໑໐. ຘາຕຸວິຠງ຺ຄສຸຕ຺ຕໍ

໓໔໒. ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ – ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ມຄເຘສຸ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ ເຍນ ຣາຊຄຫໍ ຕທວສຣິ; ເຍນ ຠຄ຺ຄໂວ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄ຺ຄວໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ສເຈ ເຕ, ຠຄ຺ຄວ, ອຄຣຸ ວິຫເຣມຸ ອາເວສເນ [ວິຫຣາມາເວສເນ (ສີ. ປີ.), ວິຫຣາມ ນິເວສເນ (ສ຺ຍາ. ກໍ.), ວິຫເຣມຸ ນິເວສເນ (ກ.)] ເອກຣຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ນ ໂຂ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຄຣຸ. ອຕ຺ຖິ ເຈຕ຺ຖ ປພ຺ພຊິໂຕ ປຐມໍ ວາສູປຄໂຕ. ສເຈ ໂສ ອນຸຊານາຕິ, ວິຫຣຖ [ວິຫຣ (ສີ. ປີ.)], ຠນ຺ເຕ, ຍຖາສຸຂ’’ນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ປຸກ຺ກຸສາຕິ ນາມ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ສທ຺ຘາຍ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ. ໂສ ຕສ຺ມິໍ ກຸມ຺ຠກາຣາເວສເນ [ກຸມ຺ຠກາຣນິເວສເນ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.)] ປຐມໍ ວາສູປຄໂຕ ໂຫຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເຍນາຍສ຺ມາ ປຸກ຺ກຸສາຕິ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ປຸກ຺ກຸສາຕິໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ສເຈ ເຕ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຄຣຸ ວິຫເຣມຸ ອາເວສເນ ເອກຣຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ອຸຣຸນ຺ທໍ, ອາວຸໂສ [ອູຣູນ຺ທໍ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.), ອຸຣູທ຺ຘໍ (ກ.) ທີ. ນິ. ໒ ສກ຺ກປຎ຺ຫສຸຕ຺ຕຏີກາ ໂອໂລເກຕພ຺ພາ], ກຸມ຺ຠກາຣາເວສນໍ. ວິຫຣຕາຍສ຺ມາ ຍຖາສຸຂ’’ນ຺ຕິ.

ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ກຸມ຺ຠກາຣາເວສນໍ ປວິສິຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ຕິຓສນ຺ຖາຣກໍ [ຕິຓສນ຺ຖຣິກໍ (ສີ.), ຕິຓສນ຺ຖຣກໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ປຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ນິສີທິ ປລ຺ລງ຺ກໍ ອາຠຸຊິຕ຺ວາ ອຸຊຸໍ ກາຍໍ ປຓິຘາຍ ປຣິມຸຂໍ ສຕິໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ພຫຸເທວ ຣຕ຺ຕິໍ ນິສຊ຺ຊາຍ ວີຕິນາເມສິ. ອາຍສ຺ມາປິ ໂຂ ປຸກ຺ກຸສາຕິ ພຫຸເທວ ຣຕ຺ຕິໍ ນິສຊ຺ຊາຍ ວີຕິນາເມສິ.

ອຖ ໂຂ ຠຄວໂຕ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ປາສາທິກໍ ໂຂ ອຍໍ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ອິຣິຍຕິ. ຍໍນູນາຫໍ ປຸຈ຺ເຉຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ປຸກ຺ກຸສາຕິໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ກໍສິ ຕ຺ວໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປພ຺ພຊິໂຕ? ໂກ ວາ ເຕ ສຕ຺ຖາ? ກສ຺ສ ວາ ຕ຺ວໍ ຘມ຺ມໍ ໂຣເຈສີ’’ຕິ? ‘‘ອຕ຺ຖາວຸໂສ, ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ສກ຺ຍປຸຕ຺ໂຕ ສກ຺ຍກຸລາ ປພ຺ພຊິໂຕ. ຕໍ ໂຂ ປນ ຠຄວນ຺ຕໍ ໂຄຕມໍ ເອວໍ ກລ຺ຍາໂຓ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ – ‘ອິຕິປິ ໂສ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ໂນ ສຸຄໂຕ ໂລກວິທູ ອນຸຕ຺ຕໂຣ ປຸຣິສທມ຺ມສາຣຖິ ສຕ຺ຖາ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ’ຕິ. ຕາຫໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປພ຺ພຊິໂຕ. ໂສ ຈ ເມ ຠຄວາ ສຕ຺ຖາ. ຕສ຺ສ ຈາຫໍ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມໍ ໂຣເຈມີ’’ຕິ. ‘‘ກຫໍ ປນ, ຠິກ຺ຂຸ, ເອຕຣຫິ ໂສ ຠຄວາ ວິຫຣຕິ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ. ‘‘ອຕ຺ຖາວຸໂສ, ອຸຕ຺ຕເຣສຸ ຊນປເທສຸ ສາວຕ຺ຖິ ນາມ ນຄຣໍ. ຕຕ຺ຖ ໂສ ຠຄວາ ເອຕຣຫິ ວິຫຣຕິ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ. ‘‘ທິຏ຺ຐປຸພ຺ໂພ ປນ ເຕ, ຠິກ຺ຂຸ, ໂສ ຠຄວາ; ທິສ຺ວາ ຈ ປນ ຊາເນຍ຺ຍາສີ’’ຕິ? ‘‘ນ ໂຂ ເມ, ອາວຸໂສ, ທິຏ຺ຐປຸພ຺ໂພ ໂສ ຠຄວາ; ທິສ຺ວາ ຈາຫໍ ນ ຊາເນຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ.

ອຖ ໂຂ ຠຄວໂຕ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ມມຎ຺ຈ ຂ຺ວາຍໍ [ມໍ ຕ຺ວາຍໍ (ສີ.), ມມໍ ຂ຺ວາຍໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ.), ມໍ ຂ຺ວາຍໍ (ປີ.)] ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປພ຺ພຊິໂຕ. ຍໍນູນສ຺ສາຫໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ປຸກ຺ກຸສາຕິໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ຘມ຺ມໍ ເຕ, ຠິກ຺ຂຸ, ເທເສສ຺ສາມິ. ຕໍ ສຸຓາຫິ, ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຫິ; ຠາສິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ‘‘ເອວມາວຸໂສ’’ຕິ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ປຸກ຺ກຸສາຕິ ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສິ. ຠຄວາ ເອຕທໂວຈ –

໓໔໓. ‘‘‘ຉຘາຕຸໂຣ [ຉທ຺ຘາຕຸໂຣ (ສີ.)] ອຍໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຸຣິໂສ ຉຜສ຺ສາຍຕໂນ ອຏ຺ຐາຣສມໂນປວິຈາໂຣ ຈຕຸຣາຘິຏ຺ຐາໂນ; ຍຕ຺ຖ ຐິຕໍ ມຎ຺ຎສ຺ສວາ ນປ຺ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ມຎ຺ຎສ຺ສເວ ໂຂ ປນ ນປ຺ປວຕ຺ຕມາເນ ມຸນິ ສນ຺ໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຎ຺ຎໍ ນປ຺ປມຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ສຈ຺ຈມນຸຣກ຺ເຂຍ຺ຍ, ຈາຄມນຸພ຺ຣູເຫຍ຺ຍ, ສນ຺ຕິເມວ ໂສ ສິກ຺ເຂຍ຺ຍາ’ຕິ – ອຍມຸທ຺ເທໂສ ຘາຕຸວິຠງ຺ຄສ຺ສ [ຉຘາຕຸວິຠງ຺ຄສ຺ສ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)].

໓໔໔. ‘‘‘ຉຘາຕຸໂຣ ອຍໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຸຣິໂສ’ຕິ – ອິຕິ ໂຂ ປເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິຎ຺ເຈຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ? (ຉຍິມາ, ຠິກ຺ຂຸ, ຘາຕຸໂຍ) [( ) ນຕ຺ຖິ ສີ. ປີ. ໂປຕ຺ຖເກສຸ] – ປຖວີຘາຕຸ, ອາໂປຘາຕຸ, ເຕໂຊຘາຕຸ, ວາໂຍຘາຕຸ, ອາກາສຘາຕຸ, ວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ. ‘ຉຘາຕຸໂຣ ອຍໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຸຣິໂສ’ຕິ – ອິຕິ ຍໍ ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິທເມຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໔໕. ‘‘‘ຉຜສ຺ສາຍຕໂນ ອຍໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຸຣິໂສ’ຕິ – ອິຕິ ໂຂ ປເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິຎ຺ເຈຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ? ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສາຍຕນໍ, ໂສຕສມ຺ຜສ຺ສາຍຕນໍ, ຆານສມ຺ຜສ຺ສາຍຕນໍ, ຊິວ຺ຫາສມ຺ຜສ຺ສາຍຕນໍ, ກາຍສມ຺ຜສ຺ສາຍຕນໍ, ມໂນສມ຺ຜສ຺ສາຍຕນໍ. ‘ຉຜສ຺ສາຍຕໂນ ອຍໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຸຣິໂສ’ຕິ – ອິຕິ ຍໍ ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິທເມຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໔໖. ‘‘‘ອຏ຺ຐາຣສມໂນປວິຈາໂຣ ອຍໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຸຣິໂສ’ຕິ – ອິຕິ ໂຂ ປເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິຎ຺ເຈຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ? ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ທິສ຺ວາ ໂສມນສ຺ສຏ຺ຐານີຍໍ ຣູປໍ ອຸປວິຈຣຕິ, ໂທມນສ຺ສຏ຺ຐານີຍໍ ຣູປໍ ອຸປວິຈຣຕິ, ອຸເປກ຺ຂາຏ຺ຐານີຍໍ ຣູປໍ ອຸປວິຈຣຕິ; ໂສເຕນ ສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ…ເປ… ຆາເນນ ຄນ຺ຘໍ ຆາຍິຕ຺ວາ… ຊິວ຺ຫາຍ ຣສໍ ສາຍິຕ຺ວາ… ກາເຍນ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພໍ ຜຸສິຕ຺ວາ… ມນສາ ຘມ຺ມໍ ວິຎ຺ຎາຍ ໂສມນສ຺ສຏ຺ຐານີຍໍ ຘມ຺ມໍ ອຸປວິຈຣຕິ, ໂທມນສ຺ສຏ຺ຐານີຍໍ ຘມ຺ມໍ ອຸປວິຈຣຕິ, ອຸເປກ຺ຂາຏ຺ຐານີຍໍ ຘມ຺ມໍ ອຸປວິຈຣຕິ – ອິຕິ ຉ ໂສມນສ຺ສຸປວິຈາຣາ, ຉ ໂທມນສ຺ສຸປວິຈາຣາ, ຉ ອຸເປກ຺ຂຸປວິຈາຣາ. ‘ອຏ຺ຐາຣສມໂນປວິຈາໂຣ ອຍໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຸຣິໂສ’ຕິ – ອິຕິ ຍໍ ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິທເມຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໔໗. ‘‘‘ຈຕຸຣາຘິຏ຺ຐາໂນ ອຍໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຸຣິໂສ’ຕິ – ອິຕິ ໂຂ ປເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິຎ຺ເຈຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ? ປຎ຺ຎາຘິຏ຺ຐາໂນ, ສຈ຺ຈາຘິຏ຺ຐາໂນ, ຈາຄາຘິຏ຺ຐາໂນ, ອຸປສມາຘິຏ຺ຐາໂນ. ‘ຈຕຸຣາຘິຏ຺ຐາໂນ ອຍໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຸຣິໂສ’ຕິ – ອິຕິ ຍໍ ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ ອິທເມຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໔໘. ‘‘‘ປຎ຺ຎໍ ນປ຺ປມຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ສຈ຺ຈມນຸຣກ຺ເຂຍ຺ຍ, ຈາຄມນຸພ຺ຣູເຫຍ຺ຍ, ສນ຺ຕິເມວ ໂສ ສິກ຺ເຂຍ຺ຍາ’ຕິ – ອິຕິ ໂຂ ປເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິຎ຺ເຈຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ? ກຖຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຎ຺ຎໍ ນປ຺ປມຊ຺ຊຕິ? ຉຍິມາ, ຠິກ຺ຂຸ, ຘາຕຸໂຍ – ປຖວີຘາຕຸ, ອາໂປຘາຕຸ, ເຕໂຊຘາຕຸ, ວາໂຍຘາຕຸ, ອາກາສຘາຕຸ, ວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ.

໓໔໙. ‘‘ກຕມາ ຈ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຖວີຘາຕຸ? ປຖວີຘາຕຸ ສິຍາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ສິຍາ ພາຫິຣາ. ກຕມາ ຈ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ປຖວີຘາຕຸ? ຍໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ກກ຺ຂຬໍ ຂຣິຄຕໍ ອຸປາທິນ຺ນໍ [ອຸປາທິຓ຺ຓໍ (ປີ. ກ.)], ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ເກສາ ໂລມາ ນຂາ ທນ຺ຕາ ຕໂຈ ມໍສໍ ນ຺ຫາຣຸ ອຏ຺ຐິ ອຏ຺ຐິມິຎ຺ຊໍ [ອຏ຺ຐິມິຎ຺ຊາ (ສີ. ປີ.)] ວກ຺ກໍ ຫທຍໍ ຍກນໍ ກິໂລມກໍ ປິຫກໍ ປປ຺ຜາສໍ ອນ຺ຕໍ ອນ຺ຕຄຸຓໍ ອຸທຣິຍໍ ກຣີສໍ, ຍໍ ວາ ປນຎ຺ຎມ຺ປິ ກິຎ຺ຈິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ກກ຺ຂຬໍ ຂຣິຄຕໍ ອຸປາທິນ຺ນໍ – ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ປຖວີຘາຕຸ. ຍາ ເຈວ ໂຂ ປນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ປຖວີຘາຕຸ ຍາ ຈ ພາຫິຣາ ປຖວີຘາຕຸ ປຖວີຘາຕຸເຣເວສາ. ‘ຕໍ ເນຕໍ ມມ ເນໂສຫມສ຺ມິ ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາ’ຕິ – ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ທິສ຺ວາ ປຖວີຘາຕຸຍາ ນິພ຺ພິນ຺ທຕິ, ປຖວີຘາຕຸຍາ ຈິຕ຺ຕໍ ວິຣາເຊຕິ.

໓໕໐. ‘‘ກຕມາ ຈ, ຠິກ຺ຂຸ, ອາໂປຘາຕຸ? ອາໂປຘາຕຸ ສິຍາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ສິຍາ ພາຫິຣາ. ກຕມາ ຈ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ອາໂປຘາຕຸ? ຍໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ອາໂປ ອາໂປຄຕໍ ອຸປາທິນ຺ນໍ ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ປິຕ຺ຕໍ ເສມ຺ຫໍ ປຸພ຺ໂພ ໂລຫິຕໍ ເສໂທ ເມໂທ ອສ຺ສຸ ວສາ ເຂໂຬ ສິງ຺ຆາຓິກາ ລສິກາ ມຸຕ຺ຕໍ, ຍໍ ວາ ປນຎ຺ຎມ຺ປິ ກິຎ຺ຈິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ອາໂປ ອາໂປຄຕໍ ອຸປາທິນ຺ນໍ – ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ອາໂປຘາຕຸ. ຍາ ເຈວ ໂຂ ປນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ອາໂປຘາຕຸ ຍາ ຈ ພາຫິຣາ ອາໂປຘາຕຸ ອາໂປຘາຕຸເຣເວສາ. ‘ຕໍ ເນຕໍ ມມ, ເນໂສຫມສ຺ມິ, ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາ’ຕິ – ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ທິສ຺ວາ ອາໂປຘາຕຸຍາ ນິພ຺ພິນ຺ທຕິ, ອາໂປຘາຕຸຍາ ຈິຕ຺ຕໍ ວິຣາເຊຕິ.

໓໕໑. ‘‘ກຕມາ ຈ, ຠິກ຺ຂຸ, ເຕໂຊຘາຕຸ? ເຕໂຊຘາຕຸ ສິຍາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ສິຍາ ພາຫິຣາ. ກຕມາ ຈ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ເຕໂຊຘາຕຸ? ຍໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ເຕໂຊ ເຕໂຊຄຕໍ ອຸປາທິນ຺ນໍ, ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ເຍນ ຈ ສນ຺ຕປ຺ປຕິ, ເຍນ ຈ ຊີຣີຍຕິ, ເຍນ ຈ ປຣິຑຍ຺ຫຕິ, ເຍນ ຈ ອສິຕປີຕຂາຍິຕສາຍິຕໍ ສມ຺ມາ ປຣິຓາມໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຍໍ ວາ ປນຎ຺ຎມ຺ປິ ກິຎ຺ຈິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ເຕໂຊ ເຕໂຊຄຕໍ ອຸປາທິນ຺ນໍ – ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ເຕໂຊຘາຕຸ. ຍາ ເຈວ ໂຂ ປນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ເຕໂຊຘາຕຸ ຍາ ຈ ພາຫິຣາ ເຕໂຊຘາຕຸ ເຕໂຊຘາຕຸເຣເວສາ. ‘ຕໍ ເນຕໍ ມມ, ເນໂສຫມສ຺ມິ, ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາ’ຕິ – ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ທິສ຺ວາ ເຕໂຊຘາຕຸຍາ ນິພ຺ພິນ຺ທຕິ, ເຕໂຊຘາຕຸຍາ ຈິຕ຺ຕໍ ວິຣາເຊຕິ.

໓໕໒. ‘‘ກຕມາ ຈ, ຠິກ຺ຂຸ, ວາໂຍຘາຕຸ? ວາໂຍຘາຕຸ ສິຍາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ສິຍາ ພາຫິຣາ. ກຕມາ ຈ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ວາໂຍຘາຕຸ? ຍໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ວາໂຍ ວາໂຍຄຕໍ ອຸປາທິນ຺ນໍ, ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ອຸທ຺ຘງ຺ຄມາ ວາຕາ ອໂຘຄມາ ວາຕາ ກຸຈ຺ຉິສຍາ ວາຕາ ໂກຏ຺ຐາສຍາ [ໂກຏ຺ຐສຍາ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ວາຕາ ອງ຺ຄມງ຺ຄານຸສາຣິໂນ ວາຕາ ອສ຺ສາໂສ ປສ຺ສາໂສ ອິຕິ, ຍໍ ວາ ປນຎ຺ຎມ຺ປິ ກິຎ຺ຈິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ວາໂຍ ວາໂຍຄຕໍ ອຸປາທິນ຺ນໍ – ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ວາໂຍຘາຕຸ. ຍາ ເຈວ ໂຂ ປນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ວາໂຍຘາຕຸ ຍາ ຈ ພາຫິຣາ ວາໂຍຘາຕຸ ວາໂຍຘາຕຸເຣເວສາ. ‘ຕໍ ເນຕໍ ມມ, ເນໂສຫມສ຺ມິ, ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາ’ຕິ – ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ທິສ຺ວາ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ນິພ຺ພິນ຺ທຕິ, ວາໂຍຘາຕຸຍາ ຈິຕ຺ຕໍ ວິຣາເຊຕິ.

໓໕໓. ‘‘ກຕມາ ຈ, ຠິກ຺ຂຸ, ອາກາສຘາຕຸ? ອາກາສຘາຕຸ ສິຍາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ສິຍາ ພາຫິຣາ. ກຕມາ ຈ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ອາກາສຘາຕຸ? ຍໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ອາກາສໍ ອາກາສຄຕໍ ອຸປາທິນ຺ນໍ, ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ກຓ຺ຓຈ຺ຉິທ຺ທໍ ນາສຈ຺ຉິທ຺ທໍ ມຸຂທ຺ວາຣໍ ເຍນ ຈ ອສິຕປີຕຂາຍິຕສາຍິຕໍ ອຊ຺ໂຌຫຣຕິ, ຍຕ຺ຖ ຈ ອສິຕປີຕຂາຍິຕສາຍິຕໍ ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕິ, ເຍນ ຈ ອສິຕປີຕຂາຍິຕສາຍິຕໍ ອໂຘຠາຄໍ [ອໂຘຠາຄາ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.) ເທວທູຕສຸຕ຺ເຕນ ສເມຕິ] ນິກ຺ຂມຕິ, ຍໍ ວາ ປນຎ຺ຎມ຺ປິ ກິຎ຺ຈິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ອາກາສໍ ອາກາສຄຕໍ ອຆໍ ອຆຄຕໍ ວິວຣໍ ວິວຣຄຕໍ ອສມ຺ຜຸຏ຺ຐໍ ມໍສໂລຫິເຕຫິ ອຸປາທິນ຺ນໍ – ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຠິກ຺ຂຸ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ອາກາສຘາຕຸ. ຍາ ເຈວ ໂຂ ປນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ອາກາສຘາຕຸ ຍາ ຈ ພາຫິຣາ ອາກາສຘາຕຸ ອາກາສຘາຕຸເຣເວສາ. ‘ຕໍ ເນຕໍ ມມ, ເນໂສຫມສ຺ມິ, ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາ’ຕິ – ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ທິສ຺ວາ ອາກາສຘາຕຸຍາ ນິພ຺ພິນ຺ທຕິ, ອາກາສຘາຕຸຍາ ຈິຕ຺ຕໍ ວິຣາເຊຕິ.

໓໕໔. ‘‘ອຖາປຣໍ ວິຎ຺ຎາຓໍເຍວ ອວສິສ຺ສຕິ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ປຣິໂຍທາຕໍ. ເຕນ ຈ ວິຎ຺ຎາເຓນ ກິໍ [ເຕນ ວິຎ຺ຎາເຓນ ກິຎ຺ຈ (ສີ.)] ວິຊານາຕິ? ‘ສຸຂ’ນ຺ຕິປິ ວິຊານາຕິ, ‘ທຸກ຺ຂ’ນ຺ຕິປິ ວິຊານາຕິ, ‘ອທຸກ຺ຂມສຸຂ’ນ຺ຕິປິ ວິຊານາຕິ. ສຸຂເວທນິຍໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ສຸຂາ ເວທນາ. ໂສ ສຸຂໍ ເວທນໍ ເວທຍມາໂນ ‘ສຸຂໍ ເວທນໍ ເວທຍາມີ’ຕິ ປຊານາຕິ. ‘ຕສ຺ເສວ ສຸຂເວທນິຍສ຺ສ ຜສ຺ສສ຺ສ ນິໂຣຘາ ຍໍ ຕຊ຺ຊໍ ເວທຍິຕໍ ສຸຂເວທນິຍໍ ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ສຸຂາ ເວທນາ ສາ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ສາ ວູປສມ຺ມຕີ’ຕິ ປຊານາຕິ.

໓໕໕. ‘‘ທຸກ຺ຂເວທນິຍໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ. ໂສ ທຸກ຺ຂໍ ເວທນໍ ເວທຍມາໂນ ‘ທຸກ຺ຂໍ ເວທນໍ ເວທຍາມີ’ຕິ ປຊານາຕິ. ‘ຕສ຺ເສວ ທຸກ຺ຂເວທນິຍສ຺ສ ຜສ຺ສສ຺ສ ນິໂຣຘາ ຍໍ ຕຊ຺ຊໍ ເວທຍິຕໍ ທຸກ຺ຂເວທນິຍໍ ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ ສາ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ສາ ວູປສມ຺ມຕີ’ຕິ ປຊານາຕິ.

໓໕໖. ‘‘ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນິຍໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ. ໂສ ອທຸກ຺ຂມສຸຂໍ ເວທນໍ ເວທຍມາໂນ ‘ອທຸກ຺ຂມສຸຂໍ ເວທນໍ ເວທຍາມີ’ຕິ ປຊານາຕິ. ‘ຕສ຺ເສວ ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນິຍສ຺ສ ຜສ຺ສສ຺ສ ນິໂຣຘາ ຍໍ ຕຊ຺ຊໍ ເວທຍິຕໍ ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນິຍໍ ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ ສາ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ສາ ວູປສມ຺ມຕີ’ຕິ ປຊານາຕິ.

໓໕໗. ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂຸ, ທ຺ວິນ຺ນໍ ກຏ຺ຐານໍ ສງ຺ຆຏ຺ຏາ [ສມ຺ຜສ຺ສ (ສີ. ປີ.), ສງ຺ຆຏາ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ສໂມຘານາ ອຸສ຺ມາ ຊາຍຕິ, ເຕໂຊ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ, ເຕສໍເຍວ ທ຺ວິນ຺ນໍ ກຏ຺ຐານໍ ນານາຠາວາ ວິກ຺ເຂປາ ຍາ ຕຊ຺ຊາ ອຸສ຺ມາ ສາ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ສາ ວູປສມ຺ມຕິ; ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ສຸຂເວທນິຍໍ ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ສຸຂາ ເວທນາ. ໂສ ສຸຂໍ ເວທນໍ ເວທຍມາໂນ ‘ສຸຂໍ ເວທນໍ ເວທຍາມີ’ຕິ ປຊານາຕິ. ‘ຕສ຺ເສວ ສຸຂເວທນິຍສ຺ສ ຜສ຺ສສ຺ສ ນິໂຣຘາ ຍໍ ຕຊ຺ຊໍ ເວທຍິຕໍ ສຸຂເວທນິຍໍ ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ສຸຂາ ເວທນາ ສາ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ສາ ວູປສມ຺ມຕີ’ຕິ ປຊານາຕິ.

໓໕໘. ‘‘ທຸກ຺ຂເວທນິຍໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ. ໂສ ທຸກ຺ຂໍ ເວທນໍ ເວທຍມາໂນ ‘ທຸກ຺ຂໍ ເວທນໍ ເວທຍາມີ’ຕິ ປຊານາຕິ. ‘ຕສ຺ເສວ ທຸກ຺ຂເວທນິຍສ຺ສ ຜສ຺ສສ຺ສ ນິໂຣຘາ ຍໍ ຕຊ຺ຊໍ ເວທຍິຕໍ ທຸກ຺ຂເວທນິຍໍ ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ ສາ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ສາ ວູປສມ຺ມຕີ’ຕິ ປຊານາຕິ.

໓໕໙. ‘‘ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນິຍໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ. ໂສ ອທຸກ຺ຂມສຸຂໍ ເວທນໍ ເວທຍມາໂນ ‘ອທຸກ຺ຂມສຸຂໍ ເວທນໍ ເວທຍາມີ’ຕິ ປຊານາຕິ. ‘ຕສ຺ເສວ ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນິຍສ຺ສ ຜສ຺ສສ຺ສ ນິໂຣຘາ ຍໍ ຕຊ຺ຊໍ ເວທຍິຕໍ ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນິຍໍ ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ ສາ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ສາ ວູປສມ຺ມຕີ’ຕິ ປຊານາຕິ.

໓໖໐. ‘‘ອຖາປຣໍ ອຸເປກ຺ຂາເຍວ ອວສິສ຺ສຕິ ປຣິສຸທ຺ຘາ ປຣິໂຍທາຕາ ມຸທຸ ຈ ກມ຺ມຎ຺ຎາ ຈ ປຠສ຺ສຣາ ຈ. ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂຸ, ທກ຺ໂຂ ສຸວຓ຺ຓກາໂຣ ວາ ສຸວຓ຺ຓກາຣນ຺ເຕວາສີ ວາ ອຸກ຺ກໍ ພນ຺ເຘຍ຺ຍ, ອຸກ຺ກໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ອຸກ຺ກາມຸຂໍ ອາລິມ຺ເປຍ຺ຍ, ອຸກ຺ກາມຸຂໍ ອາລິມ຺ເປຕ຺ວາ ສຓ຺ຑາເສນ ຊາຕຣູປໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸກ຺ກາມຸເຂ ປກ຺ຂິເປຍ຺ຍ, ຕເມນໍ ກາເລນ ກາລໍ ອຠິຘເມຍ຺ຍ, ກາເລນ ກາລໍ ອຸທເກນ ປຣິປ຺ໂຜເສຍ຺ຍ, ກາເລນ ກາລໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ເຂຍ຺ຍ, ຕໍ ໂຫຕິ ຊາຕຣູປໍ [ຊາຕຣູປໍ ຘນ຺ຕໍ (ສີ. ປີ.)] ສຸຘນ຺ຕໍ ນິທ຺ຘນ຺ຕໍ ນີຫຏໍ [ນິຫຕໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.)] ນິນ຺ນີຕກສາວໍ [ນິຫຕກສາວໍ (ກ.)] ມຸທຸ ຈ ກມ຺ມຎ຺ຎຎ຺ຈ ປຠສ຺ສຣຎ຺ຈ, ຍສ຺ສາ ຍສ຺ສາ ຈ ປິຬນ຺ຘນວິກຕິຍາ ອາກງ຺ຂຕິ – ຍທິ ປຏ຺ຏິກາຍ [ປວຏ຺ຏິກາຍ (ສີ. ສ຺ຍາ.)] ຍທິ ກຸຓ຺ຑລາຍ ຍທິ ຄີເວຍ຺ຍກາຍ ຍທິ ສຸວຓ຺ຓມາລາຍ ຕຎ຺ຈສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ອນຸໂຠຕິ; ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຖາປຣໍ ອຸເປກ຺ຂາເຍວ ອວສິສ຺ສຕິ ປຣິສຸທ຺ຘາ ປຣິໂຍທາຕາ ມຸທຸ ຈ ກມ຺ມຎ຺ຎາ ຈ ປຠສ຺ສຣາ ຈ.

໓໖໑. ‘‘ໂສ ເອວໍ ປຊານາຕິ – ‘ອິມຎ຺ເຈ ອຫໍ ອຸເປກ຺ຂໍ ເອວໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ເອວໍ ປຣິໂຍທາຕໍ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນໍ ອຸປສໍຫເຣຍ຺ຍໍ, ຕທນຸຘມ຺ມຎ຺ຈ ຈິຕ຺ຕໍ ຠາເວຍ຺ຍໍ. ເອວໍ ເມ ອຍໍ ອຸເປກ຺ຂາ ຕໍນິສ຺ສິຕາ ຕທຸປາທານາ ຈິຣໍ ທີຆມທ຺ຘານໍ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍ. ອິມຎ຺ເຈ ອຫໍ ອຸເປກ຺ຂໍ ເອວໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ເອວໍ ປຣິໂຍທາຕໍ ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາຍຕນໍ ອຸປສໍຫເຣຍ຺ຍໍ, ຕທນຸຘມ຺ມຎ຺ຈ ຈິຕ຺ຕໍ ຠາເວຍ຺ຍໍ. ເອວໍ ເມ ອຍໍ ອຸເປກ຺ຂາ ຕໍນິສ຺ສິຕາ ຕທຸປາທານາ ຈິຣໍ ທີຆມທ຺ຘານໍ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍ. ອິມຎ຺ເຈ ອຫໍ ອຸເປກ຺ຂໍ ເອວໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ເອວໍ ປຣິໂຍທາຕໍ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນໍ ອຸປສໍຫເຣຍ຺ຍໍ, ຕທນຸຘມ຺ມຎ຺ຈ ຈິຕ຺ຕໍ ຠາເວຍ຺ຍໍ. ເອວໍ ເມ ອຍໍ ອຸເປກ຺ຂາ ຕໍນິສ຺ສິຕາ ຕທຸປາທານາ ຈິຣໍ ທີຆມທ຺ຘານໍ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍ. ອິມຎ຺ເຈ ອຫໍ ອຸເປກ຺ຂໍ ເອວໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ເອວໍ ປຣິໂຍທາຕໍ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນໍ ອຸປສໍຫເຣຍ຺ຍໍ, ຕທນຸຘມ຺ມຎ຺ຈ ຈິຕ຺ຕໍ ຠາເວຍ຺ຍໍ. ເອວໍ ເມ ອຍໍ ອຸເປກ຺ຂາ ຕໍນິສ຺ສິຕາ ຕທຸປາທານາ ຈິຣໍ ທີຆມທ຺ຘານໍ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍາ’’’ຕິ.

໓໖໒. ‘‘ໂສ ເອວໍ ປຊານາຕິ – ‘ອິມຎ຺ເຈ ອຫໍ ອຸເປກ຺ຂໍ ເອວໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ເອວໍ ປຣິໂຍທາຕໍ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນໍ ອຸປສໍຫເຣຍ຺ຍໍ, ຕທນຸຘມ຺ມຎ຺ຈ ຈິຕ຺ຕໍ ຠາເວຍ຺ຍໍ; ສງ຺ຂຕເມຕໍ. ອິມຎ຺ເຈ ອຫໍ ອຸເປກ຺ຂໍ ເອວໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ເອວໍ ປຣິໂຍທາຕໍ ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາຍຕນໍ ອຸປສໍຫເຣຍ຺ຍໍ, ຕທນຸຘມ຺ມຎ຺ຈ ຈິຕ຺ຕໍ ຠາເວຍ຺ຍໍ; ສງ຺ຂຕເມຕໍ. ອິມຎ຺ເຈ ອຫໍ ອຸເປກ຺ຂໍ ເອວໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ເອວໍ ປຣິໂຍທາຕໍ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນໍ ອຸປສໍຫເຣຍ຺ຍໍ, ຕທນຸຘມ຺ມຎ຺ຈ ຈິຕ຺ຕໍ ຠາເວຍ຺ຍໍ; ສງ຺ຂຕເມຕໍ. ອິມຎ຺ເຈ ອຫໍ ອຸເປກ຺ຂໍ ເອວໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ເອວໍ ປຣິໂຍທາຕໍ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນໍ ອຸປສໍຫເຣຍ຺ຍໍ, ຕທນຸຘມ຺ມຎ຺ຈ ຈິຕ຺ຕໍ ຠາເວຍ຺ຍໍ; ສງ຺ຂຕເມຕ’’’ນ຺ຕິ.

‘‘ໂສ ເນວ ຕໍ ອຠິສງ຺ຂໂຣຕິ, ນ ອຠິສຎ຺ເຈຕຍຕິ ຠວາຍ ວາ ວິຠວາຍ ວາ. ໂສ ອນຠິສງ຺ຂໂຣນ຺ໂຕ ອນຠິສຎ຺ເຈຕຍນ຺ໂຕ ຠວາຍ ວາ ວິຠວາຍ ວາ ນ ກິຎ຺ຈິ ໂລເກ ອຸປາທິຍຕິ, ອນຸປາທິຍໍ ນ ປຣິຕສ຺ສຕິ, ອປຣິຕສ຺ສໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍເຍວ ປຣິນິພ຺ພາຍຕິ. ‘ຂີຓາ ຊາຕິ, ວຸສິຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ, ກຕໍ ກຣຓີຍໍ, ນາປຣໍ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕາຍາ’ຕິ ປຊານາຕິ.

໓໖໓. ‘‘ໂສ ສຸຂຎ຺ເຈ ເວທນໍ ເວເທຕິ, ‘ສາ ອນິຈ຺ຈາ’ຕິ ປຊານາຕິ, ‘ອນຊ຺ໂຌສິຕາ’ຕິ ປຊານາຕິ, ‘ອນຠິນນ຺ທິຕາ’ຕິ ປຊານາຕິ. ທຸກ຺ຂຎ຺ເຈ ເວທນໍ ເວເທຕິ, ‘ສາ ອນິຈ຺ຈາ’ຕິ ປຊານາຕິ, ‘ອນຊ຺ໂຌສິຕາ’ຕິ ປຊານາຕິ, ‘ອນຠິນນ຺ທິຕາ’ຕິ ປຊານາຕິ. ອທຸກ຺ຂມສຸຂຎ຺ເຈ ເວທນໍ ເວເທຕິ, ‘ສາ ອນິຈ຺ຈາ’ຕິ ປຊານາຕິ, ‘ອນຊ຺ໂຌສິຕາ’ຕິ ປຊານາຕິ, ‘ອນຠິນນ຺ທິຕາ’ຕິ ປຊານາຕິ.

໓໖໔. ‘‘ໂສ ສຸຂຎ຺ເຈ ເວທນໍ ເວເທຕິ, ວິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ນໍ ເວເທຕິ; ທຸກ຺ຂຎ຺ເຈ ເວທນໍ ເວເທຕິ, ວິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ນໍ ເວເທຕິ; ອທຸກ຺ຂມສຸຂຎ຺ເຈ ເວທນໍ ເວເທຕິ, ວິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ນໍ ເວເທຕິ. ໂສ ກາຍປຣິຍນ຺ຕິກໍ ເວທນໍ ເວທຍມາໂນ ‘ກາຍປຣິຍນ຺ຕິກໍ ເວທນໍ ເວທຍາມີ’ຕິ ປຊານາຕິ, ຊີວິຕປຣິຍນ຺ຕິກໍ ເວທນໍ ເວທຍມາໂນ ‘ຊີວິຕປຣິຍນ຺ຕິກໍ ເວທນໍ ເວທຍາມີ’ຕິ ປຊານາຕິ, ‘ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ອຸທ຺ຘໍ ຊີວິຕປຣິຍາທານາ ອິເຘວ ສພ຺ພເວທຍິຕານິ ອນຠິນນ຺ທິຕານິ ສີຕີຠວິສ຺ສນ຺ຕີ’ຕິ ປຊານາຕິ.

໓໖໕. ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂຸ, ເຕລຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ວຏ຺ຏິຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ເຕລປ຺ປທີໂປ ຌາຍຕິ; ຕສ຺ເສວ ເຕລສ຺ສ ຈ ວຏ຺ຏິຍາ ຈ ປຣິຍາທານາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຈ ອນຸປຫາຣາ [ອນຸປາຫາຣາ (ສີ. ປີ.), ອນຸປາທານາ (ກ.)] ອນາຫາໂຣ ນິພ຺ພາຍຕິ; ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ກາຍປຣິຍນ຺ຕິກໍ ເວທນໍ ເວທຍມາໂນ ‘ກາຍປຣິຍນ຺ຕິກໍ ເວທນໍ ເວທຍາມີ’ຕິ ປຊານາຕິ, ຊີວິຕປຣິຍນ຺ຕິກໍ ເວທນໍ ເວທຍມາໂນ ‘ຊີວິຕປຣິຍນ຺ຕິກໍ ເວທນໍ ເວທຍາມີ’ຕິ ປຊານາຕິ, ‘ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ອຸທ຺ຘໍ ຊີວິຕປຣິຍາທານາ ອິເຘວ ສພ຺ພເວທຍິຕານິ ອນຠິນນ຺ທິຕານິ ສີຕີຠວິສ຺ສນ຺ຕີ’ຕິ ປຊານາຕິ. ຕສ຺ມາ ເອວໍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ອິມິນາ ປຣເມນ ປຎ຺ຎາຘິຏ຺ຐາເນນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂຫຕິ. ເອສາ ຫິ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຣມາ ອຣິຍາ ປຎ຺ຎາ ຍທິທໍ – ສພ຺ພທຸກ຺ຂກ຺ຂເຍ ຎາຓໍ.

໓໖໖. ‘‘ຕສ຺ສ ສາ ວິມຸຕ຺ຕິ ສຈ຺ເຈ ຐິຕາ ອກຸປ຺ປາ ໂຫຕິ. ຕຎ຺ຫິ, ຠິກ຺ຂຸ, ມຸສາ ຍໍ ໂມສຘມ຺ມໍ, ຕໍ ສຈ຺ຈໍ ຍໍ ອໂມສຘມ຺ມໍ ນິພ຺ພານໍ. ຕສ຺ມາ ເອວໍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ອິມິນາ ປຣເມນ ສຈ຺ຈາຘິຏ຺ຐາເນນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂຫຕິ. ເອຕຎ຺ຫິ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຣມໍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ ຍທິທໍ – ອໂມສຘມ຺ມໍ ນິພ຺ພານໍ.

໓໖໗. ‘‘ຕສ຺ເສວ ໂຂ ປນ ປຸພ຺ເພ ອວິທ຺ທສຸໂນ ອຸປຘີ ໂຫນ຺ຕິ ສມຕ຺ຕາ ສມາທິນ຺ນາ. ຕ຺ຍາສ຺ສ ປຫີນາ ໂຫນ຺ຕິ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນມູລາ ຕາລາວຕ຺ຖຸກຕາ ອນຠາວໍກຕາ ອາຍຕິໍ ອນຸປ຺ປາທຘມ຺ມາ. ຕສ຺ມາ ເອວໍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ອິມິນາ ປຣເມນ ຈາຄາຘິຏ຺ຐາເນນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂຫຕິ. ເອໂສ ຫິ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຣໂມ ອຣິໂຍ ຈາໂຄ ຍທິທໍ – ສພ຺ພູປຘິປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄ.

໓໖໘. ‘‘ຕສ຺ເສວ ໂຂ ປນ ປຸພ຺ເພ ອວິທ຺ທສຸໂນ ອຠິຊ຺ຌາ ໂຫຕິ ຉນ຺ໂທ ສາຣາໂຄ. ສ຺ວາສ຺ສ ປຫີໂນ ໂຫຕິ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນມູໂລ ຕາລາວຕ຺ຖຸກໂຕ ອນຠາວໍກໂຕ ອາຍຕິໍ ອນຸປ຺ປາທຘມ຺ໂມ. ຕສ຺ເສວ ໂຂ ປນ ປຸພ຺ເພ ອວິທ຺ທສຸໂນ ອາຆາໂຕ ໂຫຕິ ພ຺ຍາປາໂທ ສມ຺ປໂທໂສ. ສ຺ວາສ຺ສ ປຫີໂນ ໂຫຕິ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນມູໂລ ຕາລາວຕ຺ຖຸກໂຕ ອນຠາວໍກໂຕ ອາຍຕິໍ ອນຸປ຺ປາທຘມ຺ໂມ. ຕສ຺ເສວ ໂຂ ປນ ປຸພ຺ເພ ອວິທ຺ທສຸໂນ ອວິຊ຺ຊາ ໂຫຕິ ສມ຺ໂມໂຫ. ສ຺ວາສ຺ສ ປຫີໂນ ໂຫຕິ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນມູໂລ ຕາລາວຕ຺ຖຸກໂຕ ອນຠາວໍກໂຕ ອາຍຕິໍ ອນຸປ຺ປາທຘມ຺ໂມ. ຕສ຺ມາ ເອວໍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ອິມິນາ ປຣເມນ ອຸປສມາຘິຏ຺ຐາເນນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂຫຕິ. ເອໂສ ຫິ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຣໂມ ອຣິໂຍ ອຸປສໂມ ຍທິທໍ – ຣາຄໂທສໂມຫານໍ ອຸປສໂມ. ‘ປຎ຺ຎໍ ນປ຺ປມຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ສຈ຺ຈມນຸຣກ຺ເຂຍ຺ຍ, ຈາຄມນຸພ຺ຣູເຫຍ຺ຍ, ສນ຺ຕິເມວ ໂສ ສິກ຺ເຂຍ຺ຍາ’ຕິ – ອິຕິ ຍໍ ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິທເມຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໖໙. ‘‘‘ຍຕ຺ຖ ຐິຕໍ ມຎ຺ຎສ຺ສວາ ນປ຺ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ມຎ຺ຎສ຺ສເວ ໂຂ ປນ ນປ຺ປວຕ຺ຕມາເນ ມຸນິ ສນ຺ໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’ຕິ – ອິຕິ ໂຂ ປເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິຎ຺ເຈຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ? ‘ອສ຺ມີ’ຕິ, ຠິກ຺ຂຸ, ມຎ຺ຎິຕເມຕໍ, ‘ອຍມຫມສ຺ມີ’ຕິ ມຎ຺ຎິຕເມຕໍ, ‘ຠວິສ຺ສ’ນ຺ຕິ ມຎ຺ຎິຕເມຕໍ, ‘ນ ຠວິສ຺ສ’ນ຺ຕິ ມຎ຺ຎິຕເມຕໍ, ‘ຣູປີ ຠວິສ຺ສ’ນ຺ຕິ ມຎ຺ຎິຕເມຕໍ, ‘ອຣູປີ ຠວິສ຺ສ’ນ຺ຕິ ມຎ຺ຎິຕເມຕໍ, ‘ສຎ຺ຎີ ຠວິສ຺ສ’ນ຺ຕິ ມຎ຺ຎິຕເມຕໍ, ‘ອສຎ຺ຎີ ຠວິສ຺ສ’ນ຺ຕິ ມຎ຺ຎິຕເມຕໍ, ‘ເນວສຎ຺ຎີນາສຎ຺ຎີ ຠວິສ຺ສ’ນ຺ຕິ ມຎ຺ຎິຕເມຕໍ. ມຎ຺ຎິຕໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ໂຣໂຄ ມຎ຺ຎິຕໍ ຄຓ຺ໂຑ ມຎ຺ຎິຕໍ ສລ຺ລໍ. ສພ຺ພມຎ຺ຎິຕານໍ ຕ຺ເວວ, ຠິກ຺ຂຸ, ສມຕິກ຺ກມາ ມຸນິ ສນ຺ໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ມຸນິ ໂຂ ປນ, ຠິກ຺ຂຸ, ສນ຺ໂຕ ນ ຊາຍຕິ, ນ ຊີຍຕິ, ນ ມີຍຕິ, ນ ກຸປ຺ປຕິ, ນ ປິເຫຕິ. ຕຎ຺ຫິສ຺ສ, ຠິກ຺ຂຸ, ນຕ຺ຖິ ເຍນ ຊາເຍຖ, ອຊາຍມາໂນ ກິໍ ຊີຍິສ຺ສຕິ, ອຊີຍມາໂນ ກິໍ ມີຍິສ຺ສຕິ, ອມີຍມາໂນ ກິໍ ກຸປ຺ປິສ຺ສຕິ, ອກຸປ຺ປມາໂນ ກິສ຺ສ [ກິໍ (ກ.)] ປິເຫສ຺ສຕິ? ‘ຍຕ຺ຖ ຐິຕໍ ມຎ຺ຎສ຺ສວາ ນປ຺ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ມຎ຺ຎສ຺ສເວ ໂຂ ປນ ນປ຺ປວຕ຺ຕມາເນ ມຸນິ ສນ຺ໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’ຕິ – ອິຕິ ຍໍ ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິທເມຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມໍ ໂຂ ເມ ຕ຺ວໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຉຘາຕຸວິຠງ຺ຄໍ ຘາເຣຫີ’’ຕິ.

໓໗໐. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ປຸກ຺ກຸສາຕິ – ‘‘ສຕ຺ຖາ ກິຣ ເມ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ, ສຸຄໂຕ ກິຣ ເມ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ກິຣ ເມ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ເອກໍສໍ ຈີວຣໍ ກຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ປາເທສຸ ສິຣສາ ນິປຕິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຈ຺ຈໂຍ ມໍ, ຠນ຺ເຕ, ອຈ຺ຈຄມາ ຍຖາພາລໍ ຍຖາມູຬ຺ຫໍ ຍຖາອກຸສລໍ, ໂຍຫໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອາວຸໂສວາເທນ ສມຸທາຈຣິຕພ຺ພໍ ອມຎ຺ຎິສ຺ສໍ. ຕສ຺ສ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ອຈ຺ຈຍໍ ອຈ຺ຈຍໂຕ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕຸ ອາຍຕິໍ ສໍວຣາຍາ’’ຕິ. ‘‘ຕຄ຺ຆ ຕ຺ວໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຈ຺ຈໂຍ ອຈ຺ຈຄມາ ຍຖາພາລໍ ຍຖາມູຬ຺ຫໍ ຍຖາອກຸສລໍ, ຍໍ ມໍ ຕ຺ວໍ ອາວຸໂສວາເທນ ສມຸທາຈຣິຕພ຺ພໍ ອມຎ຺ຎິຕ຺ຖ. ຍໂຕ ຈ ໂຂ ຕ຺ວໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຈ຺ຈຍໍ ອຈ຺ຈຍໂຕ ທິສ຺ວາ ຍຖາຘມ຺ມໍ ປຏິກໂຣສິ, ຕໍ ເຕ ມຍໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາມ. ວຸທ຺ຘິເຫສາ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຣິຍສ຺ສ ວິນເຍ ໂຍ ອຈ຺ຈຍໍ ອຈ຺ຈຍໂຕ ທິສ຺ວາ ຍຖາຘມ຺ມໍ ປຏິກໂຣຕິ, ອາຍຕິໍ ສໍວຣໍ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ‘‘ລເຠຍ຺ຍາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ອຸປສມ຺ປທ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ປນ ເຕ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຕ຺ຕຈີວຣ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ນ ໂຂ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ປຕ຺ຕຈີວຣ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ນ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ຕຖາຄຕາ ອປຣິປຸຓ຺ຓປຕ຺ຕຈີວຣໍ ອຸປສມ຺ປາເທນ຺ຕີ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ປຸກ຺ກຸສາຕິ ຠຄວໂຕ ຠາສິຕໍ ອຠິນນ຺ທິຕ຺ວາ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣປຣິເຍສນໍ ປກ຺ກາມິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ປຸກ຺ກຸສາຕິໍ ປຕ຺ຕຈີວຣປຣິເຍສນໍ ຈຣນ຺ຕໍ ວິພ຺ຠນ຺ຕາ ຄາວີ [ຠນ຺ຕຄາວີ (ສີ. ປີ.), ຄາວີ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປສິ. ອຖ ໂຂ ສມ຺ພຫຸລາ ຠິກ຺ຂູ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ນາ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ໂຍ ໂສ, ຠນ຺ເຕ, ປຸກ຺ກຸສາຕິ ນາມ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວຕາ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ໂອວາເທນ ໂອວທິໂຕ ໂສ ກາລງ຺ກໂຕ. ຕສ຺ສ ກາ ຄຕິ, ໂກ ອຠິສມ຺ປຣາໂຍ’’ຕິ? ‘‘ປຓ຺ຑິໂຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸກ຺ກຸສາຕິ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ປຈ຺ຈປາທິ ຘມ຺ມສ຺ສານຸຘມ຺ມໍ, ນ ຈ ມໍ ຘມ຺ມາຘິກຣຓໍ ວິເຫເສສິ [ວິເຫເຐສິ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ.) ວິເຫເສຕິ (ກ.)]. ປຸກ຺ກຸສາຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ໂອຣມ຺ຠາຄິຍານໍ ສໍໂຍຊນານໍ ປຣິກ຺ຂຍາ ໂອປປາຕິໂກ ຕຕ຺ຖ ປຣິນິພ຺ພາຍີ ອນາວຕ຺ຕິຘມ຺ໂມ ຕສ຺ມາ ໂລກາ’’ຕິ.

ອິທມໂວຈ ຠຄວາ. ອຕ຺ຕມນາ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ຠາສິຕໍ ອຠິນນ຺ທຸນ຺ຕິ.

ຘາຕຸວິຠງ຺ຄສຸຕ຺ຕໍ ນິຏ຺ຐິຕໍ ທສມໍ.