຍາປຸຓິຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎິສ຺ສນ຺ຕິ. ເອວເມເຕສໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຸຕ຺ຕນ຺ຕານໍ ຕຖາຄຕຠາສິຕານໍ ຄມ຺ຠີຣານໍ ຄມ຺ຠີຣຕ຺ຖານໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣານໍ ສຸຎ຺ຎຕປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ຕານໍ ອນ຺ຕຣຘານໍ ຠວິສ຺ສຕິ. ຕສ຺ມາຕິຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ – ‘ເຍ ເຕ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕາ ຕຖາຄຕຠາສິຕາ ຄມ຺ຠີຣາ ຄມ຺ຠີຣຕ຺ຖາ ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ສຸຎ຺ຎຕປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາ, ເຕສຸ ຠຎ຺ຎມາເນສຸ ສຸສ຺ສູສິສ຺ສາມ, ໂສຕໍ ໂອທຫິສ຺ສາມ, ອຎ຺ຎາ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐາເປສ຺ສາມ, ເຕ ຈ ຘມ຺ເມ ອຸຄ຺ຄເຫຕພ຺ພໍ ປຣິຍາປຸຓິຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎິສ຺ສາມາ’ຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ສຕ຺ຕມໍ.

໘. ກລິງ຺ຄຣສຸຕ຺ຕໍ

໒໓໐. ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ – ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ເວສາລິຍໍ ວິຫຣຕິ ມຫາວເນ ກູຏາຄາຣສາລາຍໍ. ຕຕ຺ຣ ໂຂ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ ‘‘ຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ. ‘‘ຠທນ຺ເຕ’’ຕິ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສຸໍ. ຠຄວາ ເອຕທໂວຈ –

‘‘ກລິງ຺ຄຣູປຘານາ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອຕຣຫິ ລິຈ຺ຉວີ ວິຫຣນ຺ຕິ ອປ຺ປມຕ຺ຕາ ອາຕາປິໂນ ອຸປາສນສ຺ມິໍ. ເຕສໍ ຣາຊາ ມາຄໂຘ ອຊາຕສຕ຺ຕຸ ເວເທຫິປຸຕ຺ໂຕ ນ ລຠຕິ ໂອຕາຣໍ ນ ລຠຕິ ອາຣມ຺ມຓໍ. ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນາຄຕມທ຺ຘານໍ ລິຈ຺ຉວີ ສຸຂຸມາລາ [ສຸກຸມາລາ (ສີ.), ສຸຂຸມາ (ກ.)] ມຸທຸຕລຸນຫຕ຺ຖປາທາ [ມຸທຸຕລາຫຕ຺ຖປາທາ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ເຕ ມຸທຸກາສຸ ເສຍ຺ຍາສຸ ຕູລພິມ຺ໂພຫນາສຸ [ຕູລພິມ຺ໂພຫນາສຸ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.), ຕູລພິມ຺ໂພຫນາທີສຸ (ສີ.), ຕູລພິພ຺ໂພຫນາທີສຸ (ກ.)] ຍາວສູຣິຍຸຄ຺ຄມນາ ເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ປິສ຺ສນ຺ຕິ. ເຕສໍ ຣາຊາ ມາຄໂຘ ອຊາຕສຕ຺ຕຸ ເວເທຫິປຸຕ຺ໂຕ ລຈ຺ຉຕິ ໂອຕາຣໍ ລຈ຺ຉຕິ ອາຣມ຺ມຓໍ.

‘‘ກລິງ຺ຄຣູປຘານາ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອຕຣຫິ ຠິກ຺ຂູ ວິຫຣນ຺ຕິ ອປ຺ປມຕ຺ຕາ ອາຕາປິໂນ ປຘານສ຺ມິໍ. ເຕສໍ ມາໂຣ ປາປິມາ ນ ລຠຕິ ໂອຕາຣໍ ນ ລຠຕິ ອາຣມ຺ມຓໍ. ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນາຄຕມທ຺ຘານໍ ຠິກ຺ຂູ ສຸຂຸມາ ມຸທຸຕລຸນຫຕ຺ຖປາທາ. ເຕ ມຸທຸກາສຸ ເສຍ຺ຍາສຸ ຕູລພິມ຺ໂພຫນາສຸ ຍາວສູຣິຍຸຄ຺ຄມນາ ເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ປິສ຺ສນ຺ຕິ. ເຕສໍ ມາໂຣ ປາປິມາ ລຈ຺ຉຕິ ໂອຕາຣໍ ລຈ຺ຉຕິ ອາຣມ຺ມຓໍ. ຕສ຺ມາຕິຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ – ‘ກລິງ຺ຄຣູປຘານາ ວິຫຣິສ຺ສາມ ອປ຺ປມຕ຺ຕາ ອາຕາປິໂນ ປຘານສ຺ມິ’ນ຺ຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອຏ຺ຐມໍ.

໙. ນາຄສຸຕ຺ຕໍ

໒໓໑. ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ – ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ ເຊຕວເນ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕໂຣ ນໂວ ຠິກ຺ຂຸ ອຕິເວລໍ ກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມຕິ. ຕເມນໍ ຠິກ຺ຂູ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ມາຍສ຺ມາ ອຕິເວລໍ ກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມີ’’ຕິ. ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູຫິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ເອວມາຫ – ‘‘ອິເມ ຫິ ນາມ ເຖຣາ ຠິກ຺ຂູ ກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມິຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎິສ຺ສນ຺ຕິ, ກິມງ຺ຄໍ [ກິມງ຺ຄ (ສີ.)] ປນາຫ’’ນ຺ຕິ?

ອຖ ໂຂ ສມ຺ພຫຸລາ ຠິກ຺ຂູ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ນາ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ອິຘ, ຠນ຺ເຕ, ອຎ຺ຎຕໂຣ ນໂວ ຠິກ຺ຂຸ ອຕິເວລໍ ກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມຕິ. ຕເມນໍ ຠິກ຺ຂູ ເອວມາຫໍສຸ – ‘ມາຍສ຺ມາ ອຕິເວລໍ ກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມີ’ຕິ. ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູຫິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ເອວມາຫ – ‘ອິເມ ຫິ ນາມ ເຖຣາ ຠິກ຺ຂູ ກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມິຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎິສ຺ສນ຺ຕິ, ກິມງ຺ຄໍ ປນາຫ’’’ນ຺ຕິ.

‘‘ຠູຕປຸພ຺ພໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຣຎ຺ຎາຍຕເນ ມຫາສຣສີ. ຕໍ ນາຄາ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫຣນ຺ຕິ. ເຕ ຕໍ ສຣສິໍ ໂອຄາເຫຕ຺ວາ ໂສຓ຺ຑາຍ ຠິສມຸຬາລໍ ອພ຺ພຸເຫຕ຺ວາ [ອພ຺ຠູເຫຕ຺ວາ (ກ.), ອພ຺ພາຫິຕ຺ວາ (ມຫາວ. ໒໗໘)] ສຸວິກ຺ຂາລິຕໍ ວິກ຺ຂາເລຕ຺ວາ ອກທ຺ທມໍ ສງ຺ຂາທິຕ຺ວາ [ສງ຺ຂຣິຕ຺ວາ (ປີ. ກ.)] ອຊ຺ໂຌຫຣນ຺ຕິ. ເຕສໍ ຕໍ ວຓ຺ຓາຍ ເຈວ ໂຫຕິ ພລາຍ ຈ, ນ ຈ ຕໂຕນິທານໍ ມຣຓໍ ວາ ນິຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ມຣຓມຕ຺ຕໍ ວາ ທຸກ຺ຂໍ. ເຕສໍເຍວ ໂຂ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຫານາຄານໍ ອນຸສິກ຺ຂມານາ ຕຣຸຓາ ຠິງ຺ກຈ຺ຉາປາ ຕໍ ສຣສິໍ ໂອຄາເຫຕ຺ວາ ໂສຓ຺ຑາຍ ຠິສມຸຬາລໍ ອພ຺ພຸເຫຕ຺ວາ ນ ສຸວິກ຺ຂາລິຕໍ ວິກ຺ຂາເລຕ຺ວາ ສກທ຺ທມໍ ອສງ຺ຂາທິຕ຺ວາ ອຊ຺ໂຌຫຣນ຺ຕິ. ເຕສໍ ຕໍ ເນວ ວຓ຺ຓາຍ ໂຫຕິ ນ ພລາຍ. ຕໂຕນິທານໍ ມຣຓໍ ວາ ນິຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ມຣຓມຕ຺ຕໍ ວາ ທຸກ຺ຂໍ.

‘‘ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິຘ ເຖຣາ ຠິກ຺ຂູ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ຄາມໍ ວາ ນິຄມໍ ວາ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິສນ຺ຕິ. ເຕ ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມໍ ຠາສນ຺ຕິ. ເຕສໍ ຄິຫີ ປສນ຺ນາກາຣໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ເຕ ຕໍ ລາຠໍ ອຄຘິຕາ ອມຸຈ຺ຉິຕາ ອນຊ຺ໂຌປນ຺ນາ [ອນຊ຺ຌາປນ຺ນາ (ສພ຺ພຕ຺ຖ) ມ. ນິ. ໑ ປາສຣາສິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ໂອໂລເກຕພ຺ພາ] ອາທີນວທສ຺ສາວິໂນ ນິສ຺ສຣຓປຎ຺ຎາ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ. ເຕສໍ ຕໍ ວຓ຺ຓາຍ ເຈວ ໂຫຕິ ພລາຍ ຈ, ນ ຈ ຕໂຕນິທານໍ ມຣຓໍ ວາ ນິຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ມຣຓມຕ຺ຕໍ ວາ ທຸກ຺ຂໍ. ເຕສໍເຍວ ໂຂ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ເຖຣານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອນຸສິກ຺ຂມານາ ນວາ ຠິກ຺ຂູ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ຄາມໍ ວາ ນິຄມໍ ວາ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິສນ຺ຕິ. ເຕ ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມໍ ຠາສນ຺ຕິ. ເຕສໍ ຄິຫີ ປສນ຺ນາກາຣໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ເຕ ຕໍ ລາຠໍ ຄຘິຕາ ມຸຈ຺ຉິຕາ ອຊ຺ໂຌປນ຺ນາ ອນາທີນວທສ຺ສາວິໂນ ອນິສ຺ສຣຓປຎ຺ຎາ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ. ເຕສໍ ຕໍ ເນວ ວຓ຺ຓາຍ ໂຫຕິ ນ ພລາຍ, ເຕ ຕໂຕນິທານໍ ມຣຓໍ ວາ ນິຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ມຣຓມຕ຺ຕໍ ວາ ທຸກ຺ຂໍ. ຕສ຺ມາຕິຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ – ‘ອຄຘິຕາ ອມຸຈ຺ຉິຕາ ອນຊ຺ໂຌປນ຺ນາ ອາທີນວທສ຺ສາວິໂນ ນິສ຺ສຣຓປຎ຺ຎາ ຕໍ ລາຠໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິສ຺ສາມາ’ຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ນວມໍ.

໑໐. ພິຬາຣສຸຕ຺ຕໍ

໒໓໒. ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ອຕິເວລໍ ກຸເລສຸ ຈາຣິຕ຺ຕໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຕເມນໍ ຠິກ຺ຂູ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ມາຍສ຺ມາ ອຕິເວລໍ ກຸເລສຸ ຈາຣິຕ຺ຕໍ ອາປຊ຺ຊີ’’ຕິ. ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູຫິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ນ ວິຣມຕິ. ອຖ ໂຂ ສມ຺ພຫຸລາ ຠິກ຺ຂູ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ນາ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ອິຘ, ຠນ຺ເຕ, ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ອຕິເວລໍ ກຸເລສຸ ຈາຣິຕ຺ຕໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຕເມນໍ ຠິກ຺ຂູ ເອວມາຫໍສຸ – ‘ມາຍສ຺ມາ ອຕິເວລໍ ກຸເລສຸ ຈາຣິຕ຺ຕໍ ອາປຊ຺ຊີ’ຕິ. ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູຫິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ນ ວິຣມຕີ’’ຕິ.

‘‘ຠູຕປຸພ຺ພໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ພິຬາໂຣ ສນ຺ຘິສມລສງ຺ກຏີເຣ ຐິໂຕ ອໂຫສິ ມຸທຸມູສິໍ ມຄ຺ຄຍມາໂນ – ‘ຍທາຍໍ ມຸທຸມູສິ ໂຄຈຣາຍ ປກ຺ກມິສ຺ສຕິ, ຕຕ຺ເຖວ ນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຂາທິສ຺ສາມີ’ຕິ. ອຖ ໂຂ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຸທຸມູສິ ໂຄຈຣາຍ ປກ຺ກາມິ. ຕເມນໍ ພິຬາໂຣ ຄເຫຕ຺ວາ ສຫສາ ສງ຺ຂາທິຕ຺ວາ [ສງ຺ຂຣິຕ຺ວາ (ປີ. ກ.), ມໍສໍ ຂາທິຕ຺ວາ (ສ຺ຍາ. ກໍ.), ອສໍຂາທິຕ຺ວາ (ກຕ຺ຖຈິ)] ອຊ຺ໂຌຫຣິ. ຕສ຺ສ ໂສ ມຸທຸມູສິ ອນ຺ຕມ຺ປິ ຂາທິ, ອນ຺ຕຄຸຓມ຺ປິ ຂາທິ. ໂສ ຕໂຕນິທານໍ ມຣຓມ຺ປິ ນິຄຈ຺ຉິ ມຣຓມຕ຺ຕມ຺ປິ ທຸກ຺ຂໍ.

‘‘ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິເຘກຈ຺ໂຈ ຠິກ຺ຂຸ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ຄາມໍ ວາ ນິຄມໍ ວາ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິສຕິ ອຣກ຺ຂິເຕເນວ ກາເຍນ ອຣກ຺ຂິຕາຍ ວາຈາຍ ອຣກ຺ຂິເຕນ ຈິຕ຺ເຕນ, ອນຸປຏ຺ຐິຕາຍ ສຕິຍາ, ອສໍວຸເຕຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ. ໂສ ຕຕ຺ຖ ປສ຺ສຕິ ມາຕຸຄາມໍ ທຸນ຺ນິວຕ຺ຖໍ ວາ ທຸປ຺ປາຣຸຕໍ ວາ. ຕສ຺ສ ມາຕຸຄາມໍ ທິສ຺ວາ ທຸນ຺ນິວຕ຺ຖໍ ວາ ທຸປ຺ປາຣຸຕໍ ວາ ຣາໂຄ ຈິຕ຺ຕໍ ອນຸທ຺ຘໍເສຕິ. ໂສ ຣາຄານຸທ຺ຘໍເສນ ຈິຕ຺ເຕນ ມຣຓໍ ວາ ນິຄຈ຺ຉຕິ ມຣຓມຕ຺ຕໍ ວາ ທຸກ຺ຂໍ. ມຣຓຎ຺ເຫຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຣິຍສ຺ສ ວິນເຍ ໂຍ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຫີນາຍາວຕ຺ຕຕິ. ມຣຓມຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ທຸກ຺ຂໍ ຍທິທໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ສໍກິລິຏ຺ຐໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຍຖາຣູປາຍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ວຸຏ຺ຐານໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ຕສ຺ມາຕິຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ – ‘ຣກ຺ຂິເຕເນວ ກາເຍນ ຣກ຺ຂິຕາຍ ວາຈາຍ ຣກ຺ຂິເຕນ ຈິຕ຺ເຕນ, ອຸປຏ຺ຐິຕາຍ ສຕິຍາ, ສໍວຸເຕຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ຄາມໍ ວາ ນິຄມໍ ວາ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິສິສ຺ສາມາ’ຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ທສມໍ.

໑໑. ສິງ຺ຄາລສຸຕ຺ຕໍ

໒໓໓. ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ…ເປ… ‘‘ອສ຺ສຸຕ຺ຖ ໂນ ຕຸມ຺ເຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈູສສມຍໍ ຊຣສິງ຺ຄາລສ຺ສ ວສ຺ສມານສ຺ສາ’’ຕິ? ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’. ‘‘ເອໂສ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຊຣສິງ຺ຄາໂລ ອຸກ຺ກຓ຺ຑເກນ ນາມ ໂຣຄຊາເຕນ ຜຸຏ຺ໂຐ. ໂສ ເຍນ ເຍນ ອິຈ຺ຉຕິ ເຕນ ເຕນ ຄຈ຺ຉຕິ; ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ອິຈ຺ຉຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຕິຏ຺ຐຕິ; ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ອິຈ຺ຉຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ນິສີທຕິ; ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ອິຈ຺ຉຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ນິປຊ຺ຊຕິ; ສີຕໂກປິ ນໍ ວາໂຕ ອຸປວາຍຕິ. ສາຘຸ ຂ຺ວສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍໍ ອິເຘກຈ຺ໂຈ ສກ຺ຍປຸຕ຺ຕິຍປຏິຎ຺ໂຎ ເອວຣູປມ຺ປິ ອຕ຺ຕຠາວປຏິລາຠໍ ປຏິສໍເວທິເຍຖ. ຕສ຺ມາຕິຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ – ‘ອປ຺ປມຕ຺ຕາ ວິຫຣິສ຺ສາມາ’ຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ເອກາທສມໍ.

໑໒. ທຸຕິຍສິງ຺ຄາລສຸຕ຺ຕໍ

໒໓໔. ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ…ເປ… ‘‘ອສ຺ສຸຕ຺ຖ ໂນ ຕຸມ຺ເຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈູສສມຍໍ ຊຣສິງ຺ຄາລສ຺ສ ວສ຺ສມານສ຺ສາ’’ຕິ? ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’. ‘‘ສິຍາ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕສ຺ມິໍ ຊຣສິງ຺ຄາເລ ຍາ ກາຈິ ກຕຎ຺ຎຸຕາ ກຕເວທິຕາ, ນ ຕ຺ເວວ ອິເຘກຈ຺ເຈ ສກ຺ຍປຸຕ຺ຕິຍປຏິຎ຺ເຎ ສິຍາ ຍາ ກາຈິ ກຕຎ຺ຎຸຕາ ກຕເວທິຕາ. ຕສ຺ມາຕິຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ – ‘ກຕຎ຺ຎຸໂນ ຠວິສ຺ສາມ ກຕເວທິໂນ; ນ ຈ ໂນ [ນ ຈ ໂນຕິ ອິທໍ ສີ. ປີ. ໂປຕ຺ຖເກສຸ ນຕ຺ຖິ] ອມ຺ເຫສຸ ອປ຺ປກມ຺ປິ ກຕໍ ນສ຺ສິສ຺ສຕີ’ຕິ [ມາ ນສ຺ສິສ຺ສຕີຕິ (ສີ. ປີ.), ວິນສ຺ສິສ຺ສຕີຕິ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)]. ເອວຎ຺ຫິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ທ຺ວາທສມໍ.

ໂອປມ຺ມສໍຍຸຕ຺ຕໍ ສມຕ຺ຕໍ.